Publikacja została zrealizowana dzięki wsparciu:

Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego
w ramach programu operacyjnego „Wydarzenia artystyczne”,
Priorytet „Czasopisma” zarządzanego przez Instytut Książki

This publication has been supported by a grant from the Conference on Jewish Material Claims Against Germany

The Rothschild Foundation Europe

Rada Naukowa:

Michał Głowiński, Israel Gutman, Jan Jagielski, Szymon Rudnicki, Paweł Śpiewak, Nechama Tec, Jerzy Tomaszewski, ks. Romuald Jakub Weksler-Waszkinel, Feliks Tych

Redakcja:

Barbara Engelking (zastępca redaktora naczelnego), Jan Grabowski, Jacek Leociak, Dariusz Libionka (redaktor naczelny), Alina Skibińska

Sekretariat redakcji:

Agnieszka Haska, Jakub Petelewicz

Copyright © by Stowarzyszenie Centrum Badań nad Zagładą Żydów
Warszawa 2012

ISSN 1895-247X

Wydawca

Stowarzyszenie Centrum Badań nad Zagładą Żydów

„Zagłada Żydów. Studia i Materiały”

Centrum Badań nad Zagładą Żydów, IFiS PAN

ul. Nowy Świat 72, pok. 120

00-330 Warszawa, POLAND

www.zagladazydow.org

e-mail: redakcja@holocaustresearch.pl

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.

Od Redakcji

W roku bieżącym mija 70. rocznica rozpoczęcia masowej eksterminacji Żydów europejskich przez niemieckich nazistów. Od początku stycznia 1942 r. rozpoczęły się deportacje z getta łódzkiego do obozu zagłady w Chełmnie nad Nerem. W Generalnym Gubernatorstwie transporty z Lublina i Lwowa do obozu zagłady w Bełżcu ruszyły w połowie marca, w Warszawie w lipcu rozpoczęły się trwające dwa miesiące wywózki do Treblinki. Do końca roku Niemcy i ich pomocnicy zamordowali większość polskich Żydów. Kontekst rocznicowy skłania do kilku gorzkich obserwacji. Dotychczasowe obchody, poza pojawieniem się w prasie okazjonalnych tekstów i różnych oddolnych przeważnie inicjatyw, wywołały raczej niewielki rezonans. Nawet zorganizowane pod patronatem Żydowskiego Instytutu Historycznego uroczystości upamiętniające mord Żydów warszawskich miały charakter lokalny, w przeciwieństwie choćby do urządzonych niedługo później obchodów kolejnej rocznicy powstania warszawskiego. Wprawdzie prezydent Rzeczypospolitej Polskiej Bronisław Komorowski objął honorowym patronatem wystawę „Dziennik Getta – Rysunki. Z Podziemnego Archiwum Getta Warszawskiego”, przygotowaną przez ŻIH, ale prezydencki list pełen słusznych i zacnie brzmiących ogólników odczytał oddelegowany urzędnik z kancelarii, co podkreśliło tylko fasadowy charakter całości. Nie odnotowaliśmy w zasadzie żadnej znaczącej wypowiedzi przedstawicieli władz, żadnego istotnego gestu o charakterze politycznym i o wymiarze ogólnopolskim w związku z 70. rocznicą wymordowania trzech milionów obywateli Rzeczypospolitej pochodzenia żydowskiego. Wyjątkiem były jedynie przedsięwzięcia organizowane w ramach roku Janusza Korczaka. Przez wiele tygodni uwagę większości mediów przykuwała natomiast zapowiedź uhonorowania Prezydenckim Medalem Wolności Jana Karskiego, emisariusza, który w listopadzie 1942 r. przybył z okupowanego kraju do Londynu i potwierdził informacje o zbrodniach Niemców w okupowanej Polsce. Niezależnie od szlachetnych intencji rzeczników wysunięcia takiej inicjatywy skutkowało to niepokojącym rozłożeniem akcentów w doniesieniach prasowych i telewizyjnych. Tragedia polskich Żydów sprowadzona została do roli tła pozwalającego wyeksponować polski heroizm i zasługi, bo misja Karskiego, podobnie jak swego czasu działalność Ireny Sendlerowej, przedstawiona została w wersji dramatycznie uproszczonej. Przekaz ten można streścić w tezie o bezskuteczności polskich wysiłków wobec obojętności świata. Rzeczywistość była jednak daleko bardziej złożona. Kolejną, całkowicie zresztą niespodziewaną, odsłoną tej sprawy, stała się burza medialna wywołana niefortunnym, lecz niemającym większego znaczenia lapsusem Baracka Obamy podczas uroczystości w Białym Domu. W szumie informacyjnym pośród rytualnych oskarżeń, potępień i pouczeń pojawiających się przy okazji publicznego zaistnienia frazy „Polish death camps” zabrakło głębszej refleksji nad znaczeniem Zagłady w historii Polski i świata. Powtórzmy – szczególnie dojmujący był brak wypowiedzi przedstawicieli władz państwowych. Nie pojawiły się żadne wątpliwości odnośnie do postaw i zachowań Polaków, reprezentantów konspiracyjnych władz w kraju, rządu na emigracji czy Kościoła. Próżno też szukać zapowiedzi podjęcia nowych badań historycznych czy inicjatyw edukacyjnych. Cała ta sytuacja stanowi wyzwanie dla organizacji społecznych, placówek edukacyjnych i instytucji badawczych zajmujących się pamięcią o zgładzonych żydowskich obywatelach Rzeczypospolitej. Centrum Badań nad Zagładą Żydów stara się to wyzwanie podejmować.

Spośród bogatej oferty tematów zawartych w oddawanym do rąk czytelnika ósmym tomie naszego pisma na pierwszy plan wybija się złożony z dwóch tekstów blok poświęcony 70. rocznicy rozpoczęcia masowej eksterminacji polskich Żydów. Pierwszy z nich to przetłumaczony z jidysz i publikowany po raz pierwszy w języku polskim reportaż Racheli Auerbach z wizji lokalnej na terenie obozu zagłady w Treblince, wydany na początku 1947 r. Drugi to obszerny komentarz do prac archeologicznych prowadzonych po wojnie w Treblince, autorstwa brytyjskiej archeolożki Caroline Sturdy Colls, która sama niedawno prowadziła badania na terenie obozu. Oba teksty, których powstanie dzieli 65 lat, uzmysławiają, jak wiele pozostaje jeszcze do zrobienia w zakresie poznania historii tego miejsca i właściwego jego upamiętnienia. Z wielką akcją w getcie warszawskim łączy się zawartość działu „Materiały”. Znalazły się tam teksty poświęcone postaci i spuściźnie Janusza Korczaka oraz Domowi Sierot w getcie: Marta Ciesielska przedstawia nigdy dotąd niepublikowany zbiór 20 listów czy zapisów diarystycznych pisanych w Domu Sierot w latach 1940–1941 przez niezidentyfikowaną kobietę (być może Esterę Winogronównę), Agnieszka Witkowska-Krych pisze zaś o losach tekstów Korczaka ocalałych z getta. Publikujemy także nieznaną dotychczas relację z pierwszych dni deportacji z getta warszawskiego.

Teksty zamieszczone w dziale „Studia” układają się wokół kilku ognisk tematycznych. Dotyczą one obozów pracy przymusowej w Poznaniu (Anna Ziółkowska), dylematów moralnych i egzystencjalnych dramatów związanych z ukrywaniem żydowskich uciekinierów (Justyna Kowalska-Leder), badań nad życiem codziennym getta białostockiego (Katrin Stoll). Na szczególną uwagę zasługuje artykuł amerykańskiej badaczki Wendy Lower o ściganiu i sądzeniu zbrodni nazistowskich w Niemieckiej Republice Demokratycznej w pierwszym powojennym dwudziestoleciu. Studium Marty Zawodnej, stypendystki Stowarzyszenia Centrum Badań nad Zagładą Żydów, poświęcone jest etycznym i muzealniczym dylematom dotyczącym różnych sposobów postępowania ze szczątkami ludzkimi na terenie byłego KL Auschwitz-Birkenau. Z kolei w dziale „Z warsztatów badawczych” prezentujemy dwa teksty dotyczące historii getta łódzkiego. Ewa Wiatr i Adam Sitarek piszą o losach Żydów niemieckich deportowanych do tego getta. Tekstem innego łódzkiego historyka, Jacka Walickiego, powracamy do tematu kolaboracji (temat przewodni tomu drugiego z 2006 r.).

W cyklu „Omówienia” zamieszczamy dwa materiały o zagranicznych badaniach nad Zagładą. Pierwszy z nich to relacja o pionierskich inicjatywach prowadzonych pod egidą Państwowego Instytutu Badań nad Zagładą w Rumunii im. Eliego Wiesela. Obok prezentujemy kolejny (pierwszy ukazał się w 2005 r.) raport ze Stanów Zjednoczonych, zawierający ogólną charakterystykę funkcjonowania, zakresu i celów Holocaust studies, których skala, z najrozmaitszych rzecz jasna powodów, jest całkowicie nieporównywalna z analogiczną działalnością w Polsce. W tym kontekście groteskowo jawi się najnowsza inicjatywa IPN, będąca przejawem emocjonalnej reakcji na niefortunny zwrot użyty przez prezydenta Obamę, by dostarczyć Amerykanom odpowiednio sformatowanej porcji wiadomości o Zagładzie. Odnosimy się do tej sprawy szczegółowo w dziale „Curiosa”.

W „Punktach widzenia” wiele miejsca poświęcamy jednej z najbardziej intrygujących publikacji ostatnich miesięcy – Festung Warschau Elżbiety Janickiej. Jest to do pewnego stopnia dyskusja wewnątrzredakcyjna, gdyż na temat tej książki piszą Jacek Leociak i Jan Grabowski. Z tym ostatnim polemizuje autorka książki. Teologiczną i filozoficzną refleksję znajdziemy w eseju Tadeusza Bartosia, który stawia pytania o religijny sens (nie)obecności Boga w doświadczeniu Zagłady.

Na zakończenie, w dziale „Wydarzenia”, znajdzie czytelnik krytyczne oceny dotyczące jakości polskiego przekładu monumentalnej syntezy Czas eksterminacji autorstwa Saula Friedländera (wnikliwą analizę tego dzieła publikowaliśmy w roku 2009, nr 5). Jest nam szczególnie przykro, iż wkradły się tam również pewne błędy rzeczowe, zwłaszcza że konsultantem naukowym tej książki był Andrzej Żbikowski, członek Centrum Badań nad Zagładą Żydów IFiS PAN.

In memoriam

EDWARD KOSSOY
(1913–2012)

„W przeddzień wybuchu powstania warszawskiego w okupowanej przez Niemców stolicy jedynie więźniowie KZ Warschau – zwanego popularnie Gęsiówką – oraz żydowscy więźniowie Pawiaka oficjalnie istnieli jako Żydzi. Ci drudzy – z wyjątkiem tak zwanych «funkcyjnych» – oczekiwali na egzekucję […]” – pisał w 6. numerze naszego pisma Edward Kossoy, omawiając książkę Barbary Engelking i Dariusza Libionki pt. Żydzi w powstańczej Warszawie. Nie był to przypadek, że redakcja zwróciła się z prośbą o zrecenzowanie tej książki właśnie do Niego. Przez wiele lat z pasją, głęboką wiedzą historyczną i prawniczą dociekliwością zgłębiał dzieje żydowskich uczestników powstania warszawskiego. Z ogromnym zaangażowaniem opisywał wyzwolenie Gęsiówki przez żołnierzy harcerskiego batalionu „Zośka” oraz dalsze losy żydowskich więźniów. Zadbał też o upamiętnienie tego epizodu. Dzięki jego staraniom w 2003 r. ówczesny ambasador Izraela w Polsce Szewach Weiss uhonorował specjalnym dyplomem żołnierzy biorących udział w akcji wyzwolenia Gęsiówki.

We wrześniu 1939 r. miał 26 lat. Podobnie jak tysiące innych młodych mężczyzn opuścił Warszawę na skutek radiowego apelu płk. Romana Umiastowskiego (szefa propagandy Naczelnego Dowództwa Wojska Polskiego) i udał się na linię Bugu. W Warszawie pozostali jego ojciec oraz żona i córka. Ten pierwszy zginął na początku wielkiej akcji, natomiast żona i córka po likwidacji getta trafiły do obozu pracy w Poniatowej, gdzie obie straciły życie podczas akcji „Erntefest” 4 listopada 1943 r. Kossoy, zatrzymany po znalezieniu się na ziemiach zajętych przez ZSRR, aresztowany i przesłuchiwany przez NKWD, w 1940 r. pod zarzutem „działalności kontrrewolucyjnej” został skazany na 8 lat więzienia i trafił do łagru na Uralu. Po dwóch latach wyszedł na wolność w wyniku układu Sikorski–Majski. Wspominał: „Do swobodnego wyboru stały: zgłoszenie do służby wojskowej w Armii Czerwonej albo też w Wojsku Polskim. […] Do Armii Czerwonej nie zgłosił się ani jeden ochotnik. Trochę mnie to zdziwiło, bo wiedziałem, że między nami było co najmniej kilku przedwojennych komunistów. Najwidoczniej jednak doświadczenia Pieczorłagu zmieniły ich światopogląd”. Przez Kujbyszew i Buzułuk trafił do armii gen. Władysława Andersa, z którą opuścił ZSRR. Na skutek malarii i tyfusu, którymi zaraził się jeszcze w łagrze, zapadł na zapalenie wątroby. Skutkiem tego było zwolnienie z armii w Teheranie. Stamtąd trafił do mandatowej Palestyny, po latach tak wspominał tamten okres: „w 1948 roku byłem członkiem podziemnej organizacji rewizjonistycznej, która wyznawała ideologię Begina […]. W tym charakterze brałem też udział w wojnie o niepodległość. Do 1954 roku byłem w Izraelu. Od 1954 roku w Europie”. Zamieszkał w Genewie, kontynuował studia prawnicze (magisterium uzyskał w 1938 r. na Uniwersytecie Warszawskim) w Monachium, Kolonii i Genewie, uzyskując stopień doktora praw i nauk politycznych. Po wojnie ożenił się ponownie, a w 1951 r. urodziła mu się córka Karin. Swoje życie poświęcił niesieniu pomocy ofiarom nazizmu. Od 1949 r. wiedzą prawniczą, popartą wielką empatią i poświęceniem służył poszkodowanym przez nazistowskie Niemcy Żydom, Romom i Polakom, skutecznie reprezentując przed sądami niemal 60 tys. osób! Mimo że mieszkał w Szwajcarii, był obywatelem szwajcarskim i izraelskim, nigdy nie stracił kontaktu ze swoją pierwszą ojczyzną. Mawiał, że należy do trzech wspólnot narodowych, ale jest Polakiem, bo czuje, myśli i mówi po polsku. Była to zresztą przepiękna polszczyzna, czego ślady odnajdujemy w jego obszernej publicystyce historycznej, m.in. na łamach paryskich „Zeszytów Historycznych”, a także w dwóch opublikowanych w Polsce książkach – poświęconej przeżyciom w sowieckich łagrach Stołypince¹ oraz przywołanych już autobiograficznych zapiskach zatytułowanych Na marginesie…², nominowanych w roku 2007 do nagrody literackiej Nike. W kontaktach osobistych zawsze był człowiekiem niezwykle otwartym, ciepłym, pełnym humoru i dystansu do siebie, a jednocześnie zrozumienia dla otaczającego świata. Część jego serca na zawsze pozostała w Polsce, w jego ukochanym Radomiu, z którym utrzymywał bliskie więzi. Jako prawnik, publicysta i filantrop aktywnie działał na rzecz dialogu polsko-żydowskiego. Wspierał polską kulturę i edukację młodzieży. 3 maja 2012 r. w czasie uroczystości w Stałym Przedstawicielstwie RP w Genewie został odznaczony Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą Orderu Zasługi Rzeczypospolitej Polskiej.

W ostatniej części swoich wspomnień Na marginesie… kreślił: „Rozpisałem się. Po prawie dwóch latach […] doszedłem do połowy roku 1945. Miałem wówczas 32 lata, a dziś jestem w końcu 93. roku życia. Kontynuowanie w tym tempie z zatrzymywaniem się na wielu szczegółach byłoby bezzasadnym optymizmem i wyzwaniem losu”. Nie było! Edward Kossoy opuścił nas w setnym roku swojego życia.

Odszedł wspaniały człowiek.

Jakub Petelewicz

¹ Edward Kossoy, Stołypinka, Warszawa: Ikar, 2003.

² Edward Kossoy, Na marginesie…, Gdańsk: Słowo/obraz terytoria, 2006.

O Racheli Auerbach

Rachela Auerbach urodziła się 18 grudnia 1903 r. w Łanowcach na Podolu. Otrzymała polskojęzyczne wychowanie i wykształcenie, ale władała też biegle językiem jidysz. W okresie studiów na lwowskim Uniwersytecie Jana Kazimierza szczególnie zajmowała ją filozofia, historia i psychologia. Znalazła się wśród słuchaczy wykładów profesora Kazimierza Twardowskiego. Należała do Towarzystwa Żydowskich Studentów filozofii UJK. W okresie międzywojennym była jedną z ważnych postaci jidyszystycznego środowiska Lwowa. Redagowała dodatki literackie do gazet codziennych, a także przyczyniła się do powstania pisma „Cusztajer”, gromadzącego na swych łamach galicyjskich twórców piszących w jidysz. W 1933 r. przeniosła się do Warszawy, gdzie aż do wybuchu wojny pracowała jako dziennikarka i krytyczka literacka (pisała między innymi do „Naszego Przeglądu” i do „Literarisze Bleter”) oraz tłumaczka¹.

W czasie wojny pozostała w Warszawie. Kiedy trafiła do getta, związała się z grupą „Oneg Szabat”, której twórca – historyk Emanuel Ringelblum – postawił sobie za cel jak najskrupulatniejsze udokumentowanie Zagłady Żydów polskich. W ramach prac wykonywanych dla Podziemnego Archiwum Getta Warszawskiego Auerbach zbierała relacje o postępującym wyniszczeniu społeczności żydowskiej. Równolegle prowadziła dziennik, a także angażowała się w działalność Żydowskiej Organizacji Kulturalnej propagującej kulturę jidysz. W 1943 r. Auerbach przeszła na aryjską stronę, nie przestając tam dokumentować Zagłady.

Po wojnie za swoją misję uznała uświadamianie środowisku żydowskiemu w Polsce i za granicą, że pod ruinami warszawskiego getta znajduje się ukryte archiwum „Oneg Szabat”. Kierowała nią bolesna świadomość, że spośród jego współpracowników przy życiu pozostały tylko trzy osoby – ona oraz Hersz Wasser i jego żona Bluma. Jej słowa na początku nie budziły zainteresowania. Na rozpoczęcie prac brakowało pieniędzy, ocaleńcy mieli inne priorytety. Zaprzyjaźniony z Rachelą Mendel Man² wspominał, iż ofiary Zagłady sądziły, że to, co się stało, nie wymaga historycznych analiz³. Auerbach była jednak nieustępliwa. Odzyskanie materiałów archiwalnych oznaczało dla niej pokazanie prawdy o katastrofie, której, jak uważała, groziło zniekształcenie. Wraz z Herszem Wasserem zdobyła pieniądze z Jewish Labor Committee w Nowym Jorku. Poszukiwania rozpoczęły się latem 1946 r. Zostały uwieńczone sukcesem. 18 września tego roku Auerbach i Wasser spoglądali na wydobytą z ziemi tak zwaną pierwszą część archiwum. Znajdowały się w niej między innymi zapisy Eliasza Gutkowskiego oraz testament Izraela Lichtensztajna, Dawida Grabera i Nachuma Grzywacza – deponentów tej części zbiorów.

