Copyright © by Zofia Turowska

Copyright © by Wydawnictwo Marginesy, Piaseczno 2009

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.

To tylko u nas, to tylko tutaj

godzina wspomnień, godzina uciech.

Płyta powraca melodią zdartą,

piosnką czepliwą, piosnką upartą.

To tylko u nas życie różowe…¹

Czas młodości

Zosia Nasierowska: – Mamusia kochała się w kokardach, dlatego często nosiłam aż trzy: dwie na warkoczach (na zdjęciu niewidoczne) i jedną z boku.

Początek chmurnych lat pięćdziesiątych. W Związku Polskich Artystów Fotografików przy Śniadeckich 10 rozpoczyna się, jak zwykle w środę, odczyt na tematy artystyczne, wygłaszany przez zaproszonych wybitnych ludzi sztuki, nie tylko fotografii. Wśród dorosłych uwagę sekretarki, Marii Kołaczkowskiej, zwraca panieneczka, która trochę wstydliwie, ale i z zaciekawieniem przygląda się rozwieszonym na ścianach zdjęciom. „Dobrze pamiętam wieczór, kiedy Panią poznałam – napisze po latach w liście do Zofii Nasierowskiej. – Ojciec Pani, członek związku, przyprowadził za rękę miłą dziewczynkę. Taki był początek Pani zainteresowań i talentu”².

Patrząc na tę drobną osóbkę, niewielu dostrzegłoby zdecydowany charakter. Jak pisał poeta Rainer Maria Rilke, każdy z nas zostaje w dzieciństwie nastrojony na odpowiednie, właściwe mu tony. W drodze do fotografii, która przyniosła jej uznanie i sławę, Zofia Nasierowska od wczesnych lat młodzieńczych wyraźnie widziała swój cel.

W trzeciej dekadzie kwietnia 1938 roku Eugenia Nasierowska, z domu Jabłońska, pojechała do swoich rodziców, do Łomianek, pooddychać świeżym powietrzem. Przy centralnej ulicy, Warszawskiej, nazywanej dawniej Drogą do Zakroczymia albo Szosą Modlińską, posiadali oni dużą nieruchomość: dom rodzinny, warsztat kołodziejski, w którym gospodarz świadczył usługi dla rolników, mieszkańców Łomianek i okolicznych wiosek, a przylegającą do szczytu domu część drewnianą wynajmowali komisariatowi policji wraz z aresztem. Majątku dorobili się w Rosji. Stanisław Jabłoński służył tam w wojsku, a jego narzeczona, Antonina³, z tęsknoty pojechała za nim, że zaś była zaradna i umiała doskonale gotować, otworzyła w Petersburgu jadłodajnię. Takie smakowitości przyrządzała, że generalicja carska zamawiała u niej przygotowywanie potraw na proszone kolacje w swych domach. Za zarobione pieniądze kupiła sklep drogeryjny. Wieść rodzinna niosła, że do Polski przywieźli w wiadrach złote „świnki”, które, niestety, w znacznej części im potem ukradziono.

Eugenia Jabłońska i Eugeniusz Nasierowski na pierwszej randce

Obszerny dom rodziców miał też ładny ogród, w którym Eugenia lubiła przesiadywać, tym bardziej że „wszystko, co żyje i żyć chce, radośnie ku słońcu życiodajnemu się zwraca” – jak pisał komentator „Gońca Warszawskiego”, codziennej lektury Nasierowskich. Tym razem jechała chętnie głównie dlatego, że była w pierwszej ciąży i uważnie słuchała rad swojej doświadczonej matki. Do przewidzianej daty porodu brakowało jeszcze dwóch miesięcy. Starszy od niej o dwa lata mąż, którego poznała na majówce w Lasku Bielańskim, gdzie „tańce i karuzel, i panna Mania pełna wdzięków”⁴, nie uderzał zbyt długo w konkury, skoro ślub w kościele na placu Zbawiciela wzięli w kilka miesięcy po pierwszej randce. Teraz z dumą opowiadał rodzinie i znajomym, że na pewno urodzi się chłopiec i na pewno, tak jak on, pasjonować się będzie wędrówkami i fotografią. Niepokoił się tylko, bo na świecie nie działo się najlepiej: przed miesiącem wojska niemieckie weszły na terytorium Austrii i wcieliły ją do Rzeszy, triumfalnie obchodzono czterdzieste dziewiąte urodziny Hitlera, Barcelona pławiła się w bratniej krwi, a w kraju generał Tadeusz Kutrzeba przedstawił marszałkowi Edwardowi Rydzowi-Śmigłemu założenia planu wojny z Niemcami i określił przewagę militarną Niemiec jako trzykrotną. Wyjazdy żony do Łomianek zdejmowały mu więc poniekąd z głowy zmartwienie, bo gdyby miała się rozpętać w kraju jakaś zawierucha wojenna, w małej mieścinie łatwiej ją przeczekać, a przy tym u swoich rodziców miała przecież jak u Pana Boga za piecem.

Rodzice Zosi na niedzielnym spacerze, Warszawa 1938

Nie mógł przewidzieć, że natura sprawi mu podwójną niespodziankę. Dwudziestego czwartego kwietnia, tydzień po świętach wielkanocnych, w niedzielę, siedzieli w domu jego teściów przed odbiornikiem radiowym i słuchali sprawozdania z biegu Raszyn–Warszawa. Genia, jak tu ją wołano, choć trochę narzekała na bóle w krzyżu, namawiała męża, żeby zabrał ją do Warszawy na najpiękniejszy ponoć, jak ogłaszali w gazetach, film świata Pani Walewska, według głośnego romansu Wacława Gąsiorowskiego, z Gretą Garbo w roli tytułowej. Nagle poczuła bóle porodowe. Przyszły ojciec zdążył pojechać po położną…

Przyjaciółki z dzieciństwa: Teresa Zarębianka i Zosia Nasierowska, Łomianki 1943

– Urodziłam się w domu dziadków Jabłońskich przez przypadek – opowiada Zofia Nasierowska. – Zrobiłam im figla, zobaczyłam świat znacznie przed terminem, w siódmym miesiącu. Wówczas porody odbierało się w domu, rodzice wspominali, jak przez dłuższy czas otulali mnie butelkami z ciepłą wodą owiniętymi w ręczniki, co z powodzeniem zastępowało inkubator. Zrobiłam też nie lada niespodziankę ojcu, był przecież niemal pewien, że urodzi mu się syn.

Dołeczek w brodzie zapowiadał zdecydowany charakter

Rodzice nowo narodzonej córeczki byli jednomyślni: niech będzie Zofia, imienniczka przyjaciółki Eugenii, Zofii Zaręby. Ponadto imię to oznacza boską mądrość, ludowe porzekadła prorokują, że częste u Zofii są talenty artystyczne, Adam Mickiewicz zaś, który był dobrym znawcą tajemnych znaczeń słów i imion, nie przypadkiem przecież tak nazwał bohaterkę Pana Tadeusza. Drugie imię – Wiesława – które zwykle noszą twarde realistki, otrzymała na cześć wujka, najmłodszego brata ojca, zaledwie dziewięć lat od niej starszego. Może tym gestem Eugeniusz Nasierowski rekompensował sobie zawód, że jego pierworodnym potomkiem nie jest wymarzony syn?

Zosia, choć wcześniak, rosła jak na drożdżach, niczym świadectwo ówczesnej reklamy odżywki Ovomaltina: „Widocznem jest, że opłaca się kupować Ovomaltinę Dra Wandera. Dziecko rośnie szybko i zachowuje przytem zdrowy i świeży wygląd”. Oczy miała niebieściutkie i dlatego babcia Jabłońska nazwała ją bławatkiem.

Eugeniusz Nasierowski mieszkał z żoną na stałe u swoich rodziców w Warszawie. Teraz, gdy tylko mu czas pozwalał, bo musiał przecież zarabiać na utrzymanie rodziny, przyjeżdżał do Łomianek kolejką podmiejską. Miał 27 lat, przerwane studia u Wawelberga⁵, w pierwszej w Królestwie Polskim prywatnej szkole wyższej, założonej jeszcze w 1895 roku przez polskiego finansistę i filantropa, zajął się budowaniem domów, interesował się fotografią i aparatami fotograficznymi. Dość dobrze mu szło w interesach. Zastanawiał się nad kupnem samochodu, polskiego fiata 508, który producent reklamował jako dobry samochód „budowany w Polsce z doskonałych krajowych surowców. Pewny i wypróbowany w naszych odrębnych warunkach drogowych. Cena – 4950 zł loco w Warszawie”. Postanowił jednak poczekać, bo w Niemczech rozpoczęli właśnie produkcję zachwalanego volkswagena. Zdecydował zainwestować w ziemię i nieruchomości. Kupił dużą działkę, sześć tysięcy metrów, niedaleko Łomianek, w Dąbrowie Leśnej, i dość szybko postawił na niej fundamenty oraz piwnice pod przyszły dom. Marzył mu się jednak rodzinny dom na Bielanach, myśleli z żoną o sprowadzeniu do siebie jego rodziców. Wyznawał zasadę, że dom jest instytucją hierarchiczną – łączy pokolenie starsze i młodsze, rodziców i dzieci. Źródłem takiego przekonania było jego ziemiańskie pochodzenie – majątkiem jego pradziadów, herbu Ślepowron, było Nasierowo i wiele mówiło się w domu o tym rodzinnym gnieździe.

Na szkolnej wycieczce

Bielany mu się wyjątkowo podobały. Wielbił przyrodę, a Lasek Bielański to przecież pozostałość dawnych lasów królewskich, wiążących się ongiś z górną częścią Puszczy Kampinoskiej – 150 hektarów starodrzewu, z unikatowym dębem bezszypułkowym. Z lektury Pana Wołodyjowskiego Eugeniusz Nasierowski pamiętał uwieczniony przez Henryka Sienkiewicza erem kamedulski, ufundowany na wzniesieniu przez króla Władysława IV. To właśnie od białych habitów najpierw klasztor, a potem cały rejon nazywano Bielanami. W czasach saskich i stanisławowskich stały się Bielany ulubionym miejscem zabaw i festynów dworskich, a od połowy XIX wieku wyprawy warszawiaków nabrały masowego, ludowego charakteru. Pieszo, wozami, dorożkami, karetami oraz statkami żeglugi parowej Maurycego Fajansa rzesze mieszkańców stolicy ciągnęły, by uczestniczyć w różnego rodzaju rozrywkach.

Stare Bielany znalazły się w granicach Warszawy dopiero w latach trzydziestych XX wieku. Przed pierwszą wojną światową tereny te zajmował rosyjski poligon, a po odzyskaniu niepodległości zapadła decyzja o stworzeniu tu dzielnicy mieszkaniowej. Początkowo stawiano w okolicy przede wszystkim wille, domy szeregowe i parterowe domki jednorodzinne. Zamieszkiwała je klasa średnia: nauczyciele, sędziowie, urzędnicy państwowi, pocztowcy, kupcy, rzemieślnicy. Eugeniusz Nasierowski również był rzemieślnikiem, miał też do tych okolic sentyment, bo tu przecież poznał swoją żonę. Przy każdej więc okazji wypatrywał odpowiedniego dla nich domu. Szczególnie spodobały mu się budowane na gruntach Banku Gospodarstwa Krajowego, między innymi na Cegłowskiej, cichej ulicy z latarniami gazowymi, modernistyczne pojedyncze i szeregowe domy jednorodzinne według projektu Romualda Millera. U schyłku gorącego lata 1939 roku podjął decyzję i ku radości żony oraz rodziców kupił jeden z takich dwukondygnacyjnych domów, właśnie na Cegłowskiej, pod numerem 58, w sąsiedztwie malowniczego Lasku Lindego, zwanego też Uroczyskiem, z pięknymi sosnami, miododajnymi robiniami akacjowymi, masą ptactwa i przepływającym Potokiem Bielańskim. Nie przewidział jednego – na zamieszkanie w tym domu przyjdzie mu czekać kilka trudnych lat…

We wrześniu 1939 roku od Kampinosu wiał rześki wiaterek i rozchodziła się woń ogródków. Nagle najpierw zahuczało, a zaraz na niebie, nisko nad głowami, mieszkańcy zobaczyli klucz samolotów srebrzystych od słońca… „Nad Młocinami, Bielanami i Marymontem doszło do pojedynku lotniczego pomiędzy polskimi myśliwcami P-11 a grupką niemieckich bombowców, które oderwały się od zespołu rozproszonego nad Nieporętem przez nasze samoloty. Niemcy zrzucili bomby na oślep i uciekli w kierunku północnym”⁶. Jedna z tych bomb spadła w pobliżu Cegłowskiej i Eugeniusz Nasierowski, ku wielkiej rozpaczy, zobaczył swój nowy dom w części zburzony. Tak zaczęła się dla niego wojna…

W pamięci Zosi wydarzenia tamtego okresu się zlewają. Obrazy zachodzą na siebie, brak w nich porządku.

