Tytuł oryginału:

Keynes v/s Hayek. The Clash that Defined Modern Economics

Przekład: Radosław Madejski

Projekt okładki: Michał Duława

Redakcja: Krzysztof Gajowiak

Redakcja techniczna: Paweł Żuk

Copyright © 2011 by Nicholas Wapshott

Copyright © for the Polish edition

by Studio EMKA, Warszawa 2013

Wszelkie prawa, włącznie z prawem do reprodukcji tekstów w całości lub w części, w jakiekolwiek formie – zastrzeżone.

Wszelkich informacji udziela:

Wydawnictwo Studio EMKA

ul. Królowej Aldony 6, 03-928 Warszawa

Tel./fax 22 628 08 38, 616 00 67

wydawnictwo@studioemka.com.pl

www.studioemka.com.pl

ISBN 978-83-63773-15-1

Skład wersji elektronicznej

konwersja.virtualo.pl

ANTHONY’EMU HOWARDOWI

„Kompendium wiedzy o dwóch ludziach, którzy nadali kształt nowoczesnym finansom.”

– Newsweek

„Ta realistyczna książka zgłębia jedną z najbardziej palących kwestii ekonomicznych naszych czasów – do jakiego stopnia rząd powinien ingerować w gospodarkę? U podstaw analizy pana Wapshotta leżą rozstrzygające pytania związane z obecnym etapem amerykańskiej historii: Jakiego rodzaju społeczeństwa chcemy? Jak wielką wiarę pokładamy w inicjatywie prywatnej? I co jesteśmy winni naszym współobywatelom i naszej wspólnej przyszłości?

– Nancy F. Koehn, New York Times

„Keynes kontra Hayek Nicholasa Wapshotta to ambitna, dobrze napisana i przyjemna w lekturze próba ogarnięcia zasadniczych sporów dotyczących porządku ekonomicznego i społecznego. To zajmująca opowieść o dziele dwóch potężnych myślicieli, którzy wnieśli nieprzemijający wkład w rozwój światowej ekonomii.”

– Tim Congdon, Times Literary Supplement

„Barwne spojrzenie na (…) teorie będące odzwierciedleniem ekonomicznego podziału, który wciąż wywiera wpływ na angloamerykańską politykę.”

– Publishers Weekly

„Gorąco polecam nową książkę Nicholasa Wapshotta Keynes kontra Hayek. Keynesowi poświęcono wiele książek, ale nikt inny nie opowiedział należycie o jego relacjach z Hayekiem. Nick wypełnił tę lukę w znakomitym stylu.”

– John Cassidy, The New Yorker

„Pionierska relacja z wieloletniego intelektualnego pojedynku między Friedrichem Hayekiem a Johnem Maynardem Keynesem.”

– David Marquand, New Statesman

„Nowa książka Nicholasa Wapshotta znakomicie wypełnia swoje zadanie tworząc szersze tło dla wskrzeszenia starych sporów [między Keynesem a Hayekiem]. Wapshott znakomicie ożywia swoich bohaterów, dostarcza więcej przydatnych informacji o ich polemikach, niż jakiekolwiek inne źródło, a jego mistrzowski styl dociera zarówno do laików, jak i do ekspertów.”

– Tyler Cowen, National Review

„Zajmująca przystępna opowieść Wapshotta o intelektualnych zmaganiach między dwoma ekonomistami oraz ich współpracownikami, zwolennikami, następcami i propagatorami. Autor stara się przybliżyć pewne kwestie tym, którzy nieprędko sięgną po Ogólną teorię Keynesa albo Ceny i produkcję Hayeka.”

– Robert Teitelman, Huffington Post.

„Odświeżenie przez Wapshotta ciągnącej się dziesiątki lat debaty między Keynesem a autorem Drogi do zniewolenia nie może być bardziej na czasie.”

– Cecil Johnson, Fort Worth Star Telegram.

„W swej nowej, popartej drobiazgowymi badaniami książce, mającej na celu zapewnić tło i ukazać kontekst bieżącej debaty, Nicholas Wapshott, brytyjski dziennikarz i biograf wykorzystuje publikowane dzieła [Keynesa i Hayeka], wykłady i osobistą korespondencję, aby naświetlić podstawy, które ukształtowały dzisiejszą myśl ekonomiczną.”

– Margie Cook, The Daily.

„Żywa i porywająca opowieść o batalii, która ukształtowała naszą ekonomiczną teraźniejszość i przyszłość.”

– Zócalo Public Square.

„Spór między Keynesem i Hayekiem wciąż trwa. Nowa biografia autorstwa Nicholasa Wapshotta stanowi doskonałe wprowadzenie do tej bieżącej debaty.”

– Pittsburgh Post-Gazette.

„Warto przeczytać tę książkę, aby zrozumieć nasze współczesne dylematy, jak również kryzys, w obliczu którego stoją kraje Europy.”

– Alan Caruba, Bookviews.

„Książka wyjaśnia, dlaczego ci dwaj wielcy ekonomiści są niezbędni, by zrozumieć nasz obecny kryzys polityczny.”

– Daily Beast.

Pozostałe książki Nicholasa Wapshotta:

Ronald Reagan and Margaret Thatcher: A Political Marriage (2007)

Older: The Biography of George Michael with Timothy Wapshott (1998)

Carol Reed: A Biography (1994)

Rex Harrison (1991)

The Man Between: A Biography of Carol Reed (1990, in United Kingdom)

Thatcher with George Brock (1983)

Peter O’Toole: A Biography (1981; in United Kingdom, 1983)

Przedmowa

Był to prawdopodobnie najbardziej niezwykły epizod w pojedynku między dwoma gigantami dwudziestowiecznej myśli ekonomicznej. Podczas II wojny światowej John Maynard Keynes i Friedrich Hayek wspólnie spędzali całe noce, przesiadując na dachu kaplicy King’s College w Cambridge¹. Mieli za zadanie obserwować niebo i wypatrywać niemieckich bombowców, które nadlatywały, aby zrzucić pociski zapalające na malownicze angielskie miasteczka.

Wiosną i latem 1942 roku, w odwecie za brytyjskie naloty na dwa średniowieczne miasta – Lubekę, która służyła za kryjówkę U-Bootów, i Rostock, gdzie znajdowały się zakłady Heinkla – Niemcy zbombardowali linię angielskich miast pozbawionych znaczenia strategicznego. Exeter, Bath i York doświadczyły pożarów, które naraziły na szwank ich zabytkową architekturę. Brytyjscy dziennikarze wymyślili nawet określenie „Baedeker Blitz”, gdyż mogłoby się wydawać, że stratedzy Luftwaffe wybierają cele, kierując się niemieckim przewodnikiem turystycznym, w którym oceniano miasta według ich spuścizny kulturowej. Zatem pomimo braku ważnych ośrodków przemysłu zbrojeniowego na nazistowskiej liście spustoszenia znalazło się Cambridge – przez wzgląd na założony w średniowieczu uniwersytet.

Co noc wykładowcy i studenci King’s College, uzbrojeni w łopaty, na zmianę strzegli dachu ozdobnej gotyckiej kaplicy, pod którą kamień węgielny położył Henryk VI w 1441 roku. Obserwatorzy wypatrujący pożarów z katedry św. Pawła w Londynie odkryli, że o ile nie ma ratunku przed bombą burzącą, to jeżeli pocisk zapalający uda się zrzucić z dachu, zanim ogień zdąży się rozprzestrzenić, zniszczenia można ograniczyć do minimum. Tak oto dobiegający sześćdziesiątki Keynes oraz Hayek, który liczył sobie 41 lat, razem wyczekiwali nalotu, a ich łopaty stały oparte o piaskowcową balustradę. Łączył ich ten sam lęk, że nie okażą się dość odważni czy zręczni, by ocalić powierzony ich opiece kamienny skarb.

Szczególnie znamienne było to, że obaj ekonomiści mogli się przeciwstawić nazistowskiemu zagrożeniu, każdy z nich bowiem na swój sposób przewidział nadejście tyranii narodowego socjalizmu i przepowiedział dojście Hitlera do władzy. Keynes był młodym wykładowcą ekonomii w King’s College, gdy z chwilą wybuchu I wojny światowej brytyjskie ministerstwo skarbu powierzyło mu zadanie pozyskania na Wall Street pieniędzy potrzebnych na finansowanie działań aliantów. Kiedy w 1918 roku wojna dobiegła końca, Keynes pełnił funkcję doradcy do spraw niemieckich reparacji wojennych.

Keynes był zszokowany tym, co działo się podczas rozmów pokojowych w Paryżu. Rozpaleni żądzą odwetu zwycięscy przywódcy cieszyli się na myśl o niedoli, która czekała naród niemiecki na skutek surowych kar finansowych, tymczasem Keynes postrzegał tę kwestię w zupełnie innym świetle. Żywił przekonanie, że rozmyślne zubożenie nowoczesnego kraju o dużym potencjale handlowym wywoła dotkliwą nędzę jego obywateli, co stworzy sprzyjające warunki dla skrajnych ruchów politycznych, przewrotu, a nawet rewolucji. Zdaniem Keynesa traktat wersalski zamiast zapewnić sprawiedliwe zakończenie I wojny światowej, stanowił zalążek kolejnego konfliktu. W napisanej po powrocie do Anglii książce The Economic Consequences of Peace (Ekonomiczne następstwa pokoju) zawarł druzgocące oskarżenie wobec lekkomyślności alianckich przywódców. Dzieło to stało się światowym bestsellerem i przyniosło Keynesowi międzynarodową sławę ekonomisty rozumiejącego zwykłych ludzi.

Zjadliwa elokwencja Keynesa nie uszła uwadze Hayeka, młodego żołnierza armii austro-węgierskiej, który po powrocie z frontu włoskiego zastał rodzinny Wiedeń w opłakanym stanie, a jego mieszkańców niepewnych jutra. Rodzina Hayeka ucierpiała na skutek gwałtownej inflacji, której ofiarą padła wkrótce austriacka ekonomia. Młodzieniec patrzył, jak topnieją oszczędności jego rodziców, a doświadczenie to trwale ukształtowało jego sprzeciw wobec tych, którzy popierali inflację, dopatrując się w niej lekarstwa dla zrujnowanej gospodarki. Postanowił udowodnić, że nie istnieją proste rozwiązania dla skomplikowanych problemów ekonomicznych, i nabrał przekonania, iż zwolennicy programów zwalczania bezrobocia poprzez szeroko zakrojone inwestycje publiczne doprowadzają nie tyle do niepohamowanej inflacji, co do politycznej tyranii.

Choć Keynes i Hayek byli zgodni w ocenie mankamentów traktatu wersalskiego, przez większą część lat trzydziestych minionego stulecia kontynuowali spór na temat przyszłości ekonomii. W niedługim czasie różnice zdań zaczęły dotyczyć takich kwestii, jak rola władz oraz zagrożenie dla swobód obywatelskich związane z ingerencją w rynek. Ich gorączkowa debata przybierała nieobyczajne formy, upodabniając się do waśni na tle religijnym. Gdy w 1929 roku krach giełdowy doprowadził do wielkiego kryzysu, każdy z rywali zaproponował swoją koncepcję wyjaśniającą, jak najskuteczniej postawić na nogi zdruzgotaną gospodarkę światową. Choć obaj panowie uznali w końcu odmienność swoich poglądów, ich gorliwi uczniowie kontynuowali zaciekłą walkę jeszcze długo po śmierci mistrzów.

We wrześniu 2008 roku miał miejsce kolejny krach na giełdzie, który doprowadził do kryzysu finansowego. Prezydent George W Bush, zdeklarowany zwolennik poglądów Hayeka na nietykalność wolnego rynku, stanął przed trudnym wyborem – albo przyglądać się biernie, jak rynek zamiera na skutek kryzysu, który mógłby się równać z tym sprzed niespełna 80 lat, albo błyskawicznie wdrożyć keynesowskie środki zaradcze, wydając biliony pożyczonych przez rząd federalny dolarów, aby uchronić podupadającą gospodarkę przed jeszcze większymi szkodami. Perspektywa katastrofy wolnego rynku była tak alarmująca, że nie zastanawiając się długo, Bush porzucił koncepcję Hayeka i stał się wyznawcą Keynesa. Wraz z wyborem nowego prezydenta Baracka Obamy gospodarka otrzymała kolejne zastrzyki w postaci ogromnych sum pożyczonych pieniędzy. Zanim jednak zasoby funduszu stymulującego zostały w pełni wykorzystane, doszło do gwałtownej reakcji społecznej przeciwko zaciąganiu długu publicznego na tak wysoką, niespotykaną dotąd skalę. Ruch Partii Herbacianej domagał się, aby władze zmieniły kurs. W październiku 2008 roku Sarah Palin, liderka Tea Party, skarciła sekretarza skarbu Henry’ego Paulsona, mówiąc: „Hank, Amerykanom nie podobają się zapomogi”². Komentator polityczny Glenn Beck pomógł Hayekowi odzyskać dobre imię, zwracając uwagę Amerykanów na jego niedoceniane dzieło Droga do zniewolenia, dzięki czemu dawno zapomniany austriacki myśliciel trafił na szczyty list bestsellerów. Keynes był teraz pod wozem, a Hayek na wozie.

Spory wokół sprzecznych koncepcji na temat walorów wolnego rynku oraz interwencjonizmu państwowego rozgorzały na nowo z taką samą siłą, jak w latach trzydziestych XX wieku. Kto zatem miał rację, Keynes czy Hayek? Książka ta jest próbą udzielenia odpowiedzi na pytanie, które od 80 lat dzieli ekonomistów i polityków. Pokazuje również, że jaskrawe rozbieżności, jakie dzieliły te dwa niepospolite umysły, po dziś dzień wyznaczają granicę między ideami liberałów i konserwatystów.

Rozdział pierwszy
Olśniewający bohater

Jak Keynes został idolem Hayeka. 1919-1927

Największy spór w dziejach ekonomii zaczął się od zwykłej prośby o książkę. W pierwszych tygodniach 1927 roku Friedrich Hayek, młody wiedeński ekonomista, napisał do Johna Maynarda Keynesa, wykładowcy w King’s College w Cambridge, prosząc go o udostępnienie podręcznika do ekonomii napisanego 50 lat wcześniej przez Francisa Ysidro Edgewortha¹ i noszącego egzotyczny tytuł Mathematical Psychics (Psychologia matematyczna). Keynes odpowiedział jednym zdaniem, wysłanym na zwykłej karcie pocztowej: „Z przykrością informuję, że moje zasoby Psychologii matematycznej są wyczerpane”.

Dlaczego Hayek, nieznany nikomu ekonomista o skromnym doświadczeniu, zwrócił się akurat do Keynesa, który cieszył się światową sławą? Prośba Hayeka była dla niego jedną z wielu pozycji w jego bogatej korespondencji. Angielski geniusz ekonomii nie zachował żadnego śladu po tej prośbie, aczkolwiek był na tyle świadomy wartości, jaką dla przyszłych pokoleń ma jego śmiałe podejście do badań nad ekonomią polityczną, że skrzętnie gromadził wszystkie odręczne notatki i listy. Jego pośmiertnie wydane dzieła, nawet po redakcji, zapełniły 13 tomów. Tymczasem Hayek w pełni zdawał sobie sprawę z wagi swojej prośby. Docenił bezceremonialną odpowiedź Keynesa i przechowywał ją przez kolejne 65 lat jako osobistą pamiątkę i trofeum zawodowe. Owa pocztówka, która obecnie znajduje się w archiwum Instytutu Hoovera przy Uniwersytecie Stanforda w Palo Alto, w stanie Kalifornia, stanowi namacalny dowód na to, że Hayek jako pierwszy nawiązał kontakt, który przerodził się w zaciekły pojedynek dotyczący roli rządu w społeczeństwie oraz losów światowej gospodarki.

Książka Edgewortha interesowała Hayeka ze względu na jedną z omówionych w niej szczegółowo kwestii, która mogłaby zwrócić uwagę obydwu antagonistów – w jaki sposób skąpe zasoby mogą do maksimum zwiększyć „potencjał przyjemności”. Opublikowana w 1881 roku pod odstraszającym tytułem Mathematical Psychics: An Essay on the Application of Mathematics to the Moral Sciences (Psychologia matematyczna. Esej o zastosowaniu matematyki w nauce o moralności) była najbardziej znanym dziełem Edgewortha. Autor przewidział w niej szereg sporów, w jakie mieli się zaangażować ekonomiści w ciągu następnego stulecia, między innymi na temat koncepcji konkurencji doskonałej i teorii gier, a także, co najważniejsze dla przyszłej batalii między Keynesem i Hayekiem, dotyczących przekonania, że gospodarka osiągnie stan równowagi, w którym każdy w pełni sprawny dorosły znajdzie zatrudnienie. To również Edgeworth jako pierwszy wyłożył teorie odnoszące się do pieniędzy i systemu monetarnego, do których w 1927 roku zarówno Keynes, jak i Hayek zdążyli się już szczegółowo ustosunkować. Istniała również pewna przesłanka, która – choć wątła – mogła nakłonić Hayeka do wspomnianej prośby, mianowicie od 1911 roku Keynes był następcą Edgewortha na stanowisku redaktora naczelnego magazynu „The Economic Journal”.

Trudno jednak pojąć, dlaczego Hayek miałby oczekiwać, że Keynes będzie w posiadaniu czegoś, co sam określił żartobliwie jako „moje zasoby”, jak gdyby przechowywał ukryty zapas zakazanego dzieła.

Chociaż Edgewortha mało kto już pamiętał, nawet w gronie brytyjskich ekonomistów, jego książka była ogólnie dostępna. Wprawdzie między brytyjską szkołą ekonomiczną opartą na naukach mentora Keynesa Alfreda Marshalla² a jej kontynentalną odmianą, która skupiała się na teoriach inwestycji kapitałowej (lokowanie środków finansowych w biznesie), wykładanych w Wiedniu przez Ludwiga von Misesa³, mistrza Hayeka, istniał głęboki rozdźwięk, jednak obydwa obozy utrzymywały liczne kontakty, choć często nacechowane brakiem zrozumienia. Marshallowska ekonomia opierała się na zdroworozsądkowym podejściu do tematu oraz do funkcjonowania gospodarki w praktyce, wywodzącym się z tradycji merkantylizmu, za którego sprawą Wielka Brytania stała się najlepiej prosperującym krajem w historii. Poglądy szkoły austriackiej były bardzo teoretyczne i mechanistyczne, gdyż wywodziły się raczej z intelektualnego niż praktycznego pojmowania kwestii gospodarczych.