Do końca życia Rachela Auerbach chroniła to ocalałe dziedzictwo Ringelbluma. Angażowała się też w inne prace dokumentacyjno-archiwizacyjne. Pracowała dla Komisji Historycznej Centralnego Komitetu Żydów w Polsce. Wraz z Filipem Friedmanem, Józefem Kermiszem i Nachmanem Blumentalem zbierała dzienniki, wspomnienia i świadectwa ocalałych. W 1947 r. pod szyldem Komisji wydała Af di felder fun Treblinke (Na polach Treblinki). Był to efekt wyprawy do obozu, którą odbyła 7 listopada 1945 r. Pojechała tam jako członek wspólnej delegacji Centralnej Żydowskiej Komisji Historycznej i Głównej Komisji Badania Zbrodni Niemieckich w Polsce. W czasie wizji lokalnej delegaci obu instytucji mieli potwierdzić istnienie ośrodka zagłady, przesłuchać świadków i zebrać dowody niemieckiej zbrodni. Zwrócili przy tym uwagę na stan byłego obozu. Zastali w nim rozkopane doły, porozrzucane wokół nich ludzkie kości oraz przedmioty należące do ofiar – efekt trwającego wówczas już kilkanaście miesięcy procederu przeszukiwania i grabienia przez okoliczną ludność tego największego żydowskiego cmentarzyska. Po powrocie z Treblinki Rachela Auerbach, wstrząśnięta zarówno zebranymi zeznaniami świadków zdarzeń, jak i bezkarnym bezczeszczeniem terenu obozu, napisała tekst, który nie mieścił się w sztywnych ramach historycznego sprawozdania z miejsca zbrodni. Auerbach odrzuciła relacyjną neutralność i sięgnęła po formę reportażu – dostatecznie pojemną, by zawrzeć i połączyć w niej to, co osobiste i emocjonalne, z tym, co obiektywne i faktograficzne. W getcie warszawskim mistrzem tego gatunku był kolega Racheli Auerbach, współpracownik „Oneg Szabat”, pisarz i dziennikarz Perec Opoczyński. Po reportaż jako formę zdolną jednocześnie unieść ciężar emocji oraz sprostać nakazowi rzetelności sięgnęli też inni żydowscy pisarze i dziennikarze, którzy w pierwszych powojennych latach odwiedzali Polskę, próbując oddać ogrom Zagłady. Do najbardziej przejmujących relacji reportażowych – również z terenów byłych obozów – należą zbiory tekstów Jankiela Zerubawela Barg churbn (1946) oraz Mordechaja Canina Iber sztejn un sztok (1952).

Po emigracji do Izraela w 1950 r. Auerbach pomagała zorganizować kolekcję świadectw oraz wsparcie dla Instytutu Yad Vashem. Za wszelką cenę starała się nadać znaczenie zeznaniom ocalonych. Wierna metodzie Ringelbluma, chciała dowieść wagi ich opowieści, które przez zawodowych historyków były często lekceważone. W 1958 r. ówczesny dyrektor Yad Vashem Ben Cijon Dinur zaatakował Auerbach za rzekome słabe wyniki osiągane przez nią w pracy i ją zwolnił. Auerbach zareagowała na to publicznym oskarżeniem Dinura oraz reszty kierownictwa YV o zaniedbywanie podstawowego obowiązku instytucji, czyli badania Zagłady. Zarzuciła im między innymi przeznaczanie większych sum na zbieranie niemieckojęzycznych relacji i zaniedbywanie języka jidysz. Bolała nad tym, że nie studiuje się materiałów zebranych w czasie wojny i nie opracowuje się poszczególnych tematów z jej dziejów. W szkicu do wspomnieniowego artykułu o Filipie Friedmanie napisała, że choć w powojennej Warszawie udało się jej i jej kolegom opublikować niewiele świadectw, to w porównaniu z sytuacją w Izraelu należałoby tamten okres nazwać złotą erą badań nad Zagładą⁴.

Niepokoiła ją też przedwczesna normalizacja stosunków żydowsko-niemieckich. W 1952 r. opublikowała nawet broszurę zatytułowaną Unzer cheszbn mitn dajczn folk (Nasz rozrachunek z narodem niemieckim)⁵, w której pisała o konieczności naznaczenia wszystkich Niemców hańbiącym znamieniem Kaina. Z tego też powodu odmówiła umieszczenia swojego biogramu w zachowującym do dziś ważność Leksikon fun der najer jidiszer literatur⁶. Jego wydanie zostało częściowo sfinansowane z niemieckich reparacji. Auerbach bardzo zaangażowała się w przygotowania do procesu niemieckiego zbrodniarza Adolfa Eichmanna. Jako szefowa działu świadectw Yad Vashem sporządziła dla głównego oskarżyciela Gideona Hausnera listę świadków, dbając przy ich wyborze o klarowność i wyrazistość zeznania⁷. W 1966 r. Auerbach powróciła do tematu Treblinki. Stało się to za sprawą opublikowanej przez Jeana-François Steinera fabularyzowanej opowieści o obozie⁸. Pisarka oskarżyła go o deformowanie prawdy i bezczeszczenie pamięci ofiar obozu. Do czasu swej śmierci 31 maja 1976 r. opublikowała jeszcze In land Jisroel, reportażn, esejen, dercejlungen (W kraju Izraela, reportaże, eseje i opowiadania)⁹ oraz Warszewer cawoes (Warszawskie testamenty)¹⁰ – zbiór przeredagowanych (nieznacznie lub gruntownie) jej wojennych zapisków.

Monika Polit

¹ O przedwojennych losach Racheli Auerbach zob. Karolina Szymaniak, Kilka słów o tłumaczce [w:] Zusman Segałowicz, Noce krymskie. Nowele, tłum. Rachela Auerbach, posłowie Karolina Szymaniak, Kraków–Budapeszt: Wydawnictwo Austeria, 2010, s. 199–207; Karolina Szymaniak, Szkic fragmentu. Kilka słów o Racheli Auerbach, „Znak” 2012, nr 3, s. 54–55. O losach wojennych i powojennych zob. Samuel D. Kassow, Kto napisze naszą historię? Ostatni rozdział zagłady warszawskiego getta. Ukryte Archiwum Emanuela Ringelbluma, tłum. Grażyna Waluga, Olga Zienkiewicz, Warszawa: Amber, 2010.

² Mendel Man (1916–1975) – żydowski pisarz, dziennikarz, malarz. Autor m.in. zbioru poezji Di sztilkajt mont. Lider un baladen, Łódź: Borochow-Farlag, 1945. Po wojnie zamieszkał w Izraelu, a potem we Francji.

³ Mendel Man, Rochl Ojerbach cu ir bazuch in Pariz, „Unzer Wort”, 6 VII 1966.

⁴ Archiwum Yad Vashem, Rachel Auerbach Collection, P-16-32, Rachela Auerbach, „Dr Filip Friedman – dermonung un gezegenung”.

⁵ Rachela Auerbach, Unzer cheszbn mitn dajczn folk, Tel Awiw: Sifriat ha-Poalim, 1952.

⁶ Szmuel Niger, Jankew Szacki, Leksikon fun der najer jidiszer literatur, Niu Jork: Alweltlecher Jidiszer Kultur Farband, 1956–1981.

⁷ „Jedijot Jad Waszem” 1961, nr 28, s. 35.

⁸ Jean-François Steiner, Treblinka, Paris: Fayard, 1966.

⁹ Rachela Auerbach, In land Jisroel, reportażn, esejen, dercejlungen, Tel Awiw: Farlag I.L. Perec, 1964. Przekład wybranych reportaży, autorstwa Natalii Krynickiej, ukazał się w „Cwiszn” 2011, nr 4, s. 54–59.

¹⁰ Rachela Auerbach, Warszewer cawoes, Tel Awiw: Isroel Buch, 1974.

70. rocznica akcji „Reinhardt”

Rachela Auerbach
Treblinka. Reportaż

Moim nigdy niepoznanym

Karolina Szymaniak

Reportaż Racheli Auerbach powstał w zeszłym roku. Stanowi zapis wrażeń z wizji lokalnej na terenie byłego obozu śmierci w Treblince. W reportaż o tej ekspedycji, która została przeprowadzona 7 listopada 1945 roku, zostały wplecione obrazy i refleksje dotyczące tego, czym była Treblinka. Chcemy podkreślić, że autorka zajmowała się przesłuchiwaniem świadków i badaniem problematyki obozu śmierci w Treblince już od 1942 roku. Choć jej reportaż ma bardziej literacki niż naukowy charakter, fakty w nim opisane pozostają w zgodzie z dzisiejszym stanem naszych badań dotyczących Treblinki.

Kolegium redakcyjne

Informacja

7 listopada 1945 roku z inicjatywy państwowej Głównej Komisji Badania Zbrodni Niemieckich w Polsce odbyła się wizja lokalna w Treblince z udziałem siedleckiego sędziego śledczego Z[dzisława] Łukaszkiewicza, prokuratora [Jerzego] Maciejewskiego, mierniczego przysięgłego [Karola] Trautsolta, przedstawicieli Centralnej Żydowskiej Komisji Historycznej – Racheli Auerbach i kpt. dra Józefa Kermisza, przedstawicieli Koła byłych więźniów Treblinki – [Samuela]¹ Rajzmana, [Henryka] Reichmana², [Szymona] Friedmana, [M./R.] Mitelberga³ i [Tanchuma] Grinberga⁴. Uczestniczyli w niej także: przewodniczący siedleckiej Powiatowej Rady Narodowej J. Ślebzak⁵, sołtys sąsiedniej wsi Wólki Okrąglik ob. Kucharek i fotoreporter [Jakub] Byk.

W czasie wizji lokalnej dokładnie obejrzano teren byłego obozu śmierci i przygotowano dokumentację fotograficzną. Po powrocie do Warszawy Żydzi biorący udział w wyprawie do Treblinki złożyli w Centralnym Komitecie Żydów Polskich⁶ memoriał dotyczący stanu, w którym znaleźli miejsce, gdzie dokonano największego mordu na Żydach polskich. Memoriał zakończono apelem o zwrócenie się do właściwych czynników z prośbą, by podjęły należne kroki, które położyłyby kres profanacji tego miejsca, uznawanego za świętość przez miliony Żydów na całym świecie⁷.

Wstęp

Wiem, że to, co przekazuję tu do druku, nie jest wcale łatwą lekturą. Nie jest to lektura dla ludzi o słabych nerwach, ale jeśli coś takiego mogło się zdarzyć Żydom, jeśli Żydzi, którzy to widzieli, mogli o czymś takim opowiedzieć, a ja mogłam to zapisać – inni Żydzi nie powinni dbać o swoje dobre samopoczucie i winni zapoznać się z jedną setną jednej setnej tego, co uczyniono ich narodowi.

Niech wiedzą o tym wszyscy Żydzi, to ich narodowy obowiązek – znać prawdę⁸.

Czy tego chcą, czy nie, także nie-Żydów należy na wszelkie sposoby skłaniać do poznania prawdy.

Niech wreszcie ludzie na całym świecie zyskają pełną świadomość tego, do czego prowadzi faszyzm, totalitaryzm, właściwie indyferentyzm polityczny i polityczna inercja mas…

Do czego może doprowadzić ponowne ustanowienie władzy niemieckiej.

Temu celowi niech służy ta niewielka, pełna bólu książeczka.

Reportaż mój, czy jakkolwiek inaczej nazwałabym tę pracę, jest – jako próba oddania pełnego obrazu Treblinki – dalece niepełny.

Nie mówię tego, by uniknąć krytyki. Chcę tylko wskazać na niedostatki, które sama dostrzegam, z czego nie wynika, że mogłam ich uniknąć. Mam więcej niż jedno wytłumaczenie, dlaczego nie mogłam tego tymczasem napisać inaczej, niż napisałam.

Bardziej refleksyjnie niż obrazowo, więcej mówiąc, niż pokazując. Nie oddając realizmu konkretnego przeżycia obozu śmierci.

Brakuje zasadniczych rzeczy. Jest w tekście coś z bólu, nie ma uwznioślenia żydowskiego człowieka.

Brakuje Halinki Czechowicz, siedmioletniej dziewczynki z treblińskiego protokołu⁹, tego rezolutnego dziecka, które dojrzało na chwilę przed śmiercią.

Przy rozdzielaniu kładzie głowę na ramieniu ojca, nie dlatego, że szuka u niego pocieszenia, chwilowego azylu dla oczu, które widzą już jasno zagładę. Nie, ona chce uspokoić ojca, to ona chce go pocieszyć i dodać mu sił.

„Tatusiu, nie bój się! Tatusiu, nie martw się!”.

I: „Weź, tatusiu, zegarek. Przeżyjesz, przyda ci się”.

Ojciec rzeczywiście „przeżył” i „żyje”, a gdy kończy opowiadać tę historię i zamyśla się, z jego twarzy można wyczytać, że wciąż wsłuchuje się w głos swojego dziecka, czuje dotyk drobnych dłoni, wręczających mu ten kawałek złota, którego kazano jej strzec jak oka w głowie: na wypadek gdyby to ona miała się uratować. Ale ona wie, że jej już nie będzie potrzebny…

I ja widzę i słyszę tę dziewczynkę. Łzy, których nie wypłakała, by ojciec nie pogrążył się w smutku, będą we mnie płakać aż do końca moich dni.

I widzę je w setkach i tysiącach podobnych dziewczynek, jeszcze w czasie, gdy rozkwitały jak kwiaty w zamkniętym getcie, choć wokół nich nie było już ani źdźbła trawy. Spotykałam je codziennie na nabitych ulicach, patrzyłam na tę ich wiosnę na żydowskich podwórzach. Aż naraz wszystkie zniknęły mi z oczu. By ponownie zamigotać cieniem podobieństwa w jakiejś twarzy, którą dziś spotykam. W nowych miastach, które bez Żydów stały się obce, na nowych drogach.

Gdzie to ja już widziałam u rudego dziecka takie oczy, zielono-złote, głębokie, pucułowate policzki i różowy nosek usłany małymi piegami? Gdzie już zatrzymał mój wzrok urok tego, co słowiańskie, zmieszanego z tym, co żydowskie, w zawstydzonym uśmiechu na buzi malucha?

Zatrzymuję się i patrzę za nim: może to nasze, uratowane? A może to tylko jakiś znak, zbłąkany, który będzie tu się tułał we krwi przez pokolenia, ku pamięci.

Kim jest ów mężczyzna o jasnych brwiach, który pojawia się od czasu do czasu w mojej pamięci? Z przestraszoną, zarośniętą, ale jakoś dziwnie znajomą twarzą? Niewysoki, zwinny w zielono-szarym, znoszonym płaszczu deszczowym. Czy to dawny, nieznany mi sąsiad ze Lwowa albo z Warszawy? Może sprzedawał mi fasolkę, gdy prowadziłam w getcie kuchnię? A może stał – Żyd wśród Żydów – przy stoliczku z pietruszką na bazarze? Wiele już godzin spędziłam, rozmyślając o tym, wstawałam nocą i starałam się sobie przypomnieć, ale wciąż nie wiem, kim jest.

Ale jedno wiem na pewno.

Że już nigdy, przenigdy go nie spotkam, nie zatrzymam go na środku ulicy wśród tłumu innych. Kamień spadłby mi serca: Niech mi pan powie, kim pan jest, że zdaje mi się pan tak dobrze znany?

A czyj jest ten nieokrzesany tłuścioszek, mówiący niewyraźnie, na poły chłopak, na poły dziecko? Z włosami ostrzyżonymi na jeża, jak futerkiem młodego zwierzęcia. Z rozchełstanym niebieskim szalikiem. Taki, co wszędzie biega, skacze i nie ma czasu zatrzymać się zjeść.

Ogień i wiatr.

Kim jesteś, chłopcze? Czyjś jest, że plączesz się wokół cmentarza mojej pamięci?

Powinnam ich wszystkich pokazać w Treblince. Tam zostali unicestwieni. Cały żywioł.

I tej rosłej kobiety też nie pokazałam – zogerki, prowadzącej modły. Rebecyn czy straganiarki z transportu z prowincji. Stała w rozbieralni niczym baal tfile na ambonie, niczym przodownik modłów i głośno, donośnie, słowami żydowskimi i języka świętego, wraz z innymi kobietami zmawiała przedśmiertną modlitwę. Wzniosła do góry ramiona i krzyczała do Boga, by je dojrzał, usłyszał i pomścił…

I innych jeszcze mężczyzn i kobiet, którzy zapłonęli jak światło całym swym żydowskim i ludzkim jestestwem na chwilę przed zgaśnięciem.

Jaką też wagę mają moje słowa o obozowcach z Treblinki, gdy brak między nimi dra Chorążyckiego¹⁰ – serca treblińskiej konspiracji?! I innych głównych postaci odbierającego dech dramatu treblińskiego buntu – którzy powstali i padli w walce. Inżyniera Galewskiego¹¹, Moszego Orlanda¹², kapitana Zelo-Blocha z Czech¹³. Twarze i charaktery, które wyłaniają się spomiędzy całego mnóstwa anonimowych, odsłoniły się w ostatniej godzinie swego życia – wielcy Żydzi.

Obraz konspiracji i buntu w Treblince nie mógł się zmieścić w tak wąskich ramach. Należy to opisać osobno.

Tak więc to, co oddaję obecnie do druku, nie jest w żadnym razie obrazem Treblinki, jak ją widzę i jak ją znam.

To zaledwie szkic do fragmentu obrazu, którego namalowaniu mogłabym poświęcić te niewiele lat, jakie mi jeszcze pozostało. Obrazu tego, jak żywy, krzyczący, buzujący życiem świat osuwa się w przepaść.

Będę to próbowała uczynić jeszcze dziesiątki razy, choć nie wiem, czy mi się to uda.

Ale będę próbować.

Rachela Auerbach

Łódź, styczeń 1946 roku

Droga tam

Oto ona – najsmutniejsza ze wszystkich żydowskich dróg. Trasa, którą pokonały setki tysięcy Żydów w zadrutowanych, wypełnionych po brzegi wagonach towarowych, w gorszych warunkach niż bydlęta wiezione na rzeź.

– Wody!!! – wołali ludzi z przejeżdżających tędy transportów śmierci, a ten – jeśli jest człowiekiem – kto słyszał ich głos, nigdy już go nie zapomni. W środku, z pragnienia, ludzie zlizywali z siebie nawzajem pot. U młodych matek ze strachu wysychało w piersiach mleko i nie mogły się już doprosić, ani dla siebie, ani dla swoich maluchów, by choć raz przed śmiercią zwilżyć czymś spierzchnięte usta. Dla tych skazanych na śmierć nie było prawa do ostatnich życzeń. Zbyt wielki był pośpiech: w ciągu miesięcy skończyć z milionami. Już w drodze całe grupy ludzi umierały uduszone w ścisku.

I z powodu chloru, którym gdzieniegdzie dla „dezynfekcji” posypywano wagony.

W zasadzie i my powinniśmy jechać tam koleją, a może nawet pójść pieszo. Jak pobożni pielgrzymi wędrujący do świętych miejsc. Powtórzyć wszystkie stacje żydowskiej drogi śmierci. Ale kamienie milowe tej Golgoty nie zostały jeszcze rozmieszczone. Na razie nie jedziemy jeszcze do Treblinki jak na groby naszych bliskich. Jedziemy po prostu z komisją śledczą obejrzeć samo miejsce. Jedyny ból, jaki bierzemy na siebie bez żalu, to uderzenia zimnego wiatru smagającego nasze sino-czerwone twarze w pędzącym aucie.

Ludzie z Treblinki

W samochodzie jedzie nas w sumie ośmioro Żydów. Dwoje członków Żydowskiej Komisji Historycznej, fotoreporter i pięciu byłych więźniów Treblinki. Trzech z nich uratowało się z powstania w obozie, czwartego wysłano stamtąd do innych obozów (notabene był on świadkiem śmierci dra Jicchoka Schipera¹⁴ na Majdanku), kolejny znalazł się w obozie karnym Treblinka I, a nie w lepiej znanym obozie śmierci Treblinka II. Tam, latem 1944 roku, już „zlikwidowany”, trafiony dwiema kulami, powstał nocą z martwych i dzięki pomocy miejscowego chłopa przetrwał w okolicy do czasu wkroczenia Armii Czerwonej.