Legitymacja czeladnicza Eugeniusza Nasierowskiego

– Wiem z przekazów rodzinnych, że wróciłam z mamą do okupowanej Warszawy, do mieszkania dziadków Nasierowskich, na Kazimierzowską. Wkrótce jednak w tamtej okolicy powstała tak zwana niemiecka dzielnica mieszkaniowa, z licznymi jednostkami administracji i policji. Dziadkowie musieli się wyprowadzić, a my z mamą na powrót zamieszkałyśmy w Łomiankach, dokąd regularnie przyjeżdżał mój ojciec. Nie mam wiedzy, z czego ojciec podczas wojny utrzymywał rodzinę, wśród zachowanych dokumentów znalazłam książkę czeladniczą numer 4432, wystawioną przez Komisarycznego Kierownika Izby Rzemieślniczej w Warszawie 28 kwietnia 1940 roku. Potwierdzano w niej, że ojciec, czeladnik w rzemiośle mularskim, absolwent szkoły rzemieślniczo-przemysłowej, zdał przed komisją egzamin czeladniczy. A mama, żeby było nam lżej, na parterze domu dziadków Jabłońskich otworzyła sklep spożywczo-kolonialny.

W dniu wybuchu Powstania tata był w Warszawie, ale wkrótce do nas przyjechał. Potem, kiedy zbliżał się front radziecki, rodzice w obawie przed ostrzałem⁷ spakowali najpotrzebniejsze rzeczy, przy czym mama, nie wiadomo czemu, haftowaną kapę z adamaszku, i rozpoczęliśmy ucieczkę w kierunku Sochaczewa. Zatrzymaliśmy się na naszej działce w Dąbrowie Leśnej, w piwnicy przyszłego domu. Raptem usłyszeliśmy kanonadę, a niedługo potem charakterystyczne groźne buczenie i zaczęło się bombardowanie. W pewnym momencie wniesiono kobietę z rozerwanym przez odłamek brzuchem. Była w ciąży. Do dziś mam w pamięci koszmarny obraz wyjmowania zakrwawionego płodu. W piwnicy nieustannie gromadzili się ludzie, czekaliśmy na jakąś ciężarówkę, którą w nocy, niczym drezyną, wieźli nas po torach kolejowych, wszyscy pasażerowie żarliwie odmawiali Zdrowaś Mario, a baby jęczały. Zatrzymali nas niemieccy żołnierze, wywlekli spod plandeki i postawili pod ścianą. Byliśmy przekonani, że zostaniemy rozstrzelani, jednak nie wiadomo czemu pozwolono nam odjechać. Dotarliśmy do Sochaczewa. Zupełnie obcy ludzie dali nam schronienie w swoim dwurodzinnym domu. Z tamtego czasu pamiętam dwie sceny, jakby oświetlone fleszem: miejscowy targ, na którym mama z gospodynią próbowały sprzedać kapę, i nagłe zasypanie hałdami kurzu. Mama kapy nie sprzedała, bo sąsiedzi zawiadomili naszą gospodynię, że jej dom okradziono, a zaraz potem w budynek obok uderzył radziecki pocisk i jedna z jego ścian runęła na nasz dom. Nic groźnego na szczęście się nam nie stało, zostaliśmy jedynie lekko poranieni niezliczonymi kawałkami i drobinami szkła z wytłuczonych okien oraz przysypani opadającym gruzem i ziemią. Nie obyło się bez wrzasków i histerii…

Kiedy tylko front przesunął się na zachód, gospodarz, u którego znaleźliśmy schronienie, użyczył ojcu furmanki, żeby odwiózł mnie z mamą do Łomianek, bo z tych przeżyć rozchorowałam się i dostałam wysokiej gorączki. Okutali mnie w koce i szczęśliwie dotarliśmy do dziadków. Na drugi dzień ojciec wpakował na furmankę rower, żeby mieć czym wrócić, i odprowadził wóz gospodarzowi. Po latach, kiedy ojcu dobrze się już powodziło, podarował temu gospodarzowi wartburga, tłumacząc mi: „On mi zaufał, wtedy ta furmanka dla niego znaczyła tyle, co teraz dla mnie ten samochód”.

Zakład fotograficzny braci Nasierowskich, na zdjęciu od lewej: Stefan, Eugenia i Eugeniusz

Jeszcze się tliły gruzy spalonej i zbombardowanej przez barbarzyńskiego okupanta Warszawy, a już zewsząd ludzie ciągnęli do swoich dawnych miejsc, do bliskich. Życie brało górę nad rozpaczą. Eugeniusz Nasierowski zaczął myśleć o odbudowie uszkodzonego bombą domu. Wiele się w okolicy Cegłowskiej zmieniło. Lasek Lindego w większości wycięto na opał, zniknęła wysadzona wieża AWF, wówczas jeszcze Centralnego Instytutu Wychowania Fizycznego, na którego terenie stacjonowała jednostka hitlerowskiej Luftwaffe, ogródki porosły chwastem i trawą, latarnie nie oświetlały ulicy łagodnym blaskiem. Najdotkliwszy jednak okazał się dekret Bierutowski, komunalizujący grunty miejskie, pozbawiający wielu mieszkańców stolicy, także więc i bielańczyków, ich własności. Zmieniony został co prawda z łaski na dzierżawę wieczystą, ale poczynania nowej władzy budziły niepewność co do sensu inwestowania. Na razie zatem Eugeniusz Nasierowski wspólnie z młodszym o dwanaście lat bratem Stefanem otworzyli w Alejach Jerozolimskich pod numerem 37⁸ sklep ze sprzętem fotograficznym. Klientów przyciągał szyld: FOTO-KINO. Nie tylko kupowało się u nich niemal wszystko, co związane z techniką fotograficzną, ale też kamery i projektory, a w malutkim, przegrodzonym kotarą wygospodarowanym pomieszczeniu można było zrobić zdjęcie do dowodu czy legitymacji. Punkt był świetny, dodatkowo nieopodal sąsiedztwo rodzinne: pod numerem 65 mieściła się apteka kuzyna, Izydora Nasierowskiego. Inny krewny, magister farmacji, Nasierowski Leon, był właścicielem Chemiczno-Farmaceutycznych Zakładów⁹ przy ulicy Kaliskiej, na Ochocie.

Niemal codziennie pan Eugeniusz jeździł do swoich pań do Łomianek. Eugenia Nasierowska nadal prowadziła sklep kolonialny, jej ojciec awansował na sołtysa, a Zosię posłano do miejscowej szkoły. Od razu trafiła do drugiej klasy, a wśród miejscowych dzieci wyróżniała się zaawansowaną umiejętnością liczenia i czytania.

– Dziadek, poza kołodziejstwem, zajmował się stolarstwem, był wprost artystą. Spod jego dłuta i hebla wychodziły piękne stoły, ozdobne drzwi i ramy okienne. Miał koło domu ogromny warsztat, do którego lubiłam zachodzić, bo pachniało tam świeżym drewnem. Patrzyłam na rosnącą górę ostrużyn i z ciekawością czekałam chociażby na zarys powstającego przedmiotu. Tylko odgłos nadjeżdżającego motoru wywabiał mnie stamtąd. To na junaku z przyczepą, najnowszym swoim nabytku, przyjeżdżał ojciec. Zabierał mnie na moje ulubione przejażdżki. Niestety, podczas jednej z nich wylądowaliśmy w betonowym rowie, co skończyło się dla mnie urazem kręgosłupa. Ponieważ miałam również ciągłe dolegliwości gardła i stany ropne migdałków, rodzice postanowili wysłać mnie na podkurowanie. Do ciotki Teresy, do Karpacza.

Siostra mojego dziadka, Teresa Nasierowska, farmaceutka, należała do katolickiego zgromadzenia skrytek, bezhabitowych sióstr zakonnych. Raz w roku wkładała habit i taki moment mignął mi przed oczami. Wstąpiła do zgromadzenia, bo starający się o jej rękę nie dotrzymał słowa i ożenił się z jej siostrą. Przeżyła straszny zawód. Zresztą awanturnicze przygody trzymały się wszystkich panien Nasierowskich, bo kolejną z sióstr Teresy porwał amant do Wiednia, gdy dziadek nie chciał wyrazić zgody na ich ślub.

Karpacz – miasteczko z sześciowiekową przeszłością, które wyłoniło się z karkonoskiego lasu – bardzo spodobał się dziewięcioletniej Zosi. Mieszkała w internacie dla dziewcząt, sierot i półsierot, Zacisze Leśne, prowadzonym przez siostry zakonne, gdzie ciotka Teresa kierowała szpitalikiem i przychodnią. Chodziła tam do szkoły, do czwartej klasy, w sanatorium zaś brała inhalacje.

Ciotka Teresa Nasierowska – farmaceutka, bezhabitowa siostra zakonna

– Za ciotką Teresą przepadałam, a ona mnie wprost uwielbiała, byłam jej oczkiem w głowie. Nie czułam się samotnie, ponieważ ciotka przytuliła jeszcze dwie córki Ludwika Nasierowskiego, najmłodszego brata dziadka Jana. Były prawie moimi rówieśnicami, choć formalnie ciotkami. Starsza, Marysia, prowadziła kółko taneczne, wywijałyśmy kujawiaki, krakowiaki, walce i ona uparcie mnie namawiała, żebym poszła do szkoły baletowej, co na pewno by się spodobało mojej mamie. Zgodnie bowiem z kanonem „dobrego domu”, dziewczynka powinna umieć tańczyć i grać na pianinie.

Rodzice często mnie odwiedzali, opowiadali, że dom na Cegłowskiej się odbudowuje i że kiedy wrócę do Warszawy, zamieszkamy już u siebie i… będę mieć braciszka lub siostrzyczkę.

Wymarzony ojca dom na Bielanach… Tata z mamą wprowadzili się tam chyba pod koniec marca 1948 roku, a w maju urodziła się już na Cegłowskiej moja siostra, Janka. Ja dołączyłam do nich w końcu czerwca, po skończeniu czwartej klasy w Karpaczu. Od września rodzice zapisali mnie do żeńskiej szkoły podstawowej sióstr zmartwychwstanek na Żoliborzu, na Krasińskiego.

Żeńska szkoła podstawowa sióstr zmartwychwstanek, Żoliborz 1948; Zosia w pierwszym rzędzie, druga od lewej

Siostry zmartwychwstanki od końca XIX wieku prowadziły działalność charytatywno-wychowawczą: organizowały ochronki oraz kursy przygotowujące do wykonywania zawodu, a kiedy w niepodległej Polsce sprawą pierwszoplanową stało się tworzenie szkolnictwa, zgromadzenie podjęło budowę kompleksu szkolnego pod nazwą Zakłady Naukowe Sióstr Zmartwychwstanek na Żoliborzu. Istniały tam: seminarium, dwuletnie liceum ogólnokształcące, gimnazjum, szkoła powszechna i przedszkole. Podczas okupacji szkoła prowadziła tajne nauczanie, które trwało aż do Powstania, kiedy to w budynkach szkoły i klasztoru zorganizowano szpital. Wiele uczennic było w Powstaniu łączniczkami i sanitariuszkami.

Już na początku 1946 roku uczennice mogły wrócić do budynku na Krasińskiego. Dwa lata później Zosia do swojej pierwszej szkoły podstawowej w Warszawie jechała tramwajem, wysiadała na rogu Krasińskiego i Stołecznej¹⁰ i dalej dwa przystanki podążała pieszo. Zawsze z nienagannie wyprasowanymi i zawiązanymi kokardami na dwóch mysich ogonkach nad uszami. Ledwie po roku skończyła piątą klasę, a już władza nie pozwoliła przyjąć nowych pierwszaków, zdecydowała bowiem o zamknięciu szkoły powszechnej – zgodnie z linią programową zjednoczonej partii, dzieci i młodzież winny być wychowywane w duchu świeckim. Zosia razem ze swoimi koleżankami na szczęście mogły dalej się tu uczyć, nie było tylko nowych przyjęć.