Austriacy przeważnie czytali po angielsku i byli dobrze obeznani z angielską tradycją, niekiedy nawet ulegając jej wpływom. Anglicy w ogóle nie znali niemieckiego i w znacznej mierze pomijali dzieła niemieckich i austriackich teoretyków. Naukowców łączy jednak więź, przy której granice państw tracą na znaczeniu. Wymiana książek i czasopism nie ustała pomimo kataklizmu I wojny światowej, nawet kiedy akademicy znaleźli się po przeciwnych stronach zrytych okopami granic. Daleki kuzyn Hayeka⁴, filozof Ludwig Wittgenstein, który w Cambridge zaprzyjaźnił się z Keynesem, pisał do niego, gdy jako żołnierz armii austro-węgierskiej służył na froncie włoskim: „Czy mógłbyś mi przysłać [nową pracę filozofa z Cambridge, Bertranda Russella] i zgodzić się, abym zapłacił za nią po wojnie?”⁵. Keynes wyświadczył mu tę przysługę⁶.

Nawet gdyby Hayek nie był w stanie znaleźć egzemplarza Psychologii matematycznej w obszernych zbiorach biblioteki Uniwersytetu Wiedeńskiego, jakoś trudno sobie wyobrazić, że za kolejny cel miałby obrać sobie Keynesa, który cieszył się międzynarodową sławą. Keynes nie był pierwszym lepszym adiunktem z King’s College uczącym studentów podstaw ekonomii. W wieku 42 lat był znany na całym świecie za sprawą powierzonej mu przez brytyjskie ministerstwo skarbu roli negocjatora podczas konferencji pokojowej w Paryżu, której efektem był kończący wojnę traktat wersalski. Ujawniając przed opinią publiczną silną ksenofobię i uprzedzenia na tle narodowościowym, które dominowały w trakcie paryskich obrad, Keynes stał się poważaną osobistością nie tylko w swej ojczyźnie, lecz także w całej Europie, a zwłaszcza w pokonanych Niemczech i Austrii.

Jego nadzwyczajnie rozwinięta znajomość ekonomii i finansów publicznych była tak wyjątkowa, że gdy we wrześniu 1914 roku Wielka Brytania przystąpiła do wojny, przydzielono mu misję wynegocjowania ogromnej pożyczki od amerykańskich kredytodawców. Kwota była kolosalna nie tylko dlatego, że musiała pokryć koszty działań wojennych w obronie imperium, które obejmowało pół świata, ale również dlatego, że amerykańscy bankierzy nie wierzyli w wypłacalność Francji i Włoch, toteż na Brytyjczykach spoczywał ciężar poręczenia za sojuszników. Starania Keynesa były tak przemyślne, a osobisty wdzięk tak skutecznie pomagał mu w zmaganiach z biurokracją, że kiedy wojna dobiegła końca, przyłączył się do ekipy rządowej i udzielał porad, jak wymóc na Niemcach, aby zapłacili za liczne ofiary i zniszczenia.

Wojna ta okazała się najbardziej niszczycielską w historii. Podłożem konfliktu między państwami centralnymi, czyli Niemcami i Austro-Węgrami, a aliantami, do których należały Wielka Brytania, Francja i Rosja, a później także Stany Zjednoczone, były roszczenia terytorialne i dążenia do opanowania rynków światowych. W ciągu kilku tygodni obie strony wykopały tysiące kilometrów płytkich rowów przeciwczołgowych oddalonych od przeciwnika na odległość strzału, z których żołnierze wyruszali na samobójcze wypady. Wojna ta stanowiła zmierzch epoki rycerskiej i wyznaczyła początek nowej ery. Kawaleryjskie szarże i starcia na bagnety powoli ustępowały miejsca bitwom pancernym, atakom przy użyciu broni chemicznej i bombardowaniom z powietrza. Po czterech okropnych latach przymierające głodem Niemcy zostały zmuszone do kapitulacji, a do momentu zawieszenia broni w 1918 roku na frontach poległo blisko 10 milionów mężczyzn w mundurach, kolejne 8 milionów uznano za zaginionych, ponad 22 miliony żołnierzy odniosły rany, a wśród ludności cywilnej liczba ofiar śmiertelnych sięgała 7 milionów. Wojna przyniosła śmierć lub ciężkie kalectwo całemu pokoleniu młodych Europejczyków.

Jak wspominał Hayek, Keynes był „kimś w rodzaju bohatera dla mieszkańców Europy Środkowej”⁷, a ich wdzięczność zaskarbił sobie, odważnie potępiając przywódców brytyjskich, francuskich i amerykańskich za nałożenie przytłaczających reparacji na tych, którzy tworzyli pokonany sojusz. Jego krytyczna ocena konferencji paryskiej, The Economic Consequences of Peace (Ekonomiczne następstwa pokoju), została opublikowana zaledwie parę miesięcy po podpisaniu traktatu wersalskiego i natychmiast stała się przedmiotem ogólnoświatowej sensacji. Stanowiła zuchwały demaskatorski atak pod adresem alianckich przywódców, przedstawiając w negatywnym świetle amerykańskiego prezydenta Woodrowa Wilsona, premiera Francji Georges’a Clemenceau⁸ i brytyjskiego premiera Davida Lloyd George’a⁹. Przewidywania Keynesa, że tak uciążliwe reparacje mogą doprowadzić do zachwiania równowagi politycznej, powstania ruchów ekstremistycznych i wybuchu kolejnej wojny światowej, miały się okazać zatrważająco trafne. Tym, o czym Hayek nie miał pojęcia, gdy po raz pierwszy usiłował nawiązać kontakt z Keynesem, było pełne tło ze wszech miar burżuazyjnego buntu młodego adiunkta z Cambridge.

Keynes urodził się w rodzinie naukowców akademickich. Jego ojciec Neville pisał książki z dziedziny ekonomii i pełnił funkcję sekretarza administracji uniwersytetu w Cambridge. Matka Florence również była intelektualistką, jedną z pierwszych absolwentek żeńskiego Newnham College i pierwszą kobietą piastującą urząd burmistrza miasta Cambridge. John Maynard Keynes charakteryzował się bardziej wyzwoloną i nietuzinkową umysłowością niż jego rodzice. Po ukończeniu Eton, najbardziej renomowanej szkoły średniej dla dzieci brytyjskich arystokratów, wstąpił do King’s College, gdzie studiował matematykę. Wkrótce zwrócił na niego uwagę mentor jego ojca, noszący charakterystyczne białe wąsy Alfred Marshall¹⁰, czołowa postać angielskiej ekonomii. Napisał on znany na całym świecie anglojęzyczny podręcznik Principles of Economics (Zasady ekonomii), wydany w 1890 roku, w którym przedstawił szereg podstawowych koncepcji, takich jak pogląd, że ceny ulegają stabilizacji, kiedy podaż zaspokaja popyt i że wykorzystanie produktu determinuje jego wartość. Urzeczony błyskotliwością Keynesa Marshall nakłonił go do porzucenia matematyki i skierowania energii na studia ekonomiczne.

W Cambridge Keynes nawiązał wiele zażyłych przyjaźni z członkami elity, których ekscentryczne poglądy przez resztę życia kształtowały jego myśli i działania. Z grupy Bloomsbury¹¹ wywodziły się przyszłe sławy literackie, takie jak Lytton Stratchey¹², Virginia Woolf¹³ i E.M. Forster¹⁴, artyści plastycy, do których należeli Duncan Grant¹⁵, Vanessa Bell¹⁶ i Roger Fry¹⁷, oraz wielu innych. Wszystkich ich łączył podziw dla idei G.E. Moore’a¹⁸, filozofa moralisty z Trinity College w Cambridge, który szczególny nacisk kładł na wartość przyjaźni i estetykę. Grupa odrzucała nadęte wiktoriańskie konwenanse, a zwłaszcza nacechowany purytańską moralnością stosunek do seksualności, a jej członkowie porozumiewali się za pomocą sobie tylko znanego poufnego języka. Przeplatające się wzajemnie relacje uczuciowe stanowiły więź, która trwale spajała ze sobą członków grupy. Mieszkali oni blisko siebie w londyńskiej dzielnicy Bloomsbury, która użyczyła grupie nazwy, oraz w domach stylizowanych na wiejskie chaty położonych na prowincji południowej Anglii.

Keynes nie był przystojny ani też nie uważał się za atrakcyjnego, jednak wyróżniał się powierzchownością. Mierzył 198 centymetrów wzrostu i chodził lekko przygarbiony, czego nabawił się jako wyrośnięty nastolatek. Zaraz po ukończeniu Eton zapuścił wąsy. Najbardziej intrygujące były jego głęboko osadzone, ciepłe i szczere orzechowe oczy, które zdradzały żywe zaciekawienie. Potrafił oczarować zarówno kobiety, jak i mężczyzn. Swym melodyjnym głosem zniewalał nawet tych, którzy pozostawali odporni na jego urok. Jak wspominał Hayek: „Ci z nas, którzy mieli szczęście poznać go osobiście, szybko ulegali magnetyzmowi tego olśniewającego rozmówcy o szerokich horyzontach zainteresowań i urzekającym głosie”¹⁹.

Keynes trzymał się niejako na uboczu grupy Bloomsbury, ale nie na skutek swego usposobienia – był zapalonym kolekcjonerem nowoczesnego malarstwa, płodnym i elokwentnym pisarzem, a także homoseksualistą, który bez żenady wiódł bogate życie erotyczne – lecz ze względu na swoją działalność zawodową. Podczas gdy inni cieszyli się beztroską artystyczną egzystencją poza społecznymi konwencjami, skąd mogli bezkarnie godzić w ustalony porządek, ekonomiczny talent Keynesa sprawił, że był on bardzo potrzebny rządowi w czasie wojny. Jego przyjaciele z Bloomsbury nie omieszkali zauważyć, iż przystał on do tej samej klasy rządzącej, którą oni pogardzali. Jak wielu członków grupy Keynes nie popierał dążeń władz, mających na celu jednoznaczne i rozstrzygające zwycięstwo, żywił bowiem przekonanie, że należy jak najszybciej powstrzymać codzienną rzeź w okopach bez względu na to, która strona wygra.

Ledwie wojna się zaczęła, gdy w listopadzie 1914 roku Keynes uznał, że na froncie zachodnim dochodzi do rozlewu krwi na niedopuszczalną skalę. „Jestem całkowicie i doszczętnie zdruzgotany” – pisał do Stracheya. „To wprost nie do zniesienia, kiedy dzień po dniu tylu młodych idzie na rzeź. Zginęło już pięciu ludzi, którzy studiowali na tym wydziale albo zostali dopiero przyjęci”²⁰. Wojna toczyła się dalej, a śmierć kolejnych przyjaciół uświadamiała mu ogrom tragedii. „Wczoraj nadeszła wiadomość, że poległo dwóch naszych studentów, których znałem” – pisał do swego byłego partnera, Duncana Granta. „A dzisiaj słyszę, że Rupert nie żyje”²¹. Wieść o tym, że 28-letni poeta Rupert Brooke poniósł śmierć w drodze na pole bitwy o półwysep Gallipoli, wstrząsnęła całym narodem, ale szczególny żal wzbudziła wśród jego przyjaciół z King’s College.

Jednakże mimo pacyfistycznych skłonności Keynes był przygotowany na to, aby intelektualnie wspierać działania wojenne, nie tyle z pobudek patriotycznych, co dlatego że zaintrygowały go meandry polityki państwowej czasów wojny. Keynes odegrał w niej ważniejszą rolę niż jakikolwiek urzędnik piastujący nieobieralne stanowisko. Jak wyjaśniał jego biograf R.F. Harrod²²: „Zajmował on kluczową pozycję, bezsprzecznie w centrum międzysojuszniczych działań ekonomicznych, obmyślał posunięcia polityczne i w efekcie ponosił ostateczną odpowiedzialność za podejmowane decyzje”²³. Właśnie ten aspekt życia Keynesa wyraźnie odróżnia go od jego antagonisty. O ile Hayek był pochłonięty teoriami ekonomicznymi dla nich samych i zachowywał rozważny dystans do polityki, Keynesa interesowało wykorzystanie ekonomii jako narzędzia, za którego pomocą można by poprawić byt innych.

Gdy rozpoczął się kolejny rok konfliktu – 1915 – dążenia Keynesa do pogodzenia funkcji w ministerstwie skarbu z osobistym przekonaniem, że wojna jest niemoralna, zaczęły wywierać wpływ na jego stosunki z przyjaciółmi z grupy Bloomsbury. Na początku 1916 roku zaczęli oni wywierać na Keynesa presję, aby przyłączył się do ich protestu przeciwko wojnie i zarejestrował się jako osoba odmawiająca służby wojskowej ze względu na przekonania²⁴. Napastliwy Strachey, który z powodu Keynesa stracił względy Granta, najbardziej bezceremonialnie okazywał niechęć wobec jego pracy. Kiedy Edwin Montagu, sekretarz finansowy ministerstwa skarbu, wygłosił krwiożerczą tyradę przeciwko Niemcom, Strachey wyciął z gazety artykuł relacjonujący to wydarzenie i umieścił go na nakryciu Keynesa wraz z notką, która brzmiała: „Drogi Maynardzie, dlaczego jeszcze pracujesz w tym ministerstwie? Twój Lytton”²⁵. Swojemu bratu Jamesowi Strachey wyznał: „Miałem zamiar wysłać mu to pocztą, ale traf chciał, że jadł obiad przy Gordon Square, gdzie byłem i ja. Tak więc położyłem ten list na jego talerzu. Wyglądał na autentycznie wkurzonego. Jaki ma to sens, aby nadal sobie wyobrażał, że dokonuje czegoś dobrego u boku takich ludzi? Biedaczysko bardzo się do tego przykładał i sam przyznał, że tkwi w tym po części dlatego, że cieszyło go, gdy mógł tak rzetelnie wykonać swoją pracę. Najwyraźniej myślał również, że oddaje krajowi wielką przysługę, pomagając zaoszczędzić kilka milionów [funtów] tygodniowo”²⁶.

Będąc pod presją, Keynes zastanawiał się nad rezygnacją ze współpracy z rządem. Mnóstwo czasu poświęcił, broniąc przed karą więzienia swoich przyjaciół, którzy uchylali się od służby wojskowej ze względów moralnych. Wciąż żywił jednak przekonanie, że jego wkład w kierowanie działaniami wojennymi jest słuszny, a jego zaangażowanie doprowadziło do znacznego złagodzenia polityki, czego nie dokonałby nikt inny. Gdy w listopadzie 1918 roku zapanował pokój, Keynes odczuwał satysfakcję, że nie szukał ucieczki w cichej beztrosce King’s College. Zakończenie wojny nie zwolniło go jednak z publicznych obowiązków. Jako jeden ze współautorów brytyjskiej polityki wojennej został w styczniu 1919 roku wysłany na konferencję pokojową do Paryża, aby doradzać premierowi Lloydowi George’owi w negocjacjach.

Keynes nie miał większych złudzeń co do tych rozmów i podszedł do nich tak samo, jak usprawiedliwiał swój wkład politykę prowadzenia wojny – tak bliskie zaangażowanie w sprawy międzynarodowe stanowiło dla niego rozrywkę. Przewidywał, że jeśli weźmie udział w rokowaniach, ich rezultaty będą bardziej sprawiedliwe i mniej barbarzyńskie, a może nawet w pełni cywilizowane. Miał wyrzuty sumienia, że dotychczas napędzał wojenną machinę, i żywił nadzieję, iż odkupi tę winę, zabiegając o to, aby traktat był uczciwy. Jak stwierdził jego biograf Robert Skidelsky²⁷: „Szukał jakiegoś sposobu, aby dopełnić aktu osobistego zadośćuczynienia”²⁸.

Podstawowym dążeniem aliantów było uzyskanie gwarancji, że „Niemcy zapłacą odszkodowanie za wszelkie szkody, jakie poniosła ludność państw koalicji oraz ich mienie na skutek agresji na lądzie, morzu i z powietrza”²⁹. Na to, aby pokonane narody zapłaciły za zniszczenia i straty w ludziach, do jakich doszło z ich winy, najbardziej nalegała delegacja francuska, pod kierunkiem sędziwego premiera Clemenceau. Wkrótce jednak wyszło na jaw, że alianci sami zapędzili się w ślepą uliczkę. Im większych konfiskat niemieckich aktywów walutowych oraz inwestycji zagranicznych, zakładów przemysłu wydobywczego i metalurgicznego, floty handlowej się domagali, tym mniejsza stawała się zdolność Niemiec do wypłacania corocznych sum reparacji. Ustanowienie nowych państw, takich jak Węgry, Polska i Czechosłowacja, które jako członkowie byłych imperiów zasilały ich kapitały swoimi nadwyżkami, jeszcze bardziej uszczupliło wypłacalność pokonanych krajów.

Nastąpiły również inne komplikacje. Jednym z następstw światowego konfliktu była rewolucja bolszewicka w Rosji. Brutalnie obaliła ona mienszewickich demokratów, którzy doprowadzili do abdykacji cara Mikołaja II i zabiegali o pokój z państwami centralnymi. Alianci, nie zważając na to, czy zwyciężeni podołają wypełnianiu postawionych przed nimi żądań, mogli tak osłabić demokrację w tych krajach, że komunizm rozprzestrzeniłby się na zachód. I faktycznie, ledwie cesarz Wilhelm II został obalony w listopadzie 1918 roku, gdy klęska Niemiec była już nieunikniona, a marksistowscy rewolucjoniści z Ligi Spartakusa pod kierownictwem Róży Luksemburg³⁰ dokonali zamachu stanu i powołali nowy demokratyczny rząd. Mimo to alianci wciąż stwarzali dogodne warunki dla ekstremistów. Sprzeczając się między sobą o to, jak duże obciążenia nałożyć na rząd w Weimarze, nadal podtrzymywali blokadę, która doprowadziła do kapitulacji Niemiec. Po niedługim czasie w Niemczech i Austrii doszło do katastrofy humanitarnej, a stan powszechnej nędzy stwarzał sprzyjające okoliczności dla zabiegających o poparcie rewolucjonistów.

