Copyright © by Janusz Majewski

Copyright © by Wydawnictwo Marginesy, Warszawa 2010

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.

Moim Rodzicom

Prolog

Kiedy Ludwik przeszedł już na emeryturę, zakończył wszystkie konsultacje i udziały w konsyliach, zamknął praktykę prywatną i nareszcie wyjechał z miasta, zamieszkał w starym domu pod wysokimi sosnami, które sadzili przed czterdziestu laty. Piaszczysta skarpa opadała do plaży zjadanej z roku na rok przez fale, ale wciąż jeszcze szerokiej i złocistej. Gdy budził się z popołudniowych drzemek i leżał wpatrzony w sufit, na którym migotały srebrne drzazgi światła odbitego od wody, rozpamiętywał sen powracający do niego uporczywie co noc. Śnił, że stoi boso, po kostki w wodzie i wpatruje się w drugi, daleki brzeg, nad którym piętrzy się miasto. Chciałby tam przejść, lecz nie może, boi się, że nie przepłynie, że utonie na środku wielkiej, gładkiej jak lustro tafli, a jednak jakoś tam dociera i chodzi ulicami, w poszukiwaniu domu, z którego przed laty wyszedł. Nie jest pewien, czy to właściwe miasto, ulice przypominają mu wszystkie miasta, w których mieszkał lub bywał w ciągu swojego długiego życia: Lwów, Kraków, Pragę, Wiedeń, Barcelonę, a czasem Nowy Jork lub Warszawę. I zawsze jest tak samo: zatrzymuje się ujęty znajomą perspektywą ulicy, wie, że musi dojść do rogu i skręcić w przecznicę. Tam jest ta brama, której szuka, już stoi przy niej i mrużąc oczy, nerwowo poszukując po kieszeniach okularów, wpatruje się w kolumnę mosiężnych tabliczek, by znaleźć dzwonek do mieszkania rodziców. To było na drugim piętrze, a może na trzecim, pod nimi mieszkali Wróblewscy, a nad nimi państwo Ferens? Ale kto to jest Brehmer, dr Hugo Brehmer? A Lajos Kodanyi? A Fernando Perez? Oni tu nie mieszkali, chyba że potem. Czy ojciec umarł, a matka wyszła powtórnie za mąż, za doktora Brehmera? A może za Fernanda Pereza? Ależ to nie ten dom! Przecież tam, za rogiem jest nasza ulica, tak, taka stroma. Jak ciężko wejść nią pod górę, trzeba przysiąść na tym murku i godzinami wpatrywać się w wodę, w chyboczące odbicie wielkiej góry domów, z których jeden był naszym domem. Tylko który?

Część I
SŁODKIE LATA

1.

Niebo nad Wysokim Zamkiem pociemniało i przybrało barwę fioletu. Zrobiło się jeszcze bardziej duszno. Gdzieś od strony Winnik z ociąganiem nadchodziła burza, dalekie pomruki budziły nadzieję, że elektryczne wyładowania oczyszczą powietrze, spadnie rzęsisty deszcz i miasto odetchnie po tygodniach upałów. Tadeusz odkręcił kurek nad zlewem i pozwolił wodzie płynąć słabnącym strumieniem, w nadziei, że to ją ochłodzi. Potem otworzył na oścież okno, żeby wywołać przeciąg przez otwarte na przestrzał drzwi do jadalni, gdzie wuj Kazimierz spocony stał na balkonie i wachlował się gazetą „Wiek Nowy”. Wypełnił karafkę letnią wodą i zaniósł ją do jadalni. Nalewając wujowi, spojrzał na niego pytająco, ale wuj nie odpowiedział nawet gestem, tylko podniósł szklankę do ust. Parę kropel wody spadło na jego szpakowatą, wypielęgnowaną brodę à la Napoleon III, a ostry promień nisko już stojącego słońca zapalił w nich oślepiające iskry. Tadeusz postawił karafkę na stoliku i podszedł na palcach do drzwi sypialni. Przyłożył do nich ucho, by ułowić choćby słówko, ale usłyszał tylko ciężkie oddechy i ciche jęki Marii. Zdziwił się, że i ciotka Mania, i położna milczą, a wręcz nie wydają ani szmeru, jakby uciekły chyłkiem z sypialni kuchennymi schodami. Odrzucił tę absurdalną myśl i wrócił na balkon. Nagle zawiał wiatr, okno w kuchni zatrzasnęło się z hukiem, posypała się stłuczona szyba i strzelił piorun, tak głośno i tak blisko, jakby mierzył w wuja Kazimierza, ten jednak ani drgnął, odwrócił się i spokojnie wszedł do pokoju, starannie zamykając za sobą drzwi balkonowe. Tadeusz pobiegł do kuchni zamknąć okno, szkło zachrzęściło mu pod stopami. Wziął szczotkę, aby je zmieść, bo zobaczył nagle z ogromną wyrazistością siebie jedenaście lat temu, jak odwija onuce z utrudzonych nóg, kroczy po brudnej podłodze ukraińskiej chaty i nawet nie czuje, jak ułamek szkła z rozbitej butelki wbija mu się w stopę. Na łóżku, pod kopiatą pierzyną, leżał trup brodatego starca i patrzył na niego szklanym wzrokiem. Na podwórzu rozkulbaczano konie, rotmistrz rugał ordynansa, skrzypiało koło studni.

Wrócił do jadalni: wuj Kazimierz stał na środku z palcem wyciągniętym w górę niczym piorunochron.

– Jak uderzy następny, będzie po wszystkim – oznajmił głosem proroka.

Tadeusz nawet nie zdążył zapytać, co wuj ma na myśli, bo piorun rzeczywiście strzelił z ogłuszającym hukiem, a chwilę po nim, w idealnie wytaktowanym rytmie, rozległ się za drzwiami sypialni dźwięk wymierzonego klapsa i pierwszy płacz nowo narodzonego.

– Jak Zeus! – powiedział z zachwytem wuj Kazimierz.

Tadeusz podbiegł do drzwi. Te uchyliły się właśnie i wyjrzała z nich ciotka Mania.

– Chłopiec! – powiedziała z dumą, jakby to była jej zasługa, i zamknęła mu drzwi przed nosem.

Tadeusz wyrzucił ręce w górę.

– Mam syna! – krzyknął z entuzjazmem w stronę wuja.

Starszy pan opuścił uniesiony palec i stwierdził spokojnie:

– Mam wnuka. Ciotecznego, ale zawsze…

Padli sobie w ramiona.

2.

Tadeusz urodził się w 1903 roku w Galicji, w miejscowości leżącej niemal dokładnie w połowie drogi z Krakowa do Lwowa. Miasteczko było małe, zapyziałe, w większości zamieszkałe przez biedotę żydowską, ale szczyciło się rokokowym pałacem, prawdziwą rezydencją magnacką. W niej właśnie Tadeusz przyszedł na świat, tyle że w oficynie, bo jego ojciec Franciszek nie był magnatem, lecz skromnym, choć zaufanym muratorem, budowniczym nadwornym. W tamtych czasach oznaczało to, że musiał umieć zarówno zaprojektować stylowy pałacyk myśliwski w książęcych lasach, jak i osobiście naprawić zaciekający dach. Ta druga umiejętność okazała się zresztą fatalna: Franciszek spadł z naprawianego przez siebie dachu kościoła parafialnego, ufundowanego przez pradziadów magnata dobre czterysta lat wcześniej, a zatem jeszcze w dobie schyłkowego gotyku, przez co dach był stromy i niebezpieczny. Niewykluczone, że ojciec spadł z powodu poirytowania, w które wprawiła go sprzeczka z żoną, Marią, utrzymującą, że dach jest zbyt „szpiczasty”, aby na niego wchodzić, co jemu wydawało się wyrażeniem wysoce niestosownym, niefachowym, wręcz bluźnierczym wobec powagi świątyni.

– A nazywanie dachówki „mnich-mniszka” nie jest bluźniercze?! Tolerowanie na dachach kościołów odwiecznych bezeceństw osób duchownych nie jest nieprzyzwoite?! – krzyknęła Maria, opierając dłonie na pokaźnym brzuchu, w którym pływał już przyszły Tadeusz.

Franciszek zaniemówił z oburzenia, wyszedł, trzaskając drzwiami, i nie upłynął kwadrans, jak leżał rozkrzyżowany na progu kruchty, z pogodnym uśmiechem, który zamarł mu na ustach na wieki. „Z tym ufnym uśmiechem poszedł na spotkanie Pana!” – powiedział proboszcz nad otwartą mogiłą, wywołując jednakże wybuch płaczu u zgromadzonych żałobników.

Upadek męża z gotyckiego dachu okazał się dla Marii tragiczny: została wdową z trojgiem dzieci i czwartym w drodze, zdaną na magnacką łaskę. Pstry koń, na którym owa łaska zwykła jeździć, stał na razie w stajni, ale czasem dało się już słyszeć jego zniecierpliwione grzebania kopytem i niechętne parskania, gdzie „r” było wyraźnie grasejujące, magnacka rodzina bowiem wciąż hołdowała staromodnym obyczajom, że przy służbie mówi się po francusku. Wprawdzie Marii jeszcze do służby nie zaliczano, ale stało się jasne, że wraz z upadkiem męża ona też spadła o parę szczebli na dworskiej drabinie: z solidnej pozycji żony bądź co bądź szanowanego muratora zsunęła się na chwiejny szczebel tolerowanej rezydentki, niższy nawet niż pozycja należna ubogim krewnym. Używano jej do czytania dzieciom bajek, cerowania ich pończoszek, straszenia Cyganem, który porwie, jeśli nie zje się kaszki. Na dworze nazywano ją boną, ale ona wcale nie uważała się za dobrą, w duchu wyrzucała sobie, że nie czuje wdzięczności dla swych dobroczyńców, tylko żal za to, że wysłali Franciszka na szpiczasty dach, i stale się z tego spowiadała w tym późnogotyckim kościele, mimo że poczciwy kanonik za każdym razem dawał jej rozgrzeszenie i wyznaczał taką samą, łagodną pokutę, której nie sposób było nie bagatelizować.