Wymarzony rodzinny dom na Bielanach przy ulicy Cegłowskiej, widok od strony ogrodu

– Wielka nasza radość z domu na Cegłowskiej trwała zaledwie chwilę. Rodzice dla rodziny zajęli pierwsze piętro, sto dwadzieścia metrów. Na wyższej kondygnacji jedno z mieszkań przekazali gosposi, w drugim zamieszkał mój dziadek, Jan Nasierowski, bardzo pomocny w naszej zapracowanej rodzinie, szczególnie w opiece nad moją siostrzyczką. Parter, który wykańczano etapami, wynajęli lokatorom, żeby zrekompensować poniesione wydatki. Tak w harmonii mieszkaliśmy wszyscy dwa miesiące. Pewnego dnia wydano odpowiednie ustawy, na których mocy dom został przekazany w zarząd kwaterunkowi; miał trzysta metrów powierzchni, a na rodzinę według ustalonych norm przypadało sto dziesięć. Lokatorzy zaraz uznali, że nie muszą „prywaciarzowi” płacić, a gosposia nie chciała już u nas pracować, za to poczuła się właścicielką mieszkania i zaanektowała dla siebie pozostałe dwa pokoje na drugim piętrze. Dziadka musieli rodzice wprowadzić do mojego i Janki pokoju. Ojciec to ogromnie przeżył, czuł się upokorzony przez własne państwo, które powinno przecież chronić obywatela. Na domiar złego, w majestacie prawa, pod jakimś „ważnym” pretekstem (podobno teren miał być przeznaczony na cele wojskowe) państwo stało się gospodarzem działki w Młocinach, a nieco później pewien cwaniaczek tak omamił ojca, strasząc go rychłą budową metra w okolicach Dąbrowy, że tato sprzedał niemal za bezcen naszą piękną działkę. Nie mogliśmy odżałować grabowej alei, którą szło się pod splecionymi konarami drzew, jak pod baldachimem. Ten cienisty tunel czasem mi się dotąd śni…

Babcia Amelia Nasierowska z nieodłącznym żabotem

Wydarzenia te odbiły się też na zdrowiu dziadka, który w pamięci zachował majątek przodków w Nasierowie, a zaszczepiony miał szacunek do własności i miłość do ziemi. Zmarkotniał i wszyscy to zauważyli, bo wcześniej był pogodnym, ciągle ciekawym życia, łagodnym starszym panem. Na spacerze z Janką tak potrafił się zapatrzeć na szykowne panie, że nie zauważył, kiedy wnuczka wydostała się z wózka. Opowiadał nam przedziwne bajki, w które wplatał swoje sny o zjawach, a wtedy babcia Amelia stwierdzała: „Pokazują ci się, boś grzeszył!”. Był zazdrosny o babcię i wracając z przyjęć, wzajemnie wypominali sobie, kto z kim flirtował i na kogo się zapatrzył.

Dziadek Stanisław Jabłoński – kołodziej artysta

Zosia z babcią Amelią, Łomianki 1946

Okładka zbioru legend o Matce Boskiej

Z dzieciństwa najbardziej właśnie pamiętam dziadka Jana i obie babcie, nie mamę. Babcia Amelia Nasierowska, osoba głęboko wierząca, wychowywała mnie na legendach ludowych o Matce Boskiej, pięknie ilustrowanej księdze Królowa Niebios¹¹. Miała tylko synów, dlatego cieszyła się z wnuczki. Stanowcza, apodyktyczna i rygorystyczna, nawet dorosłym już synom wciąż powtarzała: „Siedź prosto!”. Dbała bardzo o siebie. Miała słabość do hiacyntów, zawsze wszystkich nimi obdarowywała, jeżeli pachniało w korytarzu hiacyntem, wiadomo było, że przyszła babcia Nasierowska. Kostyczna i upozowana, zawsze upudrowana i uróżowana, koniecznie z żabotem przy sukni lub bluzce. Niepodzielnie sprawująca rządy w domu. Przeciwieństwo gołębiego serca babuni Antoniny Jabłońskiej, pieszczotliwie nazywanej przeze mnie „Bunią”. Nieczęsto jednak ją odwiedzałam, do Łomianek mogłam wybrać się tylko z rodzicami, sama natomiast jeździłam tramwajem do babci Amelii, najpierw na Naruszewicza róg Tynieckiej, w ładnej okolicy zabudowanej przedwojennymi willami i jednorodzinnymi domami. W jednym z nich właśnie dziadkowie razem z wujem Stefanem, bratem ojca, zajmowali całe pierwsze piętro. W pobliżu, na Goszczyńskiego, stał szpital sióstr elżbietanek. Niejednokrotnie przechodząc wzdłuż jego ogrodzenia, a nawet w mieszkaniu u dziadków, kiedy okna były otwarte, słyszałam krzyk rodzących kobiet i długo po dziecięcemu zastrzegałam się, że nigdy nie będę miała dzieci. Potem dziadkowie przenieśli się na Bukowińską. Ilekroć do nich jechałam, niemal zawsze wstępowałam po drodze na lody do Zielonej Budki, wówczas skromnego, drewnianego kiosku.

Jan Nasierowski z wnuczką Janką

Dwudziestego dziewiątego października 1950 roku zetknęłam się po raz pierwszy ze śmiercią. Na Cegłowską zjechała cała niemal rodzina ojca. Dziadek Nasierowski ciężko zachorował, siedzieliśmy wszyscy przy kolacji. Moja dwuletnia wówczas siostrzyczka, która była ogromnie zżyta z dziadkiem, z nim głównie chodziła do parku, do zoo, nagle spojrzała na drzwi pokoju, za którymi leżał chory, i zawołała: „O, dziadek przyszedł do nas!”. Naturalnie nikt w drzwiach nie stał. Mama zajrzała do dziadka i wróciła z wiadomością, że właśnie zmarł. Nie wiem, o czym to świadczy, ale zdarza nam się z siostrą przewidywać pewne sytuacje, nie umiem tego wyjaśnić.

Pamiętam tak dokładnie tę datę, bo poprzedniego dnia ogłoszono wymianę pieniędzy. Rodzice nie mogli kupić ani butów, ani garnituru, a w bankach tworzyły się ogromne kolejki. Zachowała się notatka ojca, że ceny należy przeliczać w stosunku 3 nowe złote za 100 starych, banknoty zaś pozostające w obiegu wymieniano w proporcji 1 nowy złoty za 100 starych. Pamiętam rozmowy dorosłych, że ich oszczędności z dnia na dzień straciły dwie trzecie wartości.

Zosia z siostrą Janką i kuzynką Anią Kwaszczyńską na wakacjach u ciocio-babci Stefy Orzechowskiej pod Olsztynem

Po śmierci dziadka bardziej zajęłam się siostrą, dziesięć lat ode mnie młodszą. Rodzice dorabiali się, zajęci, a we mnie obudził się instynkt opiekuńczy. Lubiłam się nią zajmować, nie skarżyłam się, jedynie kiedy rodzice karcili mnie za jej nieposłuszeństwo, było mi smutno. A miała krzepki temperament: zaczepna, uparta, wdawała się w bójki z chłopcami. Mówiło się, że cechy babci Nasierowskiej się odzywają. Na całe jedne wakacje, a miałam wówczas zaledwie dwanaście lat, mama wysłała nas do ogromnie lubianej przeze mnie ciotki Stefy, siostry babci Amelii. Wsadziła mnie z dwuletnią Janką w pociąg i tak same dojechałyśmy do Olsztyna, skąd ze stacji odebrali nas krewni. Ależ dała mi ona na tych wakacjach do wiwatu! Ciągle gdzieś uciekała, nie chciała nic jeść, jakich ja musiałam używać najróżniejszych wybiegów! Nie mogła przecież wrócić zabiedzona. Nie skutkowały jednak, zdesperowana groziłam, że jeśli nie zacznie jeść, utopię się w pobliskiej rzece, tyle że woda sięgała tam do kolan. Takie to były dziecięce strachy na Lachy… Słodziła mi pobyt ciocia Stefcia: serdeczna, czuła, przemiła. Nazywała mnie kurczaczkiem i pozwalała samej wybierać w sadzie pachnące jabłka, piekła pyszne owocowe torciki, eksperymentowała ze smakami, kolorami, zapachami.

Uroczystość otwarcia linii autobusowej Łomianki–Warszawa, podlegającej EKD

Janina Nasierowska: – Współczuję jej. Rzeczywiście byłam wyjątkowym niejadkiem i okropnym psotnikiem. Ona zawsze była czymś więcej niż siostrą. Wzorem… Szczególnie kiedy dorastała i zaczynała fotografować. Wtedy dla ojca stała się najważniejsza, przedłużała jego dzieło.

To się zaczęło przed laty!

Gdzie dom i bielański las!

Jeszcze w studio Twego taty

Tam stał aparat na czas!

Tata pstryknął czary mary!

– a gdy błysk magnezji zgasł –

W ciemni obraz ślubnej pary

Ukazał się drugi raz!¹²

Krajobrazem dzieciństwa Zosi była fotografia.

– Pierwszy aparat, małe bakelitowe pudełko Kodaka z obiektywem i filmem na rolce, dostałam od ojca na ósme urodziny. Natychmiast w alejce na działce zrobiłam zdjęcie rodzicom, od razu bez głów. Kolejnych kadrów uczyłam się na naszych kotach, psach i kanarkach. Cudowny świat fotografii stanął przede mną otworem. Pierwsze oczarowanie wyłaniającym się jakby znikąd obrazem…

Ojciec miał taką pasję, że mógłby krzesło nauczyć fotografować. Przy tym robił to szalenie chytrze: wrzucał białą kartkę do chemikaliów i moim oczom ukazywały się twarze, krajobrazy, przedmioty… Zjawiskowe, metafizyczne wręcz przeżycie. Nie musiałam chodzić do teatru lalek, spektakl odgrywał się w ciemni, gdzie tata pokazywał mi różne sztuczki. Kładł na papierze fotograficznym nożyczki, chwilę naświetlał, potem papier przekładał do wywoływacza i na czarnym tle ukazywał się biały zarys nożyczek.

Innym razem otwierał album z reprodukcjami obrazów wybitnych malarzy, głównie impresjonistów, i zachęcał mnie:

– Spróbuj podobnie zakomponować swoje zdjęcie, na przykład sfotografuj dwie siedzące przy stole postacie: oświetl je, zaznacz tło, wprowadź „akcję”, rozróżnienie, która z nich jest ważniejsza…

Nie podobało mu się, że miałam pomagać w zajęciach domowych. Sprzeczali się z matką. Ona ciągnęła mnie do kuchni:

Zosia: – Ojciec zabierał mnie na Stare Miasto. Fotografowaliśmy ruiny i odbudowę miasta.

– To dziewczyna – argumentowała – musi się nauczyć gotować.

– Zdąży – odpowiadał niezmiennie ojciec.

Niemal każdego wieczoru pytał:

– Już wszyscy wykąpani? – I zaraz, nie czekając na potwierdzenie, decydował: – To robimy ciemnię!

– Dom żył fotografią – potwierdza siostra Zosi. – Snułyśmy nawet podejrzenia, że ulubiony nasz kot nocami zagląda w obiektyw aparatu. A koledzy ojca żartowali, że urodziłyśmy się w kuwecie, naturalnie fotograficznej…

Na samym początku, jeszcze przed całkowitym wykończeniem domu, Eugeniusz Nasierowski otworzył skromne studio w garażu. Niedługo po wojnie działało w Warszawie nie więcej niż parędziesiąt zakładów fotograficznych. Powołano Cech Fotografów, spadkobiercę przedwojennego Cechu Fotografów Chrześcijan, do którego księgi „fotografowanie” zostało wpisane po raz pierwszy w 1922 roku. Ale „w imieniu ludu pracującego miast i wsi” w 1951 roku wszechogarniająca centralizacja dopadła też rzemieślników, a Cech Rzemiosł Fotografów połączony został z cechami fryzjerów, galanteryjników i instrumentarzy muzycznych. W tym cechu gigancie fotografowie są jedną z dziesięciu sekcji, prowadzoną przez Eugeniusza Nasierowskiego, a siedem lat później, już w Izbie Rzemieślniczej, walne zgromadzenie wybiera go podstarszym Cechu. Jednocześnie Nasierowski składa podanie i swoje prace do Związku Fotografików Polskich, szacownego stowarzyszenia twórców i zawodowców, kontynuatora Fotoklubu Polskiego – organizacji fotografów działającej w okresie międzywojennym. Zostaje przyjęty w poczet członków w 1953 roku. Rok później otwiera na Cegłowskiej studio z prawdziwego zdarzenia – Atelier Fotografii Artystycznej. Na domu pojawia się szyld z imieniem i nazwiskiem właściciela zakładu kategorii pierwszej, na ogrodzeniu gablota ze zdjęciami ślubnymi, z komunii, eleganckie portrety oraz informacja o rodzaju usług.

Firmowa pieczątka Atelier

Przynależność do tych dwóch stowarzyszeń stwarzała mu komfortową jak na tamten czas sytuację: był jednocześnie rzemieślnikiem i artystą. Czasy przemian społecznych wymagały od każdego jakiegoś przystosowania się, nieraz przełamania dotychczasowego postępowania, a także niepowszedniego wysiłku inteligencji i charakteru, aby znaleźć sobie właściwe miejsce w społeczeństwie.