W Paryżu Keynes stał się cichym obrońcą pokonanych. Przekonywał, że Niemcy nie powinni przymierać głodem, i robił wszystko, co w jego mocy, aby Austrię potraktować z większą pobłażliwością. Fakt ten został szeroko nagłośniony w Wiedniu, do którego młody Hayek właśnie powrócił z frontu włoskiego. Keynes zaprzyjaźnił się z doktorem Carlem Melchiorem³¹, jednym ze wspólników hamburskiego banku M.M. Warburg i głównym negocjatorem ze strony niemieckiej podczas konferencji w Paryżu. Podczas szczególnie tajnego spotkania obaj panowie obmyślili układ, na którego mocy Niemcy zaczęliby otrzymywać wsparcie żywnościowe, gdyby zrzekli się swojej floty handlowej na rzecz aliantów.

W maju 1918 roku Keynes złożył protest w obronie głodujących w Austrii kobiet i dzieci. Jak głosi protokół ze spotkania, podczas którego zostały omówione warunki układu z Melchiorem: „Pan Keynes żałuje, że nie potrafi w należyty sposób zobrazować zastraszających warunków, jakie panują w Austrii. Ludzie głodują tam na wielką skalę, a Brytyjczycy już udzielają im sporych pożyczek na zakup żywności. Znaczna część populacji nie ma ubrań. Społeczeństwo znalazło się w rozpaczliwym położeniu i już zostało surowo ukarane za swój udział w wojnie”³². Wystąpienie przeciwko zwycięzcom w sprawie trudnego położenia Austriaków, a także sprzeciw wobec traktatu wersalskiego zapewniły Keynesowi status bohatera, jaki przyznał mu Hayek i jego wiedeńscy przyjaciele.

Przekonany, że reparacje katastrofalnie wpłyną na możliwość ustanowienia trwałego pokoju w Europie, Keynes coraz bardziej tracił nadzieję. „Jestem kompletnie wyczerpany, po części przez pracę, a także na skutek przygnębienia wywołanego otaczającym mnie złem” – pisał do matki. „Warunki traktatu są oburzające, niemożliwe do wypełnienia i mogą doprowadzić tylko do nieszczęścia. Przypuszczam, że stałem się współwinnym całej tej niegodziwości i szaleństwa, ale koniec jest już bliski”³³. Do Granta, który zatrudnił się jako robotnik rolny, aby uniknąć zaciągu do wojska, napisał, że alianccy przywódcy „mieli szansę przyjąć szerszą, a przynajmniej ludzką perspektywę, ale bez wahania ją odrzucili”³⁴. Z kolei w liście do kanclerza skarbu Austena Chamberlaina pisał: „Premier prowadzi nas wszystkich ku otchłani zniszczenia. Układ, jaki proponuje Europie, rozbija ją ekonomicznie i musi doprowadzić do uszczuplenia jej populacji na milionową skalę. Jak może pan oczekiwać ode mnie, że będę uczestniczył w tej tragicznej farsie?”³⁵ Chamberlain, który tydzień wcześniej w liście do Keynesa wyraził „głębokie przekonanie, że kontynuacja pańskich działań ma w tej chwili ogromne znaczenie”,³⁶ nie odpowiedział.

Keynes opuścił hotel Majestic, w którym mieszkała reszta delegacji brytyjskiego ministerstwa skarbu, i znalazł schronienie w apartamencie przylegającym do spokojnego i pełnego zieleni Lasku Bulońskiego. Przechodził załamanie nerwowe i pisał do swej matki: „Połowę czasu spędzam w łóżku i wstaję tylko po to, by spotkać się z kanclerzem skarbu [swoim sprzymierzeńcem w sporach przeciwko tak surowym reparacjom, południowoafrykańskim marszałkiem polnym J.C.] Smutsem³⁷ i premierem [Lloydem George’em]. W ubiegłym tygodniu rozejrzałem się trochę dookoła i nie widząc żadnych perspektyw, od razu się kładę”³⁸. Przekonany, że niewiele więcej może zrobić, aby wnieść w układ pokojowy trochę zdrowego rozsądku, Keynes pisał do Lloyda George’a: „Czuję się w powinności powiadomić pana, że w sobotę umykam przed tym koszmarem. Już nic dobrego uczynić tu nie mogę. Ta bitwa jest przegrana”³⁹.

Wzburzony tym, co zobaczył i usłyszał w Paryżu, Keynes postanowił wykorzystać te doświadczenia. Po dwóch tygodniach wyjechał do Charleston w hrabstwie East Sussex, gdzie ulokował się w wiejskim domu należącym do Granta i jego żony Vanessy Bell, aby spokojnie, wyczerpująco, bezwzględnie i często wręcz humorystycznie demaskować groźną niedorzeczność żądań zwycięskich państw. Pracując w szaleńczym tempie, napisał książkę The Economic Consequences of Peace (Ekonomiczne następstwa pokoju). Jej główne przesłanie polegało na tym, że konferencja pokojowa nie miała nic wspólnego z pokojem. Keynes twierdził, iż żądza odwetu i pragnienie trwałego pognębienia Niemiec za wywołanie konfliktu, który nazwał „europejską wojną domową”⁴⁰, mogą doprowadzić do wybuchu kolejnego światowego konfliktu. „Powodowani szalonymi złudzeniami i lekkomyślną pychą Niemcy zburzyli porządek, w którym wszyscy żyliśmy i który wszyscy tworzyliśmy” – pisał Keynes. „Ale przedstawiciele Francuzów i Brytyjczyków narazili nas na kompletną ruinę”⁴¹.

Keynes chciał uświadomić czytelnikom, jak przytłaczającą karę nałożyli alianci, a także fakt, że Niemcy nie będą w stanie wywiązać się z postanowień traktatu. Wzorując się na satyrycznej książce Stracheya Eminent Victorians (Wiktoriańscy bohaterowie), która obalała kult takich postaci, jak Florence Nightingale, bohaterska pielęgniarka z czasów wojny krymskiej, Keynes przebił się do publicznej wyobraźni, atakując osobistości, które codziennie spotykały się na niosących negatywne konsekwencje posiedzeniach w salonie prezydenta Wilsona w Paryżu. Clemenceau: „[…] bardzo stary człowiek, który zachowywał siły na specjalne okazje, często zamykał oczy i rozsiadał się w fotelu z niewzruszoną miną na pergaminowej twarzy, składając przed sobą dłonie odziane w szare rękawiczki”⁴². Francuski premier wyznawał zasadę, że „nigdy nie należy negocjować z Niemcem ani mu pobłażać; jemu należy rozkazywać”, i był przekonany, iż „pokój oparty na wielkoduszności, szlachetności i sprawiedliwym traktowaniu może jedynie sprawić, że Niemcy szybciej staną na nogi, i przyspieszyć dzień, w którym znów uderzą na Francję z jeszcze większą siłą”⁴³.

Keynes nie oszczędził również Lloyda George’a, chociaż matka przekonała go, aby opuścił pewien kwiecisty fragment, w którym pisał o nim tak: „[…] ten sylen, ten kozłonogi bard, ten na wpół człowieczy przybysz z nawiedzonych i zaklętych lasów celtyckiej starożytności, który odwiedził naszą epokę”⁴⁴. Mimo to Keynes zarzucił brytyjskiemu premierowi, że ten cynicznie ogłosił wybory powszechne w samym środku konferencji paryskiej, aby zapewnić zwycięstwo swojemu liberalnemu rządowi i tym samym ubiec konserwatywnych rywali, zyskując pierwszeństwo w złupieniu Niemiec.

W przypadku traktatu wersalskiego, zdaniem Keynesa, diabeł faktycznie tkwił w szczegółach. Niemcy musiały zwrócić bogate w węgiel Alzację i Lotaryngię, które zagarnęły w 1870 roku podczas wojny francusko-pruskiej, a także górnicze zagłębia Saary i Górnego Śląska. Keynes uznał, że „pozbawienie złóż węgla zrujnuje niemiecki przemysł”⁴⁵. Co więcej, Niemcy miały oddać pod międzynarodowy zarząd swoje żeglowne rzeki, jak choćby Ren, oraz zostać pozbawione floty handlowej i większości taboru kolejowego. Keynes był zdania, że „przyszłość europejskiego przemysłu rysuje się czarno, za to widoki na rewolucję są bardzo obiecujące”⁴⁶.

Potem przeszedł do kwestii reparacji. Ujawnił, że główny zamiar Francuzów sprowadzał się do uzyskania gwarancji, iż Niemcy zamienią się w naród wiejskich nędzarzy. Ponadto drugorzędnym celem Francji i Włoch było podźwignięcie ich zrujnowanej gospodarki. Bez znaczenia pozostawał dla nich fakt, że Niemcy same stały się bankrutem, co zadecydowało o ich kapitulacji, i nie miały szans na pozyskanie funduszy poprzez opodatkowanie albo pożyczki. Keynes uderzał w mściwe społeczeństwa państw alianckich, których żądza odwetu była tak silna, że „powszechne oczekiwania co do przyszłej zdolności Niemców do wypłaty odszkodowań nie miały żadnych szans na spełnienie”⁴⁷. Suma, jaką zapisano w traktacie, znacznie przekraczała ich możliwości. „W efekcie Niemcy musiały się zobowiązać, że będą po wsze czasy oddawać aliantom całość swoich nadwyżek produkcyjnych”⁴⁸. Według Keynesa postanowienia wersalskie „żywcem odzierały Niemców ze skóry rok po roku” i miały się okazać „jednym z najbardziej oburzających postępków okrutnego zwycięzcy w historii cywilizowanego świata”⁴⁹.

Dostarczona w listopadzie 1919 roku do wydawnictwa Macmillan książka została w błyskawicznym tempie skierowana do druku już w następnym miesiącu. Nawet Strachey, który od czasu, gdy Keynes odbił mu Granta, był przesadnie krytyczny wobec literackich poczynań przyjaciela, nie krył zachwytu. „Najdroższy Maynardzie” – pisał.

„Wczoraj dotarła do mnie Twoja książka i przeczytałem ją jednym tchem. Co się tyczy argumentacji, jest bez wątpienia najbardziej druzgocąca, najbardziej zatrważająca”⁵⁰. Keynes odpowiedział, nie bez ironii, że jego dzieło zostało dobrze przyjęte. „Moją książkę zasypała lawina pochwał” – pisał. „W listach, jakie dostaję z rady ministrów, wszyscy zapewniają mnie, że zgadzają się z każdym moim słowem itd. Lada chwila powinna nadejść nota od premiera, w której oświadczy, jak głęboko książka odzwierciedla jego poglądy i jak pięknie zostały one ujęte”⁵¹.

Szowinistyczna prasa brukowa oskarżyła Keynesa o sympatie progermańskie i sugerowała, że nie zrozumiał on, jak ważne jest, aby Niemcy poniosły stosowną karę. Jedna z gazet doradzała, aby udekorować go Żelaznym Krzyżem, najwyższym niemieckim odznaczeniem za odwagę. Chamberlain, zwierzchnik Keynesa, zarzucił mu brak lojalności. „Szczerze mówiąc, jest mi przykro, że ktoś, kto zajmował stanowisko powierzone mu w tak wielkim zaufaniu, był skłonny w takim tonie przedstawić rolę, jaką miał do odegrania jego kraj” – pisał premier. „Nie mogę powstrzymać obawy, że nasze stosunki międzynarodowe nie będą układały się łatwiej za sprawą takich komentarzy”⁵². Książka ta, uznana przez Harroda za „jedno z najznakomitszych dzieł polemicznych napisanych w języku angielskim”⁵³, a przez Skidelsky’ego określona mianem „niespotykanej w literaturze XX wieku osobistej deklaracji”⁵⁴, miała odmienić życie Keynesa. Od tej pory był on rozchwytywany przez prasę całego świata, która publikowała jego wypowiedzi na temat traktatu wersalskiego oraz wszystkiego, co wiązało się ze światowym handlem i ekonomią.

Historia popularności dzieła mówi sama za siebie. Pierwsze wydanie amerykańskie w nakładzie 20 tysięcy egzemplarzy rozeszło się natychmiast. W kwietniu 1920 roku sprzedaż w Wielkiej Brytanii wyniosła 18 500, a w Stanach Zjednoczonych 70 tysięcy książek. Publikacja została przetłumaczona na język francuski, flamandzki, holenderski i włoski, a także rosyjski, rumuński, hiszpański, japoński i chiński. W czerwcu sprzedaż na całym świecie przekroczyła liczbę 100 tysięcy egzemplarzy. Ku zadowoleniu Keynesa jego dzieło doczekało się przekładu na niemiecki. I to właśnie niemieckie wydanie okazało się tak popularne w Wiedniu. Jak zauważył Hayek: „Jego Ekonomiczne następstwa pokoju przyniosły mu na kontynencie jeszcze większą popularność niż w Anglii”⁵⁵.

Rozdział drugi
Zmierzch imperium

Hayek doświadcza hiperinflacji na własnej skórze. 1919-1924

Friedrich Hayek przeżył wojnę zupełnie inaczej niż starszy od niego o 16 lat Keynes. Gdy w 1914 roku wybuchł konflikt, Hayek był wyrośniętym ponad wiek 15-latkiem, dlatego nieznajomi pytali go, czemu nie został zmobilizowany. Rodzina von Hayeków składała się z austriackich patriotów, typowych wiedeńczyków z przełomu stuleci, którzy nie wątpili w słuszność decyzji cesarza o walce u boku Niemiec. Dopiero jednak w marcu 1917 roku, mając niespełna 18 lat, Friedrich, najstarszy z trójki braci, zgłosił się do służby w austro-węgierskiej armii.

Jego ojciec August był lekarzem medycyny i niedoszłym wykładowcą akademickim, który nigdy nie wyzbył się poczucia klęski z powodu nieudanej kariery naukowej. Dla pocieszenia uczył na Uniwersytecie Wiedeńskim botaniki, w niepełnym wymiarze godzin. Podobnie jak w przypadku klanu Keynesów rodzina von Hayeków miała inteligenckie korzenie. Ojciec Augusta, Gustaw, był nauczycielem przyrody w szkole średniej, zaś jego teść Franz von Juraschek należał do najwybitniejszych austriackich ekonomistów. Niespełnione ambicje Augusta najwyraźniej zostały przeniesione na Friedricha, który wstępując do wojska, miał zamiar zostać wykładowcą na uczelni, kiedy tylko skończy się wojna. „Dorastałem w przekonaniu, że najszczytniejszym celem w życiu jest kariera profesora uniwersytetu, aczkolwiek nie miałem żadnego konkretnego wyobrażenia, w jakiej dziedzinie chciałbym się rozwijać. Myślałem nawet o tym, aby zostać psychiatrą”¹ – wspominał.

W przeciwieństwie do Keynesa, który wyróżniał się w trakcie edukacji, Hayek był kiepskim uczniem i dwukrotnie został usunięty ze szkoły. „Popadałem w konflikty z nauczycielami, których irytowało we mnie połączenie widocznych zdolności, lenistwa i braku zainteresowania” – zwierzał się. „Regularnie zaniedbywałem zadania domowe, licząc na to, że wiedza zdobyta podczas lekcji wystarczy, abym zdołał jakoś przebrnąć”². Hayek z ulgą odkrył, że dzięki jedynie inteligencji uplasował się w czołówce podczas szkolenia wojskowego. „Pomimo braku szczególnych wrodzonych uzdolnień, a nawet pomimo pewnej niezdarności okazałem się jednym z pięciu czy sześciu najlepszych na liście złożonej z jakichś 70 czy 80 kadetów”³ – wspominał. Hayek ukończył szkolenie na początku ostatniego roku wojny, który spędził na froncie włoskim w służbie łączności. Jego życie było zagrożone co najmniej czterokrotnie. Raz drasnął go w głowę odłamek szrapnela. Innym razem brał udział w ataku na stanowisko jugosłowiańskiego karabinu maszynowego, co zabawnie opisał jako „niemiłe doświadczenie”⁴. Omal nie zawisł jak na stryczku, gdy skacząc ze spadochronem z balonu obserwacyjnego, nie zdjął z głowy słuchawek. Był też na pokładzie samolotu zwiadowczego, który został zaatakowany przez włoski myśliwiec.

Większą część jego służby wypełniało jednak ciągnące się w nieskończoność oczekiwanie, któremu towarzyszyła wycieńczająca nuda. Hayek szukał ukojenia w lekturze i kiedy pożyczono mu książkę o ekonomii, odkrył dziedzinę, która stała się jego życiową pasją. „Pierwsze dwie książki na temat ekonomii [na jakie natrafiłem] były tak słabe, że dziwię się, jakim cudem nie zraziły mnie na dobre”⁵ – stwierdził. Hayeka zaciekawiło to, jak pokojowa gospodarka uległa przeobrażeniu podczas wojny, kiedy wolny rynek ustąpił miejsca potrzebom państwa. Przeczytał dzieło Waltera Rathneaua, ekonomisty, który zamienił się w polityka odpowiedzialnego za surowce niezbędne dla prowadzonych przez Austrię działań wojennych. „Myślę, że jego koncepcje reorganizacji gospodarki prawdopodobnie dały początek mojemu zainteresowaniu ekonomią” – oświadczył Hayek. „I zdecydowanie miały one umiarkowanie socjalistyczny charakter”⁶.

„Nigdy formalnie nie należałem do socjaldemokratów, ale mógłbym być kimś, kto w Anglii zostałby określony jako fabianin”⁷ – wspominał Hayek. Plasowało go to na lewo od Keynesa, całe życie związanego z liberałami, postępową partią, która utrzymywała centralny kurs między programem socjaldemokracji, przewidującym upaństwowienie głównych gałęzi przemysłu, a konserwatywną wiarą w status quo i wolny rynek. „Nigdy nie pociągała mnie ideologia marksistowska” – wyznał. „Wręcz przeciwnie, kiedy zetknąłem się z socjalizmem w jego marksistowskiej, zastraszająco doktrynalnej formie, tylko mnie to odrzuciło. Ale w umiarkowanej postaci, a mam na myśli niemiecką politykę społeczną, państwowy socjalizm w wydaniu Rathenaua, był jednym z czynników, które zachęciły mnie do studiowania ekonomii”⁸. Będąc na przepustce, Hayek zapisał się na Uniwersytet Wiedeński z zamiarem podjęcia studiów ekonomicznych, kiedy tylko zakończy się wojna.