Jak z tego widać, Tadeusz był pogrobowcem. Ta nazwa przerażała go zawsze, odbierał ją jak obelgę, jak jakieś pogardliwe pomówienie, kontekst grobu w narodzinach wydawał mu się złowrogi, a nawet nieprzyzwoity i z bólem odsuwał z wyobraźni scenę poczęcia go w jakichś katakumbach przez chutliwych rodziców, jak to mu kiedyś wmówił pewien perwersyjny lokaj, z pochodzenia Alzatczyk. Kiedy cierpiąc masochistycznie, pozwalał czasem swojemu fantazjowaniu tworzyć obraz tej sceny, budował go zawsze z takich strzępków, jak chrzęst żwiru alejki pod drobnymi stopami matki, ciągniętej w ciemny kąt przez niecierpliwego ojca, szelest jej pośpiesznie zadzieranej sukni z brązowego jedwabiu, zapach butwiejących liści i echo miłosnych spazmów pod sklepieniem cmentarnej kaplicy. Cień tej ponurej budowli padał na całe dzieciństwo Tadeusza i w naturalny sposób odsuwał go od sfery kościelno-cmentarnych obrządków; bał się ich i nie lubił, podczas gdy matce marzyła się dla niego komża i stuła. Widziała go w przyszłości proboszczem kościoła, z którego dachu spadł jego ojciec. Zaiste kłąb sprzecznych presji i dążeń! Pomysły matki na przyszłość syna brały się też jednak z jego kompleksji. Drobny i słabowity, o ciemnej, jakby śródziemnomorskiej cerze i czarnych oczach, był zupełnie niepodobny do swoich starszych braci Karola i Franciszka, jasnych, rosłych i krzepkich, zuchwałych i zadziornych w obejściu, ujawniających rycerskie geny zapomnianych szlacheckich przodków, obrońców dawnych rubieży, bo z Podola wywodził się po dalekiej kądzieli ród ich matki, Marii. Może najbardziej był podobny do także starszej siostry, równie ciemnej, wręcz egzotycznej Jadwigi, a oboje z kolei wyglądali na ciemne kopie, wręcz negatywy, swojego ojca: te same rysy, ale w porównaniu z nimi on wydawał się niemal albinosem – włosy, oczy, skóra jasne, jakby wyblakłe na słońcu, i ten koloryt odziedziczyli po nim najstarsi synowie. Niezrozumiałym dziwactwem natury było natomiast to, że przy swojej ciemnej karnacji Tadeusz miał jasne, wręcz złote włoski, kręcące się jak loczki aniołka, które jednak potem, w wieku pokwitania całkowicie ściemniały, aż złoty aniołeczek stał się brunecikiem. Wyglądało to tak, jakby pigmenty ojca toczyły przez całe dzieciństwo Tadeusza walkę o ten jasny przyczółek, by ulec w późniejszym chłopięctwie, skapitulować przed przewagą czerni. Na szczęście nie kryła się w tym żadna symbolika: o duszę chłopca nie mocowały się żadne siły światła i ciemności, a jeżeli nawet, to w jakiś niemrawy, niewidoczny sposób. Także w marzeniach matki nie było żadnej stałości ani wytrwałości, ot, plotło się raz tak, raz inaczej.

Tymczasem jednak jakiś demiurg skierował na chłopca snop światła swojej latarki, pragnąc, nie wiadomo po co, aż trzykrotnie wyróżnić go z tłumu szarych postaci kłębiących się na globie. Pierwszy raz scena wyglądała tak: był rok może 1911, może 1912, bo Tadeusz zdążył pójść do szkoły, a najpóźniej 1913, bo w 1914 już wybuchła wojna. Jego Wysokość Cesarz Franciszek Józef wizytował inną, pobliską rezydencję innego starożytnego rodu, tyleż zasłużonego w historii Polski, co ostatnio oddanego habsburskiemu dworowi, i przy okazji odwiedził także magnacki pałac dziedziców skoligaconych z owym zasłużonym rodem. Możliwe, że powodem tego zaszczytu było polowanie, bo magnackie lasy obfitowały w zwierzynę, natomiast odwiedziny miejscowej szkoły mogły już być zarówno przelotnym kaprysem cesarza, jak też zaplanowanym i przemyślanym politycznie punktem wizyty. Monarcha otoczony świtą wszedł do klasy, którą zdążono pośpiesznie uprzątnąć i przystroić jedliną. Dzieci wstały, jak zwykle gdy ktoś obcy, ale ważny, a zwłaszcza umundurowany wchodził z wizytacją. Cesarz miał na sobie niebieską kurtkę mundurową ozdobioną licznymi orderami oraz czarne spodnie z czerwonymi lampasami. Z lekko zaczerwienionym nosem i słynnymi białymi bokobrodami wyglądał dokładnie tak, jak na portrecie wiszącym nad tablicą zabazgraną działaniami arytmetycznymi. Nauczyciel, na wpół sparaliżowany z emocji, dał znak i dzieci odśpiewały hymn Gott erhalte, Gott beschűtze. Tadeusz był najmniejszy w klasie, więc siedział, a teraz stał w pierwszej ławce, najbliżej Cesarza. Nie śmiał patrzeć Mu w dobrotliwą twarz, wpatrywał się w Jego czerwony, bogato szamerowany złotem mankiet, ale śpiewał pięknie, wysokim, czystym dyszkantem, z którego zdążył zasłynąć w szkole i który zachwiał marzeniami Marii o kościelnej karierze syna (widziała go teraz raczej na deskach opery we Lwowie, a może nawet we Wiedniu). Cesarz słuchał z przyjemnością, chociaż nie jest wykluczone, że słyszał już słabo, miał wówczas przecież ponad osiemdziesiąt lat. Kiedy skończyli pierwszą zwrotkę, dał ręką znak, żeby przerwać, i pogłaskał Tadeusza po złotych loczkach. Potem pochylił się nagle, dał mu kuksańca i spytał znienacka żartobliwie poufnym tonem:

– Zwei mal zwei?

– Vier – odpowiedział bez namysłu złotowłosy aniołek.

– Mutig Junge!¹ – Cesarz uśmiechnął się dobrotliwie i poklepał go po policzku.

Świta wyszła z klasy z brzękiem szabel i ostróg. Omijając i przeskakując z gracją kałuże, wsiadła do powozów czekających pod szkołą. Sam Monarcha odjechał warczącym głośno, ogromnym automobilem, tym samym może, w którym później zastrzelono Ferdynanda w Sarajewie i o którym potem długo mówiono w miasteczku. Dłużej nawet niż o samym Cesarzu. Były to niewątpliwe już pierwsze objawy manii, która niedługo miała zawładnąć umysłami mężczyzn na całym globie.

Druga odsłona miała miejsce piękną, wcześniej niż zwykle rozkwitłą wiosną roku 1915. Wojna, ochrzczona potem mianem wielkiej, a dziś nazywana pierwszą światową, trwała od ponad pół roku. Rosjanie już we wrześniu zajęli Lwów i posunęli się szybko w stronę Krakowa, tuż pod nim zostali jednak przez Austriaków zatrzymani. Po obu stronach frontu wojsko zaległo w okopach, nocami toczono austriacko-rosyjskie pogwarki nad zasiekami, przeważnie po polsku, bo Polacy nosili zarówno rosyjskie, jak i austriackie mundury, jednakowo wierząc, że wywalczą Polsce niepodległość. Na bezpiecznym zapleczu frontu rosyjski sztab zajął magnacki pałac, narażając księcia i jego małżonkę na horrendalne niewygody: musieli znów sypiać w jednym łożu, którego nie dzielili już od kilkunastu lat. Sypialnię księcia pana przygotowano dla Jego Wysokości Cara Rosji, Mikołaja II Romanowa, który zapowiedział wizytację frontu i rzeczywiście przyjechał. Po wykwintnym drugim śniadaniu Najwyższy Zwierzchnik Sił Zbrojnych Rosji udał się na przechadzkę po pięknym, angielskim parku. Jego adiutant postępował czujnie parę kroków za monarchą i z pewnością nie miał na sobie czarnych okularów ani antenki w uchu, jak jego dzisiejsi odpowiednicy. Stanowił raczej część komfortu swego pana niż jego ochronę. Ta, uzbrojona w karabiny z długimi jak piki bagnetami na sztorc, otaczała gęstym szpalerem całą posiadłość, ukryta za kępami świeżej zieleni, całkowicie niewidoczna dla imperatorskich oczu, niesłyszalna dla uszu, może jedynie wyczuwalna dla nozdrzy, kiedy majowy wietrzyk przynosił czasem zapach machorki i juchtowych gwardyjskich butów.

Mikołaj II trochę się znużył konwersacją przy stole gospodarza, która toczyła się wyjątkowo nie po francusku, a po angielsku, tak jak ją zaczął, nie wiadomo dlaczego, dostojny gość. Gospodarze skwapliwie się dostosowali. Książę pan, zaprzysiężony miłośnik francuskiej kuchni, win i rojalizmu, natychmiast przedzierzgnął się w anglomana i dzielił się swymi wrażeniami z wyścigów konnych Royal Ascot, gdzie miał okazję być w 1907 roku, opisywał obowiązkowy strój dżentelmena, który obstalował był sobie wtedy u najlepszego krawca na Saville Row w Londynie, oraz karego ogiera półkrwi angielskiej imieniem Black Arrow, którego wtedy nabył i z trudem przewiózł do swych stajni, a który zawiódł jego oczekiwania jako reproduktor i teraz, wywałaszony, chodzi w linijce. Monarcha słuchał łaskawie, ale z pewnym roztargnieniem; myśl jego pobiegła do kuzyna Jerzego V, króla Wielkiej Brytanii, tak zdumiewająco podobnego, że mogliby uchodzić za bliźniaków. Nie mógł naturalnie przypuszczać, że już niedługo królewski kuzyn go zawiedzie, wręcz zdradzi, odmawiając mu azylu i – jak później się okaże – ratunku przed bolszewickimi siepaczami. Teraz, w tym angielskim parku, wciąż jeszcze po angielsku, błądził myślami po genealogii wspólnych z Jerzym przodków z Hesji, Wirtembergii i Nassau. Przysiadł na ławce i gestem poprosił o papierosa. Adiutant doskoczył sprężyście, otwierając złotą papierośnicę, a potem podał carowi ogień.

– Thank you, my boy! – rzucił machinalnie car, chociaż chłopiec przekroczył już pięćdziesiątkę.

– You welcome, my Lord! – odrzekł adiutant w randze generała kawalerii.