Każdy z byłych więźniów, a nawet z naszej trójki – którzy nie byliśmy w Treblince – ma swoją historię. Zazębiające się ogniwa, splot historii, jakie mogłyby wypełnić wiele tomów powieści przygodowych. Czytałoby się je w napięciu i z przerażeniem, jak rzeczy bardzo fantastyczne. Dziś dla nas samych mogłyby one brzmieć dziwacznie i nieprawdopodobnie, gdybyśmy jednak nie wiedzieli nazbyt dobrze, że są po prostu najzwyklejszą w świecie, najczystszą prawdą.

W każdej gospodzie, w której się zatrzymujemy, jak też w zajeździe, gdzie zostajemy na noc, i w miejscach, gdzie czekamy na połączenia, ocaleni z Treblinki wciąż opowiadają. Kieruje nimi instynkt, potężny przymus przekazania, utrwalenia tragicznych i potwornych przeżyć, rzeczy, które widzieli na własne oczy. Z tych czterech dni opowiadań naszej ósemki powstaje makabryczny tetrameron.

Warto byłoby, by daleki świat – który gotowy już niejedno zapomnieć – nieco dokładniej zapoznawał się z takimi relacjami.

Wspomnienie

Jeszcze raz staje mi przed oczami obraz obozu śmierci, którego opisów wysłuchałam już tyle dziesiątków razy. Nowocześnie zorganizowana fabryka trupów, niemieckie przedsiębiorstwo mordu, które przerobiło na popiół, złote zęby, materace i stare ubrania ponad milion żydowskich istnień. Patrzę na pięciu treblinkarzy, ale w wyobraźni widzę i słyszę pierwszego, który stamtąd uciekł. Tego, którego wspomnienia o osiemnastu dniach spędzonych w Treblince zapisywałam i opracowywałam przez długie tygodnie jeszcze zimą przełomu 1942–1943 roku.

Nazywał się Abram Krzepicki¹⁵.

Oboje pracowaliśmy w fabryce sztucznego miodu, mieszkaliśmy w tym samym „bloku mieszkalnym”. Teraz widzę go w pamięci – jeszcze żywego – stojącego w moim mieszkaniu. Niskiego wzrostu, z głową czarnych włosów i błyszczącymi niczym czarne diamenty młodymi oczami. Dwudziestopięcioletniego, krew z mlekiem: sam ogień. Ale mądrego niczym starzec, pewnego swych decyzji. Jak dojrzały człowiek. Dzięki temu udało mu się wydostać z obozu śmierci.

Jego twarz jaśnieje szczęściem. Trzyma w dłoni rewolwer, który żydowska szmuglerka przemyciła w bochenku chleba z polskiej strony. Jedna z pierwszych „dostaw broni” dla organizacji bojowej.

I już mamy pierwsze rezultaty – Niemców zastrzelonych podczas drugiej akcji wysiedleńczej, w styczniu 1943 roku. Opowiada mi o pierwszych walkach i zachłystuje się z podniecenia.

Służył w Wojsku Polskim, posługuje się fachową terminologią. Najgorętszym jego marzeniem jest, by w porozumieniu z leśnymi zorganizować napad na Treblinkę. Teraz dowiaduję się, że to samo marzenie mieli żydowscy robotnicy w obozie śmierci, w środku. Liczyli na sowiecki desant. Na atak partyzantów. Liczyli, że skuszą ich pokaźne środki, które mogą tu zdobyć dla swojej sprawy. Niestety, kalkulacje te zawiodły.

Krzepicki planował dołączyć do grupy, która przebijała się na Węgry. Później, w marcu, wychodzę na polską stronę, chcę mu pomóc się tu przedostać, wierząc, że należy ratować go jako świadka. Wszystkie plany spełzają jednak na niczym. Już stał się zdyscyplinowanym członkiem Organizacji Bojowej. Jego miejsce jest w getcie. Jego losem jest zginąć w powstaniu jako bojowiec.

W ten sposób Abram Krzepicki, jeden z pionierów zbrojnego oporu, nie dożył ani powstania w Treblince, ani późniejszego – dla nas zbyt późnego – upadku Hitlera. Nie dożył, by stać się przewodnikiem dzisiejszej ekspedycji do Treblinki. Jednego tylko dożył. Pasywną, zrezygnowaną męczeńską śmierć w Treblince zamienił na śmierć aktywną, bohaterską i piękną – jako bojownik powstania w getcie warszawskim.

Niech jego imię będzie wspominane wśród imion bojowników.

Literatura o Treblince

Jeszcze dzięki Krzepickiemu i innym uciekinierom z 1942 roku poznaliśmy istotę treblińskiego Mordbetriebu¹⁶. W naszym archiwum, pod ruinami getta¹⁷, znajdują się materiały zebrane jesienią i zimą 1942–1943 roku i moje opracowanie pt. Ich bin antlofn fun Treblinke [Uciekłem z Treblinki]¹⁸. Później doszła opublikowana w podziemiu broszura autorstwa Jankiela Wiernika A jor in Treblinke [Rok w Treblince], która została wysłana za granicę, przedrukowana przez gazety jidysz i hebrajskie, a następnie wydana w języku żydowskim i w tłumaczeniu na angielski w Nowym Jorku¹⁹.

Po wyzwoleniu Polski pojawiło się wiele publikacji o Treblince. W Związku Radzieckim ukazała się broszura W[asilija] Grossmana Piekło Treblinki²⁰, jak również reportaże w „Nowych Widnokręgach” i innych czasopismach. Krakowskie „Odrodzenie” wydrukowało dwa artykuły Sz[muela] Rajzmana²¹. „Dos Naje Lebn” – opisy powstania w obozie. Literackie opracowanie działalności konspiracyjnej i buntu ma gotowe do druku prokurator J. Leszczyński. Większe i mniejsze artykuły o obozie śmierci w Treblince pokazały się w rozmaitych polskich dziennikach.

Latem 1945 roku w Łodzi zorganizowało się Koło byłych więźniów obozu, które dłuższy czas pomagało Żydowskiej Komisji Historycznej we wszystkich pracach związanych z badaniem historii Treblinki. Przede wszystkim w zrozumieniu świadectw osób, które przeszły przez obóz. Rozmowy ze świadkami zbierała polska psycholożka Janina Bukolska²², mająca wielkie zasługi dla ratowania Żydów po tzw. aryjskiej stronie Warszawy.

Jankiel Wiernik nosi się z projektem stworzenia modelu obozu, który odzwierciedlałby wszystkie szczegóły machiny zagłady²³.

Obecnie Centralna Żydowska Komisja Historyczna dysponuje paroma dziesiątkami protokołów byłych treblinkarzy. Plany obozu, piosenki, które śpiewano w Treblince i o Treblince, jak również inne materiały są właśnie opracowywane i zostaną wydane w osobnej publikacji²⁴.

Jednym słowem – tragiczna sława obozu, który jest największym symbolicznym i faktycznym masowym grobem polskich Żydów, miejscem najstraszniejszej z niemieckich masowych zbrodni, bardzo się rozrosła.

Treblinke dort…

Far ale jidn dos hejlike ort

[Treblinka, tam to wiedzcie/Dla wszystkich Żydów święte/pochówku miejsce²⁵].

Tak o Treblince mówi ludowa piosenka, powstała już po pierwszej akcji w Warszawie, jesienią 1942 roku Dos lid fun di wagonen [Pieśń wagonów] – śpiewana w szopach i w innych miejscach, gdzie pracowali Żydzi między pierwszą a drugą akcją, między drugą a trzecią.

I owa pieśń warszawskich Żydów – ich pożegnalny wkład w żydowski folklor – należy do zbioru treblińskiej literatury.

„To nic, nic, nic”

Z treblinkarzy, z którymi rozmawiałam, a którzy nie znajdują się dziś tu z nami, przypominam sobie teraz jeszcze jednego.

Szorstkiego, surowego mężczyznę, może niebezpiecznego. Jego szorstkość należy jednak do tego gatunku, który podnosi na duchu, daje nowe siły.

Sceptyk, sarkasta, milczek, który wszelako wiele mówi przez sposób, w jaki wydmuchuje dym papierosa.

Jeśli się nie mylę, z zawodu jest rzeźnikiem, najzwyklejszy śmiertelnik²⁶.

Spotkałam go krótko po wyzwoleniu, niecałe dwa lata po jego ucieczce z obozu śmierci. Rana-Treblinka jeszcze się prawie w ogóle w nim nie zabliźniła. Wciąż zachowuje się jak zwierzyna łowna. Pewnie już zawsze będzie się tak zachowywał. Zupełnie inaczej niż pozostali – nie chciał mówić o przeżyciach, nie chciał opowiadać.

– Nie była tam pani, to niech się pani cieszy. Na co pani ta wiedza? Chce pani to opisać?! Niech sobie pani pisze na zdrowie, kto tam nie był, ten nigdy nie zrozumie.

I dodał jeszcze:

– To wciąż Treblinka.

– Treblinka jeszcze się nie skończyła. Prześladuje nas, jak nas prześladowała do teraz. W lesie, na strychach, w każdej dziurze, z której trzeba było uciekać z powodu najmniejszego nawet donosiciela. Teraz jest tu, na ulicy, w restauracji, gdzie przesiaduję ze swoim żydowskim nosem, choć powinienem od dawna już być na tamtym świecie.

Każdy człowiek jest zbrodniarzem, ja też. Też chciałbym zabijać i tłuc, zabijać i tłuc…

– To nic, nic, nic…

Ta pustynia bez lasu, ani drzewa…

Być może miał na myśli pustynię, która pozostała w jego duszy, spustoszonej przez tajfun.

Czy dojdziemy jeszcze do tego poziomu, by domagać się rozliczenia za spustoszenia dokonane w duszy?

Wy, którzy chcecie tu zajrzeć, zapomnijcie o uśmiechu!

Zapomnijcie o uśmiechu na zawsze!

I zapomnijcie też, że imię wasze „człowiek”, jeśli ludźmi nazywali się ci, którzy coś takiego mogli stworzyć!

W eposie Gilgamesz czytamy, jak bosko piękny i potężny Enkidu, król Babilonu²⁷, zmienia się po tym, jak zstąpił do królestwa zmarłych, by odnaleźć tam cień swojego ojca. I gdy powrócił pomiędzy żywych, nie mógł już rozkoszować się wodą ze źródeł i radować swego serca słodyczą owoców. Przestał całować piersi kobiet i cieszyć się – młody i dziki – pięknem dziewic. Pałał gniewem do wszystkich bogów i bogiń i wpadł w melancholię.

Jako to nasz żydowski król z Koheleta.

Nad bramą do średniowiecznego piekła Dantego wyryto słowa: „Wy, którzy wchodzicie, żegnajcie się z nadzieją”.

Jaki napis powinien był się znaleźć nad bramą wejściową do Treblinki?

Wisiały na niej tylko ogłoszenia o konieczności oddania walorów w depozyt, a ubrań do dezynfekcji…

_ _ _

Gdy tylko Żydzi z transportów śmierci, na wpół uduszeni z ciasnoty i braku powietrza, wymieszani ze zwłokami tych, którzy padli po drodze, wychodzą na treblińską „rampę”, rzuca się na nich chmara niemieckich i ukraińskich esesmanów z kijami, nahajkami i automatami w rękach. Zaczyna się wypędzanie z wagonów, przepychanki, poganianie, potworne bicie. Nie można dopuścić, by choć na sekundę zorientowali się w sytuacji.

Mimo to przybyli zauważają kilka rzeczy. Wmówiono im, że jadą daleko „na wschód”, „na roboty”, „na osiedlenie”. Tymczasem, choć dużo czasu spędzili w drodze, widzą, że nie zajechali za daleko. Widzą też system ogrodzeń z drutu kolczastego zamaskowanego zielonymi gałęziami. Ciężką broń maszynową na dachach baraków, na wieżach strażniczych, gotową, by w każdej chwili wystrzelić serię kul…

Tak ma wyglądać miejsce, gdzie można się osiedlić. Może to obóz pracy, może kacet²⁸?

Nie: wrażenie każe iść w innym kierunku. Chce się im wmówić, że chodzi o przesiadkę. Mistyfikacja należy do najpowszechniejszych taktycznych zasad reżimu i stosowana jest we wszystkich komórkach. W późniejszym czasie pojawiają się napisy po niemiecku i po polsku, które mówią o zmianie pociągu.

„Stazion Ober-Majdan, przesiadka w stronę Białegostoku i Wołkowysk”.

Nazwa „Treblinka” jest już wówczas skompromitowana, więc się ją ukrywa²⁹. Na ścianach baraków zrobiono kasę, okienko bagażowe, fikcyjny zegar, coś w rodzaju dekoracji teatralnych³⁰. Jeszcze na wczesnym etapie, latem 1942 roku, przed wysiadającymi z pociągu sterczą jakieś dziwne tablice – całe elaboraty zapisane po niemiecku i polsku. O kąpieli i dezynfekcji, o pieniądzach i biżuterii, o dokumentach.

Są dni, gdy przychodzi mniej transportów, gdy jest więcej czasu, rozgrywa się wówczas cała ta komedia, szczególnie z Żydami z zagranicy, przygnanymi z tak daleka – nie tylko odbiera się im walory wedle kolejki, w okienku kasowym, ale daje się nawet na nie pokwitowania. Są tacy, szczególnie Żydzi niemieccy, jekes³¹, którzy trzęsą się nad tymi kwitami, zwracają uwagę, by wszystko było dokładnie wymienione, żeby „potem” nic im nie przepadło. Wielu jednak wkrótce przestaje się ośmieszać. Sami zaczynają rozumieć, że tablice z napisami to straszydła, maszkary, które mają ich oślepić. Widzą przede wszystkim sterty ubrań i butów, które wszędzie tu się walają. Niemal każdy, kto próbuje opisać swoje pierwsze wrażenie po zobaczeniu Treblinki, opowiada o ukłuciu w sercu pojawiającym się po przyjeździe:

– Tyle odzieży, a gdzie są ludzie?

Odpowiedź przynosi częściowo zmysł węchu. Zanim zwłoki zaczęto palić, nad przedsiębiorstwem śmierci unosił się zwyczajny fetor śmierci. Potem zmieszał się z zapachem palonego mięsa…

Potem… potem… od jesieni 1942 roku polscy Żydzi nie mieli już w każdym razie złudzeń.

Nie mieli, a jednak może właśnie mieli je jeszcze trochę? Nie zważając na najstraszniejsze wiadomości, chwytali się każdego cienia, okrucha nadziei, byle tylko nie musieć wierzyć, że to tak straszliwie niemożliwe i niesamowite jest prawdą. Że dotyczy to zatem ich samych. Takie jest prawo instynktu życia, samoodczucia zdrowego ciała. Takie jest prawo zdrowej duszy, która chroni się w ten sposób przed szaleństwem. Przed daremną rozpaczą. Może jest to nieświadoma, zamaskowana forma rezygnacji.

Niemcy potrafili to wszystko błyskotliwie wykorzystać. W strategii mordu narodów, jak go dziś nazywamy, psychotechnika odgrywała nie mniejszą rolę niż zwykła technika. Mechanizmy psychiczne i psychospołeczne ofiar zostały wprzęgnięte w machinę ich własnej śmierci. Te same zasady stosuje się w czasie akcji w gettach, w drodze i na miejscu, w samym obozie śmierci. Zabić jak największą liczbę osób, w jak najkrótszym czasie, zarobić na tym jak najwięcej przy jak najmniejszych nakładach, zagrożeniu i stratach własnych! Oto cel. Wszystko inne to środki jego osiągnięcia. Złamać fizycznie i moralnie, zarówno masę, jak i jednostkę. Stępić wszelkie odruchy obronne, zwabić jak największy procent ludzi, niemal dobrowolnie, w objęcia śmierci. Rozpraszać, dezorganizować, rozdzielać i rozszczepiać każdą grupę, każdą rodzinę. Głód i pragnienie, ścisk, pośpiech, terror – wszystko służy temu samemu celowi – gigantycznemu mordowi na Żydach. Ale najmocniej ze wszystkich tych rzeczy służy temu kłamstwo.

Usypianie zdrowej czujności, zdrowego i zdolnego do walki elementu fałszywymi obietnicami, że nie o nich chodzi. Zaprzęganie energii najbardziej aktywnych w pustą pogoń za mirażami bezpieczeństwa, za papierami i skrawkami papieru, za innymi każdego dnia numerami i stemplami…

Niemcy wcześniej niż my zrozumieli siłę rozpaczy, niebezpieczeństwo żydowskiego oporu. Ale też, jak długo to było możliwe, potrafili go uniknąć. Jeśli chodzi o ich wynalazczość w obszarze psychicznego wytępiania ludzi, pierwsi zastosowali nieznane dotychczas metody. I były to metody skuteczne. Zanim znaleziono sposób obrony przeciw tej nowej psychospołecznej broni, dziewięćdziesiąt procent Żydów już nie żyło. Reszta nie zdołała uratować niczego oprócz honoru.

Konsekwentnie – aż do ostatnich konsekwencji – nie nazywa się rzeczy po imieniu. Nawet na terenie obozu śmierci, kilkaset metrów od mechanicznej fabryki trupów, nie rezygnuje się, jak dalece to możliwe, z pozorów.

Połowę Żydów urabia się batem, drugą – mowami „sympatycznych” esesmanów. Obietnicami pracy, poszukiwaniem fachowców. Kobietom każe się czasem brać „do łaźni” ręczniki.

Oczywiście wszystkie te rzeczy robi się w dni, gdy jest więcej czasu. Najczęściej jednak pośpiech jest zbyt wielki. Robota pali się w rękach. Nie ma czasu na zabawę. W sierpniu–wrześniu 1942 roku jest szczyt sezonu. Z Warszawy wywozi się od sześciu do dziesięciu tysięcy ludzi dziennie. Wywozi się z innych miast. Przybywają tutaj sześćdziesięciowagonowe transporty, dzieli się je na trzy porcje po dwadzieścia wagonów. Każda musi być gotowa w wyznaczonym krótkim czasie.

Transporty przychodzą kilka razy dziennie.

Hitler się spieszy. Obiecał skończyć z Żydami w Europie, nawet jeśli miałby przegrać. I jak to ujął Stefan Szende w tytule swojej książki, jest to „obietnica, której Hitler dotrzymał”³².

Przygotowanie

„Mężczyźni na prawo, kobiety i dzieci na lewo!”.

Z kobietami i dziećmi nie czyniono żadnych ceregieli, nie wybierano. Sto procent na szmelc. „Giezło”.

Kobiety i dzieci idą na pierwszy ogień. Najpierw rozebrać się w baraku. Zostawić dobytek, samemu zrzucić z siebie wszystko, do ostatniej koszuli. Samemu zawiązać buty przygotowanymi sznurkami, para do pary, żeby potem przy remanencie nie brakowało prawego czy lewego buta. Obsługa jest również odpowiedzialna za to, żeby w otworach nagiego ciała nie zostało nic z dobytku. U kobiet – z tyłu i z przodu. Pod ramieniem, pod językiem. Złote zęby wyrywa się dopiero po śmierci. Oczywiście nie po to, żeby oszczędzić Żydom cierpień, ale żeby oszczędzić na czasie.

W późniejszym okresie, gdy komercyjna eksploatacja trupiego interesu przybiera właściwe rozmiary, dochodzi jeszcze obcinanie włosów kobiet. Włosy paruje się w kotłach, suszy i dopiero takie wysyła frachtami kolejowymi do fabryk mebli. Wypełnienie materacy prima sort, albo, jak sądzą inni, materiał na maty izolacyjne w statkach podwodnych. Treblinka dostarczyła 25 wagonów tego towaru…³³

Polacy mówią jeszcze coś o wyciskaniu z Żydów… mydła. O transportach Żydów do Treblinki, Bełżca czy Sobiboru zwykli się wyrażać: „Poszli na mydło”. Słuszności ich intuicji dowodzi odkrycie fabryczki mydła profesora Spannera we Wrzeszczu³⁴. Są świadkowie, którzy mówią, że podczas palenia zwłok na rusztach podstawiano zbiorniki na spływający tłuszcz. Nie zostało to ustalone w sposób pewny. Jeśli jednak Niemcy nie robili tego w Treblince czy w innych przedsiębiorstwach śmierci i zmarnowali tyle ton wartościowego tłuszczu, to jest to najwidoczniej przeoczenie, nieporozumienie. Mogli to zrobić. Wpisywało się to w linię ich działań. Winna jest tu tylko nowość całej gałęzi produkcji. Jeśli Niemcy znów urządzą drive po Europie, już pewnie nie popełnią tego godnego ubolewania błędu.