Po zawieszeniu broni podpisanym 11 listopada 1918 roku wrócił do rodzinnego Wiednia, który nie przypominał już tego kolorowego, wytwornego i dumnego miasta sprzed lat. Sam Hayek również był w kiepskiej formie, gdyż w ostatnich tygodniach wojny zachorował na malarię. W obliczu klęski cesarz Karol I, który dotychczas panował 50 milionom obywateli Austro-Węgier, zrezygnował z rządzenia resztkami swej monarchii. Chaos końca wojny ruchy separatystyczne wykorzystały do tego, aby ustanawiać nowe państwa. Cesarstwo utraciło siedem dziesiątych swego terytorium na rzecz nowo powstałej Czechosłowacji, Polski i Jugosławii. Również Węgry oderwały się od Austrii i proklamowały marksistowską republikę rad. Rewolucyjne zmiany nie pozostały także bez wpływu na patronimikum von Hayeków, gdyż w myśl dekretu nowego republikańskiego rządu Austrii nazwiska wielu niegdyś znakomitych rodów zostały pozbawione przedrostka „von”.

Postanowienia pokojowe zatwierdzone w Saint-Germain-en-Laye były dla Austrii nie mniej uciążliwe niż traktat wersalski dla Niemiec. Republika Niemieckiej Austrii, resztki kraju, który niczym głowa bez tułowia przetrwał rozpad monarchii austro-węgierskiej, na skutek zakazu nałożonego przez zwycięzców nie miała prawa nazywać się Niemcami ani też nie mogła zawrzeć z Niemcami sojuszu bez zgody Ligi Narodów. Straty, które społeczeństwo austriackie poniosło w trakcie wojny, stały się jeszcze dotkliwsze, gdy państwa centralne stanęły na krawędzi bankructwa, chcąc zapłacić odszkodowanie za wywołanie konfliktu. Jak wspominał Hayek: „Wiedeń, który był jednym z wielkich ośrodków kulturalnych i politycznych Europy, zamienił się w stolicę republiki chłopów i robotników”⁹. Odcięte od imperialnych szlaków zaopatrzeniowych miasto szybko pozbyło się skromnych zapasów węgierskiej pszenicy i czeskiego węgla. Podstawowe artykuły, takie jak chleb i elektryczność, osiągały zawrotne ceny. Kobiety i dzieci żebrały na ulicach.

I to właśnie w czasie tego piekielnego zamętu ukazało się dzieło Keynesa Ekonomiczne następstwa pokoju, które następnie zostało skwapliwie przeczytane przez Hayeka i jego przyjaciół. Keynes, którym jak zwykle kierowała chęć zmniejszenia ludzkich cierpień, opisał zubożenie Austriaków jako najbardziej rażącą niesprawiedliwość powojennego porządku. Przywódcom państw sojuszniczych zarzucał bezduszną obojętność wobec austriackiej niedoli. „Chociaż Europa przymierała głodem i marniała na ich oczach, nie sposób było zwrócić uwagę Czterech [przywódców alianckich] na tę kwestię”¹⁰ – napisał. Członkowie tej czwórki – opętani żądzą zemsty – zdawali się nie dostrzegać faktu, że narażają pokonane narody na chaos i rewolucję. „Zagraża nam gwałtowne obniżenie standardu życia ludności w krajach Europy do takiego poziomu, jaki w niektórych przypadkach będzie oznaczał klęskę głodu (poziom ten został już osiągnięty w Rosji i zbliża się do niego Austria)” – pisał Keynes. „Będąc w tak rozpaczliwym położeniu, kraje te mogą obalić resztki porządku i pogrążyć całą cywilizację”¹¹. Twierdził, że Austriacy nie będą w stanie podołać spłacie ciążących na nich reparacji, „ponieważ niczego nie mają”¹². W Austrii, jak pisał, „bieżącą rzeczywistość stanowią głód, zimno, choroby, wojna, zbrodnia i anarchia”¹³.

Keynes przytoczył opinię niemieckiego rządu, że spłata reparacji oznacza cofnięcie zegara o pół wieku i powrót do gospodarki preindustrialnej, która będzie w stanie wyżywić zaledwie nikłą część obecnej populacji Niemiec. „Ci, którzy podpisali ten traktat, podpisali wyrok śmierci na wiele milionów niemieckich mężczyzn, kobiet i dzieci” – głosił. „To oskarżenie dotyczy co najmniej w takim samym stopniu położenia Austrii, jak i Niemiec”. Keynes zacytował artykuł opublikowany w wiedeńskiej gazecie „Arbeiter Zeitung”: „Wszystkie postanowienia [traktatu z Saint-Germain] są przepojone bezwzględnością i okrucieństwem, na próżno w nich szukać śladów ludzkiego współczucia, godzą one we wszystko, co łączy człowieka z człowiekiem, i stanowią zbrodnie przeciwko ludzkości, przeciwko cierpiącym i umęczonym ludziom”. W swoim komentarzu Keynes dodał: „Zaznajomiłem się szczegółowo z traktatem i byłem obecny podczas ustalania niektórych spośród jego warunków, ale nie jest mi łatwo bronić go przed wybuchem sprawiedliwego gniewu”¹⁴.

Zwrócił też uwagę na podstępne zagrożenie dla społeczeństwa Niemiec i Austrii, jakim był gwałtowny wzrost cen. Nawet dobrze sytuowane przed wojną wiedeńskie rodziny, jak na przykład Hayekowie, w starciu z szaloną inflacją nie zdołały utrzymać standardów życiowych. Za parę butów, która w 1913 roku kosztowała 12 marek, dekadę później trzeba było zapłacić 32 biliony marek. Szklanka piwa kosztowała bilion marek. Banknotów o nominale miliona marek używano do rozpalania w piecu. Ponieważ ceny podstawowych produktów rosły, austriackie rodziny, a wśród nich Hayekowie, nic nie mogły kupić za swoje oszczędności, których wartość drastycznie spadła. Obligacje rządowe, które lojalni patrioci kupowali, aby wesprzeć działania wojenne, stały się bezwartościowe.

Dla 19-letniego Hayeka koniec wojny oznaczał zmianę drogi życiowej. Chociaż zapisał się na Uniwersytet Wiedeński, aby studiować ekonomię, wciąż pozostając w mundurze, obmyślał alternatywne plany na wypadek, gdyby wojna ciągnęła się „w nieskończoność”¹⁵. Wymyślił coś, co uważał za honorową ucieczkę przed niebezpieczeństwami, jakie groziły mu na linii frontu – austriacki korpus dyplomatyczny. Złożył wniosek o przeniesienie do sił powietrznych, gdzie długotrwałe szkolenie dałoby mu czas potrzebny na przygotowanie się do egzaminów wstępnych na akademię dyplomatyczną. „Nie chciałem wyjść na tchórza, więc ostatecznie postanowiłem, że zgłoszę się na ochotnika do sił powietrznych, aby udowodnić, iż tchórzem nie jestem” – wyznał. „Pomyślałem, że gdybym przeżył sześć miesięcy jako pilot myśliwca, czułbym się upoważniony, aby się zmyć. Teraz wszystko to się zawaliło z powodu zakończenia wojny. Znikły Węgry, znikła akademia dyplomatyczna, a plany, aby naprawdę honorowo wycofać się z walki, spełzły na niczym”¹⁶.

Hayek powrócił do pierwotnego planu i wstąpił na wydział prawniczy Uniwersytetu Wiedeńskiego, gdzie nauczano ekonomii. Zaczął poznawać austriacką szkołę ekonomiczną. Kiedy zaczynał studia, nie była ona tak wyrazista, jak miała się stać po konfrontacji ze zwolennikami ekonomii marksistowskiej, którzy pojawili się po I wojnie światowej. Wtedy to szkoła austriacka zaczęła głosić zalety polityki nieskrępowanego podejścia wobec rynku i liberalnego stosunku do gospodarki (stanowisko leseferystyczne). W szczególności interesowała się cenami, a zwłaszcza „kosztem alternatywnym” produktu, czyli różnymi możliwościami, wśród których konsument dokonuje wyboru, kupując konkurencyjne towary. Jeżeli zamawia piwo, wybiera je zamiast wina, jeśli inwestuje pieniądze, rezygnuje z procentów od kapitału, a jeżeli sprzedaje swoje inwestycje, nie otrzyma ceny, jaką mogłyby one osiągnąć później. To właśnie pojęcie kosztu alternatywnego kryje się za teorią kapitału różnych etapów produkcji, na których producenci rezygnują z wytworzenia jakiegoś artykułu, aby później móc zaoferować coś bardziej wartościowego. Hayek zaczął od lektury dzieł Zasady ekonomii oraz Badania nad metodami nauk społecznych autorstwa Carla Mengera¹⁷, który jako pierwszy wprowadził pojęcie korzyści krańcowej – w im większej ilości występuje dane dobro, tym niżej jest postrzegana jego wartość. Hayek był uczniem Friedricha von Wiesera¹⁸, który utrzymywał, że ceny stanowią klucz do zrozumienia mechanizmów działania rynku, a przedsiębiorcy odgrywają decydującą rolę we wdrażaniu postępu poprzez rozwijanie nowych rynków.

Powojenny Wiedeń stanowił dla Hayeka idealne miejsce do zgłębiania tajników ekonomii. Nie pozostawał on obojętny na szalejącą wokół inflację (wzrost cen). Jego ojciec, który jako lekarz był w stanie podnosić stawkę swoich honorariów, mógł opłacić czesne syna, ale nie miał pieniędzy na sfinansowanie jego podróży na studia w innym kraju. Gdy zimą na przełomie 1919 i 1920 roku Uniwersytet Wiedeński został zamknięty z powodu braku opału, Hayek spędził osiem tygodni w Zurychu na koszt przyjaciół swojego ojca, którzy „w ramach ogólnych starań na rzecz niedożywionych dzieci z Niemiec i Austrii postanowili pomóc synowi przyjaciela, który niedawno wrócił z frontu i nie tylko wymagał podkarmienia, ale również cierpiał na malarię”¹⁹.

„Zurych z przełomu 1919 i 1920 roku dał mi pierwszy w okresie powojennym posmak normalnego społeczeństwa. Wiedeń wciąż zmagał się z inflacją i głodem”²⁰ – wspominał Hayek. Miał nadzieję kontynuować studia na uniwersytecie w Monachium, ponieważ był wielbicielem socjologa Maxa Webera²¹, który tam wykładał. Nie urzeczywistnił jednak tego zamiaru, gdyż w czerwcu 1920 roku Weber zmarł na grypę w wieku 66 lat, aczkolwiek nie to stanowiło główną przyczynę zmiany planów Hayeka. Jak wyjaśnił: „Kolejna faza inflacji w Austrii sprawiła, że mój ojciec w żaden sposób nie był w stanie pokryć kosztów moich rocznych studiów w Niemczech”²². Niepowodzenie to jednak wyszło mu w efekcie na dobre. Zamiast spędzić rok w Bawarii, Hayek musiał poszukać sobie pracy. W tym czasie poznał człowieka, który miał wywrzeć najbardziej znaczący i długotrwały wpływ na jego życie i pracę. Ludwig von Mises, wykładowca na Uniwersytecie Wiedeńskim, cieszący się rozległymi koneksjami w rządzie austriackim, prowadził badania nad rosnącymi cenami, które niszczyły jego kraj. Ów długonosy naukowiec o trudnej osobowości egocentryka, który zapuścił wąsik w stylu Charlesa Chaplina, miał stać się ojcem ekonomii rynkowej, autorem przenikliwego studium na temat niedostatków socjalizmu oraz inspiracją dla tych, którzy żywili przekonanie, że ilość pieniądza na rynku stanowi klucz do zrozumienia inflacji.

Poświęcając na zgłębianie ekonomii i psychologii tyle samo czasu, co na prawo, które traktował jako „zajęcie uboczne”, Hayek ukończył studia w ciągu dwóch lat i w listopadzie 1921 roku uzyskał tytuł naukowy. To właśnie Wieser zarekomendował go Misesowi na stanowisko asystenta prawnego w agencji rządowej powołanej do uregulowania zobowiązań wojennych między Austrią a innymi państwami. Tak oto Hayek zaczął pracować na obszarze podobnym do tego, na którym działał Keynes. Jego pierwsze spotkanie z Misesem nie dawało wielkich nadziei. W liście polecającym Wieser opisał go jako „obiecującego ekonomistę”, na co zapatrzony w siebie Mises zwrócił się do Hayeka: „Obiecujący ekonomista? Nigdy nie widziałem pana na moich wykładach”²³. Niemniej jednak zaproponował mu wspomnianą posadę, którą Hayek objął w październiku 1921 roku.

Przy każdej wypłacie Hayek doświadczał galopującej inflacji, która wymykała się spod kontroli. Jego wynagrodzenie za pierwszy miesiąc wynosiło 5 tysięcy starych koron, ale w kolejnym miesiącu otrzymał 15 tysięcy, które miały wyrównać spadek wartości waluty. Do czerwca 1922 roku jego ścigająca hiperinflację pensja osiągnęła kwotę miliona koron²⁴. W ciągu zaledwie sześciu miesięcy dostał podwyżkę 200 razy. W styczniu 1919 roku za dolara amerykańskiego płacono 16,1 korony austriackiej, a w maju 1923 roku jego kurs wynosił 70 800 koron²⁵. Bank Austro-Węgierski drukował pieniądze dzień i noc, aby zaspokoić popyt.

W swej książce Ekonomiczne następstwa pokoju Keynes poruszył kwestię zagrożenia niekontrolowaną inflacją, posługując się słowami, które miały zostać wykorzystane przeciwko niemu przez Hayeka i jego wyznawców, zwolenników „mocnego pieniądza”. Keynes miał świadomość, że oparte na cenie złota trwałe relacje między walutami przed I wojną światową zostały zachwiane, ponieważ rządy drukowały duże ilości pieniędzy, aby sfinansować swoje działania na frontach. Przypominał też czytelnikom, że wartość pieniądza podkopują zapędy rewolucyjne. „Podobno Lenin oświadczył, że najlepszym sposobem na obalenie ustroju kapitalistycznego jest zepsucie pieniądza” – pisał. „Przedłużając proces inflacji, rządy mogą skonfiskować, potajemnie i niezauważalnie, znaczną część majątku swoich obywateli”²⁶. Keynes doceniał przywódcę bolszewików za jego przenikliwość umysłu. „Lenin miał całkowitą rację. Nie ma bardziej wyrafinowanego i pewniejszego sposobu na obalenie istniejącego porządku społecznego niż osłabienie waluty”²⁷ – stwierdził. Zgodniezjego kalkulacjami w listopadzie 1918 roku „w Rosji i na Austro-Węgrzech proces ten [drukowania pieniędzy] osiągnął poziom, przy którym waluta stała się całkowicie bezużyteczna w handlu zagranicznym”. Keynes ostrzegał jednak, że „podtrzymywanie złudnej wartości pieniądza za pomocą państwowej regulacji cen nosi w sobie zalążek ostatecznego upadku gospodarki”²⁸. Dla takich jak Hayek, którzy siedzieli w mieszkaniach otuleni zimowymi płaszczami, bo nie było ich stać na opał, przestrogi Keynesa brzmiały wiarygodnie.

Keynes zajął się praktycznymi rozwiązaniami, które mogłyby powstrzymać wzrost cen i spadek wartości pieniądza. Redaktor naczelny gazety „Manchester Guardian” C.P. Scott zlecił mu opracowanie serii dodatków poruszających zagadnienia odbudowy Europy. Ten stworzony przez Keynesa zbiór argumentów szybko okazał się wielkim sukcesem na skalę międzynarodową. Broszura była tłumaczona między innymi na język niemiecki, toteż Hayek, Mises i inni z zapałem pochłaniali każde wydanie.

„Wszyscy skwapliwie czytaliśmy jego słynne artykuły, a mój podziw dla niego został jedynie spotęgowany przez fakt, że w swym dziele Tract on Monetary Reform [Traktat o reformie monetarnej – książka Keynesa wydana w 1923 roku, w znacznym stopniu oparta na jego artykułach dla »Guardiana«] przepowiedział moje małe odkrycie”²⁹ – wspominał Hayek. To „małe odkrycie”, które „przepowiedział” Keynes, dotyczyło tego, że przez odniesienie wartości pieniądza do kursu złota – „złoty standard” – ceny krajowe ulegają wahaniom i nie dają się kontrolować. Rządy stanęły w obliczu wyboru między walutą o trwałej wartości a ustalonymi cenami krajowymi. Jak ujął to Keynes: „Jeżeli zewnętrzny poziom cen jest niestabilny, nie możemy utrzymać jednocześnie własnych cen i kursu naszej waluty na stałym poziomie. Jesteśmy zmuszeni wybierać”³⁰. Na tym etapie Keynes i Hayek myśleli podobnie – przypuszczalnie za sprawą tych samych inspiracji – chociaż Mises ostrzegał swego ucznia, że Keynes „wspiera słuszną sprawę bardzo złymi argumentami ekonomicznymi”³¹.

Za dodatki do „Manchester Guardian” Keynes otrzymywał ogromne honorarium. Często przyprawiał o frustrację C.P. Scotta, który nazywał go „błyskotliwym i nietuzinkowym myślicielem”, ale również „najbardziej upartym i zapatrzonym w siebie człowiekiem”, jakiego kiedykolwiek spotkał³². Do tych, których Keynes przekonał do współpracy, należeli H.H. Asquith, brytyjski premier w okresie wojny; Ramsay MacDonald, przyszły premier Wielkiej Brytanii z ramienia Partii Pracy; Léon Blum, który miał trzykrotnie piastować urząd premiera Francji; Sidney Webb, który wraz z żoną Beatrice był założycielem socjaldemokratycznego Towarzystwa Fabiańskiego oraz Londyńskiej Szkoły Ekonomii; Walter Lippmann³³, amerykański dziennikarz; Maksym Gorki, pisarz rosyjski; Harold Laski z Londyńskiej Szkoły Ekonomii i Politologii; oksfordzcy historycy Richard Tawney i G.D.H. Cole; główny negocjator ze strony niemieckiej podczas konferencji w Paryżu Carl Melchior; a nawet królowa Rumunii. Czyniąc ukłon w stronę Bloomsbury, Keynes powierzył Duncanowi Grantowi i Vanessie Bell wykonanie ilustracji na okładkę.