Może dlatego, gdy Tadeusz nagle wyszedł zza wielkiego klonu z książką w ręku, car odezwał się do niego też po angielsku:

– What are you doing here?! – W tonie zapytania zabrzmiała nuta niemiłego zaskoczenia, że teren nie jest jednak dobrze strzeżony.

Tadeusz milczał przestraszony zarówno postaciami w galowych mundurach, jak i nieznanym językiem.

– On niczego nie ponimajet – zauważył adiutant.

– A po russki ponimajesz? – zapytał car.

– Niemnożko ponimaju – odparł ośmielony Tadeusz, bo przez pół roku okupowania pałacu przez Rosjan już się był trochę osłuchał języka Puszkina, Tołstoja i zauralskich katorżników.

– Wot, umnyj parień! – uśmiechnął się łaskawie Romanow i poklepał Tadeusza po policzku.

I wreszcie nastąpił akt trzeci tej dziwnej, niezrozumiałej sztuki napisanej przez Przeznaczenie, a wyreżyserowanej przez Los: pod koniec 1918 roku, w przeddzień zakończenia wojny i parę dni po piętnastych urodzinach Tadeusza umarła jego matka, Maria. Starsi bracia walczyli gdzieś na jakichś frontach, Tadeuszem musiała zaopiekować się starsza o dwa lata siostra Jadwiga, zwana Wisią. Dzieci pozostawały na utrzymaniu dworu, ale tu w czwartym roku wojny też się już nie przelewało. Wisia miała trudny charakter, była apodyktyczna i niecierpliwa, „w gorącej wodzie kąpana” – mówiły o niej przyjaciółki, „przyzwyczaja się do temperatury piekła” – dodawali jej starsi bracia, aby jej dokuczyć, chociaż naprawdę przepadali za nią. Przy tym wszystkim była bardzo pobożna, należała do kółka różańcowego i śpiewała w chórze parafialnym. Tadeusz też z nimi śpiewał, ale nie czynił tego z pobożności, po prostu kochał muzykę. Mimo że z natury zgodliwy i ustępliwy, wciąż musiał się zmagać z dyktaturą domową siostry, aż po jakiejś, w gruncie rzeczy błahej sprzeczce czara goryczy się przelała. Pewnej ciemnej nocy Tadeusz, gorliwy czytelnik Coopera, Curwooda czy Londona, autorów, których książki z każdego, nawet najbardziej cherlawego chłopca robiły śmiałego poszukiwacza przygód, zaszył się w sianie na jakimś wojskowym eszelonie i został razem z nim wywieziony na front wschodni. Był kwiecień 1920 roku i szwadron ułanów, którego stał się maskotką, brał właśnie udział w wyprawie kijowskiej. Po drodze rozegrały się jakieś epizody wojenne, asystował, bo chyba jeszcze nie walczył, w potyczkach z czerwonymi, czynił obserwacje podobne do tych, które po drugiej stronie frontu zapisywał Babel, po raz pierwszy zobaczył prawdziwą krew, prawdziwą śmierć, aż wreszcie nadszedł ten dzień, 8 maja 1920 roku na kijowskim Chreszczatyku. Tadeusz stał wyprężony na końcu szeregu, miał już na sobie legionowy mundur („siwy strzelca strój”), trochę przerobiony przez pułkowego krawca spadek po poległym koledze, ale wciąż za duży, bo nasz legionista nadal był drobny, chudy i wymizerowany. Przed znieruchomiałymi szeregami przechodził wolno, otoczony świtą, On. Komendant, Bohater, Legenda. Spod słynnych krzaczastych brwi uważnie i bystro przyglądał się twarzom swoich żołnierzy, którzy skoczyliby za nim w ogień. Doszedł do końca szeregu, aż zatrzymał się przed Tadeuszem. Popatrzył na niego i zadał najmniej pożądane pytanie:

– A ty ile masz lat, chłopczyku?

Tadeusz miał skończyć siedemnaście lat dopiero w październiku, ale wciąż wyglądał na piętnaście, mimo to, starając się, aby głos jego brzmiał dorośle, oznajmił:

– Niedługo skończę osiemnaście.

Komendant Piłsudski uśmiechnął się pod sumiastym wąsem, uszczypnął go pieszczotliwie w policzek i powiedział, ni to z naganą, ni to z pochwałą:

– No, no… – A potem dodał cicho: – Uważaj na siebie, chłopcze. Musisz wrócić cały do domu!

Odegrano akt trzeci, kurtyna zapadła. Ale cóż właściwie Los (Bogowie? Opatrzność?) chciał nam powiedzieć, aranżując taką serię wydarzeń? Trzej giganci tego świata dotykają policzka niepozornego chłopca z zapadłej prowincji, jakby go namaszczali jakimś specjalnym balsamem, błogosławili przed drogą, w którą ma wyruszyć. Dlaczego właśnie jego? Po co? Co z tego wynika? Czy kryje się w tym jakaś ważna prawda? Jakaś nauka czy przestroga, jakieś przesłanie, które powinniśmy zrozumieć? A może to jedynie dowód, że losem ludzkim rządzi przypadek, z którego przeważnie nic nie wynika. Bogowie grają w kości, w każdym rzucie inna kombinacja cyfr, aż padają same szóstki. I co? I nic. Wciąż grają. Ponowny rzut i kostki rozsypują się w innej konfiguracji. Świat nie zatrzymuje się w pół obrotu; uporczywie wirując wokół osi swoich doczesnych spraw, nieustannie pędzi dalej w nieskończoną czeluść wieczności.

Tadeusz i jego bracia wrócili z wojny do domu, ale on się już rozpadł, przestał istnieć. Rodzeństwo spotkało się jeszcze na moment, a potem każdy poszedł własną sierocą drogą.

3.

Kiedy akuszerka dała klapsa chłopcu, a ten cicho zapłakał, Maria, która go właśnie urodziła, uśmiechnęła się z wyrazem takiego szczęścia i zachwytu w oczach, że jej ciotce Matyldzie, zwanej na co dzień Manią, asystującej u wezgłowia, pociekły łzy. Otarła je szybko, wstydząc się ich, bo z natury była skryta i nie lubiła okazywać uczuć. Dwadzieścia pięć lat wcześniej, kiedy zaczęto ją już uważać za starą pannę, jej bliźniacza siostra, Elżbieta, zamężna od siedmiu lat matka synka i trzech córeczek, uległa namowom męża i zgodziła się wyemigrować do Ameryki, zostawiając najmłodszą, Marysię, Matyldzie na wychowanie. Decyzja o pozostawieniu małego dziecka się wydaje okrutna, jeśli nie brać pod uwagę faktu, że Marysia zachorowała na szkarlatynę w dniu, kiedy rodzina zaopatrzona już w bilety na statek „Kaiser Wilhelm II” linii Lloyda przejeżdżała do Bremy przez Lwów, gdzie mieszkała Matylda. Nie było wyjścia: chorej Marysi na pokład by nie wpuszczono, rezygnacja całej rodziny równałaby się szaleństwu (bilety dla sześciu osób kosztowały majątek!), a Matylda szybko się zgodziła. Marysia nie zdawała sobie z niczego sprawy, bo przez tydzień leżała z czterdziestostopniową gorączką, zresztą miała dopiero troszkę ponad dwa latka. Niewykluczone, że po ozdrowieniu podobieństwo ciotki do matki też ułatwiło jej pogodzenie się z losem.

Niejasny natomiast pozostawał powód i nagła decyzja emigracji. Nie była to klasyczna i typowa dla biednej Galicji podróż „za chlebem”. Rodzicom Marysi wiodło się wcale dobrze. Jej ojciec, Jan Slavik, pochodził z Czech i był, co prawda, tylko naczelnikiem stacji w garnizonowym, niewielkim mieście na wschodnich rubieżach monarchii, ale matka, Elżbieta, wniosła mu ładny posag oraz klasyczną urodę kresowej szlachcianki, świetnie wychowanej i wykształconej na pensji dla panien Sacré-Coeur we Lwowie. Jan był przystojnym mężczyzną, wysokim, smukłym, o pięknej, arystokratycznej twarzy, który wśród stałych bywalców tutejszego kasyna oficerskiego, licznych prawdziwych von und zu prezentował się świetnie. Wyglądał nawet szlachetniej od wielu synów rodów zapisanych w Almanachu Gotajskim, odbywających tu służbę wojskową, tyle że oni w kasynie i w żydowskim burdelu przepuszczali pieniądze swoich bogatych ojców, on natomiast większych pieniędzy nigdy nie miał i mógł liczyć jedynie na swoje szczęście. Do burdelu nie musiał chodzić, wciąż był zakochany w swojej pięknej żonie, a zresztą, gdyby tylko chciał, miałby na skinienie każdą z tych rozmarzonych panien, które wodziły za nim zamglonym wzrokiem, kiedy szedł promenadą sprężystym krokiem, w świetnie skrojonym mundurze ck kolejarza, jak wszystkie państwowe mundury w monarchii, bogato szamerowanym, a nawet przy szpadzie (!), co może wiązało się z wojskowym charakterem miasta i stacji. Zresztą jako człowiek zabobonny uważał, że skoro ma szczęście w kartach, nie powinien go szukać w miłości, i był szczęśliwy, że udaje mu się tak fortunnie łączyć pasję hazardzisty z zasilaniem domowego budżetu, bo rzeczywiście wciąż wygrywał. Nie były to ostatecznie jakieś wielkie sumy, w zadymionej kawiarni ochrzczonej dumnie kasynem oficerskim grało się skromnie, ojcowie szlacheckich poruczników nie przesadzali z hojnością, ale gdy co noc przynosi się do domu chociażby tylko zwitek niskich nominałów, można sprawiać żonie nowe kapelusze, sprowadzić córkom komunijne sukienki z Tarnopola, kupić synowi model lokomobili parowej w słynnym sklepie z zabawkami Lajosa Hägedüssa przy Wałach Hetmańskich we Lwowie. Jan stanowił zaprzeczenie typu hazardzisty: grał rozważnie, beznamiętnie, wypalał tylko jedno cygaro na wieczór i wypijał jeden kieliszek śliwowicy, wiedział, kiedy odejść od stołu, nie zarywał nocy. Za to go zresztą podziwiali młodzi oficerowie, których spitych do nieprzytomności i zgranych do suchej nitki odwozili nad ranem ordynansi do koszar jednym z dwóch fiakrów w mieście. Toteż kiedy Jan przez kilka wieczorów nie pojawił się w kasynie, a potem okazało się, że wyemigrował z całą rodziną, zaroiło się od plotek, coraz bardziej fantastycznych. Szeptano, że przyczyną wyjazdu były jakieś długi karciane – ale żaden z partnerów nie zgłaszał pretensji; mówiono o malwersacji na kolei – ale następca Jana tego nie potwierdzał. Miejscowe panny, niepocieszone po jego zniknięciu ze spacerowej promenady, opowiadały sobie niezwykle romantyczną historię, jakoby za tym stał jakiś nagły, gwałtowny romans. Mówiono, że pewnego wieczoru z ekspresu Kijów–Wiedeń, który miał tu dłuższy postój, bo pasażerowie musieli przesiąść się do innego pociągu, jadącego dalej już na węższych torach, wysiadła jakaś wytworna dama w gęstej woalce na twarzy, aby w dworcowej restauracji, bardzo eleganckiej, jak przystało na graniczną wizytówkę monarchii, wypić filiżankę kawy. Tam zobaczyła przystojnego naczelnika stacji i rzekomo miał nastąpić coup de foudre tak gwałtowny, że Jan zaraz wsiadł z nią do pociągu odjeżdżającego z peronu numer dwa przez Lwów i Kraków do Wiednia, nie zabierając nawet przyrządów do golenia, a przecież mógł, bo mieszkał w pięknym mieszkaniu służbowym na samej stacji.