Mężczyźni rozbierają się na zewnątrz, przed barakiem. Włosów im się nie odbiera. Nie warto się trudzić! Ledwo jakieś paręset albo parę tysięcy Żydów ma „artystyczne”, długie czupryny! Jacyś nieco ekscentryczni poeci i profesorowie. Nie opłaca się! Dlatego z mężczyzn inny robi się pożytek. Nago każe im się galopem zanieść ubrania do specjalnego punktu zbiórki. W miejscu rozbierania nie może zostać żaden ślad. Jedna szychta nie może się mieszać z drugą. Także przybyłe wagony i rampę trzeba w błyskawicznym tempie oczyścić ze zwłok. Z plecaków i paczek, z ekskrementów. Wagony muszą wrócić po nowy „surowiec” czyste i pachnące. Gdy przychodzi nowa szychta, nie może się natknąć na nic „podejrzanego”. Czy ma to jeszcze naprawdę jakieś znaczenie, czy nie, zasada pozostaje zasadą. Słynna niemiecka dokładność.

Trzy grupy żydowskiej obsługi, z czerwonymi, niebieskimi i różowymi winklami³⁵, odpowiedzialne są za przestrzeganie tej zasady w wagonach, na rampie, w rozbieralni.

Podział pracy. Organizacja.

Droga do nieba

Robota wre: bez przerw, sprawnie, szybko.

Rozebrani do naga, zrewidowani, ogoleni – hajda dalej!

– Los!!!

Otwierają się drzwiczki na drugim końcu placu rozbierania i tłum zostaje wypchnięty na drogę, która wije się między drutami kolczastymi. Droga ma trzysta metrów długości. Prowadzi przez kępę rzadko rozrzuconych drzewek iglastych. Przez słynny „zagajnik”, który zostawiono tu podczas wycinki lasu i budowy obozu. Drogę tę nazywa się „szlauchem”. Niemcy obdarzyli ją również dowcipną nazwą Himmelstraße. Bieganie po niej nago nazwano nie mniej dowcipnie – Himmelfahrt³⁶.

Na końcu drogi do nieba, którą Żydzi szli prosto na tamten świat, znajdowały się nowe drzwi. Drzwi do „Badeanstalt”³⁷. Szarobiały betonowy budynek z prawdziwą instalacją łaźni publicznej w kabinach w środku i kilkoma, ach, jakże podejrzanymi małymi kominami na dachu.

Do kabin wchodzi się z korytarza, przez wąskie drzwiczki, przez które przecisnąć się może tylko jedna osoba. Wszystko po to, by w momencie, gdy ludzie będą już w środku, nie zachciało im się wyłamać drzwi i próbować się wydostać. Kabiny są wyłożone do połowy wysokości ściany białymi kafelkami. Podłoga opada ku szerokiej, hermetycznie zamkniętej blaszanej klapie, która otwiera się naprzeciw drzwi, z zewnątrz. Na suficie – prawdziwe prysznice. I tyle – nie są połączone z żadnym dopływem wody. Połączone są z czym innym…

Kabin początkowo było trzy, w pierwszym budynku. Później, gdy okazało się, że przedsiębiorstwo „może się utrzymać”, rozrosło się. Postawiono drugą „Badeanstalt” tego samego rodzaju, jeszcze większą i piękniejszą od pierwszej, z całymi dziesięcioma kabinami.

Po obu stronach drogi do nieba stoją Niemcy i Ukraińcy z psami. Słynny stał się szczególnie pies o imieniu Barry, tresowany do chwytania mężczyzn za organy płciowe. Sami esesmani też mają szczególną skłonność do bicia organów płciowych, głów, piersi, brzuchów – tych miejsc, w których sprawia to najdotkliwszy ból. Uderzenia nahajek i kijów po nagim ciele, ciosy kolb, czasami ukłucia bagnetów, szczególnie przy ostatecznym wpychaniu do środka. Ostatnią drogę muszą skazani na śmierć Żydzi przebyć galopem, pośród dzikich krzyków, lżenia, upokorzeń.

Ani odrobiny dystansu w obliczu misterium śmierci. Nie dość, że Żydom zbrodniczo odbiera się życie i wszystko, co posiadali, razem z tym, co zostaje z ich ciał. Odziera się ich też z resztek ludzkiej godności, z prawa do ludzkiego szacunku.

Totalny rabunek, totalny mord, totalna podłość!!!

Cała Himmelfahrt stylizowana jest nieco na wzór średniowiecznych antyżydowskich hec. Można również podejrzewać, że zmęczenie fizyczne, zasapanie, utrata tchu to sposób na przyspieszenie działania gazu w komorach. Aby szybciej oddać ducha.

„Humanitarnie”!?

Ostatni akt

Himmelfahrt niebawem się skończy.

Grad uderzeń ze wszystkich stron. Po głowach, po plecach…

Żydzi pędzą już sami. Komora gazowa staje się jedynym schronieniem przed uderzeniami kija po nagim ciele, przed lżeniem, przed chłodem w zimowe dni. I biegną, skaczą jeden przez drugiego, aby tylko czym prędzej dożyć chwili śmierci. Wielkiej, wyzwalającej śmierci.

O egzekucjach przez rozstrzelanie odpowiadał jeden ze świadków, że Żydzi (mężczyźni) nie jęczeli, nie lamentowali. Tylko straszliwie się spieszyli. Już w drodze zzuwali z siebie ubrania. Ci, którzy za życia byli pierwsi, i tu chcieli być pierwsi, żeby jak najszybciej życia się pozbyć.

To samo z ludźmi w Treblince. Już zrezygnowani, wolni od wszelkich iluzji. Jeśli ktoś miał jeszcze jakieś, podczas Himmelfahrt zupełnie się rozwiały.

Dotarcie do komór gazowych to wciąż jeszcze nie ostatni akt. Strachu przed śmiercią i jej bólu muszą Żydzi doświadczyć w straszliwej ciasnocie. Ciżbę wpycha się szybko, bardzo szybko, w liczbie trzykrotnie przekraczającej to, co komory mogą właściwie zmieścić. Ci, którzy mimo przepełnienia nie zmieścili się do komór, muszą stać na zewnątrz – i czekać. Czekać na swoją kolej do komory gazowej.

Podłoga w komorze gazowej jest pochyła i śliska. Pierwsi upadają i już się więcej nie podniosą. Kolejni upadają na nich, o nich się potykają. Jedni leżą, drudzy stoją. Pełno, pełno aż po brzegi. Tak się upycha ludzi, że jedni wypychają drugich. Niektórzy świadkowie mówią, że w komorach gazowych trzeba było trzymać ręce w górze, wciągać brzuchy, żeby więcej osób mogło wejść. I gdy już tak stali ściśnięci, na głowy wkładano im, jak tobołki, małe dzieci.

Gaz to drogi towar i trzeba go wykorzystywać jak należy.

Wreszcie zamyka się drzwi.

Szychta gotowa do zatrucia. Motor wbudowany w szopę obok łaźni można puścić w ruch. Najpierw pracuje pompa ssąca, która rozrzedza powietrze, następnie zostaje nawiązane połączenie ze zbiornikiem gazu spalinowego.

– Po paru minutach – opowiadają Żydzi, którzy pracowali w tej części obozu – z budynku zaczynają dochodzi przerażające głosy. Krzyk ludzkiego bólu, strachu i rozpaczy. W ostatnim momencie – wygląda na to – gdy pompa zaczyna wysysać powietrze do oddychania, nie obowiązywały już żadne normy zachowań. Wybuch zbiorowego szaleństwa był nieunikniony.

Następnie, następnie – wszystko powoli ucichało…

Po 25–45 minutach można było już otwierać klapy z drugiej strony i z komór wypadały gotowe trupy. Nagie ciała, czasami białe, czasami sine i spuchnięte. Zawsze wilgotne, pokryte ostatnim potem, uwalane w ekskrementach. Z ust i nosów skapywała zakrwawiona ślina.

Jak mówi Jankiel Wiernik, który przypatrywał się temu najdłużej:

– Gdy wbiegali z jednej strony, jeszcze słyszałem ich krzyki – krzyczeli różnie – jeden „Szma Jisroel!”, inny „Nider mit Hitlern!” albo „Precz z Hitlerem!”, ktoś znowu „Oj wej mir, mame!”. Ale gdy otwierano klapę z drugiej strony, wszyscy leżeli cicho, spokojnie, wszyscy – tacy sami…

Teraz truchtem ruszają grabarze – chwytają trupy i uciekają z nimi dalej.

Niekiedy po otwarciu klapy trupy stoją niczym kukły z martwymi oczami… Zwykle są tak pozaplatane rękami i nogami o siebie, tak mocno zbite w jedną masę, że dobrze się trzeba zamęczyć, by wyciągnąć pierwszych. Kolejni wypadają już sami na rampę pod klapą. Grabarzy popędza się i bije niemiłosiernie. Praca tu należy do najcięższych i najniebezpieczniejszych w całym obozie. Tragarze wytrzymują tylko kilka dni. Gdy już się nie nadają do pracy, zostają zlikwidowani, a na ich miejsce bierze się świeżych z transportów.

W drodze do grobu przegląda się jeszcze usta trupów. Złote i sztuczne zęby zostają szybko wyciągnięte przez żydowskich „dentystów”, a zwłoki – głowa do nóg i nogi do głowy – ułożone w przygotowanych dołach. Później, zimą 1943 roku, będą od razu, jeszcze świeże, zanoszone na ruszty. Czasem zdarza się, że jakiś trup budzi się w połowie drogi i zdarza się, że ukraiński esesman wyraża zgodę, by „wykończyć” go kulą.

Jeśli nie, i tak trzeba go pogrzebać jak należy.

Komora gazowa wyczyszczona.

Szychta gotowa, można wpuścić kolejną.

Lazaret

Aby nic nie przeszkadzało przeganianiu przez drogę do nieba, zbyt słabi, by biegać, zostają zawczasu „zlikwidowani” w przedniej części obozu, w tzw. lazarecie.

Tę dowcipną nazwę nadano jednemu z dołów – długiemu i zawsze otwartemu – do których wrzuca się gotowe trupy, zmarłych w transportach. Do tych samych dołów wrzuca się śmieci i odpady z baraków. Wszystko razem spala się na bieżąco w dołach. Już w pierwszych miesiącach treblińskiej produkcji. To obozowy stos. Wieczny ogień. Tutaj prowadzi się też na rozstrzelanie chorych bądź robotników wyselekcjonowanych na apelu albo za jakiś „grzech” popełniony przy pracy, albo nawet bez grzechu. Du kommst ins Lazaret³⁸ znaczy w języku obozowym: „Będziesz zastrzelony” (we lwowskiej brygadzie śmierci analogiczna instytucja nazywała się Krankenhaus, czyli „szpital”³⁹), ale żeby dowcip należycie uwypuklić, Treblinka obmyśliła coś oryginalnego. Jako że w lazarecie powinien być lekarz, kręci się tu jakiś typ z opaską z czerwonym krzyżem na ramieniu. Jego funkcja ogranicza się do doprowadzania starców i chorych do dołu, ustawienia ich twarzą do ognia, a gdy otrzymują strzał z tyłu w kark, pilnowania, by jak należy wpadli do dołu. Przed wyprowadzaniem na „zabieg”⁴⁰, dzięki któremu zostają raz na zawsze, za sprawą uniwersalnego środka leczniczego, uwolnieni od chronicznych i niechronicznych dolegliwości, chorzy przechodzą przez izbę przyjęć w specjalnie na ten cel zorganizowanej budce. Na zewnątrz powiewa na niej flaga Czerwonego Krzyża. W środku znajduje się odpowiednie wyposażenie – małe sofki⁴¹ obite czerwonym pluszem, okienko ambulatoryjne. To tutaj rozbierają się chorzy.

W lazarecie likwiduje się też często dzieci. Berbecie, które same jeszcze nie potrafią biegać. Dzieci zaciągnięte do Treblinki bez matek, których nie miałby kto rozebrać i poprowadzić za rękę w czasie „jazdy do nieba”. Dzieci matek, które mają zajęte ręce kilkorgiem pociech i nie mogą sobie z nimi dać rady. Zabrane od nich, by uniknąć trudności przy biegu „do łaźni”. Wszystkie tego rodzaju dziecięce odpryski zostają załatwione w lazarecie. Jeśli „załatwiający” jest człowiekiem zręcznym i litościwym, bierze takie dziecko za nóżki, rozbija mu główkę o ścianę lazaretowej budy i dopiero potem wrzuca do płonącego dołu. Jeśli nie – ciska je żywcem, bez ceregieli. Z dziećmi nie ma niebezpieczeństwa, że będą próbowały się wydostać z dołu i trzeba się będzie nimi znów zajmować. Dlatego w Treblince, jak i w innych miejscach, w wielu przypadkach wrzuca się je do ognia albo do zwykłych grobów żywcem. Po pierwsze, słuszne jest po prostu zaoszczędzić kulę albo trochę gazu tam, gdzie można się bez tego obyć. Po drugie, możliwe, że od kuli albo gazu dzieci nie umierają tak łatwo i szybko jak dorośli. Lekarze pochylali się już nad tym fenomenem i doszli do wniosku, że przyczyną jest tu lepsze krążenie krwi u dzieci, które mają jeszcze niezatkane żyły.

Dygresja. Nauka o wyniszczaniu

Warto dodać, że w Treblince, jak w innych podobnych miejscach, dokonuje się dalszych odkryć naukowych w dziedzinie wyniszczania. Dla przykładu, taka naprawdę oryginalna obserwacja jak ta, że kobiety palą się lepiej niż mężczyźni.

„Mężczyźni bez kobiet nie chcą się palić”.

To nie jest jakiś niesmaczny dowcip, dwuznaczna gra słów na makabryczny temat. To po prostu autentyczny cytat z rozmów, które prowadzono w Treblince. Stwierdzenie faktu.

Łatwo też zrozumieć przyczynę. Kobiety mają więcej tkanki tłuszczowej. Dlatego też bierze się je na podpałkę albo, lepiej – rozpałkę stosów zwłok.

Jak używa się węgla kamiennego do rozpalenia koksu…

I krew jest pierwszego gatunku materiałem palnym.

Inne empiryczne rewelacje z tej dziedziny:

Młode zwłoki palą się szybciej niż stare. Bardziej miękkie mięso – jasne. Różnica taka sama jak między cielęciną a wołowiną. Ale świadomość tego faktu zawdzięczamy niemieckiemu przemysłowi trupów.

Dość długo trwało, zanim wypracowała się zarówno technika, jak i terminologia tej nowej gałęzi przemysłu. Zanim wykształcili się biegli specjaliści w niszczeniu ludzi, a następnie zwłok. W treblińskim protokole znajdujemy takie wyrażenie: „Spalanie zwłok nabrało właściwego impetu, gdy przybył tu instruktor z Oświęcimia”⁴². Specjaliści tego nowego fachu wzięli się do roboty rzeczowo, praktycznie, z oddaniem. Instruktora od palenia nazywali treblińscy Żydzi Tadellos, bo słowo „tadellos” było jego „zawołaniem”. „Gott sei dank, nun brennt es tadellos” [Bogu dzięki, pali się bez zarzutu] – zwykł mówić, gdy udało się już, z pomocą co tłustszych kobiet i ropy naftowej rozpalić stos trupów. Na lwowskich „piaskach” żydowska brygada śmierci mogła przy takiej okazji otrzymać od komendanta beczułkę piwa. Zawołaniem tamtego było: „Nur anständig und sauber” [Tylko czysto a przyzwoicie]. Zwłoki wszędzie nazywano „figurami”⁴³. Charakterystyczne jest, że w wielu obozach eufemizmem tym określano nie tylko martwych już Żydów, ale też tych jeszcze żyjących. Już zawczasu widząc w nich trupy, które tymczasowo spełniają, wedle niemieckiej woli, określone funkcje. Później też na rozkaz rozbiorą się, dostaną swoją kulkę albo porcję gazu i położą się razem z innymi „figurami”…

Jak dziwna, jak osobliwa jest nowa niemiecka rzeczywistość! I w sumie nie trzeba więcej niż abstrahować od określonych refleksów psychicznych – w tym niemieckim jenseits, po „drugiej stronie” drutów, poza zwykłymi ludzkimi uczuciami, Nietzscheańskie Jenseits von Gut und Böse⁴⁴ wreszcie się ziściło. Niemiecki przemysł wyniszczania przeżył w ten sposób w ciągu kilku lat wojny naprawdę imponujący rozwój.

Poszczególne bazy wyniszczania prowadzą wymianę doświadczeń. Dba się o stałą racjonalizację i ujednolicanie metod pracy.

Poza teoretycznym zapoznaniem się z ogólnymi zasadami terroru i destrukcji esesmani odbywają przede wszystkim praktyczne kursy bestialstwa w różnych „Sonderkommandach”. Tak słynne jednostki, jak „Einsatz[stab] Reinhardt” w centralnej Polsce albo „Rollkommando” w Galicji ze swoimi pierwszej klasy specjalistami w dziedzinie przeprowadzania „akcji”, „likwidacji”, egzekucji bronią palną i w dziedzinie organizacji obozów śmierci – troszczą się także o następców, o kształcenie nowych kadr.

Gałąź palenia zwłok rozkwita po klęsce pod Staliningradem. Od lutego 1943 roku, gdy już zawczasu zaczynają się przygotowania do opuszczenia w przyszłości zajętych terenów Europy Wschodniej – Goebbelsowskich Faustpfänder⁴⁵ – i Niemcy chcą zatrzeć ślady masowych mordów. Ta nowa gałąź, zarządzana z Berlina, zainaugurowana we wszystkich ważnych miejscach z wielkimi masowymi dołami osobistą wizytą Himmlera, wywiera wpływ na zmianę metody egzekucji przy likwidacji resztek Żydów z okupowanych terenów. Żydów nigdzie już teraz nie zakopuje się w dołach, nie strzela się do nich w otwartych grobach czy nad nimi. Aby nie trzeba było taszczyć trupów, dwa razy wykonywać tej samej roboty, do Żydów strzela się teraz tuż obok płonących stosów, twarzą do ognia. Zastrzelony dostaje kopa z tyłu, żeby nie upadł na plecy, ale przed siebie – prosto w ogień. Większe grupy rozstrzeliwuje się też niedaleko, a obsługa wrzuca zabitych do ognia w specjalny sposób. Gazuje się także w najnowszych zakładach `a la Oświęcim, rzut kamieniem od krematorium. O drodze na śmierć nie mówi się już teraz, że „idzie się do gazu” albo „do komory”, ale „do komina”. W Treblince, gdzie nie ma krematorium, tylko ogromne ruszty, też już w tym okresie nikogo się nie zakopuje. Każdy, kto idzie do komory, widzi już zawczasu płomienie, które tego samego dnia strawią jego ciało.

Dygresja psychologiczna

Kilka lat po pierwszej wojnie światowej ukazała się – jeśli się nie mylę w dwóch tomach – wyczerpująca Sittengeschichte des [ersten] Weltkrieges [Historia obyczajów (pierwszej) wojny światowej], opracowana przez żydowsko-niemieckiego psychiatrę i seksuologa Magnusa Hirschfelda. Wiele miejsca zajmowała w tej pracy analiza zbrodni wojennych. Zresztą, w większości zbrodni niemieckich.

Byłoby więcej niż warto, by pewnymi zjawiskami z [czasu] ostatniej wojny zaczęli się zajmować niemieccy badacze. Są bliżej obiektu badawczego i przyjdzie im może łatwiej wyjaśnić psychologiczne i psychospołeczne mechanizmy niemieckich zbrodni masowych. My możemy raczej zadawać pytania, niż na nie odpowiadać. Notować fakty.