W pierwszym dodatku, opublikowanym w kwietniu 1922 roku, Keynes zamieścił trzy artykuły, spośród których dwa stanowiły pierwsze rozdziały Traktatu o reformie monetarnej. Poruszane w nich kwestie były szczególnie interesujące dla krajów, które brały udział w wojnie, a ich waluty od 1914 roku niemal bez wyjątku ulegały silnej dewaluacji. Keynes był przekonany, że państwa te musiałyby zapłacić wysoką cenę, gdyby przywróciły swojej walucie wartość sprzed wojny. Zamiast tego zaproponował nowe rozwiązanie, polegające na ustabilizowaniu pieniądza przy jego bieżącym kursie; jednocześnie funt szterling mógłby zyskiwać na wartości nie więcej niż 6 procent rocznie³⁴. Było to sprzeczne z koncepcją wyznawaną przez brytyjskie ministerstwo skarbu i Bank Anglii, które chciały, aby funt wrócił do przedwojennego kursu.

Kosztem odzyskania przez waluty przedwojennej wartości była ogromna deflacja (ciągły spadek poziomu cen), której towarzyszył wzrost stóp procentowych i zrównanie wielkości eksportu z importem. Jak to ujął Keynes: „Praca i harówa”. Mimo złych przeczuć Misesa Hayek nie miał analizie Keynsa wiele do zarzucenia. Zdaniem Keynesa nie inflacja (wzrost cen) i nie deflacja (spadek cen), ale stabilność cen miała zapobiec dalszej niesprawiedliwości, jakiej doświadczały europejskie rodziny. I faktycznie, gdy pisał: „Ten, kto nie trwonił ani nie »kombinował«, kto zapewniał »godziwe warunki swojej rodzinie«, został najciężej doświadczony”,³⁵ mógłby te słowa odnieść do rodziny Hayeka, którą patriotyzm zaprowadził na skraj nędzy.

W dodatkach do „Manchester Guardian” Keynes uczynił pierwszy krok w stronę koncepcji zarządzania gospodarką przez władze, która miała poróżnić go z Misesem, Hayekiem oraz innymi obrońcami wolnego rynku. Rządy krajów europejskich były zmuszone do wyboru między inflacją a deflacją. Dla Keynesa stanowiło to dowód, że polityka leseferystyczna, zgodnie z którą władze nie zwracają uwagi na to, co dzieje się z gospodarką, już nie jest odpowiednia. Zamiast tego zalecał, aby rząd podejmował działania, które zapobiegną wahaniu cen.

Mises, a w końcu także i Hayek żywili przekonanie, że „naturalne siły” rynku, które dążą do osiągnięcia równowagi, mogą przywrócić porządek w rozchwianej gospodarce. Zdaniem Keynesa było nie do przyjęcia, aby „cicho siedzieć” i zdawać się na „przypadkowe czynniki celowo pozbawione centralnej kontroli”, gdyż takie podejście mogłoby doprowadzić do chaosu, a nie stabilizacji cen na stałym poziomie. Podsumowując, Keynes pisał: „Musimy uwolnić się od głębokiej nieufności, która nie pozwala nam dopuścić do tego, aby regulacja standardu wartości stała się przedmiotem rozważnej decyzji”³⁶.

W kąśliwym ataku wymierzonym w politykę podtrzymywania wartości dolara amerykańskiego poprzez gromadzenie złota – odrzuconą przez niego jako „grzebanie w skarbcach Waszyngtonu tego, co górnicy z Rand w pocie czoła wydobyli na powierzchnię”³⁷ – Keynes zawarł spostrzeżenie, które miało ukształtować jego poglądy na temat względnych zalet wolnego rynku i gospodarki sterowanej. Według jego kalkulacji złoty standard – na którego podstawie kurs waluty wiązał się z ceną złota – nie stanowił rozwiązania typowego dla wolnego rynku, gdyż jego stawka była ustalana przez banki centralne. „W nowoczesnym świecie papierów wartościowych i kredytów bankowych nie ma ucieczki przed »sterowaną« walutą, czy tego chcemy, czy nie” – argumentował. „Wymienialność na złoto nie zmieni faktu, że wartość samego złota jest zależna od polityki banków centralnych”³⁸. Była ta linia rozumowania, którą przyjął również Hayek.

Keynes zaczął także analizować słuszność poglądu, że gospodarka ulega zatrzymaniu w momencie, kiedy wszyscy znajdują zatrudnienie, „prawdy” wpajanej mu przez Alfreda Marshalla, która stanowiła również podstawową doktrynę szkoły austriackiej. Badając relacje między pieniądzem a cenami w czasie, Keynes doszedł do wniosku, że „w odległej perspektywie” musi istnieć stały związek między ilością pieniędzy w obiegu a stabilnymi cenami. Twierdził jednak również, iż „owa odległa perspektywa jest mylącą wskazówką w bieżącym wymiarze”³⁹, ponieważ tym, co z biegiem czasu zmienia ceny w stosunku do ilości pieniędzy, jest tempo wydawania pieniędzy („prędkość krążenia pieniądza”), które może spowodować nieproporcjonalnie duży wzrost cen. Natomiast stan równowagi zależy od „odległej perspektywy”, jak przekonywał w jednej ze swych najsłynniejszych wypowiedzi, twierdząc, że „w odległej perspektywie wszyscy umrzemy”⁴⁰.

Słowa te dotyczyły relacji między pieniądzem a cenami, jednak Keynes miał się przekonać, iż jego słynne spostrzeżenie odnosi się w szerszym zakresie do wszelkich prób oszacowania roli, jaką w ekonomii odgrywa teoria równowagi. Zanim Keynes porzucił wiarę w teorię równowagi, co miało nastąpić dopiero kilka lat później, znalazł wyjaśnienie, dlaczego obiecany stan równowagi nie okazał się lekarstwem na utrzymujący się stale wysoki poziom bezrobocia. Chociaż wspomniana teoria sugerowała, że w odległej perspektywie zostanie osiągnięta sytuacja, w której wszyscy znajdą zatrudnienie, Keynes odkrył, że odległa perspektywa stanowi ulotny punkt, który zawsze jest umiejscawiany w jakimś niekreślonym momencie przyszłości.

Niczym zawieszona na kiju marchewka, która służy do popędzania osła, odległa perspektywa zawsze znajdowała się poza zasięgiem. Dla tych, którzy później mieli sugerować, że walka z bezrobociem za pomocą inwestycji publicznych doprowadzi w odległej perspektywie do inflacji, Keynes miał gotową ripostę: „W odległej perspektywie wszyscy umrzemy”.

Poglądy Keynesa na rolę, jaką kurs walutowy odgrywa w kontrolowaniu inflacji, szczególnie trafne wydawały się Hayekowi oraz innym zwolennikom szkoły austriackiej. Podczas gdy większość europejskich rządów pozwalała, aby ich waluty dryfowały swobodnie w oczekiwaniu na bardziej zdecydowane posunięcia, w których wyniku gospodarka na kontynencie powróciłaby do stanu z 1914 roku, władze Austrii postanowiły niezwłocznie podnieść wartość korony. Pożyczka udzielona Austrii przez Ligę Narodów była uzależniona od cięć wydatków socjalnych, włącznie z likwidacją 70 tysięcy posad w sektorze publicznym i wstrzymaniem dotacji na żywność. W 1925 roku kurs korony został powiązany z ceną złota. Podczas gdy publikowane w dodatkach do „Guardiana” artykuły Keynesa odnosiły się do zasad dotyczących kierowania kursami walutowymi, Hayek i jego współpracownicy z bliska obserwowali bolesne konsekwencje posunięć, które miały na celu podniesienie wartości korony.

Wkrótce Hayek nie mógł znaleźć sobie miejsca i postanowił odwiedzić Amerykę, aby zobaczyć na własne oczy, jak funkcjonuje nieskrępowany kapitalizm. Dzięki uwzględniającej inflację rządowej pensji dochody Hayeka nadążały za rosnącymi cenami i był on nawet w stanie odłożyć trochę oszczędności. Wiosną 1922 roku Mises przedstawił Hayeka profesorowi Jeremiahowi Whipple’owi Jenksowi z Uniwersytetu Nowojorskiego. Odwiedził on Wiedeń po zakończeniu wizyty w Niemczech, gdzie przebywał jako członek grupy ekspertów finansowych, do której należał także Keynes, a którzy zostali wynajęci przez rząd, aby doradzać, jak ustabilizować kurs marki⁴¹. Jenks, który planował napisać książkę o spustoszonej przez wojnę gospodarce krajów Europy Środkowej, zaprosił Hayeka do współpracy w tym przedsięwzięciu.

Z pieniędzmi było tak krucho, że Hayek przeprawił się przez Atlantyk z biletem w jedną stronę, gdyż nie mógł sobie pozwolić na opłacenie podróży powrotnej. Aby oszczędzić na telegramie, nie poinformował Jenksa o dacie swego przybycia. Zszedł z pokładu statku pasażerskiego na nabrzeże Zachodniego Manhattanu w marcu 1923 roku z zaledwie 25 dolarami w kieszeni i zjawił się w uczelnianym biurze Jenksa tylko po to, aby zostać poinformowanym, że profesor jest nieuchwytny. Hayek znalazł się w obcym kraju bez grosza przy duszy i bez pomocnej dłoni. Postanowił poszukać sobie jakiejś pracy, póki nie wróci Jenks, i zaoferowano mu zmywanie naczyń w jednej z restauracji przy Szóstej Alei. Na godzinę przed tym, jak miał zanurzyć ręce w mydlinach, otrzymał z biura Jenksa telefon z informacją, że ekonomista już wrócił. Wtedy to Hayek był najbliżej podjęcia pracy fizycznej. Faktem jest, że w całym swoim 92-letnim życiu nigdy nie pracował dla sektora prywatnego.

Do swego nowego amerykańskiego życia Hayek zabrał się z entuzjazmem. Na Uniwersytecie Nowojorskim zaczął pracować nad doktoratem pod kierunkiem profesora ekonomii J.D. Magee i zakradał się na wykłady Wesleya Claira Mitchella, niekwestionowanego autorytetu w dziedzinie cykli koniunkturalnych⁴², czyli zjawiska polegającego na tym, że po fazie szybkiego rozkwitu gospodarczego następuje okres zastoju. Hayek uczęszczał również na seminaria niemieckiego socjalisty J.C. Clarka, które odbywały się na Uniwersytecie Columbia. Był zaintrygowany sekretnymi poczynaniami Rady Rezerwy Federalnej, której manipulacje pieniężne i gromadzenie zapasów złota szczegółowo opisywał Keynes. Hayek pracował również krótko dla Willarda Thorpa, który podczas rozmów pokojowych w Paryżu był doradcą ekonomicznym prezydenta Wilsona. W tym okresie zbierał informacje na temat wahań wydajności przemysłowej Niemiec, Austrii i Włoch, które doprowadziły go do rozważań nad naturą i przewidywalnością cyklu koniunkturalnego.

W maju 1924 roku Hayek, któremu nie dopisywało szczęście i brakowało pieniędzy, udał się w drogę powrotną przez Atlantyk. W domu zastał list z informacją o przyznaniu mu stypendium Rockefellera, które mogłoby pokryć koszty jego pobytu w Stanach Zjednoczonych przez kolejny rok, gdyby dowiedział się o nim wcześniej. Jednak propozycja nadeszła za późno i Hayek nie wrócił do Ameryki przez kolejnych 25 lat.

Rozdział trzeci
Zarysowuje się linia frontu

Keynes podważa „naturalny” porządek ekonomii. 1923-1929

Po powrocie do Wiednia w 1924 roku Hayek podjął na nowo pracę na rządowym stanowisku, która polegała na administrowaniu długiem wojennym Austrii. Mises przygarnął go z powrotem pod swoje skrzydła i zaczął występować w roli jego mentora, próbując nawet znaleźć mu posadę w Austriackiej Izbie Przemysłowej. Kiedy Hayek zaczął się zalecać do Helen Berty Marii von Fritsch, Mises pomógł im zacieśnić wzajemne stosunki, zapraszając parę do swego domu na obiad.

To właśnie Mises zasiał w umyśle Hayeka ziarno zwątpienia w zalety socjalizmu. Opublikowany w 1920 roku esej Misesa Kalkulacja ekonomiczna w socjalizmie¹ oraz jego sztandarowe dzieło z 1922 roku, Socjalizm², zachwiały socjaldemokratycznym światopoglądem Hayeka i pomogły mu nabrać przekonania, że kolektywizm jest fałszywym bożkiem. Jak ujął to Hayek: „Socjalizm obiecywał spełnić nasze nadzieje na bardziej racjonalny, bardziej sprawiedliwy świat. A potem się pojawił [Socjalizm Misesa]. Nasze nadzieje zostały pogrzebane. »Socjalizm« uświadomił nam, że szukaliśmy poprawy w niewłaściwym miejscu”¹.

Główne zastrzeżenie Misesa wobec społeczeństwa komunistycznego czy socjalistycznego dotyczyło tego, że ignoruje ono mechanizm cenowy, który jego zdaniem jest nieodzowny dla efektywnego funkcjonowania każdej gospodarki. W Kalkulacji ekonomicznej dowodził, że ponieważ w społeczeństwie socjalistycznym główne branże przemysłu – tzw. środki produkcji – znajdują się w rękach władz, które dzięki temu ustalają ceny dóbr, podstawowa funkcja cen, polegająca na dystrybucji ograniczonych zasobów (dobra rzadkie), okazuje się zbyteczna. Twierdził, iż „każdy krok, z którym odchodzimy od własności prywatnej środków produkcji i od stosowania pieniądza, oddala nas również od racjonalnej ekonomii”². Argumenty Misesa trafiały w sedno problemu, który miał się stać przedmiotem sporu między Keynesem i Hayekiem, a także stanowiły zapowiedź jednego z ostatecznych wniosków Hayeka – że ignorując ceny rynkowe, socjalizm odmawia jednostce jedynego w swoim rodzaju współudziału w życiu społecznym, który polega na wyrażaniu opinii o produkcie poprzez chęć zapłacenia za niego. Centralne planowanie, jak twierdził Hayek, pozbawia jednostki fundamentalnej wolności.

Podczas gdy Mises usiłował znaleźć Hayekowi zatrudnienie przy finansowanych przez rząd pracach badawczych, Hayek zaczął pisać relację z tego, czego dowiedział się w Ameryce, informując, że tanie kredyty prowadzą tam do rozkwitu w sektorze dóbr inwestycyjnych, co w jego przekonaniu miało się okazać niemożliwe do podtrzymania. Bazując na cyklu koniunkturalnym, przewidział zjawisko, które nazwał fluktuacjami gospodarczymi. Miało ono zasadnicze znaczenie dla jego współudziału w tworzeniu teorii ekonomii, a także w potyczkach, które toczył z Keynesem. Aby zostać etatowym wykładowcą uniwersyteckim, Hayek musiał opublikować jakieś dzieło będące efektem jego oryginalnych przemyśleń. W tym celu zaczął gromadzić fakty i argumenty do czegoś, co miało stanowić, jak liczył, znaczący wkład w teorię pieniądza. Jak się okazało, doprowadziło go to również do konfliktu z Keynesem.

Podczas pobytu w Ameryce Hayek doszedł do wniosku, że cykl koniunkturalny – polegający na tym, że gospodarka regularnie przechodzi od okresu wysokiej aktywności i rozkwitu do etapu upadłości przedsiębiorstw i bezrobocia – jest godnym uwagi przedmiotem studiów.

Zaznajomiwszy się z metodami badań empirycznych, takimi jak system chronometrażu oraz pomiar wydajności zakładu produkcyjnego i maszyn, które w Stanach Zjednoczonych znajdowały szerokie zastosowanie, aczkolwiek jeszcze nie zostały wprowadzone przez europejskich ekonomistów, Hayek miał nadzieję założyć instytut, gdzie mógłby poddać cykl koniunkturalny szczegółowym obserwacjom. Przedłożył ten pomysł Misesowi, który jednak okazał się sceptyczny do tego stopnia, iż go odrzucił, gdyż był przekonany, że do ekonomii nie można podchodzić jak do nauki przyrodniczej, i uważał, iż próby rejestrowania elementów cyklu koniunkturalnego są mylące i bezcelowe.

Tymczasem w Wielkiej Brytanii umysł Keynesa pracował na wysokich obrotach. Przygotowywał on swoje artykuły napisane dla „Manchester Guardian” do publikacji w formie książkowej, a na parę miesięcy przed ich wydaniem w grudniu 1923 roku przystąpił do pracy nad nowym dziełem poświęconym roli pieniądza w społeczeństwie, zatytułowanym A Treatise on Money (Rozprawa o pieniądzu). Jego zdecydowane opinie w debatach ekonomicznych chętnie publikowano, począwszy od „The Times”, będącego organem wpływowych warstw, aż po populistyczny „Daily Mail”. Gdy w marcu Keynes objął kierownictwo tygodnika „The Nation and Athenaeum”, również na jego łamach opisywał aktualne wydarzenia.

Wysoki wskaźnik bezrobocia, jaki dotknął Wielką Brytanię na początku lat dwudziestych XX wieku, nie dawał Keynesowi spokoju.

Kierowało nim współczucie wobec ludzi pozbawionych pracy oraz oburzenie faktem, że gospodarka jest zorganizowana tak, że wielką rzeszę bezrobotnych – 1,1 miliona, czyli 11,4 procent siły roboczej według stanu na czerwiec 1923 roku – uważa się za konieczną. W efekcie zakwestionował podstawowe założenie, którego uczył go Alfred Marshall – że z biegiem czasu gospodarka osiąga stan równowagi – wtedy każdy znajduje zatrudnienie. Gdy liczba bezrobotnych nadal wzrastała, Keynes zaczął coraz intensywniej głosić pogląd, iż władze powinny zredukować stopy procentowe poprzez emisję obligacji rządowych. Na dodatek Keynes nabrał przekonania, że rząd jest zobowiązany do bezpośredniego zatrudniania ludzi przy robotach publicznych, takich jak budowa dróg.

Podstawowy temat debaty ekonomicznej stanowił kurs funta szterlinga. Pod koniec lat dwudziestych XX wieku Keynes zasugerował, że najlepszym sposobem uzdrowienia gospodarki brytyjskiej po I wojnie światowej jest utrzymanie wartości funta na poziomie 3,60 dolara, czyli kursie rynkowym, do którego obniżył się z przedwojennego stosunku wynoszącego 4,86 dolara, na skutek pożyczek rządowych zaciągniętych w amerykańskich bankach na sfinansowanie działań na frontach. Myśliciel był przekonany, że utrzymanie takiego kursu zapewni stabilne ceny przy bezrobociu wynoszącym od 6 do 7 procent. Sugestia ta została zignorowana przez urzędników ministerstwa skarbu i Banku Anglii, którzy woleli powrót do przedwojennego stanu.