Dalszego ciągu istnieją trzy wersje: według pierwszej Jan dojechał z damą aż do Wiednia i tam po paru dniach znalazła go w jakimś hoteliku żona. Zdeterminowana Elżbieta pobiła parasolką tajemniczą damę, podobno dobrze znaną w wiedeńskim półświatku, i za ucho zaprowadziła skruszonego Jana do ekspresu Wiedeń–Kijów. Koszty podróży nie były wysokie, bo oboje mieli darmowe przejazdy na wszystkich liniach Cesarstwa.

Według drugiej, bardziej cynicznej wersji, Jan rzeczywiście wsiadł do przedziału tajemniczej damy, ale wysiadł z niego już w Tarnopolu – nie wiadomo: zadowolony czy rozczarowany – i niezwłocznie powrócił. Cała eskapada zajęła mu tylko dwie godziny, zdążył jeszcze wpaść do kasyna i wrócić z niego, jak gdyby nigdy nic, nad ranem do domu. Podobno tej nocy nie wygrał ani centa, ale też nic nie przegrał.

Trzecia wersja, bardzo przyziemna, ale najbardziej prawdopodobna przedstawiała się tak: Jan, wzburzony urzędowym pismem, które nakładało na niego obowiązek naprawy semafora, nie przyznając na to żadnych środków, próbował ukoić swoje zmartwienie w dworcowym bufecie i po kolejnym kieliszku sznapsa podjął nagłą decyzję: jak stał, wskoczył do odjeżdżającego już ekspresu i wysiadł we Lwowie. Przespał noc w hoteliku Bractwa Kurkowego przy Strzelnicy pod Wysokim Zamkiem, rano ogolił się u miejscowego fryzjera, zresztą byłego Króla Kurkowego z lat 1887–1901, zjadł śniadanie, po czym udał się do Dyrekcji k.u.k. Kolei, gdzie szybko załatwił sprawę. Wieczorem już grał w kasynie i jak zwykle wygrywał.

Bez względu na to, która wersja dalszego ciągu była prawdziwa, cała historia i tak nie miała związku z wyjazdem do Ameryki, ale to nie przeszkadzało pannom snuć coraz bardziej niedorzecznych hipotez, sprowadzających się do jednej konkluzji: musieli wyjechać, bo on swoim wybrykiem zhańbił rodzinę i małżonkę, która nie mogła się już pokazać w żadnym porządnym towarzystwie.

W gruncie rzeczy przyczyna emigracji nie miała żadnego znaczenia dla porzuconej Marysi ani jej ciotki, opiekunki. Ważniejsze były problemy, którym teraz należało stawić czoło. W pierwszej fazie Matylda, zwana Manią, zachwyciła się nową sytuacją: dostała do zabawy piękną lalkę, która nie tylko zamykała oczy, ale można było ją karmić, myć i ubierać. Mania wróciła jakby do swego dzieciństwa i młodości, które były szczęśliwe, dopóki dzielone sprawiedliwie z bliźniaczką, Elżbietą. Małżeństwo siostry powitała z radością i podziwiała, bo ją również szczęśliwie adorował pewien młodzieniec, z którym wiązała poważne nadzieje. W niejasnych okolicznościach narzeczony (doszło już bowiem do zaręczyn) zaginął. Dosłownie zniknął. Nie wiadomo, co się z nim stało: utopił się w podziemnej już wtedy Pełtwi, został zasztyletowany w jakiejś melinie, uciekł do Patagonii, rozpłynął się w powietrzu? To ostatnie już mu się kiedyś przydarzyło, jako chłopiec poszedł na występ słynnego na całą monarchię magika nazwiskiem Jan Francugiewicz. Zaproszony na scenę ufny malec nakryty został na sekundę czarną peleryną mistrza, a gdy ten, demonicznie wypomadowany i poruszający się w lansadach po scenie, cofnął zasłonę, chłopca za nią nie było. Odnalazł się dopiero w szatni: kiedy zrozpaczeni rodzice pośpiesznie oddawali swoje numerki, aby zabrać palta i biec na policję, oddano im również syna, trochę otumanionego, za to już odzianego w półkożuszek. Teraz, kiedy znowu zniknął, zakochani w jedynaku rodzice też natychmiast wszczęli poszukiwania. Matka, Rusinka obrządku prawosławnego, odchodziła od zmysłów, paliła w cerkwi świece, leżała krzyżem, chodziła po jasnowidzach, ojciec, chociaż bogobojny, wręcz ortodoksyjny, działał bardziej pragmatycznie. Szanowany w Gminie Żydowskiej bogaty właściciel znanej wytwórni świetnych parasoli (opatentował swój wynalazek „laska-parasol”, genialny koncept składanego jak luneta pokrowca z kauczuku imitującego drewno dowolnego gatunku, który, nasunięty na złożony parasol, zamieniał go w sekundę w laskę – obowiązkowy atrybut dżentelmena w tamtej dobie, reklamowany wszakże zupełnie na odwrót: „Idziesz pan sobie z laską i nagle zaczyna padać deszcz, to pan się tylko z tego śmiejesz!” itd.) od razu zgłosił zaginięcie syna na policji i równocześnie wynajął prywatnego detektywa z Pragi, reemigranta z Ameryki, gdzie pracował rzekomo w słynnej agencji Pinkertona. Okazało się to blagą, Czech nigdy w Ameryce nie był, tylko siedział w więzieniu. Sam się wygadał o tym po pijanemu w jakiejś gospodzie na Zamarstynowie, bo przezorny ojciec wynajął też lokalnego kapusia, aby śledził prażanina. Niefortunny detektyw miał szansę w pewnym sensie upodobnić się do swego rzekomego pracodawcy, Pinkertona, gdyby się wtedy na czas ugryzł w język (w przenośni), bo jak wiadomo słynny amerykański twórca agencji kryminalistycznej pośliznął się na oblodzonym chodniku i ugryzł się w język (dosłownie), z czego wywiązało się śmiertelne zapalenie. Pomijając tysiące zawiłych szczegółów, trzeba stwierdzić, że mimo wysiłków ojca i ku rozpaczy matki, no i zakochanej Mani, syn i narzeczony się nie znalazł, a to, że Czech został skazany przez Sąd Grodzki we Lwowie za oszustwo, nie dało biednym rodzicom, ani też Mani, żadnej satysfakcji.

Kiedy Matylda-Mania dostała pod opiekę malutką Marysię, upływał już trzeci rok od zaginięcia jej narzeczonego. Te trzy lata przeobraziły wesołą, zalotną i bardzo zmysłową dziewczynę w smutną, wiecznie skwaszoną i zasuszoną starą pannę. Jej rozbudzone kiedyś zmysły przywiędły, „niczym niepodlewane kwiaty na grobie, którego nikt nie odwiedza”, jak zapisała młodopolskim stylem w sekretnym pamiętniku, przywiędło także serce wystudzone przez rozpacz. Matylda-Mania, wciąż niezamężna, pozostawała na utrzymaniu rodziców, którzy na szczęście dobrze gospodarzyli w swoim majątku na Podolu. Łożyli tym samym również na utrzymanie porzuconej wnuczki i nie żałowali grosza na jej kształcenie. Posłali ją, jak niegdyś córki, do Sacré-Coeur, potem do Seminarium Nauczycielskiego, gdzie poznała przyszłego męża, Tadeusza. Dziadkowie czynili tak, dopóki mogli, także po utracie dóbr, które po wojnie zostały za sowiecką granicą. Jedyną korzyść przy tych ogromnych stratach terytorialnych rodziny i całego narodu na wschodzie odniosła Matylda-Mania. Rodzice przywieźli z Podola swego długoletniego oficjanta, ubogiego, co prawda, jak mysz kościelna, już prawie pięćdziesięcioletniego, ale „poczciwego z kośćmi” Kazimierza, a po kilku latach namów i perswazji wydali ją za niego, kiedy dobiegała już czterdziestki. Urodziły się im dwie córki, Ala i Myszka (w tej rodzinie kochano imię Maria), które teraz, gdy przychodził na świat syn ich kuzynki, miały odpowiednio lat pięć i trzy. Dla niego będą one ciotkami.