– Koledzy darzyli go wielkim zaufaniem – wspomina Zosia. – Wszędzie, w każdym zakątku, a dużo podróżowaliśmy, odwiedzał fotografów i był wyjątkowo przyjmowany. Miał autorytet, pomagał, mawiał: dasz jedną rzecz, dwie przyjdą do ciebie. Ludzie go lubili. Nigdy nikogo nie zawiódł. Gdybym była w potrzebie, mogłabym wejść niemal do każdego zakładu w obcym mieście i poprosić o chwilową pożyczkę. Miałam okazję tego doświadczyć już jako mężatka. Podczas mojej wystawy w Poznaniu zaszliśmy z mężem do desy, bo lubiliśmy wypatrywać starocie, i zobaczyliśmy piękny holenderski kredens, z częścią dolną w formie komody i górną, przeszkloną, dwudrzwiową. Dowiedzieliśmy się, że został wstawiony trzy miesiące wcześniej, w dniu narodzin naszej córki, co nas dodatkowo urzekło. Był drogi, nie mieliśmy ze sobą takiej sumy. Weszłam do miejscowego fotografa, przedstawiłam się, że jestem córką Eugeniusza Nasierowskiego. Najpierw wysłuchałam komplementów na temat ojca, jego pracy, uczynności, następnie pożyczył nam brakującą kwotę i tak zostaliśmy właścicielami tego pięknego mebla.

– Miał duszę społecznika – charakteryzuje ojca Janina Nasierowska. – Wszystko wokół chciał zmieniać i poprawiać, pragnął pomagać ludziom. Jego słynne wyprawy na ryby, z mamą, łączyły się z wstępowaniem po drodze na Mazury niemal do każdego zakładu fotograficznego, by wysłuchać i doradzić kolegom. Mama, doświadczona już takim jego postępowaniem, brała przezornie zawsze w podróż jasieczek i koc, pozostawała bowiem w samochodzie do późnych godzin wieczornych.

– Na koloniach w Międzywodziu – dodaje Zosia – wszyscy się cieszyli, kiedy ojciec mnie odwiedzał, a nie mógł wytrzymać bez swojej córeczki dłużej niż tydzień. Po drodze stawał w pobliskiej miejscowości, znajdował lodziarza z budką i zabierał go ze sobą. Wszyscy koloniści z mojej grupy ustawiali się w kolejce i dostawali lody.

Zosia z ukochanym ojcem

Ojciec marzył, żebym była chłopcem, wtedy miałby dobrego towarzysza wędrówek. Był zapalonym turystą. Kiedy wstawał rano, najpierw patrzył na krajobraz za oknem. Zastanawiał się, czy warto sfotografować śnieg usypany na parapecie albo dachy sąsiednich kamienic w pierwszym słońcu. Niemal w każdą sobotę i niedzielę chodziliśmy na podmiejskie wycieczki, naturalnie z aparatami. Dzieci z takich wypraw przywożą na ogół kwiaty, kamyki, patyki przypominające jakieś stworki, liście do zasuszenia. Ja przywoziłam zdjęcia ptaków, pierzastych chmur, drzew, łąki z makami. Potem długie godziny spędzałam z ojcem w ciemni, urządzonej w piwnicy, obok pralni. To było świetnie wyposażone laboratorium: powiększalniki, na początku blachy do suszenia, potem już bębny, koreksy do wywoływania filmów, specjalne słoje z chemikaliami, kuwety, w których zanurzało się naświetlone papiery fotograficzne, aby po chwili ujrzeć czyjeś oczy, jakieś ulice, znajome miejsca… Do studia, gdzie fotografowało się klientów, wchodziło się klatką schodową na pierwsze piętro. Stał tu stary, ogromny aparat skrzynkowy. Malowniczy. Nie pamiętam producenta, ale miał obiektywy Zeissa. Widzę, jakby to było dziś: ojciec wsuwa głowę pod czarną materię, ustawia na matówce obraz (klisze na początku były szklane, później celuloidowe), wybiega do przodu, odsłania obiektyw, unosi kasetę-szyberek i mówi łagodnie: proszę patrzeć w obiektyw… Wypowiada liczby: dwadzieścia jeden, dwadzieścia dwa, trwa to jedną sekundę, i zamyka obiektyw…

Miał też inne, znacznie nowsze aparaty: linhoffa z ruchomą czołówką, świetny do fotografowania architektury, leicę z bogatym zestawem obiektywów, practisixy. Moim ulubionym przez długie lata był jednak mniej okrzyczany enerdowski reflex primar 2, formatu 6×6, ściągnięty żywcem z hasselblada, z wymienną optyką, brakowało mu tylko wymiennej kasetki, musiałam „wypstrykać” film do końca. Wygrałam go w swoim pierwszym konkursie fotograficznym. Ojciec, maniak udoskonalania sprzętu i nowinek technicznych, sam dorabiał obiektywy, zmieniał ogniskową. Wpadł też na prosty pomysł tak zwanych zmiękczaczy obrazu: wyciął z tekturki, delikatnej, żeby nie porysowała obiektywu, gwiazdkę i włożył w średnicę obiektywu, dzięki czemu uzyskał „rozmydlenie” tła. Kiedy indziej do sfotografowania sreber znanego jubilera, dobrego znajomego, Jerzego Zaremskiego¹³, skonstruował na żarówki tunele z pergaminu, wówczas rozproszone światło nie powodowało refleksów. Przy każdej okazji zaznajamiał mnie z techniką. Tłumaczył, dlaczego jedna lampa świeci punktowo, a druga daje rozproszone światło, i po co je zmienia. Zdecydowanie wolał mi sprezentować coś do aparatu, i na tym się znał, bo jak kiedyś kupił mi czarnego pieska z kręconymi kudełkami, to gdy poszłam z nim na spacer, a spadł akurat ulewny deszcz, nim doszliśmy do domu, pies się zrobił szary i gładkowłosy.

Tak od dziecka rosłam z fotografią, nie musiałam uczyć się z książek, ciągle praktykowałam, przejmowałam od ojca opanowanie warsztatu.

– Jako trzynastolatka – dzielił się swoim wspomnieniem Eugeniusz Nasierowski – zastąpiła mnie kiedyś w zakładzie i z wielkim przejęciem zrobiła pierwsze zdjęcia. O dziwo, były bardzo dobre. Klientka, która nie była pewna, czy zdjęcie wykonane przez dziecko może się udać, kamera była przynajmniej pół raza wyższa od niej, zamówiła tylko trzy odbitki. Kiedy przyszła po odbiór, poprosiła o więcej¹⁴.

– Tata zapadł wówczas na chorobę Bürgera, czasami źle się czuł, a ja go zastępowałam. Zawsze byłam chuda, drobna i wyglądałam na jeszcze młodszą niż w rzeczywistości. Kiedy więc taka mała istotka witała klienta, ten pytał protekcjonalnie: „Możesz poprosić tatusia lub mamusię?”. „Mamy nie ma, a tata leży chory, ja panu zrobię zdjęcie” – odpowiadałam wyjątkowo grzecznie, ponieważ ojciec mnie nauczył, że jedną z podstawowych cech fotografa jest umiejętność postępowania z ludźmi. Był ze mną tylko taki kłopot, że klient, który zamówił do dowodu osobistego jedną pozę, dostawał całą serię ujęć, ponieważ fotografując go, natychmiast zapominałam o całym świecie i jak w transie pstrykałam ujęcia. „Boże – narzekał ojciec – przecież przez ciebie zbankrutuję!”. Naturalnie zdjęcia klientom się podobały, płacili, a ja zarabiałam dodatkowe pieniądze.

Czym można tłumaczyć sukcesy człowieka? Według znawców tematu i psychologów bardzo ważny jest okres między trzynastym a siedemnastym rokiem życia. Zwrócenie uwagi na wartości, dostęp do muzeów, książek, zaszczepienie jakiejś pasji. Wiąże się to z pewną zasobnością domu, ponieważ poznawanie świata i rozwijanie zdolności kosztuje. I z pracą, która od najmłodszych lat pozwala zdobywać doświadczenie, z wyborem szkoły, studiów. Krótko mówiąc: muszą towarzyszyć człowiekowi sprzyjające okoliczności. W niesprzyjających warunkach – udowadnia Malcolm Gladwell, autor książki Poza schematem, w której stara się odpowiedzieć na pytanie, dlaczego pewni ludzie odnoszą sukces – człowiek stanie się nieudacznikiem, niezależnie od tego, jak bardzo jest pracowity i ambitny. Mówiąc o talencie, twierdzi Gladwell, w rzeczywistości mówimy o gotowości do ciężkiej pracy.

„Postawiła pierwsze kroki w tym okresie życia – pisała Agnieszka Osiecka – kiedy człowiek się jeszcze nie zaczyna buntować przeciwko tradycji rodzinnej. A w tej tradycji mieścił się pewien rodzaj ładu: moralnego, towarzyskiego i estetycznego”¹⁵.

Zdjęcie legitymacyjne ze szkoły podstawowej

Prawdziwa praca i wyzwanie zaczęły się dla Zosi z chwilą rozpoczęcia nauki w czteroletnim Technikum Fototechnicznym. Szkoła, mieszcząca się na ulicy Spokojnej, sąsiadującej z cmentarzem Powązkowskim, nawiązywała w swej tradycji do Państwowej Szkoły Fotograficznej, powołanej w Warszawie w roku 1929, na ulicy Górnośląskiej. Jej pierwszy powojenny dyrektor, Zbigniew Pękosławski, zgromadził wokół siebie liczny zespół znanych fotografików: Mariana i Witolda Dederko, Włodzimierza Kirchnera, Józefa Pełczyńskiego, Aleksandra Sołtana, Anatola Węcławskiego.

Zosi podanie wraz ze świadectwem „podstawówki” przyjmowała Irena Raczyńska.

– Zatrudniono mnie w technikum w tysiąc dziewięćset czterdziestym ósmym roku. Najpierw na stanowisku sekretarki, a po skończeniu studiów zostałam nauczycielką i przydzielono mi na terenie szkoły maleńkie służbowe mieszkanie, które do dziś zajmuję. Prowadziłam praktyczne i teoretyczne zajęcia, uczyłam podstaw fotografii: obróbki negatywu, naświetlania, wywoływania. Pamiętam skromną, drobniutką panienkę, która pośród większości uczących się w technikum chłopców wyróżniała się pracowitością i solidnością, ale też ruchliwością i niespożytą energią. W szkole jej zazdroszczono. Pochodziła z zamożnego domu, jej ojciec, pan Nasierowski, miał zakład fotograficzny i duży dom na Bielanach. A wtedy wszędzie biednie, tyle że na swój sposób miło.

– Nie była wśród nas popularna ani zbytnio lubiana – wspomina Janusz Kreczmański, operator, osiadły na stałe w Australii, Zosi kolega z klasy. – Wszyscy jej zazdrościli, że jest bogata, bo do ludzi majętnych zaliczała się w tamtych czasach jej rodzina. Miła, uśmiechnięta dziewczyna, czasami robiąca koleżankom i kolegom na złość. Poza tym często posądzano ją o podlizywanie się nauczycielom, szczególnie pani od polskiego, Rybaczkowej, której wszyscy się bali jak diabeł święconej wody. W prima aprilis, chyba tysiąc dziewięćset pięćdziesiątego trzeciego roku, my, chłopcy, zastawiliśmy wejście do klasy ławkami i… „zniknął” klucz od wejścia. Pierwszą lekcję miała właśnie pani Rybaczkowa. Po awanturze klucz się znalazł, a Zosia „wykapowała”, że to ja go schowałem. Oczywiście mnie zawieszono w prawach ucznia, nie pierwszy i nie ostatni raz, a Zosię nazwaliśmy skarżypytą. Takie to były grzeszki naszej młodości…

Plan zajęć lekcyjnych nauczyciela technikum Anatola Węcławskiego

Córka nauczyciela Anatola Węcławskiego herbu Wadwicz, Hanna, po wielekroć w domu słyszała opowiastki ojca o uczniach.

– Dość często powtarzało się nazwisko Nasierowska, że taka zdolna, z zacięciem uczennica, a wśród pokaźnego archiwum po ojcu przechował się jego duży portret, który mu robiła.

Mimo że ojciec miał samochód, jeździła do szkoły dwoma tramwajami z przesiadką, ładny kawałek drogi, z Bielan na Wolę. Do południa uczyli się przedmiotów ogólnokształcących, po południu zawodowych. Na początku szkoły czuła się nieszczęśliwa, miała wiele kompleksów.