Między 1921 a 1922 rokiem Wielka Brytania doświadczyła jednocześnie kilku koszmarów – wysokich stóp procentowych, dużych płac, obniżających się cen, wzrostu wartości funta (co czyniło eksport zbyt drogim, powodując zachwianie równowagi handlu) i znacznego bezrobocia. W lipcu 1923 roku, pomimo opłakanego stanu brytyjskiej gospodarki, Bank Anglii, chcąc jeszcze bardziej zwiększyć wartość funta, podniósł stopę oprocentowania kredytów z 3 do 4 procent³. Keynes ostro skrytykował kierownictwo Banku za wykonanie „jednego z najbardziej błędnych posunięć w związku z tym wskaźnikiem, jaki kiedykolwiek miał miejsce. […] Bank Anglii, działając pod wpływem krótkowzrocznej i przestarzałej doktryny, popełnił wielki błąd”⁴.

Miesiąc później, podczas zajęć Liberalnej Szkoły Letniej (Liberal Summer School) w Cambridge, Keynes ostrzegał, że kapitalizmowi grożą „ataki i krytyka ze strony socjalistycznych i komunistycznych innowatorów”, o ile rząd albo Bank Anglii nie zaczną zarządzać gospodarką. W grudniu, idąc za ciosem, podczas przemówienia w Narodowym Klubie Liberalnym w Westminster, przypuścił totalny atak na rządowe koncepcje rozwiązania problemów ekonomicznych na bazie idei wolnego rynku.

„Jest rzeczą oczywistą, że społeczeństwo indywidualistów pozostawione samo sobie nie będzie pracować dobrze, ani nawet zadowalająco” – oznajmił. „Im cięższe czasy, tym gorzej funkcjonuje system wolnego rynku”. W opublikowanym w tym samym miesiącu Traktacie o reformie monetarnej, który z typowym dla Keynesa zuchwalstwem był „uniżenie dedykowany władcom i świcie Banku Anglii”, autor przekonywał, że lekarstwo na opłakany stan brytyjskiej gospodarki znajduje się w rękach banku centralnego, który mógłby, nie uciekając się do nowego ustawodawstwa, zapanować nad rynkiem i cyklami koniunkturalnymi poprzez obniżenie stóp procentowych i emisję obligacji. Po raz kolejny Keynes surowo przestrzegł przed bezczynnością. „Przewiduję, że o ile [dyrektorzy Banku] zawczasu nie pójdą po rozum do głowy, system, w którym żyją, będzie funkcjonował tak fatalnie, iż przytłoczy ich rzeczywistość nie do odparcia, która okaże się dla nich o wiele bardziej nieznośna niż łagodne i umiarkowane rozwiązania, które proponuje się im teraz”⁵.

Rok 1924, który Hayek spędził w Ameryce, okazał się przełomowy dla szybko rozwijanych przez Keynesa argumentów przeciwko działaniu wolnego rynku. W styczniu Ramsay MacDonald został pierwszym w Wielkiej Brytanii premierem z ramienia Partii Pracy, aczkolwiek stanął na czele mniejszościowego rządu, pozbawiając konserwatystów większości w Izbie Gmin. W kwietniu 1924 roku opublikowany w „The Nation and Athenaeum” list zawierał poparcie dla finansowanego z pieniędzy podatników programu robót publicznych, który miałby zapewnić społeczeństwu pracę. Propozycja ta była wybiegiem zorganizowanym przez byłego liberalnego premiera Lloyda George’a, mającym na celu ukazanie, że jego partia bardziej chroni ludzi pracy niż laburzyści, założone przez związki zawodowe stronnictwo, która zagrażało liberałom trwałym pozbawieniem pozycji naturalnej alternatywy dla konserwatystów w Wielkiej Brytanii. W następnym miesiącu Keynes włączył się do dyskusji, pisząc artykuł zatytułowany Czy bezrobocie wymaga radykalnego rozwiązania? Odpowiedź, jak sugerował autor, była zdecydowanie twierdząca.

„Musimy szukać potwierdzenia dla zasady, że dobrobyt ma narastający charakter⁶. Popadliśmy w rutynę. Potrzebujemy impulsu, wstrząsu, przyspieszenia” – przekonywał Keynes. Proponował, by jako „ostateczne lekarstwo na bezrobocie” wydać 100 milionów funtów na mieszkania socjalne, lepsze drogi i usprawnienia sieci elektrycznej. Jego zdaniem pobudzenie gospodarki miało przywrócić perspektywy dla przedsiębiorczości. „Eksperymentujmy śmiało z takimi rozwiązaniami, nawet gdyby niektóre z planów miały okazać się fiaskiem, co jest wielce prawdopodobne”⁷.

Beztroskie podejście Keynesa do pieniędzy podatników było szokujące, głównie dla laburzystowskiego kanclerza skarbu Philipa Snowdena, który swymi poglądami na zarządzanie gospodarką przebijał większość konserwatystów. „Nie należy do moich obowiązków jako kanclerza skarbu, abym przedkładał Izbie Gmin pod rozwagę propozycje wydatkowania publicznych pieniędzy” – oświadczył swoim współtowarzyszom w parlamencie. „Funkcja kanclerza skarbu w moim rozumieniu polega na sprzeciwianiu się wszystkim żądaniom wydatków zgłaszanym przez jego kolegów, a kiedy nie może już dłużej stawiać oporu, na ograniczeniu ustępstw do poziomu czystej aprobaty”⁸. Keynes upierał się jednak, że wydatki są niezbędne i stanowią mniejsze zło. „Nawet jeżeli inwestycje wewnętrzne są nierozważne i przeprowadzane bez umiaru, przynajmniej kraj dostaje to, na co zasługuje” – pisał. „Najbardziej poroniony i rozrzutny plan budownictwa socjalnego daje nam w efekcie jakieś domy”⁹.

W drugim artykule dla „The Nation” Keynes powrócił do zasadniczej kwestii. „Zastanawiając się, jak [zwiększyć inwestycje w kraju], dochodzimy do mojej herezji – o ile jest to herezja” – pisał. „Angażuję państwo, rezygnuję z polityki wolnego rynku. […] W ten sposób dobrobyt publiczny został powierzony niekontrolowanej i zdanej tylko na siebie prywatnej przedsiębiorczości. Prywatni przedsiębiorcy nie są już niekontrolowani – podlegają kontroli i sankcjom na wiele różnych sposobów. A jeżeli sektor prywatny nie jest poza kontrolą, nie możemy pozostawić go bez wsparcia”¹⁰.

Zagłębiając się w ten temat, Keynes był gotów na kolejny krok w swej starannie wyważonej rewolucji myślenia – zasugerował, że leseferyzm (polityka wolnego rynku) jest zwodniczy, sprzeczny z logiką i nie nadąża za rzeczywistością. Rozpropagował ten pogląd w swym wykładzie wygłoszonym na Uniwersytecie Oksfordzkim podczas sesji upamiętniającej Sidneya Balla i zatytułowanym Koniec wolnego rynku (The End of Laissez Faire). Dwa lata później, na uniwersytecie w Berlinie, powtórzył go słowo w słowo z myślą o niemieckojęzycznych Austriakach, takich jak Hayek. Keynes przyjął styl typowy dla grupy Bloomsbury – był błyskotliwy i elokwentny, porażał sarkazmem, wygłaszał radykalne poglądy i obalał stary porządek. Przypuszczając intelektualny atak na procesy wolnego rynku, Keynes wykroczył znacznie poza granice teorii ekonomii, która wówczas była zrozumiała dla jeszcze węższych kręgów niż dziś, i sięgnął do koncepcji zapewnienia jednostce jak największego zadowolenia.

Keynes zaczął od krótkiego przeglądu myślicieli, począwszy od epoki oświecenia, aż po współczesność, przedstawiając poczynania wszystkich zwolenników leseferyzmu (wolnego rynku) jako godne szacunku, naturalne, słuszne i nieuniknione. Wyraził uznanie dla kręgów, które nazwał „ekonomistami”, za rozstrzygnięcie zagorzałych sporów między „konserwatywnymi indywidualistami”, takimi jak John Locke¹¹, David Hume¹² i Edmund Burke¹³, a „demokratycznymi egalitarystami”, do których zaliczył Jana Jakuba Rousseau¹⁴, Williama Paleya¹⁵ i Jeremy’ego Benthama¹⁶, co nastąpiło dzięki stwierdzeniu, że „zgodnie z prawami natury jednostki zabiegające o swój własny interes w sposób oświecony i w poszanowaniu wolności zawsze mają tendencje do działania na rzecz interesu ogółu”¹⁷. Mówiąc krótko, dobro ogółu jest sumą indywidualnych dążeń wszystkich jednostek razem wziętych. Podobne poglądy wyrażał socjopata Bitzer, bohater powieści Karola Dickensa Ciężkie czasy: „Z pewnością wiesz, że cały system społeczny kręci się wokół prywatnego interesu. Zawsze musisz się odwoływać do czyichś korzyści”¹⁸. Zdaniem Keynesa opieranie się na indywidualnych zyskach prowadziło do zmierzchu polityki, gdyż „filozof polityczny musiałby się wycofać, ustępując miejsca człowiekowi interesu, dla którego poszukiwaniem dobra najwyższego jest zabieganie o własne profity”.

Do grona owych myślicieli Keynes dodał Karola Darwina¹⁹, którego teoria ewolucji odbywającej się na drodze doboru naturalnego była przez niektórych rozwijana w celu tłumaczenia mechanizmów ekonomicznych. Podczas gdy „ekonomiści” argumentowali, że dzięki wolnej konkurencji zbudowano Londyn, Keynes pisał: „Darwiniści posuwają się o krok dalej, gdyż według nich dzięki wolnej konkurencji powstał Człowiek”. Tym, którzy twierdzili, że wolny rynek oferuje sprawiedliwe godzenie konkurencyjnych roszczeń, Keynes wyjaśniał: „Nie jest prawdą, że działania gospodarcze jednostki cechuje jakaś przypisana do nich »naturalna swoboda«. Nie istnieje żadne »porozumienie« nadające dożywotnie prawa tym, którzy posiadają, ani tym, którzy nabywają. Świat nie jest odgórnie urządzony w taki sposób, aby prywatne i społeczne interesy zawsze się zgadzały. Ani też na dole nie jest zarządzany tak, aby pokrywały się one w praktyce. Z zasad ekonomii nie wynika, że zgodna z postępem korzyść własna zawsze służy interesom ogółu. Ani też prawdą nie jest, że korzyść własna jest z reguły postępowa – znacznie częściej jednostki działające na rzecz własnych interesów są zbyt nieuświadomione lub zbyt słabe, aby chociaż tyle osiągnąć. Z doświadczeń nie wynika, że jednostki, organizując się w grupy społeczne, zawsze myślą mniej trzeźwo niż wtedy, gdy działają w pojedynkę”²⁰.

Aby uniknąć oskarżeń o niejawne sprzyjanie socjalistom, Keynes nie omieszkał zaatakować protekcjonizmu i socjalizmu marksistowskiego, dwóch głównych doktryn politycznych sprzeciwiających się rozwiązaniom wolnorynkowym, i zarzucił im popieranie systemu, którym same pogardzały. Jego zdaniem protekcjonizm był możliwy do przyjęcia, choć opierał się na błędnych założeniach. Surowszą krytykę Keynes skierował pod adresem marksizmu. Zastanawiał się, „jakim cudem tak mętna i pozbawiona logiki doktryna mogła wywrzeć tak silny i trwały wpływ na umysły ludzi”²¹. Następnie odrzucił koncepcję socjalizmu państwowego jako „odrobinę lepszą niż zmurszały relikt planu, który ma na celu rozwiązanie problemu sprzed 50 lat przy niezrozumieniu tego, co ktoś powiedział przed 100 laty”²². Keynes usiłował dać jasno do zrozumienia, że w przeciwieństwie do marksistów i niektórych socjalistów nie opowiada się za tym, aby państwo zastąpiło prywatnych przedsiębiorców. „Ważne jest, aby rząd nie zabierał się za rzeczy, którymi już zajmują się jednostki, i robił to trochę lepiej albo trochę gorzej, ale żeby zajął się tym, czego w chwili obecnej nikt w ogóle nie robi”²³ – pisał.

Ponieważ dziś niektórzy usiłują przedstawiać Keynesa i jego zwolenników jako ukrytych socjalistów, warto zaakcentować fakt, że o ile Hayek wyznawał poglądy socjaldemokratyczne, Keynes nigdy nie był socjalistą pod żadnym względem ani nie flirtował z socjalizmem, nawet w jego anemicznej brytyjskiej wersji zwanej fabianizmem. Przez wiele lat należał do stronnictwa liberalnego, które toczyło walkę o przetrwanie z socjaldemokratami z Partii Pracy. Wierzył w „złoty środek” pomiędzy kapitalizmem a socjalizmem, między konserwatyzmem a socjaldemokracją i pomiędzy tym, co po obydwu stronach uważał za prymitywny dogmatyzm. Było chyba nieuniknione, że przez jednych został odrzucony jako orędownik kapitalizmu, który wskrzesza fortuny upadającego systemu, a drudzy uznali go za podstępnego socjalistę, pod przykrywką gładkich słów potajemnie wprowadzającego marksizm tylnymi drzwiami.

Jeden z bardziej przygnębiających aspektów walki ideologicznej między konserwatystami a liberałami, wywołanej przez spór Keynesa z Hayekiem, polegał na tym, że często bezmyślnie nadużywano terminów politycznych, aby zaciemnić argumentację. Dla niektórych linię oddzielającą kapitalizm od socjalizmu wyznaczał rząd jakiegokolwiek rodzaju, dla innych zaczynała się ona od jakiegoś działania społecznego, jak choćby dobry uczynek miłosiernego Samarytanina, czy nawet od demokracji pośredniej. W swoim oksfordzkim wykładzie Keynes przeszedł samego siebie, mówiąc: „Ze swojej strony uważam, że kapitalizm oparty na mądrych rządach prawdopodobnie może się okazać bardziej skuteczny w dążeniu do celów ekonomicznych niż jakikolwiek z osiągalnych dotychczas alternatywnych systemów”, aczkolwiek przyznał, że „sam w sobie [kapitalizm] jest pod wieloma względami nie do przyjęcia”. Z kolei do sir Charlesa Addisa, dyrektora Banku Anglii, pisał: „Staram się ulepszyć machinę społeczeństwa, a nie niszczyć ją”²⁴.

We własnym mniemaniu Keynes pokonał swoim wykładem smoka leseferyzmu (wolnego rynku), ale nie znalazł jeszcze żadnej teoretycznej struktury, która zajęłaby jego miejsce. Po barwnej przemowie w swoich konkluzjach zawarł niewiele więcej niż tylko ogólne przemyślenia. Jego alternatywne koncepcje nie były ani rewolucyjne, ani zatrważające. Nieśmiało zasugerował, że należałoby więcej oczekiwać od agencji pozarządowych, takich jak uniwersytety czy Bank Anglii, których działania mogą przynieść więcej wymiernych i pozytywnych rezultatów.

Z punktu widzenia członków szkoły austriackiej, którzy przeczytali treść przemówienia, Keynes sprofanował ich przewodnią zasadę głoszącą, że wolny rynek jest szczytem doskonałości, a wszelkie próby jego ujarzmienia należy uznać za niegodziwe i daremne.

Chociaż dla niektórych członków rządu Keynes znaczył niewiele więcej niż dokuczliwy giez, ministrowie wciąż korzystali z jego porad. Gdy zasięgano opinii, czy wartość funta szterlinga powinna zostać powiązana z ceną złota (złoty standard) według przedwojennej stawki wynosząca 4,86 dolara, Keynes znalazł się w nikłej mniejszości, która przekonywała, że w ogóle nie powinno się odnosić pieniądza do kursu złota. Gdy wkrótce stało się jasne, iż taka koncepcja nie ma szans na realizację, Keynes zaproponował, aby ustalić wartość funta według aktualnego zmiennego kursu, który wynosił 4,44 dolara. Ujmując rzecz skrótowo: w trakcie debaty zakończonej porażką i próbą szukania kompromisu, aby zminimalizować szkody, na jakie narażona była gospodarka w związku z umocnieniem waluty, Keynes przewidział, że przywrócenie funta do przedwojennego kursu może pociągnąć za sobą potężną deflację (spadek cen) oraz znacznie obniżyć płace i standard życia podstawowych grup zawodowych, takich jak górnicy w kopalniach węgla, których produkt wyceniany według nowych stawek przestanie być konkurencyjny dla zagranicznych nabywców.

W wyborach powszechnych, które odbyły się w październiku 1924 roku, konserwatyści przejęli władzę, zastępując istniejący krótko laburzystowski gabinet premiera MacDonalda. W lutym 1925 roku nowy konserwatywny kanclerz skarbu, były liberał Winston Churchill, wystosował uszczypliwe memorandum do inspektora finansowego w ministerstwie skarbu Otto Niemeyera. Indywidualista Churchill szczycił się odrzucaniem konwencjonalnych poglądów i zapoznawszy się z opublikowanymi w „The Nation” argumentami Keynesa przeciwko powrotowi do przedwojennej stawki, dał się przekonać, że utrzymanie kursu funta na poziomie 4,86 dolara może jeszcze bardziej zwiększyć bezrobocie, które przekroczyło milion osób i nadal rosło. Konieczne w następstwie takiej decyzji obniżenie płac o 10 do 12 procent w celu dostosowania ich do wzrastającej wartości funta było, według Keynesa, mało prawdopodobne, ponieważ silne związki zawodowe, takie jak Federacja Górników (Miners’ Federation), zadbały o to, aby stawki wynagrodzeń były „sztywne”, czyli opornie reagowały na inne czynniki ekonomiczne, przez co trudno było je poddać cięciom.

„Odnoszę wrażenie, że ministerstwo skarbu nigdy w pełni nie doświadczyło powagi tego, co pan Keynes nazywa »paradoksem bezrobocia w czasach nędzy«” – pisał Churchill do Niemeyera. „Dyrektor [Banku Anglii] pozwala sobie na bezgraniczne zadowolenie z faktu, że Wielka Brytania ma największą wiarygodność finansową na świecie, a przy tym milion i ćwierć bezrobotnych”²⁵. W następnym miesiącu Churchill zaprosił Keynesa i czołowe znakomitości świata finansów na obiad do swej oficjalnej rezydencji przy Downing Street 11. Keynes i Reginald McKenna, należący do liberałów były kanclerz skarbu (w okresie wojny), twierdzili, że należałoby obniżyć płace górników o 10 procent, co mogłoby doprowadzić do długotrwałych strajków i obniżenia wydajności głównych gałęzi przemysłu. Trzy dni później, po uporczywych naciskach ze strony bardziej ortodoksyjnych współpracowników, Churchill porzucił instynktowny opór wobec poglądów ministerstwa skarbu i zgodził się na ustalenie wartości funta szterlinga względem ceny złota (złoty standard) zgodnie z przedwojenną stawką.