Warto jeszcze, zamykając tę pobieżną biografię młodości leżącej w połogu Marii, wspomnieć o przedziwnym splocie przypadków, które zamknęły wątek zniknięcia narzeczonego Matyldy-Mani. Jego ojciec, wynalazca laski-parasola, wyznał na łożu śmierci w lwowskim getcie w roku 1943, że syn bynajmniej nie zaginął, tylko został potajemnie przez niego wysłany do Australii, aby w czasie długiej podróży zapomniał o swej narzeczonej, nieodpowiadającej wyobrażeniu ojca o synowej. Młodzieniec wyznał w liście ojcu, że w czasie długiej podróży w towarzystwie samych marynarzy zmienił orientację seksualną i że teraz marzy, aby dopłynąwszy do celu, zmienić także i płeć. Ojciec, ugodzony prosto w serce (z rykoszetem w jądra), zaniósł się płaczem bólu i wstydu. Zapłakany pobiegł po radę do rabina, ten wysłuchał go cierpliwie, zamyślił się i w końcu orzekł: „Czekać!”. Niestety, po paru miesiącach syn przysłał ojcu swoją fotografię w ślubnej sukni z welonem, z zażywnym jegomościem przy boku, którego w załączonym liście nazwał mężem. Tym razem stary parasolnik wściekł się: wydziedziczył syna i wyklął go oficjalnie w synagodze, za zgodą rabina. Nie sądził, żeby syn obdarzył go jakimiś wnukami, i wzdrygał się na samo wyobrażenie ewentualnego poczęcia. Nawet na łożu śmierci nie dowiedział się, że cała historia była upiornym żartem syna, który w Australii zasłynął jako wzięty kuplecista i autor musicalowych librett, a po wojnie zrobił karierę w Hollywood. Natomiast wspomniany magik, Jan Francugiewicz, już bardzo wyranżerowany, występował jeszcze po drugiej wojnie światowej, w 1946 roku w Krakowie, gdzie obiecywał na plakacie wśród wielu atrakcji także „Zniknięcie żywego konia ze sceny”. Tam go zobaczy chłopiec, który przed chwilą przyszedł na świat jako pierworodny syn Marii z domu Slavik i Tadeusza Taschke. Zobaczy, że mimo wysiłków starego magika koń nie zniknie ze sceny, i będzie mu za nich obu wstyd i bardzo im będzie obu współczuł. Ale najpierw musi przeżyć całe piętnaście lat, co w czasach, które nadejdą, wcale nie będzie to łatwe.

4.

Hoża, rumiana mamka trzymała zawinięte w pieluszki niemowlę i starała się mu wepchnąć w buzię brodawkę swojej piersi wielkiej jak bochenek chleba. Niemowlę uporczywie odwracało głowę, nie chciało jeść.

– Daj mu spokój, nie jest głodny – powiedziała Maria, mama chłopca.

– Win musyt’ jisty, bo jakszczo ne bude, to bude chwority².

– Nie bój się. Nic mu nie będzie, jeśli się przegłodzi. Zachorować to on może z przejedzenia.

Mamka niezadowolona pokręciła głową i zaczęła upychać pierś w staniku.

Przez pierwsze tygodnie Maria dawała sobie radę sama, miała wystarczająco dużo pokarmu, ale kiedy zaczęło go jej brakować, poszukała mamki. Ten zapomniany dziś proceder może się wydawać barbarzyński, przypomina karmienie małych, osieroconych tygrysiątek przez sukę w zoo, ale w tamtych czasach był powszechny. Większość szlachetnie urodzonych paniczów wykarmiły mamki z ludu, a gdy dorastali, wprowadzały ich często także w tajemnice płci, co można wytłumaczyć ich pewnie nieuświadomionym lub utajonym „zastępczym kompleksem Edypa”. Nie było przecież lodówek, gdzie można by przechowywać ściągnięte mleko matki, a przypadek taki, jaki zdarzył się babce Marii, gdy karmiła bliźniaczki, stanowił raczej kuriozalny wyjątek: ich służąca Wikta, znana ze starczego łakomstwa, wypiła cały dzbanuszek przetrzymywanego na lodzie matczynego mleka i dziewczynki darły się całą noc. Stara Wikta tłumaczyła swój nieetyczny i nieestetyczny występek, twierdząc, że uległa nieodpartej mocy ślepej wiary w odmładzającą moc ludzkiego mleka. Od tego czasu przylgnął do niej pseudonim „Wampir”.

Ołenę naraiła Marii kobieta z Sokolnik, ukraińskiej wsi pod Lwowem, dostarczająca mleko. Ten obyczaj był wówczas bardzo popularny, w mieście widywało się „baby z mlekiem”, jak je nazywano, objuczone ogromnymi tobołami na plecach, sprzedające prócz mleka także masło, twarogi, jaja, a w stosownych okresach również owoce leśne. Chodziły głównie po „swoich” domach, w lecie zawsze boso, w obfitych, barwnych spódnicach, pod którymi chyba nie nosiły bielizny, bo widywano, jak na skwerach, bez skrępowania rozkraczone, oddawały na stojąco mocz, silnym strumieniem, zupełnie jak krowy, od których przynosiły to słynne, sokolnickie mleko. Myślano już pewnie wtedy podświadomie o ekologii, nie znając jeszcze takiego pojęcia, skoro przedkładano te naturalne produkty nad naprawdę świetne wyroby prężnej ukraińskiej firmy „Masłosojuz”. Ołenę, mamkę chłopca, wybrano więc z odpowiedniego, rzecz można, środowiska mleczarek. Przywiózł ją osobiście jej mąż, Wasył, o zwisających smutno czarnych wąsach i spojrzeniu spode łba, typ określany wtedy mianem „rezuna”, myślący rzekomo tylko o tym, jak „ryzaty paniw i Lachiw”³. Wasył ponuro obejrzał nyżę w kuchni, w której miała spać Ołena, dziwnie podejrzliwie przyjrzał się dziecku, przeżegnał krzyżem żonę i bez słowa odjechał furką zaprzężoną w kudłatego konika w hołoblach. Działo się to zaraz po chrzcie chłopca, który w kościele parafialnym pod wezwaniem Najświętszej Marii Panny Śnieżnej otrzymał imiona Ludwik Maria. Ksiądz oblewający mu główkę święconą wodą i podający do buzi szczyptę soli odchylił się odruchowo, zupełnie niepotrzebnie. Ludwik nie prychnął mu tą solą w oczy jak większość niemowląt, spokojnie ją przełknął i dalej pogodnie przyglądał się dziwnie ubranemu panu z kropidłem. Gdy zabrzmiały organy (pobożni rodzice chrzestni zamówili dodatkowo mszę), Ludwik znieruchomiał, najwyraźniej zaczął słuchać uważnie muzyki, przymykając z błogości oczka.

Ołena była kobietą urodziwą, jak większość ukraińskich chłopek: wysoka, bujna, czarnobrewa, mimo sporej nadwagi poruszała się z gracją baletnicy. Od razu polubiła, a może nawet pokochała Ludwika, a on instynktownie ją zaakceptował i jakby nawet chętniej przyjmował jej pokarm niż matczyny, o co Maria była troszkę zazdrosna. Ołenę zachwycało, że kiedy chłopiec ssał, cały czas patrzył jej uważnie w oczy i kładł malutką dłoń na piersi. Oblewała się wtedy rumieńcem, jakby przyłapała się na czymś wstydliwym. Nie przyznałaby się za nic, że to ta jakaś sekretna przyjemność powoduje zbyt częste karmienie dziecka.

Maria przeszła do drugiego pokoju.

– Ta durna Ołena chce go przekarmić. Z dobrego serca… – poskarżyła się półgłosem mężowi, który zajmował się nabijaniem gilz tytoniem.

– Mówię ci, że pokarm rzuca się jej na mózg – odpowiedział Tadeusz. – Jest takie opowiadanie Zoli, a może Maupassanta, o głodnym żołnierzu, który spotyka w pociągu karmiącą matkę…

5.

Zmierzch był ciepły i pogodny, wiosna oddychała już pełną piersią, od parku pod Wysokim Zamkiem szły odurzające zapachy bzów. Chudy stróż magistracki w wysokim cylindrze nieśpiesznie szedł z długą tyczką i jedną po drugiej zapalał wysokie gazowe latarnie wzdłuż stromej ulicy Kurkowej. Maria czuła, że jej bieg w rozwianym białym płaszczu, z włosami w nieładzie i obłędem w oczach, tworzy dysonans w tej spokojnej okolicy, ale z trudem tłumiła płacz. Biegła i wołała rozpaczliwie, choć zdławionym ze wstydu głosem:

– Tadzik! Tadzik!

Zamiatający chodnik stary dozorca uchylił czapki.

– Pan radca wszedł do wartowni.

Maria przebiegła jeszcze kilkanaście kroków przy murze koszar i skierowała się do budyneczku wartowni. Wpadła do środka. Wianek żołnierzy otaczał wózek, w którym leżało niemowlę. Starali się je zabawić: stroili miny, huśtali, pokazywali jakieś przedmioty. Niemowlę patrzyło na to poważnie dużymi ciemnymi oczami, w których migotały ślady łez. Maria dopadła wózka.

– Syneczku mój! Matko Boska!

Żołnierze rozstąpili się zmieszani.

– Gdzie jest mój mąż?! – krzyknęła Maria z gniewem.

– Poszedł z wachmistrzem… – zaczął nieśmiało jeden z żołnierzy. – Po tę waszą służącą…

Wachmistrz, starszy człowiek z zakłopotanym wyrazem twarzy, szedł szybko korytarzem koszar, tuż za nim podążał Tadeusz w rozpiętym trenczu, z kapeluszem w dłoni. Ich kroki odbijały się echem od sklepień poklasztornego budynku. Dotarli do drzwi na końcu korytarza, wachmistrz otworzył je, weszli do środka. Tadeusz zobaczył ogromną salę żołnierskiej sypialni, rzędy piętrowych prycz równo zaścielonych. Na jednej z ostatnich, w głębi pod oknem, w półmroku bielały uniesione w górę kolana kobiety, dzwoniła rytmicznie sprzączka paska rozpiętych spodni, w powietrzu unosiły się ostre zapachy miłosnych soków i spazmatyczne jęki uniesień. Bliżej wejścia trzech oczekujących żołnierzy na widok wachmistrza dało nura pod łóżka, zapinając pośpiesznie rozporki. Wachmistrz wrzasnął wściekle do żołnierza na dziewczynie:

– Hawryluk! Melduj się, świnio!

Młody żołnierz przerażony zeskoczył z pryczy, porządkując w panice garderobę, Ołena podniosła głowę, mrugając nieprzytomnie. Wstyd, który odczuł Tadeusz, był chyba większy niż jej, bo zażenowało go to, że odczuł podniecenie.

Po chwili szli już ulicą w dół, przy murze koszar. Maria pchała wózek szczęśliwa, ale wciąż wzburzona. Mówiła półgłosem do Tadeusza:

– Niech pakuje manatki, natychmiast! Nie zniosę ladacznicy pod moim dachem!