– W klasie byłam zawsze najmniejsza, chucherkowata. Nazwali mnie Nasionko. „Ty, mała, chodź do tablicy” – wzywali mnie nauczyciele. Do tego nieśmiała, małomówna i największe nieszczęście dla podlotka: miałam odstające uszy. Wymyślałam rozmaite fryzury ze swoich mysich warkoczyków. Na próżno! Uszy zawsze wysuwały się spod włosów, cierpiałam, bo koledzy ciągle mi z tego powodu dokuczali. Już wtedy pomyślałam, że powinien być ktoś w życiu dziewcząt i kobiet, kto potrafiłby im powiedzieć, w jaki sposób mogą tuszować braki swojej urody. Sama z sobą nie umiałam sobie poradzić, ale czułam i wiedziałam, patrząc na koleżanki, co powinny zmienić w swoim ubiorze, fryzurze, nawet w sposobie bycia i mówienia, by oczarować pięknem. Moje szkolne zeszyty zamalowane były portretami koleżanek. Zaczęłam je fotografować. Pierwsze zdjęcia poszły do kosza – wyglądały na nich jakoś mdło, innym razem ich nogi kończyły się na wysokości kolan. Z czasem jednak zdecydowanie się poprawiłam. Wybierałam dziewczyny, które podobnie do mnie nie czuły się istotami pięknymi. Jedne przyciągnęły moją uwagę wyrazem oczu, inne ładnym wykrojem ust, dołeczkami w policzkach, urzekającym uśmiechem. Moje pierwsze portrety zdumiały mnie samą: „Przecież one są śliczne! Tylko nie znają samych siebie!”.

Szkoła dawała duże możliwości praktyki fotograficznej. Nawet na organizowanych kilkudniowych wycieczkach szkolnych mieliśmy obowiązek fotografowania. Później wzajemnie omawialiśmy te prace, wystawialiśmy na korytarzach. Nauczyciele zadawali nam męczące wtedy i nudne z pozoru ćwiczenia: budynek w dzień pochmurny, znaczek pocztowy używany, sztućce, śniadanie na stole, kwadrat w skali 1:4 z zachowaniem kątów prostych lub portret przy oknie.

Zosia – uczennica szkoły średniej

– Pracownie wyposażone były w wielkie aparaty atelierowe – opowiada Irena Raczyńska – tak zwane altanowe, z wysuwaną kliszą, duży format 9×15. W naszej szkole nauczali świetni pedagodzy, zawodowi fotograficy, wśród nich Marian Dederko i jego syn Witold. Podobnie jak ja mieszkali wówczas na terenie szkoły. Należeli do przyjaciół młodzieży, robili piękne, czarno-białe artystyczne zdjęcia, szczególną uwagę poświęcali portretowi.

Marian Dederko, z wykształcenia elektrotechnik, całe życie związał z fotografią. Ten niewątpliwie prekursor artystycznego portretu fotograficznego w Polsce, ceniony na całym świecie, przekazywał młodzieży swoją unikatową wiedzę na temat oryginalnej techniki „gumy”, której był twórcą.

– Pan Dederko chciał, żebym koniecznie specjalizowała się w tej bardzo trudnej i pracochłonnej technice fotograficznej, ogólnie polegającej na tym, że obraz fotograficzny zmieniał się jak gdyby w obraz malarski, zdjęcie nabierało specjalnej faktury. Nie byłam entuzjastką „gumy”, ale zrobiłam panu Dederce portret, który razem ze zdjęciem pejzażu z wycieczki szkolnej dołączyłam do podania o przyjęcie mnie w poczet członków Związku Polskich Artystów Fotografików.

Portret Anatola Węcławskiego wykonany przez Zosię na zajęciach w szkole

Miała dziewiętnaście lat i tytuł mistrza cechowego

Z przyjęciem tym łączy się niemałe zamieszanie. Do dokumentów składanych w Związku nie dołączało się życiorysu, tylko prace oraz podanie z imieniem, nazwiskiem i adresem, dlatego nikt z komisji kwalifikacyjnej nie przypuszczał, że autorką tak dojrzałych fotografii może być piętnastoletnia panienka, uczennica drugiej klasy technikum. Kiedy więc zdecydowali, że autor przedstawionych prac spełnia kryteria przyjęcia do grona artystów fotografików, członek komisji, Janina Mokrzycka, znakomita portrecistka, chciała go poznać. Na widok filigranowej Zosi zakrzyknęła: – Ależ to dziecko! – Stworzono więc precedens – została adeptem, a członkiem rzeczywistym dopiero po uzyskaniu pełnoletności, z legitymacją numer 203. W Związku zaraz żartobliwie nazwali ją najmłodszym seniorem.

Idąc za ciosem, za namową ojca, który wyznawał zasadę, że zawsze wszystko się w życiu może przydać, zdała egzaminy mistrzowskie w Cechu Rzemiosł: najpierw zdobyła tytuł czeladniczy, potem mistrzowski. Debiutuje też na łamach tygodnika „Stolica”, gdzie ojciec ze swoich turystycznych wędrówek zamieszcza reportażowe zdjęcia: Lasku Bielańskiego, klasztoru Kamedułów, powstającego za ich domem szpitala, fragmentów Puszczy Kampinoskiej, okolic Palmir¹⁶. Tym razem w numerze 47 z 1954 roku, na tak zwanej rozkładówce, dziesięć zdjęć z podpisem: Eugeniusz i Zofia Nasierowscy ukazuje życie domu dziecka na Bielanach. Dołączony do nich tekst Krystyny Krzyżakowej utrzymany jest w obowiązującym wówczas entuzjastycznym tonie: „Tu mówi Dom Młodzieży im. Feliksa Dzierżyńskiego; Tutaj nie żałuje się mydła, aby utrzymać higienę ciała; Dom chlubi się tym, że pięciu wychowanków wysłano na studia wyższe do ZSRR”. Całość kreśli sielski obraz zajęć stu sześćdziesięciu sześciu wychowanków tego pokazowego miejsca: wzorowe odrabianie lekcji, gimnastyka, czyściutkie, należycie wyposażone pokoje, schludna jadalnia, przyjemna świetlica z pokaźnym księgozbiorem, ale pobudka, jak w wojsku, o 5.45, śniadanie o 6.15.

Fotoreportaż Eugeniusza Nasierowskiego

Debiut Zosi na łamach tygodnika „Stolica”, 1954

– Nie pamiętam zupełnie ani miejsca, ani okoliczności robienia tych zdjęć. Byłam spięta i speszona, że musiałam pójść z ojcem w publiczne miejsce. Zdecydowanie wolałam udział w organizowanych przez ZPAF „zadaniach twórczych”. Jednym z tematów był na przykład portret architekta. Każdy miał indywidualnie, według własnego pomysłu, wykonać portret fotograficzny modela. Ja poprosiłam swojego modela, żeby do ręki wziął rulon, i zrobiłam portret tradycyjny, wzorowany na obrazach Rembrandta. Bardzo mnie za tę klasykę chwalili. Miałam za sobą wiele godzin spędzonych w muzeach, dokąd ojciec zabierał mnie w wolnych chwilach. Zwracał moją uwagę na portrety Henryka Rodakowskiego, na ich wnikliwą charakterystykę psychologiczną oraz harmonijną kompozycję, a w albumach właśnie na obrazy Rembrandta, na których analizowaliśmy rozłożenie tak charakterystycznych dla tego mistrza światłocieni, połączenia jasności i mroku. Sugerował wybrać jego dwa portrety i zrobić w domu ich fotograficzną replikę, z tym że jeden warunek musiałam bezwzględnie spełnić: zachować takie samo oświetlenie twarzy jak na obrazie. Inna lekcja dotyczyła obrazu Edgara Degasa Po kąpieli. Aby sprostać zadaniu i odtworzyć delikatny akt, poprosiłam o pozowanie koleżanki. Wstydziły się nawet pokazać gołe plecy, więc robiłam im ujęcia w piwnicy, na węglu, a pod koniec zdjęć były całe umorusane. Odtwarzanie jest ważne, uczy warsztatu, swobody ruchu i kompozycji, kiedy człowiek realizuje własne pomysły, jest tego wszystkiego pewien. Przecież już dadaiści i surrealiści komponowali zdjęcia na wzór obrazu. Szalenie lubiłam tę „zabawę” w odtwarzanie, przypatrywanie się, który fragment tematu czy postaci chciałabym sfotografować.

Mój ojciec, piorun temperamentu, był wymagający i konsekwentny, jednocześnie wesoły i bardziej czuły od mamy. Nie byłam przytulana, nie poznałam tkliwości. Mama głównie wymagała. Pilnowała, żebym raz w tygodniu sama gotowała, wyprasowała i posegregowała swoje ubrania. „Obojętnie – mawiała – czy będziesz to musiała robić, czy nie, ale poznasz, co to porządek, i będziesz umiała zarządzać”. Posyłała mnie na prywatne lekcje gry na pianinie, bo tak wypadało, choć to pieniądze wyrzucone w błoto, bo kompletnie nie miałam ani pasji w tym kierunku, ani słuchu. Lubiła wiedzieć, w jakim środowisku przebywam, z kim się koleguję, przesadnie dbała o moje odżywianie, ciągle mi podtykała coś do jedzenia, picia, dogadzała, a świetnie gotowała i lubiła częstować gości. W wolnych od domowych zajęć chwilach pomagała w pracy ojcu. Miała zdolności plastyczne i znakomicie retuszowała gotowe zdjęcia, ale też negatywy, pokrywając wszelkie plameczki ołówkiem lub pędzelkiem maczanym w specjalnym chińskim tuszu.

– Odkąd sięgnę pamięcią – wspomina dziecięce lata Janina Nasierowska – mama szalenie dbała o ojca, kupowała mu każdą koszulę, sweter, niemal wszystko. Była świetną organizatorką domowego gospodarstwa. Ojciec mógł się na wszystko pogniewać, ale natychmiast się rozchmurzał, kiedy mama stawiała na stole jedzenie. To, co przyrządzała, było dla ojca czymś wyjątkowym, poza tym ze względów zdrowotnych musiał przestrzegać diety, której skład tylko mama znała. Ojcu nie podobało się, że Zosia ma pomagać w zajęciach domowych, czekały na nią ważniejsze cele. Był bardzo o nią zazdrosny. Do tego stopnia, że kiedy ktoś do niej dzwonił, a ojcu jego głos się nie spodobał, odpowiadał, że jej nie ma w domu. Po prostu strażnik życia Zosi. Była dla niego najważniejsza, bo kroczyła wymarzoną przez niego drogą: zainteresowania fotografią.

Eugenia Nasierowska

Eugeniusz Nasierowski

– Tak mnie kontrolował, że nawet zawczasu chciał przyszykować dla mnie własnego wybrańca. Z szanowanym bielańskim mistrzem fotografii, Adolfem Duszkiem, z którym chodził na wycieczki, kupili sąsiadujące ze sobą działki w Młocinach, zamierzali budować tam domki letnie. Uradzili pożenić ze sobą swoje dzieci, kolega miał o trzy lata starszego ode mnie syna, Romka. Poznali nas, ja go jednak nie polubiłam, byłam najeżona, niemiła, może dlatego, że niby żartem, ale oficjalnie mówiło się o tych naszych przyszłych zrękowinach. Po latach w Paryżu spotkałam Romka, eleganckiego, przystojnego blondyna, wziętego grafika. Bardzo ucieszyliśmy się z tego spotkania, żartując: „Och, żebyśmy to wiedzieli, jacy będziemy, to kto wie…”.

Zalecał się też do mnie student prawa. Deklarował: „Chcę się z tobą ożenić, będziesz miała tyle kapeluszy, ile zapragniesz”. Ojciec go naturalnie skutecznie zniechęcił, a mnie uwolnił od noszenia tych kapeluszy… Potencjalnych pretendentów do ręki witał: „Ona nie ma posagu, ma dobrze poukładane w głowie”.

Te wypominki podyktowane są naturalnie głosem serca, bo ojciec to mój główny nauczyciel, prowadzący mnie przez młode życie.

Rodzice za wszelką cenę izolowali dziewczynki od życia politycznego. Wiedzieli, jakie ofiary poniosło ich pokolenie, dlatego dla bezpieczeństwa dzieci starali się, żeby rozmowy o polityce toczyły się bez ich udziału.

– Kiedy wuj podczas proszonej kolacji zaczął opowiadać o Katyniu, ojciec zaraz uciął: „Proszę nie rozmawiać o takich tematach przy Zosi”. Bał się pewnie, żebym w szkole czegoś nie powiedziała. Już raz był wzywany, ponieważ jedna z uczennic, zaangażowana zetempówka, na wieść o śmierci Stalina zaniosła się płaczem. Rozśmieszyła mnie i moje koleżanki tym szlochem. „Czego tak ryczysz, przecież to nie twój brat ani nawet kuzyn. A może twój ojciec?” – chichotałyśmy. Natychmiast doniesiono na nas, zostałyśmy zawieszone w prawach ucznia, na szczęście na krótko. Zdyskwalifikowałam się też wygłoszonym na zebraniu własnym życiorysem, zaczynając od słów „Urodziłam się na łóżku z baldachimem…”. Wszyscy w śmiech! Dlaczego mi ten baldachim przyszedł do głowy, nie mam pojęcia, ale zostałam wezwana do dyrektorki, żeby tłumaczyć się z arystokratycznych upodobań.