Decyzja Churchilla popchnęła Keynesa do napisania serii artykułów dla „The Nation and Athenaeum”. Zostały one zebrane w bestsellerowej książce The Economic Consequences of Mr. Churchill (Ekonomiczne następstwa decyzji pana Churchilla), której tytuł nawiązywał do słynnego już dzieła Ekonomiczne następstwa pokoju. Keynes dowodził, iż ustalenie wartości funta o 10 procent wyższej niż jego zmienny (rynkowy) kurs jest równoznaczne z „polityką obcinania wszystkich płac o dwa szylingi [10 procent] z każdego funta”²⁶. Jako że nie istniał mechanizm, który zapewniłby objęcie redukcją płac wszystkich robotników bez wyjątku, ci najmniej operatywni lub zdani na bojaźliwe związki zawodowe mieli ucierpieć w nieproporcjonalnym stopniu. Pracodawców i rząd czekały „zmagania z każdą oddzielną grupą po kolei, bez widoków na sprawiedliwe rezultaty i bez gwarancji, że silniejsi nie skorzystają kosztem słabszych”²⁷.

Keynes oświadczył, iż podniesienie kursu walutowego jest brutalnym środkiem służącym do narzucenia deflacji (obniżenia cen). „Deflacja nie redukuje płac »automatycznie«” – pisał. „Obniża je, wywołując bezrobocie. Prawdziwym celem drogiego pieniądza jest zahamowanie rozpoczynającego się rozwoju. Biada tym, którzy w swej ufności doprowadzają do pogłębienia zapaści”²⁸. Keynes zdecydowanie trzymał stronę górników, którzy, jak pisał, „zostają postawieni przed wyborem między głodem i uległością, a efekty ich uległości przysporzą zysków innym klasom. […] Na gruncie sprawiedliwości społecznej nie sposób przytoczyć żadnego argumentu przemawiającego za obniżeniem płac górników”²⁹. Ostrzegał, że decyzja Churchilla może rozbudzić rewolucyjne nastroje wśród robotników.

Keynes przewidział, że aby uniknąć katastrofalnych następstw decyzji o powrocie funta do stawki sprzed wojny, rząd będzie musiał się zapożyczyć. Wkrótce okazało się, iż miał rację. Kiedy w czerwcu właściciele kopalń przedstawili górnikom ultimatum, grożąc konsekwencjami, jeżeli nie zaakceptują obniżki wynagrodzenia, a związki zawodowe straszyły ogólnokrajowym strajkiem, premier Stanley Baldwin niezwłocznie zaoferował pracodawcom pożyczkę w wysokości 10 milionów funtów, aby nadal płacili swoim ludziom według starej i niekonkurencyjnej na rynku światowym stawki, byle tylko uniknąć chaosu w przemyśle.

Wkrótce stało się jasne, że powrót do złotego standardu okazał się dla brytyjskiej gospodarki zgubny. Dzisiaj bardzo niewielu historyków ekonomii ocenia tę decyzję inaczej niż jako katastrofalną. Było to pierwsze z serii wydarzeń, które miały spowodować, że kapitalizm znalazł się na skraju przepaści. W 1926 roku miał miejsce pierwszy w Wielkiej Brytanii strajk generalny. W czerwcu 1929 roku konserwatyści przegrali wybory, a Partia Pracy odzyskała władzę, zyskując w Izbie Gmin miażdżącą przewagę. W październiku tego samego roku na giełdzie amerykańskiej nastąpił krach, który wywołał wstrząs gospodarczy na całym świecie. W sierpniu 1931 roku kryzys finansowy doprowadził do stworzenia koalicji kryzysowej o nazwie Rząd Narodowy (National Government), a w następnym miesiącu, po sześciu wyniszczających latach, zrezygnowano ze stosowania złotego standardu wobec funta szterlinga.

W 1926 roku Mises przyjął zaproszenie Fundacji Rockefellera i udał się do Stanów Zjednoczonych. Mimo napiętego harmonogramu wykładów zgłębiał metody stosowane w amerykańskich badaniach empirycznych, które tak zaintrygowały Hayeka. Wrócił do Wiednia przekonany, że jeśli metodologia zostanie przeanalizowana starannie i odpowiednio dobrana, studium ilościowe cyklu koniunkturalnego, czyli zjawiska polegającego na tym, że po okresie szybkiego rozkwitu gospodarki następuje etap zastoju, może się okazać wartościowe. Mises przystąpił do pozyskiwania funduszy na założenie Austriackiego Instytutu Badań nad Cyklami Koniunkturalnymi i nie musiał daleko szukać, aby znaleźć dyrektora. Oczywistym kandydatem był Hayek. Stanął on na czele nowego organu, który rozpoczął działalność 1 stycznia 1927 roku.

Jedną z pierwszych czynności, jakie Hayek wykonał na nowym stanowisku, było skierowanie do Keynesa prośby o egzemplarz Psychologii matematycznej Edgewortha. Nie wydaje się, aby było to tylko niewinne pytanie, ale raczej zamierzona próba zwrócenia uwagi Keynesa, bardziej śmiała forma hołdu niż zaczepka. Krótka odpowiedź Keynesa na karcie pocztowej, chociaż napisana odręcznie, mogła stanowić swego rodzaju rozczarowanie. Nuta ironii wyczuwalna w tym jednym zdaniu: „Z przykrością informuję, że moje zasoby Psychologii matematycznej są wyczerpane”, nie zniechęciła Hayeka, aczkolwiek z tonu odpowiedzi można jasno wywnioskować, iż Keynes nie miał pojęcia, z kim koresponduje. Hayek dobrze znał Keynesa jako autora Ekonomicznych następstw pokoju i z pewnością czytał jego Traktat o reformie monetarnej, w którym znalazł niewiele kwestii sprzecznych z własnymi poglądami. Nie wiadomo, czy Mises i Hayek zapoznali się z atakami Keynesa wymierzonymi przeciwko wolnemu rynkowi, jak choćby jego wykładem wygłoszonym na uniwersytecie w Oksfordzie, który otwarcie godził w ich fundamentalne przekonania. Wielokrotne apele Keynesa do brytyjskiego rządu o obniżenie stóp procentowych i inwestycje w roboty publiczne, które pozostawały w jawnej sprzeczności z ekonomią szkoły austriackiej, pojawiały się w publikacjach anglojęzycznych i rzadko docierały do Wiednia.

Rozwijając dzieło Misesa, Hayek zaczął opisywać relacje między pieniądzem, cenami i bezrobociem. W swoim studium poświęconym funkcjonowaniu amerykańskiego systemu Rezerwy Federalnej³⁰ Hayek zauważył, że niektórzy w tej instytucji nosili się z zamiarem „wygładzenia” regularnych wzlotów i upadków cyklu koniunkturalnego. Doszedł do wniosku, że o ile mogą istnieć sposoby na zredukowanie najsilniejszych wahań do minimum, o tyle próby uwolnienia Ameryki od cyklu koniunkturalnego są stratą czasu.

W swoim dążeniu do utrzymania cen towarów i usług konsumpcyjnych na stabilnym poziomie zarząd Rezerwy Federalnej podniósł stopy procentowe i sprzedawał obligacje rządowe, stosując rozwiązanie, które Keynes zalecał w Traktacie o reformie monetarnej. Hayek argumentował jednak, że indeks cen towarów i usług, który inspirował te działania, jest narzędziem niedoskonałym, niewiele mówiącym o wahaniach cen poszczególnych artykułów – dlatego w ustalaniu ogólnych stóp procentowych jest to wskaźnik mylący. Hayek odkrył, że opieranie stopy procentowej i polityki monetarnej na tak ogólnikowych i nieścisłych danych mogłoby równie dobrze pogorszyć, jak i uzdrowić sytuację. Podsumowując, stwierdził: „Wskaźnik ogólnego poziomu cen nie może dostarczyć żadnych wiążących informacji odnośnie do przebiegu cyklu ani, co jeszcze ważniejsze, nie może tego uczynić we właściwym momencie”³¹.

To Keynes wysnuł teorię, że leżący u podstaw cyklu koniunkturalnego ciągły niedobór popytu spowodował obniżenie aktywności gospodarki, co w efekcie przyniosło niepotrzebne bezrobocie. Twierdził, iż skoro prywatna przedsiębiorczość nie gwarantuje odpowiedniego popytu, władze powinny same go zapewnić, organizując roboty publiczne. (Musiał jeszcze tylko spreparować jakieś inteligentne uzasadnienie dla takiego argumentu.) Jednak Mises, rozwijając teorie wysuwane przez szwedzkiego ekonomistę Knuta Wicksella³², inaczej zapatrywał się na ingerencję w cykl koniunkturalny. Twierdził, że kiedy bank centralny obniżył stopy procentowe, zakłócił tym naturalną równowagę między oszczędnościami obywateli a inwestycjami w dobra produkcyjne (środki używane do wytwarzania produktów). Zakupiono więcej dóbr produkcyjnych po cenach niższych od tych, jakie można by utrzymać przy pierwotnym poziomie oszczędności, co doprowadziło do zachwiania równowagi. Z biegiem czasu bank centralny stanął w obliczu dylematu – albo nadal obniżać stopy procentowe, aby zapewnić jeszcze większe inwestycje, które w pogoni za niewystarczającymi dobrami znów spowodują wprowadzenie zbyt wielu pieniędzy do obiegu, wywołując inflację, albo podnieść stopy procentowe, co spowolni i ostatecznie zatrzyma inwestycje, doprowadzając do jeszcze głębszej zapaści (okresu zahamowania aktywności gospodarczej) niż ta, której w pierwszym rzędzie bank starał się uniknąć.

Hayek posunął analizę Misesa o krok do dalej, badając, co dokładnie się dzieje, gdy pieniądz o niskiej wartości zostaje wykorzystany do inwestycji w dobra produkcyjne. Żywił przekonanie, że poprzez rozmyślne obniżenie stóp procentowych i przeznaczenie „zepsutych” przez oszczędności pieniędzy na inwestycje okres produkcji (czas potrzebny na wyprodukowanie dóbr) ulegnie nienaturalnemu wydłużeniu. Okres ten był faktycznie tak długi, iż w znacznym stopniu trzeba było wstrzymać prace nad rozwojem dóbr produkcyjnych, w szczególności „dóbr wyższego przeznaczenia” (urządzeń służących do wytwarzania dóbr, najbardziej oddalonych od produktów kupowanych przez konsumenta), gdyż w momencie ich ukończenia nie było już popytu. Na przykład fabryka produkująca pojemniki do chłodziarek sklepowych mogła zbankrutować w obliczu spadku popytu na lody.

Sedno problemu, według Hayeka, tkwiło w tym, że poprzez obniżenie stóp procentowych bank zaburzył relację między oszczędnościami a inwestycjami. Hayek i przedstawiciele szkoły austriackiej uważali, iż każdy rynek, z pieniężnym włącznie, wraz z upływem czasu osiąga stan równowagi, w którym podaż dóbr wytwarzanych przez producentów odpowiada popytowi (chęci klienta do zakupu). Hayek sugerował, że mechanizm cenowy odzwierciedla dążenie do równowagi, a każda próba sztucznej zmiany cen może się okazać brzemienna w skutki. Jego zdaniem ingerencja w ceny była zaledwie manipulowaniem objawami zbliżania się do równowagi. Sztuczne obniżenie stóp procentowych, czyli ceny za pożyczenie pieniędzy, prowadzi jedynie do inflacji, podczas gdy ich sztuczne podwyższanie jest równoznaczne z dążeniem do wstrzymania aktywności gospodarczej, czyli do zapaści.

Przemyślenia te opierały się na teoriach Wicksella dotyczących różnicy pomiędzy naturalną stopą procentową, kiedy osobiste oszczędności są równe inwestycjom, a rynkową stopą oprocentowania, czyli ceną kredytu ustaloną przez banki. Członkowie szkoły austriackiej uważali, że cykl koniunkturalny jest napędzany przez różnicę pomiędzy naturalną a rynkową stopą oprocentowania. Problem banków centralnych polegał na tym, iż niemożliwe było dokładne określenie wysokości naturalnej stopy procentowej, toteż nieuchronnie wyznaczały one rynkową stopę oprocentowania na niewłaściwym poziomie, co prowadziło do wzlotów i upadków cyklu koniunkturalnego. Hayek uważał, że poprzez zachowanie zgodności z naturalną stopą procentową pieniądz mógłby stać się neutralny dla gospodarki, a w takich okolicznościach wahania cyklu koniunkturalnego byłyby spowodowane zmianami innych czynników, takich jak rozwój nowych produktów albo odkrycia.

W ten oto sposób została wytyczona linia frontu między Keynesem a Hayekiem. Ten pierwszy żywił przekonanie, że rząd ma obowiązek robić, co w jego mocy, aby uczynić życie łatwiejszym, zwłaszcza w przypadku bezrobotnych. Hayek uważał natomiast, iż władze na próżno ingerują w czynniki, które są na swój sposób tak niezmienne jak siły natury. Keynes odrzucał przywiązanie do wolnego rynku jako chybione zastosowanie darwinizmu w odniesieniu do działań ekonomicznych i przekonywał, że lepsze zrozumienie funkcjonowania gospodarki pozwoliłoby odpowiedzialnym władzom na podejmowanie decyzji, które zlikwidowałyby najcięższe skutki wahań cyklu koniunkturalnego. Hayek doszedł do wniosku, iż odkrycie tego, jak dokładnie funkcjonuje gospodarka, jest trudne, czy wręcz niemożliwe, a próby stworzenia polityki ekonomicznej na podstawie takich danych przypominają prostą operację chirurgiczną w wykonaniu zwykłego golibrody.

Keynes uważał, że ludzkość ma możliwość kierowania własnym losem, podczas gdy Hayek, choć z pewnymi oporami, ogłosił, iż człowiekowi pisane jest funkcjonować w zgodzie z naturalnymi prawami ekonomii, tak jak powinien żyć w harmonii ze wszystkimi innymi prawami natury. Obaj panowie reprezentowali zatem dwa odrębne poglądy na życie i państwo. Keynes przyjął optymistyczny pogląd, że życie wcale nie musi być takie trudne, jeżeli tylko ludzie sprawujący władzę podejmują odpowiednie decyzje, Hayek pesymistycznie sądził, iż ludzkie dążenia podlegają sztywnym ograniczeniom i wszelkie próby ulepszania praw natury, chociaż podejmowane w dobrej wierze, w najlepszym wypadku doprowadzą do niezamierzonych konsekwencji.

Gdy świat zbliżał się do pamiętnego roku 1929, prace obydwu myślicieli nad tworzeniem swych – przeciwstawnych względem siebie – teorii były już całkiem zaawansowane. Do tamtej pory narowy wyobraźni Keynesa spotykały się w przeważającej mierze z niezrozumieniem, ale nie wzbudzały zbyt wielu aktów sprzeciwu. Ci, którzy odrzucali jego zalecenia, nie rzucali mu intelektualnych wyzwań, ale trzymali się ściśle ortodoksyjnych pewników, zasłaniając się odgórnie narzuconą bezczynnością. Hayek w znacznym stopniu operował istniejącymi pojęciami, a jego wkład w udoskonalenie głoszonej przez szkołę austriacką teorii kapitału przeszedł niemalże bez echa, poza wąskimi kręgami Wiednia. Jak w Ezopowej bajce o żółwiu i zającu energiczny Keynes zerwał się do biegu, pozostawiając konkurenta na linii startu.

Krach na amerykańskiej giełdzie, do którego doszło w październiku 1929 roku, miał zmienić wszystko. Kiedy świat pogrążał się w finansowym zamęcie, zarówno rządzący, jak i zwykli ludzie żądali wyjaśnienia tego, co się dzieje, i szybkiej drogi wyjścia z tarapatów. Hedonistyczne lata dwudzieste doprowadziły do gwałtownego upadku i zapoczątkowały długą dekadę kryzysu. Świat znalazł się na skraju przepaści, bez widoków na kres podwójnego utrapienia w postaci masowego bezrobocia i przytłaczającej biedy. W tej straszliwej atmosferze beznadziei i rozpaczy optymista Keynes był bliski zaoferowania nowatorskiego i przejrzystego rozwiązania, podczas gdy pesymista Hayek miał w zanadrzu uzasadnienie, dlaczego wszelkie próby uzdrowienia systemu są bezcelowe.

Idee Keynesa, który wśród mroku dawał odrobinę nadziei, spotkały się z szeroką aprobatą. Hayek wkrótce odkrył, że jego ponure kalkulacje, chociaż trafne, znajdują niewielu entuzjastów, głosił bowiem otrzeźwiające przesłanie, które usprawiedliwiało niechlubną bezczynność. Pośród niepewności i grozy epoki dyktatorów zbliżał się wybuch rewolucji keynesowskiej i żadna dawka pesymizmu, jakkolwiek logicznego, nie była w stanie stłumić wrzawy, aby politycy znaleźli drogę wyjścia z tego ekonomicznego bagna. W niedługim czasie, kiedy doszło do bezpośredniego starcia dwóch antagonistów, miały się ujawnić głębokie różnice intelektualne między Keynesem a Hayekiem.

Rozdział czwarty
Stanley i Livingstone

Keynes i Hayek spotykają się po raz pierwszy. 1928-1930

Krótki pobyt Hayeka w Ameryce potwierdził, że ojczyzną nieskrępowanego kapitalizmu nie jest kraj, w którym dyskutuje się o przyszłości ekonomii. Dlatego myśliciel uznał, iż powinien udać się do Wielkiej Brytanii. Dążąc do tego celu, w 1927 roku napisał do Keynesa, po czym zaczął szukać sposobu, aby przedstawić mu się osobiście. Sposobność nadarzyła się w 1928 roku¹, kiedy Hayek został zaproszony na spotkanie London and Cambridge Economic Service², utworzonego przez Keynesa pięć lat wcześniej wspólnego projektu z udziałem Londyńskiej Szkoły Ekonomii i uniwersytetu w Cambridge. Pod koniec jednej z sesji obaj panowie spotkali się po raz pierwszy.