– Spokojnie Maryś, spokojnie, już się nie denerwuj… – powtarzał z czułością Tadeusz.

Ołena szła parę kroków za nimi, płakała. Minęli zamiatającego dozorcę, który znowu ukłonił się z uszanowaniem. Do chlipiącej Ołeny mruknął gniewnie:

– Durnowata małanka! Mąż cię zabije!

Potem, w sypialni, Maria, karmiąc butelką niemowlę, mówiła już spokojnie:

– Zawiodła nasze zaufanie, nie można tego wybaczyć!

– Daj spokój, Maryś. Przecież to z głupoty. Wachmistrz mówił, że te chłopaki, przeważnie Rusini, brali ją na litość… Że niby czują się tacy samotni we Lwowie, wśród Polaków…

– Dobre sobie: samotni! Tylko patrzeć, jak zaczną znowu do nas strzelać!

– No, już, już… Nie denerwuj się, nie będą już strzelać… – Tadeusz głaskał ją łagodnie po głowie.

Otworzyły się drzwi i do pokoju wsunęła się na kolanach zapłakana mamka. W ręce trzymała zapaloną świecę, na szyi miała zawieszoną sporą ikonę, jak jakiś pątnik.

– Pomyłuj, pani! Ja wże ne budu, prysahaju, ne budu⁴!

Podpełzła do Marii, bijąc pokłony, pochwyciła rąbek sukni, całowała go histerycznie i jęczała:

– Pomyłuj, pani, pomyłuj…

Tadeusz podszedł do niej energicznym krokiem i zdmuchnął świecę, którą natrętnie podsuwała pod oczy Marii, jakby chciała ją tym omamić, rzucić na nią jakiś czar. Podniósł ją za ramiona z klęczek i wypchnął z pokoju.

– No już, już, Ołena, dość! Idź spać! – Zamknął za nią drzwi i wrócił do żony.

Maria się nadąsała.

– To twoje miękkie serce! Czuję, że chcesz jej przebaczyć! Przecież ona może być czymś zarażona!

– Poślesz ją do doktora. Możemy ją wyrzucić, ale z kim zostawimy Ludwika jutro?

– Jutro nie pójdę do pracy.

– A pojutrze?

– Rzucę pracę.

– Utrzymamy się z pensji referendarza siódmej grupy?

Maria umilkła, odstawiła butelkę i położyła Ludwika na łóżku. Uśmiechnęła się z czułością i zaczęła go przewijać. Podniosła wzrok na Tadeusza.

– Wiesz, ten stróż, co zamiata ulicę, nazywa cię panem radcą…

– Może kiedyś nim będę? – Tadeusz się uśmiechnął. – To znaczy wcale o tym nie marzę, ale pensja lepsza…

Przetrzymali Ołenę jednak aż do jesieni, Ludwik skończył rok, zaczął już jeść jakieś kaszki, tarte warzywa, trzeba go było powoli odstawiać od piersi.

Jedenastego listopada przyjechał po Ołenę mąż. Fatalnie wybrał dzień, na który wypadało wszak Święto Niepodległości, a może właśnie wybrał go celowo, na złość Lachom. Wczesnym rankiem udało mu się bez przeszkód wjechać do miasta, później było gorzej. Kudłaty konik zanieczyścił pod bramą ulicę i wywiązała się sprzeczka z dozorcą, pojawił się policjant, omal nie doszło do użycia pałki, spisano protokół. Na szczęście Ołena wreszcie wyszła i udobruchała dozorcę dwuzłotówką. Policjanta obdarzyła tylko bladym uśmiechem, ale zadowolił się nim. Niosła skromny tobołek, obszerna spódnica słabo maskowała pokaźną już ciążę. Mąż przyjął to ponuro, ale nie odezwał się do niej słowem, nie zaszczycił jednym spojrzeniem, kiedy wgramoliła się na słomę. Cmoknął na konika. Przed bramą koszar umajoną jedliną i ozdobioną biało-czerwonym transparentem: „Niech żyje Święto Niepodległości! 1918–1932!” musiał zatrzymać furę, bo wychodziła stamtąd orkiestra garnizonowa w paradnych mundurach. Błyszcząca buława dyrygenta poszła w górę, orkiestra zaczęła grać: „Hej, strzelcy wraz, nad nami orzeł biały!”, za nią wymaszerowywały szeregi wojska. Żołnierze od razu rozpoznali Ołenę na wozie, zaczęli wesoło machać i krzyczeć:

– Hej, Ołenka! Pamiętasz mnie?! Ołena! Ołeńka, jak twoja maleńka?! – Czynili nieprzyzwoite gesty.

Wąsaty Rusin patrzył na to spode łba i milczał.

6.

Upłynęły trzy lata. Ludwik rósł zdrowo, mieszkali dalej na Kurkowej, wciąż na dorobku. Tadeusz awansował o jeden stopień w hierarchii urzędników państwowych, pracując w Dyrekcji Poczt i Telegrafów, Maria uczyła w szkole rysunków oraz polskiego, co wystarczało na skromne życie, nawet na służącą, która sprzątała, gotowała i zajmowała się Ludwikiem. Była to dość posępna starsza kobieta, wdowa, lekko ułomna, bo w młodości spadła z jabłonki, w związku z tym nie stanowiła już pokusy dla żołnierzy z pobliskich koszar. Nazywała się Klaudyna, ale kazała na siebie wołać Klodzia. Tadeusz nie przepadał za nią, z premedytacją nazywał ją ciocią Klocią lub panią Kloklo, Ludwik trochę się jej bał, ale prowadziła im dom bardzo dobrze.

Na wakacje jednak nie mogli sobie jeszcze pozwolić. Mały Ludwik spędzał całe lato pod Lwowem, w Zimnej Wodzie, gdzie ciotka Mania i wujek Kazimierz mieli dom z dużym ogrodem. Przyzwyczaił się nazywać ich babcią i dziadkiem, natomiast Ali i Myszki, tak niewiele starszych od niego, nie nazywał ciotkami, chociaż formalnie nimi były. Jego mama, Maria, przyjeżdżała i zostawała z nim, jak tylko skończył się rok szkolny, a wtedy Tadeusz pędził we Lwowie żywot słomianego wdowca. Do nich dołączał jedynie na niedzielny obiad, na który zawsze podawano zimną zupę owocową, przeważnie jabłczankę, kurczaki z mizerią i młodymi ziemniakami, a na deser lody waniliowe. Tadeusz nazywał to menu rytualnym, Maria błagała, aby nie mówił tego przy ciotce, mógłby ją bowiem obrazić. Było to jednak mało prawdopodobne, ciotka bardzo lubiła Tadeusza i mimo wszystko, dla odmiany, przyrządzała co jakiś czas jego ulubione menu rytualne nr 2: zupę szczawiową z jajkiem na twardo, kotleciki cielęce z młodą marchewką i kompot agrestowy lub rabarbarowy, tu nazywany „rumbarbarowym”.

Na czas urlopu Tadeusza, przeważnie w sierpniu, Maria wracała do Lwowa i urządzali sobie miodowy miesiąc: chodzili na niedalekie wycieczki po okolicach miasta, na kąpielisko miejskie na Zamarstynowie, wieczorami do kina albo na lody orzechowe do cukierni Zaleskiego na ulicy Akademickiej. A potem wcześnie szli do łóżek i zarywali noce lekturami książek z zaprzyjaźnionej wypożyczalni. Raz na tydzień, przy zgaszonym świetle, grzecznie i po bożemu się kochali.

Dni biegły spokojnie, leniwie. Najdrobniejsze wydarzenia urastały do rangi niezwykłych, o których pamiętano i które opowiadano miesiącami, starając się wzbudzić w słuchaczach emocje równe własnym, co rzadko kiedy się udawało. Ale dobrze świadczyło o czasie, w którym przyszło im żyć: panował pokój, czuli się bezpiecznie, przyszłość wydawała się różowa.

Wśród wielu uroków i zalet ich miejsca na ziemi ważną rolę odgrywał zdrowy klimat kontynentalny. Lata były upalne i suche, zimy śnieżne i mroźne, żyzna ziemia okolic dawała plony obfite i dorodne. Miasto bezpieczne otulającymi je wzgórzami, piękne nawarstwioną przez wieki architekturą, bogate wielokulturowością mieszkańców Polaków, Żydów, Rusinów, Ormian, Niemców, Węgrów, Rumunów i wielu innych nacji, promieniowało niepowtarzalną aurą spokoju, dobrobytu i pogody ducha. Harmonia pełnej godności historii grodu i jego tradycji z lekkomyślną beztroską dnia codziennego, z humorem ulicy i otwartością serc stała się firmowym znakiem Lwowa, niewidzialną pieczęcią na towarach wystawianych tu na dorocznych Targach Wschodnich. Tą imprezą handlową miasto przyciągało wystawców z całej Europy, jak kiedyś ściągało karawany kupców wiozących wschodnie towary: perskie dywany i tureckie szable, figi, daktyle, rodzynki, cynamon, wanilię, migdały, rachatłukum, słodkie małmazje z Peloponezu i mocne wina z Węgier, aby tu wymienić je na bursztyny, beczki solonych bałtyckich śledzi czy skóry gronostajów i soboli. Dzięki temu handlowi miasto bogaciło się i kwitło, wielu z przyjezdnych kupców osiedlało się tu, zakładało rodziny, wielonarodowy tygiel wrzał i kipiał, destylowały się wspaniałe zjawiska artystyczne, rodziły się wybitne jednostki, jak krople szlachetnego kruszcu wytopione i połyskujące w stygnącym popiele.