W Treblince znajduje się od 30 do 40 niemieckich esesmanów, do tego od 200 do 300⁴⁶ ukraińskich strażników, i to wszystko. Oto cała katowska drużyna zmotoryzowanego, zautomatyzowanego Mordbetriebu, do którego sprawnej obsługi nie trzeba wielu ludzi.

Co to za ludzie?

Jak – oni mogą?!

Fakt: widok przerażającego żywiołu katastrofy, obraz najbardziej wstrząsającej masowej tragedii, na jaką patrzyło kiedykolwiek ludzkie oko, nie robi na Niemcach, którzy są tu „zatrudnieni”, najmniejszego wrażenia. Otchłanie ludzkiego cierpienia, które otwierają się tu co chwila, rozdzierające sceny rodzinne, jakie rozgrywają się tu na każdym kroku, nie wywołują w nich żadnego oddźwięku, nie odciskają na ich duszy żadnego piętna. Wydaje się, że prosty, elementarny refleks współczucia całkiem u nich zanikł. Ich nerwy doskonale znoszą to, co najstraszliwsze.

A nie są przecież tylko pasywnymi widzami rozgrywającej się tu tragedii…

Ich nie dotyka to nieszczęście i to wystarczy, by zapewnić im doskonałe samopoczucie. Właśnie wobec czeluści ludzkiego upodlenia, w którą osuwają się na ich oczach całe gromady Żydów, czują się nieskończenie wspaniali i uwzniośleni.

Słowem „sadysta” albo zarzutami: degeneraci, przestępcy, niewiele tu wyjaśnimy. Owszem, element przestępczy został przez ten „system” całkiem szeroko wykorzystany. Najosobliwsze antyspołeczne namiętności typów z półświatka, wszelkiej maści rzeczywistych lub potencjalnych kryminalistów, zostały wykorzystane jako siła napędowa reżimu. Niczym siła wody do poruszania turbin. Staatswichtige i Kriegswichtige źródło energii wyniszczenia. Narodowy skarbiec zła.

Do wielu obozów i więzień w krajach okupowanych sprowadzono niemieckich przestępców kryminalnych, którzy zostali zatrudnieni jako „kapo”, „starsi baraku” itp., z zadaniem terroryzowania więźniów rekrutujących się z okolicznej ludności. Dano im w tym zakresie wolną rękę i nie trzeba ich było zbytnio zachęcać do pełnienia tej funkcji… Ochota i pomysły przyszły razem z władzą i zapałem własnym. Dalece przekroczyły wymaganą „normę” mordu i zbrodni.

Nie nazbyt też ciężko przyszło przekształcenie w narzędzia terroru niemieckich „przestępców politycznych”, którzy w wielu przypadkach, najpierw ze strachu, później z rozbudzonej żądzy sadyzmu i władzy, pospołu z profesjonalnymi przestępcami dokonywali w więzieniach i obozach dzieła szpiegowania, maltretowania i terroryzowania „nie-Niemców”. Rzecz jasna główną ofiarą każdego typu zbrodni padali wszędzie Żydzi.

Także okoliczny element z półświatka wypływał wszędzie w krajach okupowanych i stawał się najważniejszym „kolaboracjonistą” niemieckiego „nowego porządku”. Agent, donosiciel, szpieg – narzędzia terroru, pałka nad głową ludności. Nawet wśród nas, Żydów, alfons i przestępca Szmaja Grajer⁴⁷ w roli żydowskiego dyktatora, kata i likwidatora lubelskiego getta – nie jest odosobnionym przypadkiem. Niemal każde getto miało swego większego czy mniejszego Szmaję Grajera. Nawet u nas Niemcy nauczyli się mobilizować półświatek, który w posępnej orgii mordu i prześladowań znalazł środek, by raz na zawsze policzyć się z „frajerem”; wyładować całą swą nienawiść i zazdrość wobec inteligenta, wobec człowieka społecznie produktywnego i społecznie zabezpieczonego. Próbować na jego rachunek utrzymać się przy życiu.

Ale to nie profesjonalni przestępcy, nie urodzeni lub inni sadyści, którzy w takiej czy innej roli siali postrach przede wszystkim w więzieniach i obozach koncentracyjnych, stanowią wielki psychologiczny i psychospołeczny problem największych hitlerowskich masowych zbrodni: obozów śmierci i masowych egzekucji. Problemem są właśnie zwykli, prości, normalni Niemcy, którzy ze zrozumieniem i cichym opanowaniem porządnych funkcjonariuszy państwowych dokonali najpotworniejszych czynów, jakich kiedykolwiek dopuszczono się na świecie.

Ich udział w masowych mordach jest procentowo największy!

Beznamiętnie, trzeźwo, z zimną krwią. I właśnie dlatego tak niebezpiecznie. Właśnie dlatego tak niezrozumiale.

Czytamy i słuchamy, co ci „normalni Niemcy” zwykli czynić i myślimy: może ci ich rasiści mają jednak rację? Może Niemcy to naprawdę ludzie z innej krwi i z innych kości, jakiejś innej rasy?

Jasne, że frazesy z Rosenbergowskich teorii i gładkie zdania z Goebbelsowskiej propagandy nie mogły dokonać takiej przemiany w naturze ludzkiej. Ich tezy o „misji niemieckiego ducha” i wszystkiego innego, co niemieckie, były jedynie bardzo przezroczystym żargonem wewnętrznym, który każdy Niemiec obdarzał całkiem innym znaczeniem, i to znacząco prostym⁴⁸. Tezy te celowo i podstępnie nie odwołują się do żadnego idealizmu, ale do drapieżnej żądzy rabunku, do narodowego i osobistego egoizmu, do narodowej i osobistej megalomanii. To także są pierwotne uczucia. Jak w przypadku społeczno-kolektywnego organizmu hitleryzm wspiera swą władzę na najniższym i najgorszym elemencie, tak w przypadku jednostki odwołuje się do najniższych instynktów, do najniższych impulsów.

Niewolnicze podporządkowanie niemieckiej jednostki reżimowi z jednej strony, a z drugiej – przyznanie jej w okupowanych krajach nieograniczonej władzy nad całymi grupami ludności, nad śmiercią i życiem tysięcy, dziesiątek i setek tysięcy ofiar – tworzy szczególną koniunkturę psychospołeczną. I to wystarczyło. Niemiecka propaganda bezgranicznego narodowego egoizmu i megalomanii, wychowanie do szataństwa albo w każdym razie do tchórzliwego wykonywania najpodlejszych i najbardziej zbrodniczych rozkazów wywarły wpływ niemal na każdego Niemca.

Wygląda na to, że im więcej się zabija, tym bardziej samemu chce się pozostać przy życiu. Tym ważniejsza staje się własna, nędzna egzystencja.

Nic bardziej banalnego w Treblince niż śmierć. Ale nie ich śmierć, śmierć katów – o nie! Trzęsą się tu nad swoim życiem bardziej niż gdzie indziej. Cały ich zapał do „pracy” bierze się w znacznej mierze z tego, że dzięki przybyciu do „Sonderkommando Treblinka” esesmanom udało się uniknąć wysłania na front. To jest istotą. Ale przybycie do komanda to nie wszystko. Trzeba jeszcze dowieść, że jest się godnym tu pozostać. Jeśli pokażą się jako wyjątkowo biegli i uzdolnieni w branży tępienia, będą mogli tu zostać, awansować. To szansa i o tę szansę konkurują ze sobą esesmani, licytując się jeden z drugim w bestialstwie.

Strach to jeden z najpotężniejszych i najbardziej deprawujących instynktów. Na strachu też, albo przede wszystkim na strachu, hitleryzm opiera swoją władzę nad niemieckim narodem. I jako architektonikę, hierarchię strachu można też rozpatrywać ten system.

Wśród morza bezgranicznej brutalności, sadyzmu, cynizmu słyszałam tylko o jednym przypadku, by jakiś Niemiec z Treblinki wyraził się, że woli raczej iść na front, niż przyglądać się temu, co tam się odbywa. Było to jednak zapewne na początku jego kariery. Tydzień później mógł już należeć do najgorszych ze złych. Słyszałam o takiej metamorfozie pewnego pastora, a także nauczyciela. Nie brakowało też przedstawicieli niemieckiej arystokracji (baron [Theo] von Eupen w Treblince)⁴⁹. Jak również nauki, medycyny (w innych obozach). Wszyscy, w zgoła szybkim tempie, pogodzili się z „nową niemiecką rzeczywistością”. I całkiem nieźle się w niej czuli.

Bylibyż oni wszyscy choć zawołanymi antysemitami, hitlerowcami, demonami, mordercami? Nie! Nawet to, co diabelskie jest tu bardzo trywialne i małe. Demoniczne i makabryczne zostaje rozmienione na drobne codziennego życia. Największą hańbą narodu niemieckiego jest to, że prześladowali niewinnych, bezbronnych ludzi, mordowali mężczyzn i kobiety, starców i chorych, maleńkie dzieci wyrwane gwałtem z matczynych ramion – najczęściej z powodu niskich i najmniejszych motywów. Tchórzliwi i do bólu pospolici – małe trybiki kolosalnej zbrodniczej maszyny.

A my byliśmy jej przedmiotem. Oko w oko z obłąkanym i tępym, płaskim i pospolitym diabłem. Bezsilni i bezbronni. Zostawieni samym sobie, samotni, zgubieni. Ze związanymi rękami i nogami i sparaliżowaną duszą.

Niemiecka idylla

Zawsze krzepcy, zawsze sprawni, żwawi, rześcy. Tacy są Niemcy w Treblince.

„Młody naród o świeżych instynktach, sprawny biologicznie” – nazywa się to w ich języku.

Aby nieco ubarwić monotonię morderczego rzemiosła śmierci, Niemcy instalują w Treblince, na wzór innych obozów, żydowską orkiestrę. Z podwójnym celem. Po pierwsze, by zagłuszyć, jak dalece to możliwe, krzyk i płacz pędzonych na śmierć ludzi. Po drugie, by dostarczyć muzycznej rozrywki obsłudze obozu. Dwa muzykalne narody – Niemcy i Ukraińcy! Własna kapela potrzebna jest też na częste zabawy i uroczystości, które się tu odbywają. Z czasem zostanie zorganizowany chór, pojawią się też amatorskie przedstawienia teatralne, tylko wybuch powstania zaburzył ten piękny plan rozwoju kultury i sztuki w Treblince.

Wśród skazanego na śmierć Juden-Scheisse⁵⁰ można znaleźć wszystko, czego tylko dusza zapragnie. W dawnych czasach żaden dowódca, podbiwszy jakiś lud, nie mógł cieszyć swego serca takim bogactwem. Prawdziwe Schlaraffenland⁵¹ niewolników ze specjalnymi umiejętnościami.

Potrzeba muzyków – są muzycy, śpiewaków – są śpiewacy (koniec końców Żydzi też są muzykalnym narodem!). Nawet plastycy się przydają – ozdabiają słupy i bramy wież strażniczych symbolicznymi reliefami. Jeśli znów potrzeba krawców, szewców, rymarzy – jeden gwizd, i już ma się najlepszych fachowców, ilu tylko się zapragnie. Podczas akcji w gettach Żydzi przecież jeszcze dopłacali za to, by móc być wykorzystanymi do darmowej pracy niewolniczej. Dziś dopiero tu, gdzie ich ciało i dusza nie są naprawdę warte nawet złamanego grosza, jeśli od czasu do czasu niemieckiemu dowódcy obozu zachce się zlikwidować tego czy innego fachowca, wybiera sobie z najbliższego transportu – świeżego. Gdy z kolei, na przykład, transporty zaczęły przychodzić nieco rzadziej, a trzeba było na początku 1943 roku kilkuset robotników do żwirowni w Treblince I – wysyła się paru „chłopców” z „Sonderkommando” do Warszawy. Resztę towarzystwa i „przybory” potrzebne do małej akcji znajdzie się na miejscu. Przywożą świeże siedem, osiem tysięcy Żydów, żeby było z kogo wybierać. Tak czy inaczej, trzeba do końca roku „przepuścić” to całe „Scheisse” przez komory. Wielka różnica – wcześniej czy później! Tych robotników potrzebuje Herr von Eupten, jedzie więc z wycieczką, staje na jej czele. Taki „rajd”. Jak zimowe polowanie w kraju, który słynie ze specjalnego gatunku zwierzyny leśnej. Możliwe, że to jest tajemnica styczniowej akcji w getcie warszawskim⁵².

A Żydzi tak sobie łamali nad nią głowy. Pierwszy raz przy tej okazji stawili opór niemieckim „myśliwym”…

We Lwowie komendant żydowskiej brygady śmierci chce porządnie ubrać „swoich” Żydów, żeby mieli się w co przebrać po śmierdzącej robocie. Przywozi więc z miasta dwie placówki zamożnych Żydów i w ten sposób dotrzymuje swojej obietnicy⁵³.

Na czele treblińskiej orkiestry stoi dyrygent jednej z najlepszych przedwojennych orkiestr tanecznych w Warszawie Artur Gold⁵⁴. Przed nim była inna kapela klezmerów⁵⁵. Przez Treblinkę przeszło muzyków a muzyków. Większość miała ze sobą swoje instrumenty. Widzieli rodziny znikające w komorach gazowych, a sami pozostali w tym miejscu jeszcze trochę czasu. Stali tu każdego dnia i koncertowali – treblińska „muzyka placowa”. Na żydowskich robotników i ludzi pędzonych na śmierć muzyka miała fatalny wpływ. Do reszty rozbijała ich psychicznie. Dla Niemców stanowiła jednak Entspannung⁵⁶. Pokrzepienie nerwów.

Muzyka kwitnie. Treblinka ma nawet swój specjalny marsz. Trebliński hymn. Lokalna produkcja – zarówno muzyka, jako też tekst. Śpiewali go Żydzi na apelu. Przy wymarszu do pracy. Oto ostatnia strofa treblińskiego hymnu:

Die Arbeit soll alles hier bedeuten

Und auch Gehorchsamkeit und Pflicht;

Wir wollen weiter, weiter leisten

Bis unser kleines Glück uns einmal winkt⁵⁷.

Rozumiecie – „małe szczęście” – chodzi tu oczywiście o kulę dla chorego w lazarecie…

Do muzyków z orkiestry esesmani odnoszą się do pewnego stopnia łaskawie. Skracają czas pracy albo zwalniają ich od niej całkowicie, żeby mogli organizować próby. Kiedy przychodzi do likwidacji, likwidują oczywiście bez mrugnięcia okiem. Jedno nie ma nic wspólnego z drugim, to tak jak gospodarz, który hoduje sobie cielątko albo świniaka. Jak trzeba je ubić – czyż się go nie ubija?

Uprawnia się tu także sport. Lekkoatletykę. Boks. Sportowcy cieszą się – do pewnego czasu naturalnie, aż do ich „pożałowania godnej” likwidacji – przywilejami. Lepsze jedzenie, mniej pracy. Organizuje się zawody.

Ach, jakże im tu przyjemnie, Niemcom! Jak pielęgnują swoje tradycje i przyzwyczajenia, obmyślają, jakby tu się rozerwać, rozweselić. Treblinka wyróżnia się wśród innych obozów przede wszystkim humorem, mnóstwem humorystycznej inwencji.

W drobnych szczegółach wyraża się kreatywność ludzkiej natury.

Oto jeden z takich drobiazgów.

W innych obozach załatwianie naturalnych potrzeb jest również związane z wszelkiej maści szykanami i niebezpieczeństwami. Przede wszystkim z ograniczeniem czasu. Dla przykładu, w Obozie Janowskim we Lwowie funkcjonują Scheisskarten i życiem płaci się za ich „nieprawidłowe zastosowanie”. W różnych obozach są jeszcze ekstra-„Scheissmeistrzy” odpowiadający za to, by nikt nie zabawił za długo tam, gdzie się chodzi na posiedzenia… Treblinka jednak posiada „Oberscheissmeistra”. Oryginalność jego tkwi przede wszystkim w ubiorze – na poły Czerkies, na poły rabin, z budzikiem na piersi. Wyglądał tak komicznie, że – jak przekazują świadkowie – nawet Żydzi, którzy go żałowali, spoglądając nań, musieli się roześmiać. „Urząd” ten piastował częstochowski handlarz o bardzo charakterystycznej żydowskiej twarzy. Właśnie dlatego wybrali go do tej roli. Mogłabym tu podać dziesiątki historii o tragikomicznych sytuacjach, jakie się wokół niego zdarzały. Ale – Boże, mój Boże – nie będę tu pisać jakiegoś anegdotarium obozu śmierci! Chcę po prostu pokazać, do czego Niemcom służyła głowa, jak bardzo pragnęli rozrywki.

– Czemu tu się dziwić – powiedział mi kiedyś zwyczajny Żyd, świadek – młodzi, zdrowi, nażarci i napojeni, nasyceni seksualnie za żydowskie pieniądze, z kieszeniami pełnymi żydowskich brylantów, nie muszą iść na front – czego im jeszcze brakowało? Organizowali więc sobie „zabawy” – na żydowski rachunek, to także. Z naszego wstydu, z naszego cierpienia.

Kolejna psychologiczna analiza pewnego Żyda. Może być, że całkiem trafna.

„Powitać” nowe transporty w piękne poranki wychodzi cały sztab esesmanów, ogolonych i wypoczętych. W znakomitym stanie umysłu i ciała. Komendanta obozu poznaje się po białych rękawiczkach, w których trzyma swój wspaniały pejcz z delikatnej, szlachetnej skóry. Złota polska jesień jest tak piękna! Gdy pogoda pozwala – we wrześniowe dni warszawskiego „kotła”⁵⁸ słońce piekło jak w środku lata – komendant wychodzi na apel także w białym mundurze. Dopóki na zewnątrz jest ładnie, trzeba jeszcze przewietrzyć letnią garderobę.

W niemieckiej części obozu jest taki zakątek, gdzie hoduje się króliki, lisy, wiewiórki. Jest basen, w którym pływają kaczki, a zaraz sprowadzą tu i sarnę. Ów kącik z tymi zupełnie niegroźnymi zwierzętami nazywa się, z pretensjonalną prowincjonalnością, Tiergarten⁵⁹ i stanowi przedmiot dumy [jego twórców]. I warzywniak udało się zasadzić na tych piaskach. No i kwiaty, bardzo dużo kwiatów.

Pielęgnacją klombów zajmuje się specjalna grupa Żydów. Najpiękniejsze i najróżnorodniejsze kwiaty kwitną u wejścia do nowych komór gazowych⁶⁰.

Od czasu do czasu do Treblinki przybywają goście. Generałowie Wehrmachtu z Małkini, oficerowie SS z Lublina, z Białegostoku, z innych miejsc. Najpierw pokazuje się gościom z SS przedsiębiorstwo. Demonstruje różne fazy produkcji, z samozadowoleniem pozwala się podziwiać to „osiągnięcie”. Gdy pod koniec lutego 1943 roku przybywa tu Himmler, przygotowuje się nawet – jak można sądzić – specjalną atrakcję, partię młodych kobiet, które w tym celu wybrano, by pierwszy wśród esesmanów i dowódca policji Rzeszy miał czym nasycić wzrok podczas prezentacji tempa pracy w Treblince. W biegu „do łaźni”, przy wyrzucaniu gotowych trupów…

Jak mówi włoskie przysłowie: jeśli to nie jest prawdziwe, to jednak dobrze wymyślone⁶¹. Że Himmler tu był, to pewne. Zaszczycił swą wizytą warsztaty i świadkowie rozpoznali go po fotografii w gazetach.

Świadek S[zmuel] Rajzman przekazuje, że w kwietniu 1943 roku szacownym gościem treblińskiego przedsiębiorstwa miał być także generalny gubernator Hans Frank⁶².

Po zwiedzaniu fabryki trupów znakomitych gości zaprasza się na posiłek. Coś się przekąsi, popije, porozmawia się, zapali papierosa. Następnie goście zostają odprowadzeni do czekających na nich pięknych aut. Uścisk dłoni, wojskowe honory i ręce wyciągnięte do góry: Heil Hitler.