Ojciec nie chciał żadnych tego rodzaju spraw poruszać w obecności gosposi, zrażony niemiłym incydentem. Jego przyjaciel wyjeżdżał na dłużej i zostawił mu na przechowanie markowy złoty zegarek, schaffhausen, wart spory kapitał. Ojciec schował go do domowej kasy pancernej. Wielkie słowo: pancerna! Po prostu dodatkowo wzmocniona szafka, zamykana na zwykły klucz. Po pewnym czasie okazało się, że stamtąd zniknął. Ojciec skierował podejrzenia na niedawno u nas zatrudnioną gosposię. Postanowił sam przeprowadzić śledztwo, poprosił o współpracę Adolfa Duszka. W pokoju, gdzie stała kasa, nakryli stół długim białym obrusem, który skutecznie zasłonił ukrytego pod stołem Duszka. Mama podała obiad i zaczęła prowadzić zupełnie od niechcenia rozmowę z ojcem. „Ach, wiesz, kupiłam od Krysi piękną, złotą bransoletkę, schowałam ją do kasy”. Po obiedzie oznajmili gosposi, że wychodzą do kina i wrócą za jakieś dwie godziny. Ukryty pod stołem „szpieg”, gdy tylko rodzice przekroczyli próg, zobaczył gosposię otwierającą kluczem, zapewne podrobionym, drzwi kasy. Natychmiast wyskoczył i schwytał złodziejkę na gorącym uczynku. Zaczęli ją wypytywać, gdzie ukryła zegarek. „Nic nie powiem, mam brata milicjanta – odrzekła hardo. – On was pozamyka, wiem, o czym rozmawiacie i jakiego zagranicznego radia słuchacie”. Nie pamiętam już, czy ojciec odkupił od niej ten zegarek, czy też ona jednak sama oddała, w każdym razie zwrócił go przyjacielowi, ale od tamtego czasu surowo przestrzegał zasady, żeby w domu nie mówić swobodnie o ważnych sprawach. Tym bardziej że zbliżał się czas matury, musiałam dużo czasu poświęcić na prace fotograficzne i naukę przedmiotów teoretycznych, a nie zaprzątać sobie głowę niebezpiecznymi tematami.

Wychowawcą w klasie maturalnej był uwielbiany wręcz przeze mnie i innych uczniów inżynier Jan Młodzki, uniwersalny nauczyciel, świetny matematyk i chemik. Mimo że wykładał tak trudne przedmioty i do znudzenia musiał nam tłumaczyć zawiłości rachunków i zadań czy doświadczeń chemicznych, uczyliśmy się ich z entuzjazmem. Egzamin maturalny składaliśmy najpierw z fotografii. Zaprezentowałam portrety dwóch profesorów: Węcławskiego i Dederki, mojej małej siostry i dziadka Nasierowskiego. Zostałam dopuszczona do następnego etapu, egzaminu z przedmiotów teoretycznych. Zdałam zadowalająco.

Otrzymała w większości oceny dobre i bardzo dobre, dostateczny z języka polskiego, rosyjskiego, sensytometrii, czyli nauki o pomiarach właściwości fotograficznych materiałów światłoczułych, i maszynoznawstwa. Najbardziej jednak ją cieszyło, że za przyzwoleniem rodziców, jako osoba już dorosła, będzie mogła ściąć warkocze.

Zosia z ulubionym nauczycielem Janem Młodzkim
podczas zjazdu absolwentów technikum

– Ani chwili nie czekałam, maturę zdałam o dwunastej pięćdziesiąt, a na fotelu u fryzjera siedziałam już po dziesięciu minutach. Dość długo przechowywałam je w pudełeczku, razem z zawiązanymi kokardami, aż podczas którejś z kolei przeprowadzki przepadły…

Dwudziestego szóstego czerwca 1955 roku wręczono jej świadectwo dojrzałości numer osiem. Ukończyła Technikum Fototechniczne Centralnego Urzędu Kinematografii i uzyskała prawo używania tytułu: technik fototechnik. Ojciec na pamiątkę tego pierwszego kroku w dorosłe życie sprezentował jej sygnecik z krwawnikiem i wyrytym herbem Ślepowron.

Po paru tygodniach, jako szczęśliwa maturzystka, dołączyła do kolorowego tłumu młodzieży z całego świata na „poststalinowskim karnawale radości”, trwającym w Warszawie V Światowym Festiwalu Młodzieży. Po raz pierwszy zobaczyła odważne stroje, całowanie się na ulicach, swobodę zachowania. „Trudno było powiedzieć, kto kogo zwiedzał, oni nas czy my ich?”¹⁷. Spontaniczna ekspresja młodych ludzi z całego, w części wolnego świata burzyła dotąd wyznaczane rygory konwencji socrealistycznych, przyniosła podmuch niezależności.

Absolwentka technikum fotograficznego

Studentka pierwszego roku wydziału operatorskiego Szkoły Filmowej w Łodzi

Czas był po jej stronie. Jak w anegdocie o de Gaulle’u:

– Panie generale – pyta dziennikarz – kiedy pan był w życiu najszczęśliwszy?

– Podczas pierwszej wojny światowej.

– Ale tylu ludzi zginęło…

– Ale ja byłem młody…

W blasku młodzieńczej sprawności wszystko widzi się jasno. Młodość – perspektywa, możliwość rozpoczęcia spraw od początku, wczepianie się w życie. Młodość – postawa, tęsknota, wspólne ognisko myśli i ducha, romantyzm życia. I pragnienia… Zielone lata, wszystko rośnie.

Trafiła ze swoją młodością na czasy, kiedy światy stawały się inne. Za plecami miała okropności wojny, starszych kolegów, którzy w ponurym stalinizmie „nie byli milusińscy […]. Wdziewali czarne swetry i maski clownów”¹⁸, przed sobą nadzieję na zmianę. W Październiku ’56, tej ważnej cezurze w życiu kraju, miała 18 lat, stała na progu rozkwitu młodości i podobnie jak rówieśnicy musiała odpowiedzieć sobie na pytanie: co robić i jak żyć?

Rok wcześniej, razem z większością absolwentów technikum fotograficznego, złożyła papiery na wydział chemii Politechniki Warszawskiej. Wciąż jednak szukała uczelni, na której mogłaby więcej nauczyć się o fotografii.

– Za namową ojca zaczęłam myśleć o historii sztuki, posłał mnie na kurs przygotowujący do egzaminów na tym kierunku. Prowadzący wykłady bardzo ciekawie opowiadał o wszystkich stylach w sztuce, co mnie wyjątkowo zainteresowało. Zwierzyłam mu się, że tak naprawdę specjalnie nie lubię historii, że wciąż szukam miejsca, gdzie mogłabym się kształcić w dziedzinie fotografii. Przeczytałam nawet gdzieś o wyższej szkole fotograficznej w Monachium, ale przecież to było w tamtym czasie poza naszym zasięgiem, nawet nie próbowałam się dowiedzieć, czy dostałabym zezwolenie na wyjazd. „To raczej powinnaś iść do szkoły filmowej” – podpowiedział.

O Wyższej Szkole Filmowej w Łodzi słyszała przede wszystkim w technikum. Dwóch nauczycieli: Marian Dederko i Zdzisław Pękosławski wykładało na tej uczelni. Mówiło się też o niej w Związku Fotografików, do którego należało kilku absolwentów tej szkoły. Nabrała przekonania, że tylko tam pogłębi swoją wiedzę o fotografii. Zdecydowała: będzie studiować w Łodzi. Niepokój budziła wiadomość o blisko trzydziestu kandydatach na jedno miejsce. Istniała też bariera na razie nie do pokonania – ojciec absolutnie nie zgadzał się na wyjazd córki poza Warszawę, tym bardziej do łódzkiej szkoły filmowej, o której nasłuchał się w środowisku, że tam ruja i porubstwo, matko święta, jakie zepsucie! Uknuły z mamą, że będą go obłaskawiać przez rok. Ona w tym czasie zdobędzie brakującą wiedzę i przygotuje dobry zestaw zdjęć. Zrezygnowała ze zdawania na politechnikę, a żeby nie wzbudzać w ojcu podejrzeń, w dalszym ciągu chodziła na uniwersytet na kurs przygotowujący do egzaminów na historię sztuki, oglądała wystawy malarstwa i fotografii, czytała właściwą literaturę i nieustannie robiła zdjęcia.

W następnym roku, ciągle jednak w tajemnicy przed ojcem, złożyła dokumenty i wymagane prace do Szkoły Filmowej w Łodzi, na wydział operatorski. Dowiedziała się, że w roku akademickim 1956/1957 przyjmą tylko siedmiu studentów. Zaryzykowała.

W ankiecie indywidualnej kandydata podała następujące fakty: składałam dokumenty na Politechnikę Warszawską, w okresie nauki w technikum byłam dwukrotnie na praktyce wakacyjnej w Łodzi, w Wytwórni Filmów Fabularnych, przy obróbce światłoczułych materiałów wielowarstwowych, oraz w ŁZWKF¹⁹ przy obróbce filmów czarno-białych, należałam do ZMP i pełniłam funkcję skarbnika, a następnie kierownika agitacji i propagandy²⁰. Dołączyła zaświadczenie o wysokości miesięcznego dochodu ojca – 1200 zł, członkostwie swoim i ojca w ZPAF i rekomendację z technikum: „Uczennica zdolna, pilna, staranna w pracy, szczególnie wyróżniała się wybitnymi uzdolnieniami w dziale fotografii artystycznej, udziela się w pracy społecznej”.

„Zgłosiła się do poradni rekrutacyjnej PWSF w Łodzi w dniu 17.5.56 roku – odnotowano w dokumentach szkoły. – Opinia: inteligentna, przedstawiła doskonałe prace fotograficzne. Jest członkiem ZPAF. Jej przydatność na naszych studiach nie ulega żadnej wątpliwości”.

– Najpierw odbyła się rozmowa kwalifikacyjna, podczas której należało zaprezentować wykonane przez siebie zdjęcia. Byli zaskoczeni, szczególnie operator Eugeniusz Haneman i asystent profesora Jerzego Mierzejewskiego, że przyniosłam tak zawodowo wykonane prace: portrety, po części te same, które robiłam na maturę, i zdjęcia reportażowe. Zakwalifikowali mnie do dalszego etapu. Teraz dostałam tematy: ulica Piotrkowska, martwa natura i napisanie scenariusza o tym, dlaczego wybrałam tę szkołę albo w jaki sposób do niej dotarłam. Wybrałam tę drugą wersję. Opisałam, czym przyjechałam do Łodzi, co zwróciło moją uwagę na ulicy, co ciekawego widziałam po drodze, gdzie się zatrzymałam. Między innymi opisałam scenkę, jak portier nie chciał mnie wpuścić do szkoły, widząc we mnie zaledwie licealistkę: „Dokąd to?” – spytał zaczepnie. „Idę na egzamin”. „Na jaki egzamin! Tu jest wyższa szkoła, nie jakiś żłobek”.

W ostatnim etapie, decydującej rozmowie z kandydatem na studenta, moja psychika była zmaltretowana. Siedziałam na słynnych schodach i zapamiętale powtarzałam: nie pójdę, mam dość, nie idę, chcę do domu… Chłopcy mnie przekonywali: tyle wycierpiałaś, nie poddawaj się, idź na ten egzamin. W końcu Andrzej Kostenko i Jacek Stachlewski wzięli mnie pod ręce i wepchnęli do sali egzaminacyjnej.

Profesor Mierzejewski, znakomity artysta malarz, „mistrz pozy, kreacji i maski”, ujrzał wystraszoną, skromnie ubraną panienkę.

– Usiadła na brzegu krzesła, jakby ją parzyło. Jej ojciec był znaną postacią na Bielanach, a ona pokazała już piękne, dobre technicznie zdjęcia. A tu, po pierwszych pytaniach, rozpłakała się… Wziąłem ją po ojcowsku pod rękę, poprowadziłem na balkon, zacząłem uspokajać jakąś błahą, dość żartobliwą opowiastką. Odniosłem wrażenie, że się przełamała…

Sparaliżował ją strach, sama niewiele pamięta. Krążyły na ten temat plotki i anegdoty.