Najliczniejszą nację narodową stanowili rzecz jasna Polacy, więc miasto i jego duch były przede wszystkim polskie, nawet pod zaborem austriackim, kiedy we Lwowie znajdowała się stolica Galicji i Lodomerii, a co dopiero teraz, w niepodległej Rzeczpospolitej, wywalczonej tu przez Orlęta, świętą ikonę Lwowa. Czas powoli jednak zacierał wspomnienia krwawych walk, wrogość między Polakami a Ukraińcami topniała, akcje nacjonalistów natomiast były jeszcze sporadyczne i miały niewielki wpływ na nastroje w mieście, gdzie Ukraińcy należeli do zdecydowanej mniejszości. Co innego na prowincji – Lwów otaczało morze wsi ruskich (bo wciąż Ukraińców zwano tu Rusinami), rezerwuar siły roboczej i produktów rolnych, a im dalej na południowy wschód, tym bardziej dominował żywioł ukraiński. Tu byli po prostu u siebie. Od paru lat panowała moda na huculszczyznę, inteligencja lwowska, a i warszawska, zaczęła jeździć na wakacje do małych podkarpackich miejscowości. Takie nazwy jak Worochta, Jaremcze, Kosów stały się znane i popularne, zaczęły konkurować z Zakopanem czy Krynicą, a huculskie liżniki, czyli kilimy, świetnie pasowały do awangardowych, prostych mebli „Ładu”, w których zagustowały młode, postępowe małżeństwa zamieszkujące spółdzielcze nowoczesne osiedla, takie jak stołeczne WSM lub lwowskie bloki na Wzgórzach Wuleckich.

Pora, która właśnie nadeszła, nazywana naiwnie, a w gruncie rzeczy szowinistycznie, „złotą polską jesienią”, też była tu urodziwa, zwłaszcza w licznych we Lwowie parkach i ogrodach. Ten, do którego mieli najbliżej, u stóp Wysokiego Zamku, przy strzelnicy Bractwa Kurkowego, należał do przybytków szczególnie malowniczych, ze starymi, majestatycznymi drzewami, zadbanymi klombami i cienistymi alejkami, gdzie ławki stały w zacisznych zakolach starannie strzyżonych żywopłotów, sprzyjających bezdomnym, zakochanym parom i zmęczonym bywalcom znanej, lubianej piwiarni, ulokowanej przy wejściu.

Tej słonecznej niedzieli siedzieli jak zwykle na swojej ulubionej ławce i patrzyli z zachwytem na Ludwika, który zbierał błyszczące kasztany i z daleka pokazywał im je z dumą. Tadeusz nalewał z termosu kawy, Maria rozwijała kanapki. Nagle na polance pojawił się duży pies, bokser, i puścił się biegiem w stronę Ludwika. Maria wydała okrzyk przestrachu, Tadeusz zerwał się i popędził do syna. Pies podbiegł do chłopca, ten odwrócił się do niego ufnie, wyciągnął rączkę, ojciec był już blisko, krzyknął na psa ostro:

– Poszedł! Poszedł stąd! Marsz!

Pies obwąchał Ludwika przyjaźnie i oblizał mu twarzyczkę mokrym jęzorem, a gdy Tadeusz złapał Ludwika obronnym gestem, siadł posłusznie i podał łapę. Dobiegła Maria.

– Syneczku! Nic ci się nie stało?

Ludwik śmiał się radośnie.

– Pocałował mnie!

– Nie bałeś się pieska, jak biegł do ciebie?

– Nie, bo on się do mnie śmiał.

Rodzice wymienili spojrzenia, ojciec powiedział z intencją pedagogiczną:

– Ale czasem pieski się nie śmieją i są bardzo złe. Mogą cię ugryźć. Musisz zawsze uważać…

– Nie widziałem jeszcze złego pieska – mówił Ludwik, maszerując dzielnie pod eskortą rodziców do ławki, gdzie czekał na niego posiłek. Na ramieniu miał małą torebkę wypełnioną kasztanami.

– Możesz mi dać jednego? – zapytał ojciec.

– Jednego mogę – odparł wspaniałomyślnie Ludwik i dał ojcu kasztan.

Ojciec gwizdnął na psa, który wciąż kręcił się koło nich, pokazał mu lśniącą brązową kulkę i rzucił ją z rozmachem w stronę krzaków. Pies popędził za pokusą z radosnym ujadaniem. Ludwik też śmiał się radośnie. Było potem co opowiadać babci Mani, dziadkowi Kazimierzowi, Ali i Myszce, koleżankom nauczycielkom w szkole im. Marii Magdaleny i kolegom urzędnikom w Dyrekcji Poczt i Telegrafów, pani Kloklo, a nawet poczciwemu dozorcy Janowi, który z szacunkiem wysłuchiwał opowieści „pani radczyni”, nie śmiąc zauważyć, że „pan radca” już go nią wcześniej uraczył. Ta naiwna i przesłodzona historyjka stała się jedną z rodzinnych legend, co później, gdy Ludwik już dorastał, wprawiało go w dziką furię. „Dlaczego mnie ten pies nie ugryzł albo przynajmniej nie obsikał?!” – wykrzykiwał do zawstydzonej i zmartwionej mamy. Ojciec starał się ukoić jego wybuch, celowo bagatelizując sprawę: „O co ci właściwie chodzi? Pies był miły, ty grzeczny, park cudowny, to była taka piękna chwila, kiedy człowiek ma złudzenie, że życie jest wspaniałe, ludzie szczęśliwi, że wszystko się dobrze skończy. Taki nieoczekiwany, czysty, słodki akord harmoniczny w kakofonii świata. Czy nie warto było go zapamiętać, aby w chwilach zgiełku i zgrzytów przywoływać go, wskrzeszać ku pokrzepieniu serca?”. Ludwik milkł, zawstydzony argumentami ojca, przyznawał mu rację, ale w duchu cierpiał, że ta jego uległość, ten jego zrównoważony charakter już od dzieciństwa kierowały nim, określały go i nawet w jakiś sposób wpływały na zdarzenia, które mu się przytrafiały.

7.

W połowie zimy następnego roku udało się umieścić Ludwika w przedszkolu, mimo że cztery lata miał ukończyć dopiero w sierpniu. To przyśpieszenie rodzice uznali za konieczne, bo spostrzegli, że pani Kloklo ma niedobry wpływ na chłopca. Mówiła z silnym, lwowskim zaśpiewem, właściwie gwarą, nazywaną tu bałakiem, językiem ulicy, biedoty, przekupek z targowiska na Krakidałach, slangiem batiarów, czyli rozmaitych obiboków, szlifibruków i niebieskich ptaków, w których obfitują wszystkie wielkie miasta, i Ludwik zaczął sobie przyswajać rozmaite określenia i zwroty, niezrozumiałe czasem nawet dla rodziców. Było to o tyle dziwne, że przy nich pani Kloklo wysławiała się w miarę poprawnie, może trochę pretensjonalnie, ale widocznie się pilnowała, przy chłopcu natomiast hamulce jej puszczały. Ojciec zdębiał, gdy syn nagle w parku powiedział:

– Hulajmy do hawiry, mam uchoty na jajecznicy z trymbulku! – co znaczyło: „Chodźmy do domu, mam ochotę na jajecznicę ze szczypiorkiem”.

Ludwik, widząc zdumienie ojca, zawstydził się trochę i uznał za stosowne się wytłumaczyć:

– To pani Kloklo tak mówi…

– Ale ty wiesz, że tak się nie mówi? My z mamusią tak nie mówimy.

– Tak, wiem. Ja też tak nie mówię – oświadczył z godnością.

A jednak mówił. Coraz częściej wtrącał takie słowa jak: katulać (toczyć), badyli (chwasty), frygać (jeść), najsampierw (przede wszystkim), trzeba więc było trochę odizolować go od wpływów pani Kloklo. Zwłaszcza że Ludwik przejmował od niej także jej posępną aurę, jakąś ponurość i milkliwość, nawet zaczął spoglądać na świat tak jak ona: nieufnie i spode łba. Tadeusz próbował dociec, skąd bierze się ten wiecznie ponury nastrój ich gospodyni, bo jednak raczej nazywali ją gospodynią niż służącą. Początkowo składał to na karb jej ułomności: nie była garbata, miała skrzywioną łopatkę, ale utrudniało to jej ruchy, nadawało im jakiegoś złowieszczego, demonicznego charakteru. Wypadek, który ułomność spowodował, zdarzył się w młodości, tuż przed jej ślubem, zaplanowanym na lato 1914 roku. Miała wtedy dwadzieścia dwa lata, a jej narzeczony, o sześć lat starszy, służył w 20. Pułku ck Piechoty w Krakowie. Poznali się rok wcześniej na festynie na Pohulance, on przyjechał na tygodniową przepustkę, ją na zabawę namówiła koleżanka. Obie służyły wtedy w dobrych domach we Lwowie. Na fotografii, zatkniętej za ramkę obrazka przedstawiającego świętą Cecylię z rękami na klawiaturze fisharmonii, który zdobił jej nyżę w kuchni, stali we trójkę na tle karuzeli: on w mundurze z dystynkcjami feldfebla, wysoki, przystojny, one obie po bokach, urodziwe, roześmiane, jasna i ciemna, ciemna to ona, Klaudyna, Klawdia, teraz pani Kloklo. Na fotografii może się wydawać, że on zerka raczej na blondynkę, ale feromony brunetki okazały się widać mocniejsze: jeszcze tego wieczoru wyznali sobie miłość i ją skonsumowali, a kiedy przyjechał na Boże Narodzenie, zaręczyli się. Dopiero przed ślubem doszło do kilku dramatycznych wydarzeń.

Klaudia, która służąc w domu pewnego mecenasostwa, nauczyła się świetnie gotować, wpadła na pomysł, że warto przygotować dla weselnych gości duży gar kompotu, na gaszenie pragnienia, bo w lipcu tego lata żar lał się z nieba. Poszła więc do sadu przy domu swoich rodziców w małej wiosce pod Lwowem, wspięła się na jabłonkę i zaczęła rwać owoce niezupełnie jeszcze dojrzałe, ale na kompot w sam raz. W dzieciństwie często łaziła po drzewach, odważnie, jak drapieżnik, ale parę lat już upłynęło od tamtych czasów, trochę przytyła, może też straciła dawną zręczność, a może po prostu miała pecha, dość, że gałąź się pod nią załamała i Klaudia runęła na ziemię. Wezwany felczer, sąsiad, zalecił okłady na bolącą łopatkę, stwierdził też poronienie. Płód miał mniej więcej cztery miesiące, był chłopcem i został zapewne poczęty w loży kina „Wanda” przy ulicy Stradom w Krakowie, gdy Klaudia pojechała odwiedzić narzeczonego na święta wielkanocne. Bilety do loży były drogie, ale mimo wszystko tańsze niż hotel na godziny. Płód pochowano w sadzie, może nawet pod feralnym drzewem, w najgłębszej tajemnicy. Felczer zaprzysiągł milczenie pod obrazkiem Matki Boskiej Ostrobramskiej, trzymanym patetycznie przez niedoszłą babkę dziecięcia, niedoszły dziadek wolał mu dołożyć dwa talary Marii Teresy, trzymane na czarną godzinę. Wyglądało na to, że czarna godzina właśnie nadeszła.