Po odjeździe gości, jak to zwykle bywa, jest się trochę zmęczonym, myślami jest się w innym świecie. Trzeba jednak jeszcze na chwilę wrócić do pracy. Trzeba jeszcze zerknąć na plac apelowy. Może akurat przyjdzie zastrzelić paru Żydów. Może znów złapano wśród robotników żydowskiego oszusta ze spleśniałym kawałkiem chleba w kieszeni i trzeba będzie nad nim urządzić publiczny sąd, wymierzyć od 50 do 100 batów i rozkazać potem, by dać dobry przykład reszcie Żydów, powiesić go głową do dołu. Może się zdarzyć, że dziś uda się sprawę załatwić tylko kulą. Wszyscy są dziś w pogodnym nastroju. Nadeszły lepsze wieści z frontu. Wielki sukces obronny w Kerczu… W każdym razie z placu nie zejdzie się wcześniej niż po wysłuchaniu jakiejś mowy. Na rauszu znacznie lepiej się przemawia. I choć cała ta banda nie będzie już długo zanieczyszczać świata, to nie wolno przepuścić okazji, by trochę jej poprawić morałów. Wychowanie mniej wartościowych ludzi i narodów do porządku i poczucia obowiązku jest, jak wiadomo, jednym z najbardziej wzniosłych zadań esesmanów.

Później pójdzie się spacerem z powrotem do niemieckich baraków i położy na drzemkę. Może się zdarzyć, że dziś nawet uda się w ogóle wcześniej pójść spać. W końcu praca tu jest wyczerpująca, choć nie jest nieprzyjemna.

Słowem – idylla.

Dla niemieckiej obsługi Treblinka – miejsce służby na tyłach frontu – to naprawdę swego rodzaju dacza. Kłopot w tym, że nie możemy się już dłużej zatrzymać w niemieckiej części – panuje tu taki słoneczny nastrój! Musimy jednak wrócić do clou tych prowincjonalnych dóbr, do miejsca, w którym panuje największy Höllenspektakel⁶³ całego przedsiębiorstwa.

Tylko Niemcy mają w swoim języku takie słowo: „Höllenspektakel”. Również „Galgenhumor”⁶⁴ jest słowem z niemieckiego leksykonu.

Okienka, by zajrzeć do środka

Ile byśmy już nie wysłuchali i nie przeczytali o Treblince, zawsze dowiadujemy się czegoś nowego. Czegoś takiego, co na nowo rozpala nasz ból i gniew nie do zniesienia. Czegoś takiego, co znów sprawia, że nie można zasnąć w nocy.

Ot, na przykład długo żeśmy myśleli, że agonia w komorach gazowych, w której uduszono większość naszych krewnych i przyjaciół, trwała 20–25 minut, najwyżej pół godziny. Z opisu Jankiela Wiernika dowiedzieliśmy się, że w nowych komorach w Treblince, bardziej przestronnych niż stare, umieranie trwało dłużej – często do godziny – bo motor rosyjskiego czołgu, który swoimi spalinami obsługiwał komory, ledwo wystarczał na powiększoną przestrzeń, na poszerzone rury. Nie był dostatecznie wydajny i mocny. Wiernik wspomina przy okazji, że czasami zostawiano stłoczonych w komorach Żydów na całą noc, w ogóle nie wpuszczając gazu. Kończyło się powietrze do oddychania i ludzie w znacznym procencie umierali z braku tlenu, zanim jeszcze zaczęło się gazowanie⁶⁵. I oto przyszedł Jechiel Rajchman, który podobnie jak Wiernik pracował na tym szczelnie izolowanym od reszty obozu terenie, gdzie znajdowały się komory gazowe.

Gdy do Treblinki w pierwszych zimowych miesiącach 1943 roku zaczęły rzadziej przychodzić transporty, najwyżej 2–3 tygodniowo, żydowscy robotnicy, pozbawieni jedzenia z przychodzących coraz to świeżych transportów, zaczęli głodować. Niemieccy i ukraińscy esesmani znów zaczęli się nudzić. W dni, kiedy przyjeżdżały tylko pojedyncze transporty i dalsze nie były zapowiedziane, niemiecko-ukraińska obsługa z motorniczym Iwanem organizowała sobie inną rozrywkę, dystrakcję, by tak rzec.

W korytarzu wzdłuż komór znajdowały się szklane wizjery, takie okienka, przez które można zajrzeć do środka. Okienka, wedle swej konstrukcji, służyć miały celom praktycznym. Rzucić okiem: może trzeba wpuścić jeszcze trochę gazu? Sprawdzić, czy jedna szychta jest już gotowa, czy można już otworzyć klapy, wyrzucić zwłoki i zamówić jednocześnie telegrafem kolejną zmianę? Teraz jednak oprócz tych funkcji użytkowych zaczęły zaspokajać jeszcze inny rodzaj niemieckiej ciekawości.

Ciekawość, jak wiemy, jest matką nauki.

Wspomniane okienka często były po brzegi wypełnione głowami esesmanów, którzy obserwowali masową śmierć!

Ekstrauczta zdarzała się, gdy Iwan miał czas, by pompować powietrze i wpuszczać spaliny na raty, albo w ogóle nie dawać gazu, nic nie robić, zostawić Żydów w środku, czekać, aż za hermetycznie zamkniętymi drzwiami będzie coraz mniej tlenu, coraz mniej…

Obserwowano, jak wybałuszają się oczy, języki wypychają się na zewnątrz, usta wykrzywiają. Jak dziecko, podniesione do góry przez matkę, by nie zostało zgniecione, siedzi sobie wysoko żywe, gdy matka stoi z głową opuszczoną na ramiona, a jej ramiona już sztywnieją…

Jakże ciekawie było sprawdzić, jak długo Żydzi wytrzymają…

Eksperyment przy okazji mógł być całkiem poważny i znaczący. Może z czasem znajdzie się taką metodę, że spaliny naprawdę będą już zbędne i duszenie ludzi przestanie cokolwiek kosztować. Mechanika całkowicie wyprze chemię. Treblinka ma ambicje. Treblinka dokonałaby w takim wypadku prawdziwego przewrotu. Otworzyłoby to nową epokę w technice unicestwienia. Podstawą jest tu rzecz jasna hermetyczna izolacja. Tymczasem jednak cała bezsilnikowa procedura trwa nieco za długo.

Zanim wszyscy Żydzi w komorze przestaną dawać jakieś oznaki życia, mija czasami 48 godzin!⁶⁶

Czy wyobrażacie sobie, jak wyglądają w oczach duszonych Żydów twarze tych, którzy obserwują ich przez okienka?

Odległe – i naturalnie słabe – pojęcie o tym mieli może nasi kaznodzieje, którzy zwykli straszyć grzeszników diabłami, mającymi ich dręczyć po śmierci w grobie.

Fryzjer

Jechiel Rajchman pracował przy komorach gazowych najpierw jako „fryzjer”, a potem jako „dentysta” przy wyrywaniu złotych zębów umarłym⁶⁷. Jako fryzjer pracował Rajchman tylko trzy dni. Nie zważając jednak na to, że był później w Treblince ładnych parę miesięcy, widział i wytrzymał tam przez ten czas o wiele więcej, niż będzie chciał wierzyć amerykański czy angielski czytelnik – te trzy dni uważa on za najstraszliwsze.

– Czuję, że tracę zmysły, gdy o tym myślę – mówi Jechiel. Opanowany, cichy blondyn. – Nie wolno mi o tym myśleć.

Golił kobietom włosy przed śmiercią. Były takie naiwne, które dopytywały się jeszcze, co z nimi tu będzie:

– Niech mi pan powie, co z nami zrobią?

Wpatrywały się w jego usta, czekając, aż zaprzeczy, uspokoi…

Były takie, szczególnie młode dziewczyny, które prosiły „fryzjera”, by nie golił ich maszynką aż do samej skóry. Żeby zostawił im chociaż krótkie loki. Może chciały w ten sposób same siebie uspokoić, że naprawdę strzyże się je z powodów higienicznych. Przez kąpielą w „Badeanstalt”. A bo to mało upokorzeń tego rodzaju doznały, jeszcze w owych „dobrych czasach”, gdy Żydzi otrzymywali urzędowe zezwolenia na jazdę koleją, ale musieli do tego przedłożyć Entlassungsschein⁶⁸, gdy najelegantsze damy musiały w tym celu dać się ogolić w związku z podejrzeniem, że są zawszone… Większość kobiet w Treblince dobrze już teraz wiedziała, za dobrze… Po wrześniu 1942 roku w Polsce trudno już było nie wiedzieć…

Czy czujecie ten moment strzyżenia włosów kobiety? Owo „osadzenie na tronie” żydowskich oblubienic⁶⁹ przed ich czarną chupą! Sam diabeł trzymał do tej ceremonii czarne świece. Blask ich płomyków zastygł w martwozielonych oczach owego „fryzjera”.

Czytałam w monografii Stefana Zweiga⁷⁰, jak rankiem, przed wyprowadzeniem na szafot, obcięto w celi włosy Marii Antoninie. Gdzieś indziej czytałam o skazanych na śmierć, którym w jednej chwili siwiały włosy, w momencie gdy nożyce kata zbliżały się do szyi przy ścinaniu włosów przed egzekucją.

W Treblince i w innych miejscach było żydowskich Marii Antonin setki, tysiące. Od szóstego roku życia, od pierwszych warkoczyków.

W świetle liczb

Ilu Żydów zamordowano w Treblince? Dokładnej liczby być może nigdy nie uda się ustalić z naukową precyzją. Szacunki wspierają się na dwóch źródłach. Zeznaniach [żydowskich] uciekinierów⁷¹ i dokumentach kolejowych ze stacji w Treblince. Niestety, tych dokumentów zachowała się tylko niewielka część. Reszta zaginęła w czasie działań wojennych. Państwowej komisji śledczej udało się jednak ustalić prawdopodobną minimalną liczbę Żydów zamordowanych w Treblince.

Na podstawie tego, co ustaliła komisja i co możemy wywnioskować sami, uważamy, że liczba trzech milionów Żydów zamordowanych w Treblince, podawana przez różnych autorów, jest absolutnie zbyt duża i trzeba ją zmniejszyć do najwyżej miliona.

Masowe egzekucje w Treblince zaczęły się w Tisza be-aw⁷², 23 lipca 1942 roku, i zakończyły definitywnie w połowie sierpnia 1943 roku. Najwięcej transportów przybyło tu od sierpnia–września aż do połowy grudnia 1942 roku. Pod koniec sierpnia nastąpiła tygodniowa przerwa z powodu nagromadzenia zbyt wielu trupów i zbyt wielu ubrań, z którymi nie sposób było dać sobie rady. Odliczając ten tydzień, zostaje cztery i pół miesiąca, w tym 144 dni pełnej produkcji komór gazowych! Według wszystkich przesłuchanych świadków do Treblinki przyjeżdżały zwykle 1–3 transporty dziennie. Każdy transport liczył średnio 60 wagonów. W każdym wagonie od 80 do 150 osób. Liczni świadkowie podają, że bywały dni, gdy transporty przyjeżdżały wyładowane ponad przeciętną, i to więcej niż trzy dziennie. Gdy komory gazowe pracowały do pierwszej w nocy i załatwiały do 20 tysięcy trupów na dobę. Zdarzały się jednak dni, gdy transporty były o wiele mniejsze i całkiem małe, szczególnie transporty z Niemiec, Czechosłowacji i innych państw europejskich. Żydzi przyjeżdżali stamtąd w pociągach osobowych, które nie były tak przepełnione (przywoziły tylko wiele paczek i specjalne wagony bagażowe). Poza tym musimy wziąć pod uwagę, że świadkowie mogą uznawać za transporty każde 20 wagonów, które wjeżdżały ze stacji Treblinka na bocznicę obozu. Jak już wspominałam, każdy z transportów zatrzymywał się na stacji Treblinka i był w kilku częściach przestawiany z pomocą specjalnej lokomotywy na rampę, która znajdowała się w przedniej części obozu (na rampę, którą kończyła się bocznica i która znajdowała się już za bramą, na ogrodzonym terenie obozu, nie mogło wjechać więcej niż 20 wagonów).

Przyjmujemy zatem, że w „szczycie sezonu” treblińskiej „produkcji” do obozu przybywał średnio jeden 60-wagonowy transport dziennie, w każdym wagonie po 100 osób. Daje to – średnio 6000 osób dziennie razy 144 dni – sumę około 864 tysięcy osób.

Od połowy grudnia do połowy stycznia, w czasie chrześcijańskich świąt, nastąpiła przerwa, czas urlopów. Po przerwie transporty stały się o wiele rzadsze. Do Treblinki przyjeżdżały dwa, najwyżej trzy transporty tygodniowo. W marcu i kwietniu nie było niemal żadnych transportów. Ostatni transport, którzy widzieli żydowscy świadkowie, przybył w połowie maja, z ludźmi deportowanymi po powstaniu w getcie⁷³.

Od lutego 1943 roku treblińską „produkcję” przestawiono na palenie zwłok, które wówczas wyciągano z grobów. Po buncie w Treblince, który wybuchł 2 sierpnia 1943 roku – kiedy spalono większość budynków, zabito część Niemców i Ukraińców, a większość Żydów zginęła w walce lub uciekła – pozostała jednak część zabudowań, przede wszystkim murowany barak z komorami gazowymi, w których jeszcze do września 1943 roku gazowano pojedyncze transporty Żydów. Mamy dokładne dane co do transportów z Białegostoku⁷⁴. Biorąc pod uwagę wszystkie te informacje, zakładamy, że od połowy stycznia do września zamordowano w Treblince minimum 25 transportów Żydów do wybuchu buntu i 10 transportów po nim. Razem około 35 transportów. Zgodnie z wcześniej przyjętą średnią liczbą wagonów i ludzi w transporcie, daje to razem 210 tysięcy osób. Dodając sumę ze szczytu sezonu otrzymujemy liczbę 1 074 000, to jest ponad milion Żydów⁷⁵.

To liczba prawdopodobna, Niemcy oczywiście prowadzili dokładną ewidencję zwłok wyjętych z komór. Wiemy to z protokołu żydowskiego ślusarza mechanika nazwiskiem Turowski⁷⁶, który informuje o urządzeniu w kasie pancernej w niemieckich barakach, w której znajdowała się skrytka na dokumenty, z guzikiem pozwalającym wywołać krótkie spięcie i spalić je w środku. Wiemy też, że początkowo kazano Żydom przy rozbieraniu i oddawaniu pieniędzy pozostawiać 1 złoty „na kąpiel”. Na początku Himmelstraße w drewnianej budce siedział ukraiński wachman, który inkasował pieniądze. Poza tym, że służyło to wprowadzaniu Żydów w błąd, by myśleli, że naprawdę idą się kąpać, owa manipulacja musiała rzecz jasna mieć także cel statystyczny. Została jednak, po pierwsze, szybko zarzucona z powodu wielkiego zamieszania, po drugie, wszystkie niemieckie papiery i rachunki z Treblinki zostały i tak spalone podczas buntu.

Do niedawna przyjmowano dla Treblinki liczbę 3 milionów zamordowanych Żydów. Jest ona całkowicie przesadzona, do Treblinki przywożono Żydów z centralnej Polski, częściowo z innych rejonów kraju i z zagranicy. Treblinka jest bez wątpienia jednym z największych masowych grobów żydowskich w Europie. Nie możemy jednak zapomnieć o fabrykach śmierci w Bełżcu i Sobiborze. Nie możemy zapomnieć o rozstrzelaniach w miastach i miasteczkach Galicji, Litwy, Wołynia i Ukrainy, o wileńskich Ponarach, o Obozie Janowskim we Lwowie itd., o dziesiątkach tysięcy zastrzelonych w Stanisławowie, Tarnopolu, Kołomyi, Równem, Baranowiczach i w tylu innych miejscach. Teraz o autach gazujących w roku 1941 w zachodniej Polsce. Dla Chełmna polska Komisja Badania Zbrodni Niemieckich przy całej swojej ostrożności ustaliła na podstawie rachunków od kierowców, którzy jeździli autami śmierci⁷⁷ i otrzymywali pieniądze za każdy kurs, liczbę 350 tysięcy zamordowanych Żydów. Poza tym trzeba wziąć pod uwagę, że także w innych mordowniach w Polsce i Niemczech, w Oświęcimiu, na Majdanku, w Dachau, Buchenwaldzie, Bergen-Belsen itd. Żydzi dostarczali największy kontyngent trupów. Wszędzie byliśmy najważniejszymi kumami na czarnym niemieckim weselu. A ilu Żydów zmarło z głodu, od tyfusu, ilu zginęło w Blitz-pogromach pierwszych lat okupacji?

Ilu zmarło w „normalny” sposób, razem z ludźmi innych narodowości w zwykłych obozach pracy czy kacetach? Musimy się kierować w naszych szacunkach ogólną liczbą zamordowanych Żydów, a przede wszystkim ogólną liczbą Żydów, którzy przed wojną zamieszkiwali Europę. Wymordowano znakomitą i znaczną większość ludności żydowskiej ze wschodniej i południowo-wschodniej Europy. Nikt jednak nie powinien, w swym poruszeniu naszą przerażającą katastrofą, iść tak daleko, by szacunkowa liczba zamordowanych Żydów przewyższała ogólną liczbę Żydów mieszkających w Europie…

Takie miejsca jak Treblinka, z gigantycznymi masowymi dołami, nie potrzebują do ustalenia monstrualnego charakteru masowej zbrodni, której tam dokonano, żadnych dziwacznych lokalnych patriotyzmów wyrażających się w zawyżaniu liczby ofiar. Wierzcie mi, że już jeden milion osób zamordowanych, w ciągu jednego roku, w jednym małym miejscu to o milion więcej, niż może to pojąć milion ludzkich umysłów, nawet pół miliona to więcej niż dość.

W swojej broszurze Piekło Treblinki Wasilij Grossman próbuje wyciągnąć wnioski na podstawie liczby ofiar, którą mogły przyjąć komory gazowe i która zgadza się, wedle jego obliczeń, z liczbą, jaką otrzymujemy z szacunków transportów. I on dochodzi do liczby 3 milionów⁷⁸. Statystyka ta nie wytrzymuje żadnej krytyki. Po pierwsze, nie da się wyprowadzić żadnych wniosków z wielkości komór. Na początku były trzy komory. Później dziesięć, nie wiemy dokładnie ile i od kiedy, ile razy dziennie i w ogóle ilu Żydów wchodziło do komory, czy wszystkie komory funkcjonowały naraz. Jednym słowem – żadnych konkretnych liczb z samych komór nie otrzymamy. Możemy jedynie stwierdzić, że unicestwiły wielu, wielu, ach! przerażająco wielu!

W Treblince zamordowano także kilka tysięcy Cyganów i kilkuset Polaków.

Wedle informacji Szmuela Rajzmana transporty przychodziły wedle następującego porządku:

Większość z Warszawy i województwa warszawskiego, Radomia, Częstochowy, Kielc, Siedlec itd. Około 120 tysięcy Żydów ze wschodnich i północnych terenów Polski (okręgi białostocki, grodzieński i wołkowyski), 40 tysięcy z Austrii, 10 tysięcy z Czechosłowacji i około 14–15 tysięcy z Bułgarii i Grecji⁷⁹.

Informacja, że w Treblince zginęli Żydzi pochodzący z wymienionych krajów, znajduje urzędowe potwierdzenie dzięki odnalezieniu przez komisję śledczą na terenie byłego obozu większej ilości bilonu i częściowo dokumentów, pochodzących z tych miejsc.

W czasie buntu w Treblince uciec zdołało kilkuset Żydów, którzy jednak w większości nie przeżyli wojny. Po wyzwoleniu zebrało się w Polsce około 50 byłych obozowców, którzy na pewien czas zjednoczyli się w Kole byłych więźniów Treblinki z siedzibą w Łodzi. Później większość z nich zaczęła wyjeżdżać.