– Z opowieści Marii Kaniewskiej, aktorki i reżyserki, która zasiadała w komisji egzaminacyjnej, i moich odprysków wspomnień, wyłania się taka scena:

Usiadłam na krześle, członkowie komisji zadawali mi pytania, a ja milczałam. Wreszcie Kaniewska krzyknęła:

– Jak cię kopnę w dupę, to oprzytomniejesz.

Rzeczywiście, od razu otrzeźwiałam, wychowana w mieszczańskim domu, przeżyłam szok, gdy usłyszałam, że profesor, do tego kobieta, mówi takim ulicznym językiem.

– Słucham, panią, słucham… – zapewniałam.

– Co to, nie wiesz, kurwa, jak się nazywasz?

– Nazywam się Zofia Nasierowska.

– To czego nie mówisz, gdy cię od pięciu minut pytamy?

– W ogóle nie słyszałam tych pytań – tłumaczyłam potulnie.

– Czytała pani Czerwone i czarne? – przerwał profesor Mierzejewski.

– Owszem.

– Proszę więc narysować projekt okładki.

¹ Z piosenki Fotoplastykon, tekst Jan Zalewski, muzyka Jerzy Wasowski.

² Z listu Marii Kołaczkowskiej, która wiele lat pracowała w ZPAF.

³ Nikt z rodziny nie pamięta jej panieńskiego nazwiska, siostry Nasierowskie uważają, że było albo śmieszne, albo brzydkie: „Nasza mama, snobka, nie wspominała o nim”.

⁴ Walc Bielany, muzyka Tadeusz Kierski, tekst Ziemowit Kuniński.

⁵ Hipolit Wawelberg (1843–1901) wraz ze wspólnikiem, swoim szwagrem, Stanisławem Rotwandem w 1895 r. założył Średnią Szkołę Mechaniczno-Techniczną w Warszawie, od 1906 roku noszącą nazwę Szkoły Mechaniczno-Technicznej. Przetrwała ona do okresu powojennego, w 1951 r. została włączona do Politechniki Warszawskiej.

⁶ Bielany. Przewodnik historyczno-sentymentalny, praca zbiorowa pod kierunkiem Jarosława Zielińskiego, Urząd Dzielnicy Bielany, Warszawa 2003.

⁷ Jak podają źródła historyczne, od 10 października 1944 roku artyleria radziecka prowadziła ostry ostrzał umocnień niemieckich w Burakowie w pobliżu Łomianek, co spowodowało masową ucieczkę mieszkańców.

⁸ Adres ten obecnie nie istnieje. W tym miejscu, w okolicach hoteli Polonia i Novotel, rozbudowano skrzyżowanie i powstało przejście podziemne.

⁹ Według Spisu Telefonów Warszawskiego Okręgu Poczty i Telekomunikacji z 1950 r.

¹⁰ Obecnie Księdza Jerzego Popiełuszki.

¹¹ Maryan Gawalewicz i Piotr Stachiewicz, Królowa Niebios. Legendy o Matce Boskiej, Gebethner i Wolf, Warszawa 1895 .

¹² Jarosław Abramow-Newerly, tekst napisany z okazji uroczystości pięćdziesięciolecia pracy zawodowej Zofii Nasierowskiej, wykorzystany w programie telewizyjnym Jubileusz Zofii Nasierowskiej, TVP 2, 2003.

¹³ Syn Jadwigi i Jerzego Zaremskich, artysta plastyk, Marcin, przychodził jako dziecko z ojcem na Cegłowską, a Eugeniusz Nasierowski robił mu zdjęcia do komunii. Po latach Marcin Zaremski kupił rodzinny dom Nasierowskich.

¹⁴ Z nagrania radiowego z otwarcia wystawy w Kordegardzie (archiwum rodzinne).

¹⁵ Katalog wystawy „Zofia Nasierowska”, opracowanie i redakcja Małgorzata Kurasiak, Centralne Biuro Wystaw Artystycznych „Zachęta”, marzec–kwiecień 1990.

¹⁶ „Stolica” nr 40, 1953 r.; nr 3 i 18, 1954 r.; nr 21, 22, 1955.

¹⁷ Henryk Grynberg, Życie ideologiczne, osobiste, codzienne i artystyczne, Świat Książki, Warszawa 1998.

¹⁸ Agnieszka Osiecka, ze wstępu do Fotonostalgii, [w:] Zofia Nasierowska, Agnieszka Osiecka, Fotonostalgia, „Astrum”, Wrocław 1993.

¹⁹ Łódzkie Zakłady Wytwórcze Kopii Filmowych.

²⁰ Zofia Nasierowska jest pewna, że nigdy nie należała do żadnej organizacji, a tę deklarację złożyła pod wpływem podpowiedzi, że przychylniej patrzą na kandydata należącego do ZMP.

²¹ Janusz Kreczmański i Stefan Pindelski, koledzy z jej klasy, zdali też do łódzkiej szkoły filmowej, ale parę lat później.

²² 3 listopada 1957 roku w „Sputniku 2”.

²³ Krzysztof Krubski, Marek Miller, Zofia Turowska, Waldemar Wiśniewski, Filmówka, Wydawnictwo Tenten, Warszawa 1992.

²⁴ Agnieszka Osiecka, Szpetni czterdziestoletni, Iskry, Warszawa 1987.

²⁵ Na rok 1956/1957, kiedy Nasierowska zdawała do szkoły, nie przyjmowano kandydatów na wydział reżyserii.

²⁶ Janusz Majewski, Retrospektywka, Wydawnictwo Muza, Warszawa 2001; Krzysztof Krubski i inni, op. cit.

²⁷ Janusz Majewski, op. cit.

²⁸ Oryginalnie: „Christine”.

²⁹ Krzysztof Krubski i inni, op. cit

³⁰ Katalog wystawy „Zofia Nasierowska”.

³¹ Gabriel Figueroa, meksykański operator, autor kunsztownych kompozycji obrazu ekranu, autor zdjęć m.in. do Marii Candelarii w reżyserii Emilia Fernandeza, z Dolores Del Rio (1944).

³² „Życie Warszawy” nr 42, 19 lutego 1993.

³³ Katalog wystawy „Fotografia. Zofia Nasierowska”, Mała Galeria BWA, Gorzów Wielkopolski, maj 1987.

³⁴ „Ekran” nr 51/52, grudzień 1958.

³⁵ Katalog wystawy „Zofia Nasierowska”.

³⁶ Redakcja „Ekranu” mieściła się przy Foksal 10, w budynku Towarzystwa Przyjaźni Polsko-Radzieckiej.

³⁷ Nasadka nakładana na obiektyw kamery lub aparatu fotograficznego, powodująca odchylenie promieni świetlnych.

³⁸ „Dookoła świata” nr 230, 27 lipca 1958.

³⁹ Agnieszka Osiecka, ze wstępu do Fotonostalgii.

⁴⁰ Ibidem.

⁴¹ Wstęp Tadeusza Konwickiego do katalogu wystawy fotografii „Rodzina”, KMPiK Ściana Wschodnia, Warszawa, grudzień 1972.

⁴² Ibidem.

⁴³ Janusz Majewski, Ostatni klaps, Wydawnictwo Autorskie, Warszawa 2006.

⁴⁴ Ibidem.

⁴⁵ Kazimierz Dębnicki, polski prozaik, autor książek dla młodzieży, był w latach 1955–1959 redaktorem naczelnym tygodnika „Film”.

⁴⁶ Tytuł oryginalny Jons und Erdme. Produkcja: RFN, 1959. Reżyseria: Victor Vicas. Zdjęcia powstawały w Dąbrowie Nowej i Sochaczewie od kwietnia do maja 1959.

⁴⁷ Janusz Majewski, Retrospektywka.

⁴⁸ Określenie Jerzego Mierzejewskiego.

⁴⁹ Jarosław Abramow-Newerly, op. cit.

⁵⁰ Susan Sontag, O fotografii, przeł. Sławomir Magdala, Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa 1986.

⁵¹ Por.: ibidem.

⁵² Krystyna Lejko, Warszawa w obiektywie Konrada Brandla, PWN, Warszawa 1985.

⁵³ Krystyna Wardzińska-Lejko, Pionierki fotografii zawodowej w XIX-wiecznej Warszawie, „Fotografia” nr 1, 1978.

⁵⁴ Jarosław Abramow-Newerly, op. cit.

⁵⁵ „Fotografia” nr 3–4, 1985.

⁵⁶ Katalog wystawy „Zofia Nasierowska”.

⁵⁷ Wiktor Woroszylski, z zaproszenia na wystawę fotografii „Twarze”, 13 lutego 1964. Warszawa, galeria Kordegarda, gmach Ministerstwa Kultury i Sztuki, Krakowskie Przedmieście 15/17.

⁵⁸ Charles Baudelaire, Malarz życia nowoczesnego, cyt. za: Zofia Nasierowska, Trzy podróże, wybór Stanisław Kasprzysiak, Wydawnictwo Prószyński i S-ka, Warszawa 2005.

⁵⁹ Upupieni nostalgią, „Przegląd Polski”, 23 stycznia 2004.

⁶⁰ Agnieszka Osiecka, ze wstępu do Fotonostalgii.

⁶¹ Katalog wystawy „Zofia Nasierowska”.

⁶² Susan Sontag, op. cit.

⁶³ Ibidem.

⁶⁴ Roman Burzyński, Portret fotograficzny, Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa 1985.

⁶⁵ Witold Dederko, Oświetlenie w fotografii, Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, wydanie II, Warszawa 1970.

⁶⁶ Katalog wystawy „Zofia Nasierowska”.

⁶⁷ Z oryginalnego wywiadu przeprowadzonego przez Annę Kot.

⁶⁸ Katalog wystawy „Zofia Nasierowska”.

⁶⁹ Jan Sunderland, Estetyka i sztuka fotografii, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1979.

⁷⁰ Wypowiedź z telewizyjnego programu „Jubileusz Zofii Nasierowskiej”, TVP 2, 2003.

⁷¹ Katalog wystawy „Zofia Nasierowska”.

⁷² Wypowiedź z telewizyjnego programu „Jubileusz Zofii Nasierowskiej”, TVP 2, 2003.

⁷³ Barbara Wachowicz, ze wstępu do Fotonostalgii.

⁷⁴ Ibis, Okiem i uchem recenzenta, Tutti Frutti Nasierowskiej, „Życie Warszawy”, 27 marca 1990.

⁷⁵ Katalog wystawy „Zofia Nasierowska”.

⁷⁶ Ibidem oraz z wywiadu telewizyjnego przeprowadzonego z Zosią przez Andrzeja Matynię.

⁷⁷ Katalog wystawy „Zofia Nasierowska”.

⁷⁸ Wypowiedź z telewizyjnego programu „Jubileusz Zofii Nasierowskiej”, TVP 2, 2003.

⁷⁹ Katalog wystawy „Zofia Nasierowska”.

⁸⁰ Barbara Wachowicz, ze wstępu do Fotonostalgii.

⁸¹ Wystawa Fotografiki Zofii Nasierowskiej. Informator, ZPAF i CBWA, 1960.

⁸² „Walka Młodych” nr 37, 1963, „Na przełaj” nr 10, 1964, „Zwierciadło” nr 29, 1965.

⁸³ Twarze, film dokumentalny prezentujący także warsztat twórczy Wojciecha Plewińskiego i Marka Holzmana.

⁸⁴ Roman Burzyński, op. cit.

⁸⁵ Katalog wystawy „Zofia Nasierowska”.

⁸⁶ Tadeusz Konwicki, wstęp do katalogu wystawy Zofii Nasierowskiej „Rodzina”, KMPiK, Warszawa, grudzień 1972.

⁸⁷ Ewa Szelburg-Zarembina, wstęp do katalogu wystawy Zofii Nasierowskiej „Dziecko”, KMPiK, Warszawa, 1976.

⁸⁸ Roman Burzyński, op. cit.

⁸⁹ Katalog wystawy „Zofia Nasierowska”.

⁹⁰ Najpierw wpłacili tak zwany wkład, potem wykupili na własność.

⁹¹ Wszedł później w życie przepis, że jeśli lokator trzykrotnie odmówi przyjęcia złożonej przez właściciela budynku propozycji, będzie można go wykwaterować. To wreszcie poskutkowało.

⁹² Pani Lusia była gosposią.

⁹³ Z archiwum rodzinnego.

⁹⁴ Ilona Kondrat, Psim okiem, fotografie Zofia Nasierowska, rysunki Zbigniew Lengren, Dom Wydawniczy Szczepan Szymański, Warszawa 1993.

⁹⁵ Przez szereg lat był profesorem na Uniwersytecie Jana Gutenberga w Moguncji, jednej z najstarszych uczelni w Niemczech.

⁹⁶ Janusz Majewski, Retrospektywka.

⁹⁷ Eugenia Nasierowska zmarła czternaście lat później.