Scena ta, obserwowana z boku, mogłaby się wydać komiczna. Obydwaj mieli ponad sto osiemdziesiąt centymetrów wzrostu, przy czym Keynes, nawet mimo zgarbionej sylwetki, był nieznacznie wyższy, co dawało mu wyraźną przewagę, ponieważ zazwyczaj onieśmielało przeciwników. Obydwaj nosili bujne wąsy, a Hayek używał okularów w drucianej oprawie, jakie Brytyjczycy kojarzyli ze środkowoeuropejskimi intelektualistami. Keynes miał na sobie rozchełstany i powalany kredą trzyczęściowy garnitur, nosił się z nonszalanckim wigorem i trzymał ręce w kieszeniach, podczas gdy sztywny biały kołnierzyk Hayeka oraz zapięta szczelnie tweedowa marynarka odzwierciedlały jego metodyczny i skrupulatny umysł.

Kontrast ich osobowości uwidaczniał się też na innych płaszczyznach. Swój cięty język Keynes maskował melodyjnym głosem, który najpierw urzekał, a potem hipnotyzował rywali. Tymczasem Hayek mówił po angielsku słabo i z wyraźnym austriackim akcentem, toteż nawet Keynes, który jako dziecko był wychowywany przez niemieckie guwernantki, musiał się sporo natrudzić, aby go zrozumieć. Wyraźnie rzucała się w oczy przesadna dbałość Hayeka o etykietę. „Wciąż widzę, jak otwierają się drzwi i do mego gabinetu wchodzi postawny i pełen rezerwy osobnik, który przedstawia się jako Hayek” – wspominał młody wykładowca Londyńskiej Szkoły Ekonomii Lionel Robbins³.

Keynes i Hayek byli sobie zupełnie obcy, ale w kilka sekund przebrnęli przez formalności i wdali się w ożywioną dyskusję. Spotkanie to miało dla Hayeka doniosłe znaczenie i stanowiło zwieńczenie żywionych od dawna aspiracji. Dla Keynesa zaś była to rutynowa konfrontacja, jeszcze jedna przepychanka z zagubionym zwolennikiem wolnego rynku. Jednak z punktu widzenia dziejów myśli ekonomicznej stanowiło to równie ważne wydarzenie jak spotkanie Henry’ego Stanleya i Davida Livingstone’a. Była to pierwsza potyczka w wojnie dwóch tytanów, która miała trwać przez kolejne stulecie.

Hayek żywo wspominał to spotkanie jako pierwszą okazję do zapoznania się z bezkompromisowym stylem Keynesa i próbkę zaciekłych zmagań, jakie go czekały. „Od razu doszło między nami do pierwszego teoretycznego starcia w kwestii dotyczącej skuteczności zmian w zakresie stopy procentowej” – opowiadał. „Choć w takich dyskusjach Keynes próbował na wstępie zmiażdżyć bezlitośnie wszelki opór, w sposób nieco onieśmielający dla młodszego rozmówcy, to jeżeli ten zdołał mu się przeciwstawić, zaczynał przejawiać jak najbardziej przyjazne zaciekawienie, nawet gdy nie zgadzał się z jego poglądami”⁴. Od samego początku ich osobliwej przyjaźni, która trwała przez następne 20 lat, aż do śmierci Keynesa, Hayek odnosił wrażenie, że chociaż jego antagonista nie zgadzał się z koncepcją szkoły austriackiej, był zainteresowany tym, co ma on do powiedzenia. „Gdy tylko przedstawiałem poważne argumenty, zaczynał traktować mnie poważnie, a nawet darzyć szacunkiem” – wspominał Hayek. „Wiem, że mówił o mnie coś w rodzaju: »Oczywiście to szaleniec, ale przy tym jego poglądy są całkiem interesujące«”⁵.

W Londynie Hayek odnalazł przyjaciela w osobie Robbinsa, który, co w owych czasach było rzadkością wśród brytyjskich ekonomistów, czytał po niemiecku i zgłębiał dzieła europejskich klasyków, w tym Misesa, Szweda Knuta Wicksella i Austriaka Eugena von Böhm-Bawerka⁶. W 1929 roku, gdy energiczny i ambitny Robbins miał 31 lat, dyrektor Londyńskiej Szkoły Ekonomii William Beveridge⁷ powierzył mu katedrę ekonomii politycznej, czyniąc go tym samym „najmłodszym profesorem w kraju”⁸. Obejmując nowe stanowisko, Robbins zadecydował, że Londyńska Szkoła Ekonomii powinna konkurować z uniwersytetem w Cambridge, macierzystą uczelnią Marshalla i Keynesa, jako skarbnica mądrości brytyjskiej myśli ekonomicznej prezentując pełen repertuar europejskich teorii. Hayek również miał wysokie aspiracje. Zamierzał popracować w Londynie przez kilka lat, co stanowiło część jego wielkiego planu, który miał go wynieść na szczyt.

Hayek pół żartem⁹ opowiedział żonie o swej ambicji wspięcia się na wyżyny austriackiej elity. Najpierw chciał przez pewien czas wykładać ekonomię w Londynie, a potem wrócić do Wiednia. Następnie, po uzyskaniu odpowiedniej reputacji, liczył na objęcie stanowiska prezesa Nationalbank, austriackiego banku centralnego. Na stare lata planował wrócić do Londynu jako ambasador Austrii. Jak wspominał, nie grzesząc skromnością i krytycznym podejściem do samego siebie, które stanowiły zasadniczą cechę jego osobowości, nie było to „w żadnym wypadku wygórowane dążenie i mogłoby zapewnić mi taką egzystencję na pograniczu pracy akademickiej i działalności publicznej, z jakiej w późniejszych latach mego życia byłbym prawdopodobnie najbardziej zadowolony”¹⁰. Zyskując popularność w Londynie, Hayek wykonał pierwszy krok w kierunku realizacji swego misternie opracowanego programu.

Robbinsa, byłego socjalistycznego działacza związków zawodowych, Hayek zaintrygował swoim esejem Paradoks oszczędności¹¹, w którym usiłował obalić teorię bezpośredniego związku między oszczędnościami a popytem, czyli ilością dóbr zaoszczędzonych przez jednostkę a chęcią ich wydania. Jej autorami byli amerykańscy ekonomiści Waddill Catchings i William Trufant Foster¹², którzy, podobnie jak Keynes, proponowali roboty publiczne jako sposób na wywołanie popytu w gospodarce podczas recesji, co Hayek nazwał funkcją zatrudnienia, czyli bezpośrednią współzależnością pomiędzy zatrudnieniem a popytem zagregowanym (całkowitą ilością dóbr w gospodarce, które klienci chcą nabyć). W swej ogłoszonej w 1926 roku rozprawie The Dilemma of Thrift¹³ (Dylemat zapobiegliwości) Foster i Catchings utrzymywali, że przyczyną recesji jest brak popytu na dobra wywołany nadmiarem oszczędności. Zapewniali, iż okresy zastoju w gospodarce przychodzą wtedy, gdy konsumenci wolą raczej oszczędzać, aniżeli wydawać, toteż nadprogramowe dobra, które zostały wyprodukowane w efekcie zainwestowania ich oszczędności w dobra produkcyjne, nie znajdują nabywców. Dlatego, jak przekonywali, zbyt wiele oszczędności na szczycie cyklu koniunkturalnego prowadzi do nadmiaru wyprodukowanych dóbr w jego dolnej fazie.

Opowiadali się za tym, aby Federalna Komisja Budżetowa inwestowała w roboty publiczne, a w razie konieczności udzielała pożyczek, by wywołać popyt, dostarczając konsumentom pieniądze na zakup nadwyżek dóbr wyprodukowanych podczas zastoju. Hayek ubolewał nad faktem, że autorzy referatu zdołali przekonać Herberta Hoovera¹⁴, konserwatywnego sekretarza handlu w gabinecie prezydenta Williama Hardinga, aby nakłonił agencje federalne do wydawania pieniędzy podatników na tworzenie miejsc pracy¹⁵.

Paradoks oszczędności Hayeka był próbą skorygowania poglądów Fostera i Catchingsa. Przekonywał on, że ich teoria opiera się na błędnym mniemaniu, gdyż nie zrozumieli oni roli, jaką kapitał odgrywa w procesie produkcyjnym. W gospodarce realnej nie istnieje możliwość zainwestowania oszczędności w nową produkcję, jeżeli nie ma podstaw do przekonania, że dobra wyprodukowane dzięki nowej inwestycji zostaną od razu sprzedane. Dlatego nie mogła wchodzić w grę sytuacja, w której oszczędności konsumentów były inwestowane w wytwarzanie niepotrzebnych dóbr, a nie wydawane na ich zakup.

Hayek argumentował, że produkcja nie jest samodzielnym procesem, którego efekt to pojedynczy produkt finalny i cena. W produkcji wynikającej z nowej inwestycji może dojść do wystąpienia efektu skali, który obniża cenę dóbr, czyniąc je dostępnymi, co pozwala uniknąć przesytu.

Hayek powołał się na Böhm-Bawerka, który dowiódł, iż proces produkcji składa się z licznych etapów o zróżnicowanym czasie trwania, co określił mianem produkcji „okrężnej”. Oprócz fabryk produkujących dobra działały również zakłady, które wytwarzały elementy wykorzystywane do tworzenia tych dóbr, a także zakłady maszynowe dostarczające urządzeń produkujących dobra lub ich części. Na każdym etapie tego okrężnego procesu inwestorzy osiągali zyski, zatem wbrew teorii Fostera i Catchingsa mieli pod dostatkiem pieniędzy, aby zapłacić za dobra będące efektem końcowej fazy produkcji.

Hayek przyznał, że „wdrożony z nadzwyczajną ostrożnością i przy udziale nadludzkich zdolności” plan nakłonienia rządu do wzbudzenia popytu poprzez wpuszczenie pieniędzy do obiegu „mógłby […] ewentualnie zapobiec kryzysowi”¹⁶. W jego opinii było jednak bardziej prawdopodobne, iż „na dłuższą metę” takie manipulacje gospodarką „mogą spowodować poważne zaburzenia i wprowadzić dezorganizację w całym systemie gospodarczym”¹⁷. Podsumowując, stwierdził, że „zasadność takich prób zmniejszenia bezrobocia poprzez udzielanie wsparcia jest w świetle niniejszej analizy wysoce wątpliwa”¹⁸.

W momencie gdy Hayek i Keynes spotkali się i sprzeczali po raz pierwszy, Paradoks oszczędności był dostępny tylko w języku niemieckim, wydany w małym nakładzie przez wiedeńskie czasopismo ekonomiczne, co usprawiedliwia fakt, że Keynes nie znał jego treści. Nawet gdyby jednak otrzymał angielski przekład, nie jest pewne, czy pojąłby wiele z kontrargumentów Hayeka. Skrupulatnie wyłożony, charakteryzujący się prozaicznym stylem, z typowymi dla niemieckiej składni wielokrotnie złożonymi zdaniami, Paradoks oszczędności nie należy do łatwych lektur. Zawiera liczne równania i wykresy, które dowodzą, że etapy produkcji związanej z wytwarzaniem dóbr konsumpcyjnych potęgują sumę kosztów. Hayek uznał koncepcje Böhm-Bawerka za oczywiste i beształ wszystkich, którzy nie zaznajomili się z dziełami mistrza szkoły wiedeńskiej, chociaż w języku angielskim dostępne było tylko pierwsze wydanie jego Pozytywnej teorii kapitału, opublikowane w Londynie 40 lat wcześniej.

Robbins nie tylko czytał Böhm-Bawerka w oryginale, ale również bardzo spodobała mu się zręczność, z jaką Hayek uzasadniał swoje stanowisko w Paradoksie oszczędności. Z tak wielką siłą perswazji obalał koncepcję „funkcji zatrudnienia”, która stanowiła podbudowę rozważań Keynesa, że Robbins zaproponował mu, aby w lutym 1931 roku wygłosił cztery wykłady w Londyńskiej Szkole Ekonomii. Hayek zdawał sobie sprawę, czemu może zawdzięczać to zaproszenie. „[Robbins] uchwycił się mojego tematu: »To jest rzecz, której nam teraz trzeba, żeby zwalczyć Keynesa«”¹⁹ – wspominał słowa Robbinsa. Paradoks oszczędności został przełożony na angielski i opublikowany w maju 1931 roku na łamach wydawanego przez LSE czasopisma „Economica”²⁰, którego Robbins był redaktorem naczelnym. Wprowadzając Hayeka na grunt brytyjski, Robbins rozniecił wielki spór między dwoma geniuszami ekonomii.

Nasuwa się pytanie, dlaczego Robbins nie zaprosił Misesa, aby ten starł się z Keynesem. Mises był bardziej wybitny od Hayeka i miał już w swoim dorobku szereg imponujących dzieł, które podważały wiele opinii Keynesa. Pojawiły się jednak dwa czynniki, które odegrały decydującą rolę. Aby skuteczne przeciwstawić się Keynesowi, Robbins potrzebował kogoś, kogo można by z łatwością zrozumieć. Mises mówił łamaną angielszczyzną z tak silnym austriackim akcentem, że trudno mu było się wysłowić. „Z pewnością nie władał biegle ani francuskim, ani angielskim” – wyjaśniał jego biograf Jörg Guido Hülsmann. „Kiedy przemawiał w obcym języku, opuszczała go bystrość umysłu”²¹. Dla kontrastu Hayek, bawiąc w Nowym Jorku, zdołał opanować podstawy angielskiego, aczkolwiek nie posługiwał się nim płynnie.

Stosunkowo młody wiek Hayeka również przemawiał na jego korzyść. Robbins dopiero co przekroczył trzydziestkę i prawdopodobnie czuł się pewniej, współpracując z rówieśnikiem. Mises był nie tylko starszy, ale też ulegał starym nawykom. Miał w pełni zasłużoną opinię człowieka małomównego i drażliwego. Nawet jego żona Margit nie robiła tajemnicy z powracających ataków ponurego nastroju męża. „Rzeczą, która tak samo w nim zdumiewała, jak i przerażała, było jego usposobienie” – wspominała. „Czasami miewał okropne napady złości. […] Te straszliwe wybuchy stanowiły tak naprawdę oznakę depresji”²². Mises był również bardzo niezaradny. Zdaniem Margit „nie wiedział nawet, jak ugotować jajko”²³. Zatem Hayek, człowiek zrównoważony i rozsądny, o ile Robbins był to w stanie ocenić, wydawał się idealnym wyborem. Argumentacja przedstawiona przez Hayeka w Paradoksie oszczędności stawiała go od razu w opozycji do keynesowskiej zarazy, która zdaniem Robbinsa rozprzestrzeniała się z Cambridge.

Między pierwszym spotkaniem Hayeka z Keynesem, do którego doszło w Londynie w 1928 roku, a jego przybyciem do Anglii w lutym 1931 roku, kiedy miał wygłosić swoje cztery wykłady, miało miejsce katastrofalne wydarzenie, które miało całkowicie zmienić stawkę w przyszłej debacie. Krach giełdowy na Wall Street w październiku 1929 roku był niespotykanym dotychczas kataklizmem. Skala grozy, jaką wzbudził późniejszy upadek amerykańskiej gospodarki, nasunęła szereg praktycznych pytań pod adresem ekonomistów. Co było przyczyną załamania? Jakie można wyciągnąć wnioski, aby zapobiec temu w przyszłości? Co można zrobić, aby zmniejszyć niedolę bezrobocia spowodowanego przez katastrofę?

W owym czasie nie było w ogóle wiadomo, jak dalece skutki kryzysu mogą się rozprzestrzenić na resztę światowej gospodarki albo jakie będą jego polityczne następstwa. Jednak Keynes już w poprzedzających kataklizm latach rozwijał swe radykalne poglądy w odpowiednim kierunku, gdyż w swojej działalności publicystycznej i politycznej zajmował się nie tylko promowaniem polityki prozatrudnieniowej, ale jego teorie zdawały się stanowić intelektualne uzasadnienie dla prób tworzenia miejsc pracy poprzez roboty publiczne. Kiedy krach przeobraził się w depresję, a bezrobocie po obu stronach Atlantyku zaczęło rosnąć, sprzeciw Hayeka wobec koncepcji Keynesa, a tym samym wobec najpopularniejszej recepty na zapewnienie ludziom zatrudnienia, spotykał się z coraz mniejszym poparciem społecznym.

Keynes prawdopodobnie lepiej niż Hayek zdawał sobie sprawę z konsekwencji załamania, ponieważ codziennie spekulował na rynkach towarowych i walutowych. Większość poranków spędzał, leżąc w łóżku aż do południa i wydając przez telefon dyspozycje swojemu agentowi. Dzięki przenikliwości finansowej Keynesa skromne fundusze powiernicze jego przyjaciół z grupy Bloomsbury przynosiły im na tyle duże zyski, że mogli oddawać się swojej działalności artystycznej, nie martwiąc się zarabianiem na życie. Choć Keynes nie miał żadnych amerykańskich akcji, załamanie rynku dopadło go i tak. Fortuna, jaką zgromadził dzięki spekulacjom, wyparowała na skutek krachu. (Grając na giełdzie, szybko stworzył kolejną fortunę, równie wielką jak poprzednia.) Gdyby jednak nie zdołał przewidzieć nadciągającej katastrofy, jego teorie pasowałyby idealnie do nowych okoliczności.

Zanim jeszcze w 1924 roku opublikował Traktat o reformie monetarnej, zaczął pracować nad Rozprawą o pieniądzu. Jak się okazało, było to epickie przedsięwzięcie. Napisanie Ekonomicznych następstw pokoju zajęło mu parę tygodni, tymczasem praca nad Rozprawą o pieniądzu trwała sześć lat i dwa miesiące. Było tak po części dlatego, że odrywały go od niej wydarzenia na brytyjskiej scenie politycznej, na przykład w 1929 roku, gdy wspierał liberałów przed wyborami, po części dlatego, że angażował się w sprawy King’s College, a także na skutek tysięcy innych zajęć, które pochłaniały jego uwagę. Od 1925 roku jego egzystencja stała się jeszcze bardziej skomplikowana, gdy spędziwszy pół życia jako jawny homoseksualista, poślubił młodszą o dziewięć lat Lidię Łopokową, baletnicę o chłopięcej urodzie z zespołu Ballets Russe, kierowanego przez Siergieja Diagilewa.