Okulary, broszki, złote pióra

Obraz setek, setek tysięcy… milionów ofiar dają nam nie tylko liczby. Tworzą go także przedmioty, z początku uznawane za drugorzędne.

Oto cytat z treblińskiego protokołu o takich drobiazgach, jak pióra, okulary, broszki.

Były obozowiec Aleksander Kudlik opowiada:

„Z sortowania ubrań przeniesiono mnie do sortowania złotych piór. Przy przebieraniu piór pracowałem około 6 miesięcy”⁸⁰.

Przez 6 miesięcy, 10 godzin dziennie sortował tylko pióra.

W protokole, który sędzia Łukaszkiewicz spisał ze Szmuelem Rajzmanem, czytamy:

„Majątek Żydów, których zamordowano w obozie, był systematycznie segregowany. W tym celu wykształciły się rozmaite specjalności przy sortowaniu. Ja na przykład w przeciągu około trzech miesięcy sortowałem tylko okulary. W tym czasie przez moje ręce przeszła ogromna liczba okularów. Przypominam sobie też historię z damskimi broszkami. Na początku broszki te (mówię o broszkach niezrobionych z metali szlachetnych) wysyłano do Niemiec, pewnego dnia przyszedł rozkaz, żeby wyjmować z broszek sztuczne kamienie, a sam metal ładować i wysyłać do Niemiec. W ten sposób z samych broszek zrobiło się kilka tysięcy kilogramów surowca wyekspediowanego do Niemiec⁸¹.

W notatkach statystycznych, zrobionych przez komitet konspiracyjny więźniów w osobach inż. Galewskiego, Kurlanda i Rajzmana, znajdujemy następujące liczby:

„Wywieziono rzeczy: około 25 wagonów włosów pakowanych w workach, 248 wagonów ubrań. Około 100 wagonów obuwia, 22 wagony materiałów tekstylnych gotowych (ludzie przywozili tu całe sklepy, z Bułgarii np.), materiałów aptecznych i narzędzi lekarskich [także foteli dentystycznych⁸²] – 40 parę wagonów, narzędzi rzemieślniczych drobnych 12 wagonów; pierza, puchu, kołder, koców, pledów 260 wagonów. Około 400 wagonów różnych przedmiotów, jak wieczne pióra, grzebyki, naczynia kuchenne, portfele i torby damskie, laski, parasole, kilkaset wagonów szmat różnego rodzaju”⁸³.

Samych tylko brylantów, wedle informacji, które Rajzman otrzymał od jednego z kolegów [Żydów], pracującego przy pakowaniu walorów, złota i dewiz – wywieziono więcej niż 14 tysięcy karatów. Jak widzimy, niemiecki mord na Żydach był nie w ostatnim rzędzie na gigantyczną skalę zakrojonym mordem rabunkowym.

Kopaczka

Do technicznego wyposażenia Mordbetriebu należą między innymi mechaniczne maszyny do kopania – ekskawator, „bagier”, albo jako go nazywali treblinkarze – „kopaczka”. Początkowo, gdy jeszcze wszystkie trupy zakopywano, nieustannie kopała doły – w przedniej części „lazaretu” oraz przy komorach gazowych. Swoimi szuflami wybrała z dołów metry sześcienne ziemi. Później, gdy zaczęto palić trupy i zacierać ślady zbrodni, tymi samymi szuflami wyciągała z ziemi góry zwłok.

Tak czy inaczej ów niemiecki homunkulus z Treblinki cały czas pracował w pocie czoła. Jego stukot był w okolicy dźwiękiem rozpoznawczym obozu śmierci. Uciekinierzy nocą orientowali się podług niego, czy oddalają się od obozu, czy błądzą w ciemnościach i ciągle wracają w to samo miejsce.

Z czasem przywieziono do Treblinki jeszcze dwie kopaczki. Gdyby Hitler wygrał, być może jedna z nich za swoje zasługi dostałaby miejsce w niemieckim muzeum wojny. Ramię w ramię z modelami dział i czołgów. Istotnie miała zasługi. Pracowała dzień i noc, dzień i noc kopała doły, stukała… Kopaczka, ten żelazny golem, mechaniczne serce mechanicznego przedsiębiorstwa mordu dla zabijania Żydów.

Więźniowie Treblinki

Zanalizowaliśmy już zjawiska, zdefiniowaliśmy fenomeny. Niemcy stworzyli naukę o wyniszczaniu, a my właśnie tworzymy naukę o zagładzie.

Niemiecka zbrodnia nie byłaby doskonała, gdyby nie użyli oni do pomocy żydowskiej siły.

Osobną śmiercią – zasadnicza produkcja – umierają w Treblince masy, osobną – żydowska obsługa Mordbetriebu. Ich przedśmiertny ból ciągnie się dłużej, przedzielony interwałami nadziei, przekształcając się w delirium rozkołatanych uczuć, jest on może w ostatecznym rozrachunku jeszcze cięższy niż tamten, w komorach gazowych.

Jest ich ponad tysiąc, żydowskich robotników. Około 500–600 w pierwszej części obozu, około 300–500 przy komorach. Ich główne zadania: 1) uprzątanie dobytku zamordowanych; 2) uprzątanie trupów; 3) maskowanie i uprzątanie śladów. Każdy obszar podzielony na specjalne funkcje, gromada podzielona na „komanda”. Wciąż dziesiątkowana przez selekcje i bez selekcji, także przez samobójstwa. Wciąż uzupełniana przez nowo przybyłe transporty. Najdłużej utrzymują się tu fachowcy w warsztatach i budowlańcy zajmujący się rozbudową i remontem obozowych urządzeń. Gdy po wizycie Himmlera w lutym 1943 roku rozpoczyna się wyciąganie z dołów i palenie trupów, „komando trupów” zostaje powiększone czterokrotnie.

Do najważniejszych komand należy przez cały czas Tarnungskommando, które ma za zadanie rąbanie w lesie gałęzi i wplatanie ich w drut kolczasty ogrodzeń. Bliżej niż na kilometr nie wolno było podchodzić. Otoczone sosenkami trupie pole nazywało się jesienią 1942 roku dowcipnie „przedszkolem”. Drzewa miały za zadanie zasłaniać wnętrze obozu przed obserwatorami z zewnątrz.

Jak utrzymują się Żydzi w piekle? W tym miejscu, gdzie każdy wie, że nie wyjdzie z niego żywy, gdzie trzeba już szczególnego hartu ducha, by nie poddać się ciążeniu ku śmierci, wobec widoku tylu martwych, gdzie wielką sztuką jest nawet w ogóle chcieć żyć. Jak to zatem wytrzymują Żydzi, którzy tam pracują? Czy są takimi przerażającymi, żywymi duchami, do których słów i myśli boimy się zbliżyć, podobnie jak odczuwamy lęk przed kontaktem ze zmarłymi? Nie, w nich – skazanych na śmierć, ze śmiercią zaprzyjaźnionych, [żyjących] wśród dziesiątek tysięcy trupów, zagrożonych dziesiątkiem śmierci – tli się płomyczek życia, własnego „ja”, a nawet płomyczek żydowskości. W tym po tysiąckroć przerażającym miejscu.

Jak niesamowite są automatyzmy ludzkiej natury! Jak strasznie działają nawet w dalece mniej dramatycznych okolicznościach niż ten, który nazywa się kompleksem kata-ofiary!

To, co przechodzą żydowscy robotnicy w Treblince, jest niezwykle podobne do tego, co rozgrywa się w innych tego typu obozach.

Ze strachu przed niemieckimi kanaliami część Żydów sama kanaliami się staje. Biją innych Żydów, donoszą. Inni stają się kukłami. Ale są też tacy – i jest ich całkiem sporo – którzy pozostają ludźmi, jak byli. Nie – jeszcze urastają. W warunkach terroru, który przewyższa terror w Majdanku czy Oświęcimiu, w miejscu, gdzie trudniej znieść psychiczną depresję niż gdzie indziej, zostaje ułożony i z sukcesem przeprowadzony plan buntu, może jedynego takich rozmiarów zdarzenia w obozie na całym obszarze okupacji niemieckiej.

Sporadyczne zamachy i akty odwetu zarówno w Treblince, jak i w innych obozach wszelkiej maści zdarzały się znacznie częściej, niż to obecnie wiemy i niż tego się kiedykolwiek dowiemy. Aktem szczególnie wielkiej odwagi był z premedytacją przygotowany i przeprowadzony indywidualny zamach obywatela Argentyny Majera Berlinera, który 10 września 1942 roku zadźgał esesmana Maksa Biela⁸⁴ – hitlerowskiego „świętego”, którego imieniem nazwano później niemieckie baraki w Treblince⁸⁵.

Bunt, albo nawet lepiej powiedzieć – powstanie w Treblince, wybuchło po długich przygotowaniach 2 sierpnia 1943 roku. Jesienią tego samego roku zorganizowano bunt w Sobiborze. Napaści na niemiecką straż oraz udane lub nieudane próby ucieczki organizowano w wielu miejscach. W buncie w Treblince pozytywne jest to, że odbył się on pod wyraźnym wpływem powstania w getcie warszawskim i w swoich planach kładł nacisk nie tyle na ratowanie życia uczestników, ile na wypełnienie zadania: zniszczenie obozu, zabicie esesmanów, a nawet uwolnienie żydowskich i polskich robotników z sąsiedniego obozu karnego Treblinka I.

Trudno sobie wyobrazić coś bardziej porywającego i po ludzku wzniosłego niż rozwój konspiracji w Treblince, wybuch buntu i ucieczka części więźniów. Rezultaty nie były i nie mogły być stuprocentowe, ale mimo to treblińska konspiracja i powstanie należy do najjaśniejszych rozdziałów mrocznej historii żydowskiej Zagłady w Polsce. Do najbardziej poruszających zwycięstw ludzkiej odwagi, rozumu i siły woli nad terrorem, perfidią i brutalną nadwładzą.

„Kiwe” z „Beriszem”

Poza nazwiskami – poza wypowiadanymi ze zgrzytaniem zębów zwykłymi niemieckimi nazwiskami, jak Stangl, Franz, Miette, Spezinger, Post itd. – Niemcy mieli także przydomki. Jak wszędzie. Jest to w pewnym stopniu element konspiracyjnego porozumiewania się między więźniami, a w pewnym stopniu znajduje tu swój wyraz żydowska mądrość ludowa, a nawet ludowy humor. Makabryczny humor, ale wciąż humor. Byli tacy, którzy przydomki te powiązali ze wspomnieniami z rodzinnych stron.

Jednego z sadystów z Treblinki nazywano „Kiwe”.

– Dlaczego akurat Kiwe? – zadaję pytanie i dowiaduję się, że osobnik ten naprawdę nosił niemieckie nazwisko Kiwe (pisane tylko przez „u umlaut”)⁸⁶, ale gdy Żydzi nazywali go „Kiwe”, słyszeli to imię po żydowsku, w ten sposób jednak nie czynili go bliższym. Tylko – śmiesznym.

Drugiego podleca nazywano „Berisz”.

– Dlaczego Berisz?

Przydomek ten nadał mu pewien Żyd z Otwocka. Ten to egzemplarz dziarskiego chłopca, jak już się do kogoś przystawił, nie wypuszczał go żywego z rąk. A otwocki grabarz nazywał się Berisz. Różnica była tylko taka, że otwocki Berisz wysyłał na tamten świat Żydów, którzy umarli śmiercią naturalną, a trebliński, nie przymierzając, ekspediował ich tam z pomocą pejcza i rewolweru.

Obersadystę obozu, Kurta Franza, który awansował tu dzięki swym wielkim „zdolnościom” na Untersturmführera i zastępcę komendanta obozu, nazywali Żydzi „Lalką”. Bo piękny był niczym lalka. Piękny jak anioł i zły jak diabeł. Może w tym przydomku właśnie podkreślono ów kontrast.

Był też lokalny „Frankenstein”. Owo imię filmowego monstrum, niebezpiecznego golema z ekranu, było bardzo popularne w obozach i gettach. Trebliński przydomek pochodził już pewnie z drugiej ręki. Był kolejnym wcieleniem przezwiska warszawskiego żandarma, który przed wypędzeniem, za każdym razem, gdy miał służbę przy bramie wyjściowej getta, miał zwyczaj odstrzelić paru Żydów.

Zawody uratowanych treblinkarzy: komiwojażer, ekspedytor, krojczy, szewc, buchalter.

Zawody katów: elektrotechnik, kupiec, piekarz, przedstawiciel handlowy, kelner („Lalka”).

I takie oto dwie grupy ludzi, przedstawicieli zwyczajnych zawodów, na co dzień pozytywnie odbieranych, zostają zamknięte w zaklętym kręgu specjalnie stworzonej konstelacji, a między nimi rozgrywa się ten dziwaczny dramat piekła.

To produkt systemu. Z jednej strony – totalne zniewolenie człowieka i totalne ograbienie go z wszystkiego. Z drugiej strony – totalne jego zdeprawowanie. Oto wynik hitlerowskiego totalitaryzmu.

W treblińskiej konspiracji i buncie Żydzi odnieśli wielkie moralne zwycięstwo nad systemem.

Opowiada Żyd

Wśród treblinkarzy, którzy jadą z nami, znajduje się taki rodzynek – świadek, którego nikt jeszcze nie przesłuchał. Nazywa się Tanchum Grinberg⁸⁷, szewc z Błonia, człowiek z ludu pełną gębą. Zdrowego ludowego ducha czuć w każdym jego ruchu i geście⁸⁸. Z rozmowy z nim chcę akurat zapisać nie to, co makabryczne, ale lepiej – osobiste.

W roku 1941 Tanchum Grinberg został ewakuowany z Błonia do getta warszawskiego. Był już wówczas, mimo młodego wieku, głową i żywicielem rodziny – matki z trojgiem młodszych braci i sióstr. Aby się zabezpieczyć na wypadek łapanki do pracy, jeszcze przed akcją wstąpił do szopu Schultza. Trzy dni pracował „dla Niemca”, trzy dni dla siebie, i jakoś zarabiał na życie. Gdy zaczęły się blokady, Tanchum dostał od firmy zaświadczenie dla rodziny, zabezpieczające przed wywózką. Tydzień później, gdy wrócił wieczorem od Schultza do domu, zastał puste mieszkanie. Części sąsiadów udało się jeszcze ukryć, ale bliscy Tanchuma zdali się na ów „Ausweis” i całą rodzinę zabrano.

Na kuchni – Tanchum odmalowuje wrażenie z pustego domu – stały jeszcze w garnuszku kartofle, na wpół ugotowane i zimne. Ogień pod kuchnią wygasł…

Usiadł wtedy w pustym mieszaniu i zapłakał…

– Trzy razy w życiu płakałem – dodaje Tanchum na marginesie swojej opowieści. – Pierwszy raz, gdy odumarł mi ojciec. Miał 46 lat, chorował na raka. Drugi raz, gdy odebrano mi matkę z dziećmi. Trzeci raz…

– Trzeci raz długo po wszystkim, gdy już byłem na wolności.

– Zebraliśmy się wtedy, sami Żydzi, cała kompania, w miasteczku Sterdyń, niedaleko Sokołowa [Podlaskiego] i Treblinki. Ukrywałem się w tym miasteczku od czasu powstania. Urządziliśmy sobie taką małą uroczystość, po wyzwoleniu. Było wśród nas kilku sowieckich żołnierzy Żydów. Oficer spod Charkowa i dziewczyna, która potrafiła grać na skrzypcach. Grała bardzo pięknie. Piliśmy wódkę. Starszy podporucznik, Żyd, nieco się wstawił. A im dłużej dziewczyna grała, tym robił się smutniejszy. Po czym stanął na środku izby i wygłosił do nas taką mowę:

„I ja miałem dom. Miałem żonę i pięcioletnie dziecko, chłopca. Gdy Niemcy zaczęli zabijać, jeden człowiek ich ukrył, drugi zdradził i wydał. Zabito ich i tego, który ich ukrywał. A ten, który ich wydał, żyje. Powinienem wrócić do tego miasteczka, wziąć swego nagana i go zastrzelić. I całą jego rodzinę. Nie wolno mi jednak tego zrobić i zrobić tego nie chcę. Tak czy inaczej nic to już nie pomoże. Nigdy więc już tam nie pojadę. I nigdy już nie będę miał domu. Dla mnie jest tylko wódka, nic więcej”.

– Usiadł przy stole i pił dalej. I gdy tak dziewczyna dalej grała, a sowiecki żołnierz mówił, zrozumiałem, że dziś wszyscy my, Żydzi, jesteśmy jak oni, i chwycił mnie taki płacz, taki płacz… Wyszedłem do drugiej izby i zapłakałem, uważa pani, jak małe dziecko.

Tanchum Grynberg był świadkiem zamachu Majera Berlinera na Biela 10 września 1942 roku. W Treblince pracował w warsztacie szewskim. O pracy u Niemców mówi: „jak u faraona w Egipcie”. W Treblince – powiada – było się każdego dnia jak „Icchak przed ofiarowaniem”.

Meir Kapo

I jeszcze opowiada Tanchum o pewnym chłopaku – także inni go wspominają – nazywali go „Meir Kapo”. Był synem sofera⁸⁹ i miał piękny głos. Był pobożny. Wprowadził więc zasadę, że każdego wieczora po pracy, gdy wszyscy byli już zamknięci w barakach, stawał do modlitwy maariw⁹⁰ i odmawiał Ejl mole rachmim⁹¹ (Tanchum mówi: „Kejl mole rachmim”⁹²). Potem Żydzi w barakach zmawiali na głos kadysz⁹³.

– A Niemcy? A Ukraińcy? – pytam – nic wam za to nie zrobili?

– Ładna historia – odpowiada Tanchum – najwyraźniej nic pani nie wie o muzyce w Treblince (pytanie!). Nie wie pani, jak bardzo Niemcy lubili żydowskie kawałki? Przychodzili jeszcze nasłuchiwać pod oknami. I dlatego zanim go nie zastrzelono, był u nich kimś ważnym, kapo, choć nigdy nie zrobił nam nic złego.

Zapatruję się w obraz morderców stojących nocą pod oknami i wsłuchujących się w żydowskie Ejl mole rachmim za umarłych, których sami zabili.

A niedaleko jest las. A wokół pole. Pole śmierci.

Chaimek z konikiem

Historia o Meirze Kapo wywołuje wśród treblinkarzy lawinę wspomnień. Jeden opowiada o Jom Kipur⁹⁴ w obozie. O takich, którzy pościli. Drugi wspomina o tym, że w obozie śmierci wypiekano przed Pesach mace. A jeszcze inny przypomina sobie przy okazji historię, którą warto zapisać.

Brzmi ona zupełnie jak jedna ze starych ludowych opowieści o żydowskim męczeństwie.

– Na Chanukę – opowiada Szymon Friedman z obozu karnego Treblinka I – udało się pewnemu Żydowi zdobyć gdzieś kilka świeczek i wieczorem odmówił błogosławieństwo nad chanukowym światłem. Obok przechodził ukraiński wachman, dostrzegł światełka, wszedł do nas i wściekle zapytał: „Kto zapalił te świeczki?”. Ma się rozumieć, że gdy otworzył drzwi, światła już zgaszono i nikt nie chciał się przyznać. Ukrainiec na to: „Czekajcie, czekajcie, nie chcecie powiedzieć? U mnie skończyłoby się na karze, ale złożę meldunek Niemcom i zobaczycie, co się będzie działo”.

Można mu było wierzyć. Niebezpieczeństwo było całkiem poważne i Żydzi zaczęli dyskutować, co robić. Ani ten naprawdę odpowiedzialny, ani żaden inny z więźniów nie był jednak skory wziąć winę na siebie. Wtedy wychylił się ze swojego kąta piętnastoletni chłopak imieniem Chaimek. Jego funkcją w obozie było opiekowanie się małym konikiem, zaprzęganie go przy każdym obiedzie do wózeczka, którym zawoził jedzenie grupie kobiet pracujących w pralni. Był sierotą i ulubieńcem wszystkich.