⁹⁸ Barbara Wachowicz, katalog wystawy „Fotografia. Zofia Nasierowska”.

⁹⁹ Halinka była opiekunką dzieci. Nasierowscy często odwiedzali jej liczną rodzinę w Rabce.

¹⁰⁰ Zachowana oryginalna pisownia.

¹⁰¹ Agnieszka Osiecka, z katalogu wystawy „Zofia Nasierowska”.

¹⁰² W Radiu Wolna Europa czytano listę nazwisk osób internowanych, wystąpiła zbieżność nazwisk.

¹⁰³ Władysław Rodowicz, Komitet na Piwnej, Biblioteka Więzi, Warszawa 1994 oraz z oryginalnego wywiadu.

¹⁰⁴ Kawalerowicz ojciec i syn.

¹⁰⁵ Dariusz Michalski, Jam jest Alina, czyli Janowska Story, Prószyński i S-ka, Warszawa 2007.

¹⁰⁶ Katalog wystawy „Zofia Nasierowska”.

¹⁰⁷ Hanna Baltyn, Twarze, „Gazeta Wyborcza”, 28 marca 1990.

¹⁰⁸ Katalog wystawy „Zofia Nasierowska”.

¹⁰⁹ Ibidem.

¹¹⁰ Agnieszka Osiecka, Na początku był negatyw, Wydawnictwo Tenten, Warszawa 1996.

¹¹¹ Krystyna Sienkiewicz, Haftowane gałgany, Młodzieżowa Agencja Wydawnicza, Warszawa 1988.

¹¹² Według Anny Klary rodzice dowiedzieli się o tym radosnym fakcie na długo przed Wigilią, chyba jeszcze w listopadzie.

¹¹³ Fotografia smaku, Przepisy – Zofia Nasierowska, Komentarze – Janusz Majewski, Prószyński i S-ka, Warszawa 2002.

¹¹⁴ Por.: Jan Kawecki, Stare Juchy: 500 lat osady, Towarzystwo Rozwoju Ziem Zachodnich, Białystok 1966.

¹¹⁵ Fotografia smaku.

¹¹⁶ Coraz rzadsze na szczęście, bo zagrożone wysokimi karami.

¹¹⁷ Film powstał w cyklu „Opowieści erotyczne”, w koprodukcji polsko-niemieckiej, 1989.

¹¹⁸ Takie dzwonki Zofia Nasierowska widziała przy każdej świątyni w Japonii, dokąd pojechała za własne pieniądze jako osoba towarzysząca mężowi z delegacją polskich filmowców i aktorów.

¹¹⁹ Nazwa tej najstarszej wsi na tym terenie pochodzi, jak mówi legenda, od ofiar składanych na pogańskich ołtarzach ofiarnych, od ściekającej krwi (juchy).

¹²⁰ Zosia namówiła okolicznych mieszkańców, żeby przekazywali 1% podatku na rzecz Straży Pożarnej, która za te pieniądze kupiła wymieniony sprzęt.

¹²¹ Chodzi o telewizyjną miniaturę dramatyczną Popołudnie na plaży według Agathy Christie.

¹²² Partnerzy, „Pani” nr 10, październik 1998.

¹²³ Operator filmowy, stale mieszkający w Stanach Zjednoczonych, dwukrotny laureat Oscara (1994 i 1999) za zdjęcia do Listy Schindlera i Szeregowca Ryana.

¹²⁴ Maryla Rodowicz.

¹²⁵ Antoni Marianowicz, Wyciąg na szklaną górę, Wydawnictwo Sens, Poznań 2002.

¹²⁶ „Polityka”, czerwiec 1996.

¹²⁷ Jean-Anthelme Brillat-Savarin, Fizjologia smaku albo Medytacje o gastronomii doskonałej, PIW, Warszawa 1977.

¹²⁸ Mowa o psach.

¹²⁹ W grudniu 1996 roku obie siostry Nasierowskie zainicjowały wystawę „Świat zatrzymany w czasie. Nasierowscy. Pokolenia”, poświęconą pamięci ich ojca. Galeria Ślad Miejskiego Domu Kultury w Ełku.

¹³⁰ Anna Klara jest innego zdania: Franek już jako kilkulatek przedrzeźniał babcię, ciągle gdzieś pędzącą, która rzekomo wołała: „Franek, już piąta, chodź szybciutko na przytulanki!”. O 17.10 zaczynał się ulubiony babci serial…

¹³¹ Katalog wystawy „Zofia Nasierowska”.

¹³² Partnerzy, „Pani” nr 10, październik 1998.

¹³³ Katalog wystawy „Zofia Nasierowska”.

¹³⁴ Dariusz Michalski, op. cit.

¹³⁵ Por.: Miłość i inne rozkosze, Michał Cichy rozmawia z Janem Kottem, „Wysokie Obcasy” 20 maja 2000.

¹³⁶ „Gala” nr 16, 2008.

¹³⁷ Jean-Anthelme Brillat-Savarin, op. cit.

¹³⁸ Fotografia smaku oraz Gwiazdka Wielkanocna, współautor Anna Klara Majewska, Prószyński i S-ka, Warszawa 2003.

¹³⁹ Jean Antoine Watteau, francuski osiemnastowieczny malarz i rysownik, kolorysta; wywarł też swoją twórczością znaczny wpływ na modę.

¹⁴⁰ Leopold Staff, Młodość.

¹⁴¹ Jan Brzechwa, „Stolica” nr 2, 11 stycznia 1959.

¹⁴² J. Galewski, L.B. Grzeniewski, Warszawa zapamiętana – ostatnie lata XIX stulecia, Warszawa 1961.

¹⁴³ Jan Nasierowski (1877–1950), Amelia Nasierowska (1889–1956).

¹⁴⁴ Regina Domańska, Pawiak. Więzienie gestapo. Kronika 1939–1944, Książka i Wiedza, Warszawa 1978.

¹⁴⁵ (1923–1990).

¹⁴⁶ Julianna Młodzianowska, primo voto Szczepkowska.

¹⁴⁷ W-wa 1885, tom 6, s. 9 za: Alfred Borkowski, Miejscowości powiatu Ciechanowskiego – wybrane informacje, Towarzystwo Miłośników Ziemi Ciechanowskiej, Muzeum Szlachty Mazowieckiej w Ciechanowie, Ciechanów 2008.

¹⁴⁸ Wiorsta = 1066,78 m.

¹⁴⁹ Alfred Borkowski, op. cit.

¹⁵⁰ Herbarz Polski, Kacper Niesiecki, tom VI, Lipsk 1841 r., nakładem i drukiem Breitkopfa i Hertela; Herby Rodów Polskich, Zbigniew Leszczyc, Lwów 1908, reprint Orbis Books, Londyn 1990 oraz Alfred Borkowski, op. cit.

¹⁵¹ (1849–1926), kwatera 75-6-21.

¹⁵² Figura na herbie heraldycznym.

¹⁵³ Roman Burzyński, op. cit.

¹⁵⁴ Krystyna Lejko, Warszawa…

¹⁵⁵ Podwójna pisownia: Laberschek (1881–1945).

¹⁵⁶ (1894–1951).

¹⁵⁷ Stanisław Jabłoński (1882–1954), Antonina Jabłońska (1879–1970).

¹⁵⁸ Artur Schopenhauer, Aforyzmy o mądrości życia, Czytelnik, Warszawa 1974.

Korzystałam z publikacji:

Władysław Bartoszewski, 1859 dni Warszawy, Znak, Kraków, 1974.

Olgierd Budrewicz, Baedeker warszawski, Czytelnik, 1958 i 1961.

Tadeusz Cyprian, Fotografia. Technika i technologia, Wydawnictwa Naukowo-Techniczne, Warszawa, 1968.

Cywilna obrona Warszawy we wrześniu 1939 r., PWN, Warszawa 1964.

Urszula Czartoryska, Przygody plastyczne fotografii, Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa 1965.

Hanna Giza, W obiektywie: mistrzowie fotografii polskiej, Rosikon Press, Izabelin–Warszawa 2005.

Ilustrowany Przewodnik w Podróżach 1893. Warszawa naszych przodków, Reprint.

Jan Kawecki, Ełk: z dziejów miasta i powiatu, Wydawnictwo Pojezierze, Olsztyn, 1970.

Antonina Kłoskowska, Kultura masowa: krytyka i obrona, PWN, Warszawa 1980.

Andrzej Kotecki, Pracownia fotograficzna, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1978.

Iwona Kurz, Twarze w tłumie: wizerunki bohaterów wyobraźni zbiorowej w kulturze polskiej lat 1955–1969, Świat Literacki, Izabelin 2005.

Krystyna Lejko, Warszawa w obiektywie Konrada Brandla, PWN, Warszawa 1985.

Stanisław Łoza, Szkice warszawskie, PIW, Warszawa 1958.

Krystyna Łyczywek, Rozmowy o fotografii 1970–1990, staraniem Wydziału Spraw Społecznych Urzędu Wojewódzkiego, Szczecin, ZPAF, Warszawa 1990.

Małgorzata Możdżyńska-Nawotka, O modach i strojach, Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 2004.

Grażyna Plutecka, Juliusz Garztecki, Fotografowie nietypowi, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1987.

Strona internetowa Michała Kaweckiego – „Stare Juchy”, www.starejuchy.pl.

Jan Sunderland, Estetyka i sztuka fotografii, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1979.

Kroniki filmowe:

Kr.3 B/61, Kr.22 B/63, Kr.8 B/64, Kr. 10 A/69, Kr. 14/B/76, Kr. 15/85Kr. Kr. 15/90.

Nagrania radiowe:

Rozmowa z Zofią Nasierowską, artystą fotografikiem, na temat jej pracy, portretowanych osób oraz wystaw jej prac: 1969/01/15; „Wernisaż” – rozmowa z Zofią Nasierowską na temat charakteru jej pracy oraz warsztatu fotografowania: 1974/11/12.

Roczniki tygodników i miesięczników: „Dookoła świata”: 1955–1958; „Film”: 1958–1963; „Świat”: 1955–1962; „Zwierciadło”: 1958–1962; „Ty i Ja”: 1962–1966.

Redakcja: Ewa Penksyk-Kluczkowska

Korekta: Irma Iwaszko

Projekt okładki, opracowanie graficzne i typograficzne: Anna Pol

Fotografia na okładce copyright © Wojciech Plewiński

Zdjęcia wykorzystane w książce nieopatrzone nazwiskiem autora

są dziełem Zofii Nasierowskiej-Majewskiej lub pochodzą z Jej zbiorów prywatnych

Źródła fotografii:

archiwum prywatne Zofii Nasierowskiej-Majewskiej i Janusza Majewskiego; archiwum zawodowe Zofii Nasierowskiej-Majewskiej; archiwum Wojciecha Plewińskiego; archiwum Magdaleny Dutki i Roberta Rosy; archiwum Fundacji Okularnicy im. Agnieszki Osieckiej; archiwum Krystyny Kołodziejczyk; archiwum Teresy Golby; archiwum Hanny Węcławskiej

Archiwum czasopism (podpisano materiał zdjęciowy

nieopisany lub niepodpisany w tekście):

„Dookoła Świata” (nr 230, 25 maja 1958, nr 239, 27 lipca 1958, nr 243, 24 sierpnia 1958, nr 251, 19 października 1958); „Ekran” (nr 39, 25 września 1960, nr 51–52, 18–25 grudnia 1960, nr 13, 31 marca 1963, nr 12, 20 marca 1960, nr 51–52, 18–25 grudnia 1960, nr 51–52, 20–27 grudnia 1959); „Film” (nr 22, 28 maja 1961, nr 49, 4 grudnia 1960); „Kobieta i Życie”; „Na Przełaj”; „Przekrój”; „Stolica”; „Ty i Ja” (nr 12, 1962); „Walka Młodych”; „Zwierciadło”

•

Wydawca dziękuje:

Zofii Nasierowskiej i Januszowi Majewskiemu za zaufanie i pomoc w przygotowaniu książki; Paniom: Teresie Golbie, Krystynie Kołodziejczyk, Hannie Węcławskiej, Państwu Magdalenie Dutce i Robertowi Rosie, Fundacji Okularnicy im. Agnieszki Osieckiej za zgodę na bezpłatne wykorzystanie Ich zdjęć w książce; Panom Stanisławowi Kasprzysiakowi i Wojciechowi Plewińskiemu za cenne wskazówki i wszelką pomoc.

•

ISBN 978-83-928431-4-6

Wydawnictwo Marginesy

ul. Młynarska 18, 05-500 Piaseczno

tel./fax: (22) 737 04 17

marginesy@marginesy.com.pl, redakcja@marginesy.com.pl

www.marginesy.com.pl

Piaseczno 2009

Skład i łamanie: Paweł Zdanowicz