– To ja zapaliłem świeczki – odezwał się Chaimek – dziś jest rocznica śmierci mojej mamy, a u nas w rocznicę śmierci zapala się świeczki.

I chłopak wziął na siebie 25 batów, by wyzwolić całą gromadę Żydów od strachu.

Opowiada Polak

Z Siedlec jedziemy samochodem do starostwa. Dostaję miejsce w budce kierowcy oraz kierowcę nazwiskiem Marzec – sympatycznego, krzepkiego chłopaka, który w czasie okupacji trzymał u siebie radio i… pewną Żydówkę z dzieckiem. I on ma do opowiedzenia historie o Żydach, o Treblince.

Opowiada tak prosto, rzeczowo, krótko. O tamtych czasach, o akcji w Siedlcach, gdy na środku rynku wystawiono stoły i „zaczęła się ceremonia”. Przy stołach sztab, najpierw się najedli i napili, a potem przystąpili do roboty. „Starych i słabych zastrzelono u nas na miejscu”. „A jeśli takiego przydzielili na lewo, tam, gdzie stały kobiety i dzieci, było jasne, że to na śmierć”.

On – polski obserwator – znakomicie pojął ową zasadę niemieckiej taktyki – że jeśli kobiety, dzieci, starzy, chorzy, to będzie z nimi najgorsze.

Z transportów ludzie próbowali uciekać. Wzdłuż szyn kolejowych owego lata zabici leżeli co krok.

Później zrobiono w Siedlcach przerwę. Obiecano, że Żydów, którzy będą pracować, nie będą już niepokoić. Kazano im wracać do domów. „Chodziło o to – wyjaśnia Marzec – by Żydzi, którzy schronili się w lasach i po wioskach, zebrali się ponownie w jednym miejscu. A gdy już byli z powrotem w mieście, na same «trąbki» (Rosz ha-Szana⁹⁵) przyjechały „szkopy” i wszystkich ich, wyposażonych w pracę i niezbędne papiery, załadowali do pociągu i wywieźli. Rozkazali rozebrać bóżnicę i zrobili ze wszystkim koniec”.

Ludzie i ludziska

Wszyscy Polacy z okolic, z powiatu siedleckiego, a szczególnie z sokołowskiego, widzieli i wiedzą wiele. W miasteczku Kosów znano dobrze Niemców i Ukraińców z Treblinki, którzy przychodzili tu hulać, upijać się i fotografować. Sędzia Łukaszkiewicz spisał już z okolicznymi Polakami wiele protokołów. W pierwszej kolejności z pracownikami kolei ze stacji, przez którą przejeżdżały transporty. Tutejsi chłopi widzieli nocą płomienie ze stosów, na których palono zwłoki. Do nich musieli przychodzić po pomoc uciekinierzy z Treblinki. Część Żydów znalazła pomoc, część – rabunek, donos i śmierć.

„Są ludzie i ludziska” – wzdycha nasz kierowca i wzdychają więźniowie Treblinki. Ale każdy z nich, ocalonych, znalazł jakiegoś Polaka, który naraził swoje życie i udzielił mu pomocy. Dla Friedmana chłopka nagrzała o świcie ceber wody, przemyła mu rany i opatrzyła je czystym kawałkiem materiału. Dała pajdę chleba do ręki i kij, by miał się na czym oprzeć. Pokazała drogę: Idź, powodzenia! Na skraju kolejnej wsi, nieopodal której leżał całymi dniami ukryty w sianie, w gorączce od [jątrzących się] ran, znalazł kolejnego gospodarza, który codziennie wieczorem wynosił mu z domu trochę jedzenia i nawet papierosa, żeby mógł sobie zapalić. Tego papierosa Friedman wspomina z jeszcze większą wdzięcznością niż jedzenie, dzięki któremu udało mu się przeżyć. Ów chłop jako pierwszy przekazał mu później wiadomość, że jest już wyzwolonym człowiekiem, że do pobliskiej wsi weszły już „Ruskie”.

Drugi z naszej kompanii, Jechiel Rajchman, chciałby koniecznie podjechać parę kilometrów samochodem, żeby odwiedzić „swojego” chłopa, oddać mu z podziękowaniem nową koszulę w zamian za tę, którą tamten mu podarował, gdy zakrwawiony, poraniony Rajchman biegł przed siebie po powstaniu, a ze wszystkich stron gnała za nim obława… Kolejnemu, Szmuelowi Rajzmanowi, pomógł udający chłopa sędzia, który osiedlił się na czas okupacji u swojej rodziny na wsi i sam zakonspirowany, przyjął do siebie kilku Żydów – uciekinierów z powstania w obozie. Trzymał ich u siebie cały rok, do wyzwolenia.

Gdzieś tu mieszka też gospodarz, który sam ledwo się uratował, gdy za ukrywanie Żydów podpalono mu chałupę i gospodarstwo.

W innej rodzinie za to samo zastrzelono ojca i dwóch synów.

Nad tym miejscem wiecznie będzie mgła

Dojeżdżamy do Kosowa, gdzie trwa właśnie dzień targowy. Tłumy chłopów i chłopek, fury, bydło, konie. Milicja wie, że mamy przyjechać. Czeka już na nas prokurator, sędzia, mierniczy przysięgły, jak również przewodniczący sokołowskiej Rady Narodowej z grupą milicjantów oraz sołtys wsi Wólka Okrąglik, na której terenie zbudowano obóz Treblinka. Gdy mijamy plac targowy, dochodzi nas gdzieś z tłumu gwizd. Pamiętamy dobrze, że w Kosowie Lackim zamordowano niedawno jedenastu Żydów, że w okolicy znajduje się wielu wrogów, nowych krezusów, wzbogaconych i – ma się rozumieć – zdeprawowanych sąsiedztwem obozu śmierci. Pamiętamy, ale nie myślimy teraz o niebezpieczeństwie.

Cały poranek panowała mroźna, słoneczna, ładna pogoda. Teraz, po drugiej po południu, gdy opuszczamy Kosów i ruszamy boczną drogą pokonać ostatnie dziesięć kilometrów dzielących nas od Treblinki, wokół podnosi się nagle dziwna mgła.

Gdy jechaliśmy tutaj, ocaleni z Treblinki rozmawiali jeden przez drugiego, prześcigali się nieustannie w swojej znajomości terenu. Teraz nagle wszyscy zamilkli. Każdy zapadł się w sobie. W pobliżu tamtego miejsca każdy robi własny rachunek sumienia.

Koła samochodu ślizgają się po drodze zbudowanej żydowskimi rękami. Rozglądam się, czy nikt nie słyszy, jak głośno zaczyna bić mi serce. I jak zawsze, gdy stajemy twarzą w twarz z czymś, o czym wiele się rozmyślało, przed czym drżało się ze strachem, co dręczyło bez ustanku wyobraźnię, okazuje się, że prawdziwy z tym kontakt działa zupełnie inaczej, niż to sobie wyobrażaliśmy. Próbuję przywołać z pamięci twarze wszystkich bliskich i najbliższych, dla których droga, którą zbliżamy się do Treblinki, była tą ostatnią.

Gdyby naprawdę istniała nieśmiertelność duszy, ich dusze błąkałyby się przecież po tym miejscu. Wśród dusz, które nie mogą zaznać zbawienia. Zginęła bowiem masa. Kto wie – może żydowskie dusze to ta mgła, która wisi teraz nad naszymi głowami.

Już widzimy szyny trasy Siedlce–Małkinia. To jest tam, właśnie tam. Na lewo od tamtego lasku.

A nad pustkowiem tym wisi niebo ołowiane, tak niskie, że można doń sięgnąć. Mlecznoszara mgła wypełnia całą przestrzeń. Drzewa iglaste majaczą w oddali, jakby okryte czarnym woalem. Słońce zrobiło się blade i przyćmione. Jak mała, okrągła twarz ludzka, spogląda na wszystko z góry. Jak pomarszczona, nagle z bólu postarzała twarz żałobnika.

– Skąd się wzięła taka mgła? – pyta ktoś w samochodzie.

– Nad tym miejscem zawsze będzie mgła – odpowiada ocalony z Treblinki. I widzę wyraźnie, że chce coś dodać, coś wielkiego i głębokiego. Coś takiego, czego jeszcze w życiu nie powiedział. Ale nie może.

Polskie Kolorado albo gorączka złota w Treblince

Wiedziałam, że tak się kiedyś stanie i trzy lata temu pisałam już o tym⁹⁶. Proroczo przewidziałam, że miejsce żydowskiej Zagłady stanie się kiedyś polskim Klondike, dokąd z całego kraju przybywać będą wszelkiej maści awanturnicy, by kopać w ziemi i szukać skarbów.

Przez Treblinkę przeszły naprawdę ogromne skarby. Setki tysięcy ludzi przybyły tutaj z tym, co posiadali najlepszego i najdroższego. „Złoto i waluta mogą zostać zabrane”⁹⁷ – pisano na afiszach „wysiedleńczych” w Warszawie i innych miastach. Co znaczyło: „Le maan ha-Szem – jako chce Bóg, Żydki, nie zapomnijcie zabrać swoich pieniędzy i złota”. Co za łaska niespodziewana! Pozwolili zabrać to, czego zasadniczo, w myśl przepisów niemieckich, nie wolno im było już od dawna mieć.

Gdyby Żydzi nie wzbraniali się tak mocno spojrzeć prawdzie w oczy, już tylko na tej podstawie powinni byli zrozumieć, co ich czeka. Nie byli aż takimi głupcami, by zgodnie z zarządzeniem z 1940 roku oddać wszystko, co mieli. Jedni wieźli więcej, drudzy mniej, z wyjątkiem tych, którzy już wszystko wyprzedali z głodu (o ile do 1942 roku z tego głodu nie powymierali – to najbiedniejsi, uchodźcy, żydowski proletariat). Większość Żydów miała zachowany „grosz na czarną godzinę – oby nigdy nie przyszła”, oby „nigdy nie był potrzebny”.

Żydzi – jako doświadczony od pokoleń naród tułaczy, zwłaszcza od czasu wojny obecnej i wysiedleń, od czasu, kiedy już wiedzieli, że w ciągu pół godziny można nakazać wyjście i porzucenie wszystkiego – starali się jak najwięcej swojego majątku nieruchomego ulokować w ruchomym. I w tym najbardziej ruchomym: złocie, biżuterii i dolarach.

Czy oznacza to, że Żydzi są rzeczywiście narodem samych bogaczy? W żadnym razie! Ale dziś nie mam zamiaru wchodzić w spór z antysemickimi legendami o żydowskim bogactwie. W Warszawie i innych miastach byli wielcy bogacze, ale nawet bogactwo im nie pomogło i wraz z tym wielkim majątkiem wywieziono ich do Treblinki. Jeszcze większy musiał być – biorąc łącznie – majątek średnich i małych posiadaczy. Przeciętnego Żyda. Suma żydowskich sznurów pereł, diamentowych kolczyków i złotych łańcuszków odziedziczonych po babkach i dziadkach, złotych „dukatów” przeszłych pokoleń. Carskich rubli i amerykańskich twardych „sztuk”, tych kilku „miękkich” papierowych dolarów, które ten czy ów dostał kiedyś od krewnego z Ameryki i trzymał zawieszone w woreczku na szyi albo zawiązane w pasie wokół ciała. Często takie rzeczy dawano do schowania kobietom, żeby wszyły je sobie w gorsety, ukryły na wszelkie sposoby. Kobiety były – jak uważano do 1942 roku – mniej wystawione na niebezpieczeństwo niż mężczyźni. Możliwe też, że właśnie dlatego na kobiety podczas „akcji” polowano intensywniej niż na mężczyzn.

Wszystko to przywieziono do Treblinki, złoto i waluta tarzały się tu dosłownie, jeśli nie w błocie, to w piasku i kurzu. Często deptano po dziesięcio- i dwudziestodolarówkach. Banknoty Żydzi często darli w ostatnim momencie, ale złota podrzeć nie mogli i Niemcy stąd i z podobnych miejsc wywieźli grube miliony, miliardy.

Należy pamiętać o tym, że mord na Żydach był w pierwszym rzędzie mordem rabunkowym. Eksploatacją pieniędzy i walorów. Cała treblińska Werterfassung – przed śmiercią i po niej – podobnie jak eksploatacja żydowskiego majątku w ogóle, już od samego początku była zorganizowana w pierwszorzędny sposób. Do sortowania kosztowności i rzeczy ze złota sprowadzono niemieckich jubilerów. Jak mówią ocaleni obozowcy, jednym z nich był „całkiem przyzwoity jeke⁹⁸” (bo nigdy nie znęcał się bez powodu i starał się wyciągnąć z selekcji Żydów pracujących pod jego rozkazami), pochodził z Lipska. Wraz ze swoimi „złotymi Żydami” sortował, szacował wartość, ważył i wysyłał kolejne walizy wypchane brylantami, biżuterią, złotem i obcą walutą. Od czasu do czasu ładowano owe walizy na samochody i wysyłano pod eskortą do Lublina. Może do dyspozycji generała SS i Brigadeführera Globocnika. Może po przejściu przez jego ręce ekspediowano je dalej – dla celów państwowych lub prywatnych ministrów i Reichsführera – do Berlina.

Nietrudno sobie wyobrazić, że osoby, które miały największy udział w stworzeniu tego źródła przychodu, miały też z niego należytą prowizję.

Łatwo sobie przedstawić, jak Globocnikowie i Himmlerowie wzajemnie obdarowywali się prezentami i sprawiali sobie przyjemności.

Mniej oficjalne, ale nie mniej znaczące były „piękne podarki”, które zabrali stamtąd i przesłali dalej niemieccy i ukraińscy esesmani. Ciężkie pierścienie, drogie zegarki. Byle czym nie wypychano sobie kieszeni⁹⁹.

Najmniej z żydowskiego mienia korzystali sami Żydzi. Choć, co prawda, próbowali. Ci, którzy pracowali w lesie, z pomocą „opłacanych” Ukraińców za dobrą walutę, po fantastycznych cenach kupowali sobie w okolicznych wsiach coś do jedzenia.

Gdy jakiemuś Żydowi udawało się uciec, często też zabierał coś ze sobą. Częściej jednak po drodze wszystko mu odbierano, niekiedy wraz z życiem. W ten sposób w okolicy Treblinki wyrastali bandyci i bogacze.

Ale teraz, gdy wszystko się już skończyło, gdy obóz już od dawna spalony, a wszystko wywiezione, czy jest jeszcze jakaś nadzieja na złote skarby?

Owszem!

Dobrze zorientowani wiedzą, że nie wszystkie zwłoki spalono, a poza nagimi trupami w części grobów w różnych miejscach pochowano Żydów w ubraniach.

Z nieprzeszukanymi kieszeniami, z nieznalezionymi jeszcze schowkami – ukryte, zaszyte, pełne. U nich, u tych samych Żydów, pośmiertna Werterfassung nie wyrwała jeszcze z ust złotych zębów. Na te właśnie zęby, na te ubrania, a także na skarby zakopane przez żydowskich robotników czyhają ci, którzy rozkopują tu ziemię.

Przychodzą tu wszelkiej maści szabrownicy i maruderzy – z łopatami, całe grupy. I kopią, szukają, ryją. Przesiewają piasek, wyciągają z ziemi na wpół rozłożone części ciała, kości, rozrzucone szczątki, licząc, że natrafią choćby na jakąś monetę, na jeden złoty ząb. Taszczą tu nawet niewypalone pociski i bomby – ludzkie szakale i hieny. Podkładają kilka naraz, robiąc ogromne dziury w zbezczeszczonej, przesiąkniętej krwią, wymieszanej z popiołem spalonych Żydów ziemi…

Piaszczysta ziemia odkrywa swą tajemnicę

Auto się zatrzymuje. Wychodzimy. Tu zaczyna się teren [obozu]. Według wyliczeń – piętnaście hektarów. Równolegle do torów kolejowych biegnie dobrze ubita droga – ma może półtora kilometra długości – i nagle się urywa. Z niej wyrasta kolejna, urywająca się jeszcze szybciej. Żwir na obu jest wymieszany z węglem i popiołem ze stosów, na których palono zwłoki. Druga droga prowadzi w tym samym kierunku co owa „droga do nieba”, po której nie został już dziś nawet ślad. Jeszcze fragment betonowych fundamentów stajni i to wszystko, co zostało z zabudowań obozu. Z drutów, baraków, wież strażniczych, komór gazowych. Część budynków spłonęła w czasie powstania, pozostałościami zajęli się szabrownicy z okolicznych wsi, już po wkroczeniu Armii Czerwonej.

Za Niemców cały teren został zaorany i zasiany łubinem. Łubin wyrósł i pokrył wszystko zieloną maską. Wydawało się, że zatarto ślady zbrodni. Później, od zeszłego roku, na cmentarzysko zaczęły przychodzić ludzkie szakale i hieny. Natknęliśmy się tam na taki oto obraz:

Gdzieniegdzie, jak trawy nad brzegiem morza, na wpół zasypane przez wędrujące piaski, sterczą małe, zwiędłe kępki łubinu. Na całym terenie nie ma ani jednego równego skrawka ziemi, wszystko wzruszone, rozgrzebane. Kopczyki i dołki. A na nich, w nich i między nimi – przede wszystkim – rzeczy. Aluminiowe czajniki i rondelki, blaszane emaliowane garnki – zardzewiałe, powyginane, podziurawione. Grzebienie z wyłamanymi zębami, na wpół przegniłe podeszwy damskich letnich bucików, zbite lusterka, skórzane portmonetki. Wszystko to znajduje się tam, gdzie stało pierwsze ogrodzenie z drutu, obok rampy kolejowej.

Zaczynamy naszą wędrówkę w miejscu, gdzie wyładowywano transporty, i idziemy dalej, drogą, którą szli oni – przywiezieni tu Żydzi. To, co tu widzimy, to resztki treblińskiej Werterfassung. Pozostałości ogromnych stosów żydowskiego mienia, które tu pakowano i wysyłano, palono i uprzątano, a jednak nie udało się tego całkowicie uprzątnąć. Nie udało się uwolnić od pozostałości po setkach tysięcy ludzi, którzy przeszli przez to miejsce. Dowody rzeczowe, corpora delicti.

A gdyby ktoś miał jeszcze wątpliwości, kim byli ci ludzie, którzy tak obficie zostawili tutaj ślady swojego przeciętego życia, do jakiego narodu należeli – wystarczy tylko się przyjrzeć:

Powyginane szabasowe świeczniki – można tu nazbierać całą kolekcję. Kawałek tałesu. Może dopiero co wyciągnięta z ziemi, z widoczną niebieską gwiazdą Dawida, biała, świeża, elegancka warszawska „opaska” (róg Karmelickiej i Leszna – ostatni krzyk gettowej mody). Cały stos peruk.

Musi to być zapewne zapodziana, niespalona część jakiegoś magazynu.

Żywych, obciętych włosów używano jako surowca do celów przemysłowych. Ale wygląda na to, że na perukach starych pobożnych Żydówek zamierzano robić jakieś lepsze interesy. Może miały trafić przez jakieś zaprzyjaźnione, „neutralne” państwo na sprzedaż, za porządną cenę, dla Żydów w Ameryce. Wraz z Torami i Talmudami, które dla tej samej przyczyny troskliwie pakowano w pudła i chowano.

Ale dowody rzeczowe nie ograniczają się do samych rzeczy. Zapuszczamy się coraz głębiej w teren obozu i wchodzimy na pole usiane ludzkimi kośćmi.

Bomby odsłoniły wnętrze zbezczeszczonej ziemi. Kości nóg, żebra, kawałki kręgosłupów, czaszki, większe i mniejsze, krótkie i długie, okrągłe i owalne.

Czaszki…

Skąd by tu wziąć specjalistę od ras?

Opracowanie graficzne

Andrzej Łubniewski

Redakcja

Beata Bińko

Korekta

Dorota Białas

Opracowanie typograficzne

Stefania Łajkosz

Stowarzyszenie Centrum Badań nad Zagładą Żydów

00-330 Warszawa, ul. Nowy Świat 72, pok. 120

e-mail: stowarzyszenie@holocaustresearch.pl

Wydanie I.