Ślub został odwołany ze względu na stan panny młodej, która leżała i mimo okładów bardzo cierpiała, nie zdając sobie sprawy, że łopatka zrasta się krzywo. Wszyscy jej współczuli, ojciec mówił, że jak ból nie przejdzie do patrona cierpiących, świętego Ignacego (31 lipca), to zawiezie ją do szpitala łyczakowskiego na badanie. Niestety, 28 lipca wybuchła wojna, nazwana potem wielką, zrobiło się zamieszanie, nikt się już nie przejmował cierpiącą, a narzeczony musiał wracać do pułku i został wkrótce wysłany na front, najpierw na rosyjski, potem na włoski. Tam w piątej czy szóstej bitwie nad Isonzo stracił nogę i odesłano go do domu.

Para spotkała się u schyłku 1916 roku, on przyszedł o kuli, ona usiłowała bez powodzenia ukryć krzywą łopatkę pod chustą, mimo to pobrali się miesiąc później w obrządku greckokatolickim, zwanym też unickim. On narzekał na taką jej decyzję, bo przecież oboje byli wyznania rzymskokatolickiego, ale ona wstydziła się miejscowego proboszcza, podejrzewała, że felczer wyznał mu na spowiedzi tajemnicę jej poronienia. A unita nie zadawał żadnych pytań.

Tymczasem rana po amputowanej w wojskowym lazarecie kończynie nie chciała się goić, zaczęła ropieć, ich miodowy miesiąc zamienił się w koszmar. Inwalida w nocy gorączkował i majaczył, domagał się, aby żona zdjęła mu but z odciętej nogi albo chociaż rozluźniła sznurówki. Sąsiadów budziły jego ryki: „Zdejmij! Zdejmij, bo cię zabiję!” i było to bardzo ambarasujące, bo opacznie interpretowali te żądania, nie bardzo wiedząc, co zrobić. Dopiero kiedy nieszczęśnik zaczął strzelać, wezwano policję. Dwaj starzy wiejscy policjanci pełni respektu dla inwalidy wojennego nie śmieli użyć przemocy, namówili go łagodną perswazją, aby oddał tylko naboje. Odtąd po nocach słychać było jedynie bezsilne trzaskanie iglicy Steyr Hahnpistole, kaliber 8 mm.

Po kilkunastu dniach takich cierpień i brewerii wdała się gangrena, zawieziono go do jakiegoś szpitala, przepełnionego rannymi z frontu, i tam, po kilku kolejnych, nieskutecznych, coraz bardziej skracających jego biedny kikut operacjach, zmarł. Klaudia została wdową.

Nastąpiło kilkanaście lat biedy, upokorzeń i poniewierki. Klaudia osamotniona, wyklęta przez rodzinę, bez środków do życia wystawała godzinami w kolejkach do jakichś okienek, walcząc o rentę po mężu, o jakąś zapomogę, choćby o kartki na chleb. Wojna nie chciała się skończyć, chleba nie było nawet dla wojska na froncie, rentę obiecywano z miesiąca na miesiąc. Kiedy nareszcie doszło do zawieszenia broni, rozpadło się stare państwo, a nowe nie kwapiło się przejąć jego długów. Społeczeństwo też zbiedniało, mało kto mógł sobie pozwolić na służbę, więc najwyżej najmowano Klaudię dorywczo do prania, które często okazywało się ponad jej siły. Nocami, w jakimś biednym kącie, płakała nad swoim marnym losem i uświadamiała sobie, że miała chyba tylko dwie jasne chwile w życiu, a obie, paradoksalnie, w ciemnościach: pierwszą w krzakach na Pohulance podczas festynu, drugą w loży kina „Wanda”. I koniec. Potem już były tylko udręki.

Pod koniec lat dwudziestych, po kolejnych reformach sytuacja w kraju na tyle się ustabilizowała, że Klaudia znalazła wreszcie pracę na miarę swoich umiejętności, z których najważniejszą był talent kulinarny. Przeszła przez kilka zamożnych domów, podkupywana przez kolejne, nielojalne przyjaciółki, aż jedna z nich, której dziecko chodziło do klasy prowadzonej przez Marię, zrobiła ostatniej chlebodawczyni Klaudii na złość w bardziej wyrafinowany sposób: nie podkupiła jej dla siebie, tylko wepchnęła ją nauczycielce swego dziecka, które miało kłopoty w nauce.

Ale trauma Klaudii, mimo upływu tylu lat, nie mijała. Ze skrzywioną cierpieniem i smutkiem twarzą, z zadartą oskarżycielsko łopatką, klaszcząc o posadzki rozklapanymi papuciami, cwałowała z miotłą przez pokoje jak walkiria, budząc niepokój, niemal grozę. Szczególnie źle to znosił Ludwik, więc zapisano go do przedszkola. Nie od razu się do niego przyzwyczaił. Nie podobały mu się piosenki, przebieranki i tańce, nie zasypiał podczas poobiedniej sjesty, nie wyszedł z domu, jeśli nie miał w kieszonce fartuszka kartki: „Śledzi i grzybów nie jadam”, nie cierpiał też kożuchów w mleku. Ale był grzeczny, sprawiał wrażenie potulnego, jakby trochę nieobecnego.

Przedszkole prowadziły wzorowo siostry skrytki, zwane także bezhabitowymi, czyli zakonnice w cywilu. Rano Ludwika odprowadzała pani Kloklo, odbierała go Maria, gdy wracała ze swojej szkoły albo z korepetycji, których mogła teraz udzielać, znacząco dokładając się do budżetu domowego. Lubiła te powroty do domu z szybko rozwijającym się synkiem, zachwycało ją, kiedy kroczył koło niej, usiłując stawiać duże kroki, i zadawał poważne pytania. Kiedy otrzymywał odpowiedź, nigdy nie stawiał sakramentalnego, idiotycznego pytania: „A dlaczego?”, którym dzieci potrafią doprowadzić dorosłych do szału. Zdawał się rozważać w myślach otrzymaną odpowiedź, czasem pytał o jakiś szczegół lub prosił o wytłumaczenie czegoś, czego nie zrozumiał.

Pewnego dnia Maria przyszła trochę wcześniej i jak inne mamy czekała w hallu, aż skończą się zajęcia, przez oszklone drzwi obserwując dzieci bawiące się z przedszkolanką. Poprzebierane za motylki, ptaszki, zajączki i grzybki kręciły się w kółko, śpiewając patriotyczną piosenkę:

– Jedzie, jedzie na Kasztance, na Kasztance, siwy strzelca strój, siwy strzelca strój. Hej, hej, Komendancie, miły wodzu mój…

Maria zauważyła, że Ludwik jest wyraźnie markotny, że śpiewa bez przekonania.

– Hej, hej, Komendancie, miły wodzu mój!

– Brawo! – krzyknęła siostra przedszkolanka, klaszcząc frenetycznie. – Kończymy, mamusie czekają.

Dzieci zaczęły zdejmować czapeczki z bibułki i oddawać je siostrze.

– Do widzenia, dzieci! – zawołała skrytka.

– Do-wi-dze-nia-sio-stro! – wykrzyczały dzieci.

Wyszły do hallu, gdzie była szatnia i stęsknione mamy.

– Dlaczego jesteś taki smutny, syneczku? Źle się czujesz? Coś cię boli? – zapytała Maria z czułą troską. Rzeczywiście wyglądał marnie, był rozdrażniony, rozkojarzony.

– Nie, tylko ja nie chcę być muchomorkiem.

– A dlaczego? Muchomorki są piękne, kolorowe…

– Ale kłamią! – krzyknął Ludwik zrozpaczony.

– Co!? – zdziwiła się Maria. – Jak to?

– Bo ładnie wyglądają, a są trujące!

– Wiesz, może masz rację… – odpowiedziała rozbrojona taką argumentacją.

Zapięła Ludwikowi płaszczyk i wyszli na ulicę. Brudny śnieg zaczął topnieć, czuło się już powiew wiosny. Oczka bałwanka, zrobione z małych węgielków, płakały czarnymi łzami. Ludwik podbiegł do niego i z rozpaczliwą złością uderzył w głowę. Spadła i roztrzaskała się na kawałki. Ludwik skoczył na nie i zaczął je deptać z furią.

– Nie chcę być motylkiem ani zajączkiem! Nie chcę śpiewać tych piosenek! To jest głupie, głupie, głupie!

8.

Umarł Marszałek Piłsudski, cała Polska pogrążyła się w żałobie. Tadeusz, który uwielbiał Dziadka jak wszyscy jego żołnierze i popierał duchem całą jego polityczną działalność, wszystkie jego decyzje, z zamachem majowym włącznie, przeżył to bardzo głęboko. No, może nie aż tak, jak jego koleżanka biurowa, pani Stefania, która na straszną wieść zemdlała, odwieziono ją na pogotowie i dostała dwa dni zwolnienia z pracy, bo upadając, uderzyła się w głowę o kant biurka, ale jak niemal wszyscy założył na rękaw czarną opaskę.

Jakoś w tych dniach zaczął odczuwać silne kłucie w lewej stopie, pod piętą wytworzyło się bolesne zgrubienie, przez które wyraźnie utykał. Lekarz zalecił okłady ze spirytusu salicylowego, niezbyt skuteczne, pani Kloklo przeforsowała więc codzienne moczenie nogi w wywarze z różnych ziół, który sama przygotowywała. Tadeusz siadywał wieczorami w kuchni z nogą w miednicy, odgradzając się od gadulstwa pani Kloklo gazetą. Wyszukiwał najmniejsze wzmianki dotyczące śmierci Marszałka, niektóre go wzruszały, inne oburzały, wtedy prychał gniewnie i miął gazetę. Dopiero po chwili uspokajał się i wracał do lektury.

Maria zajrzała do kuchni, żeby zrobić sobie herbaty, i zapytała z roztargnieniem:

– Jak tam noga?

– Posłuchaj tylko. – Tadeusz potrząsnął gazetą i zaczął czytać: – „Incydent związany ze śmiercią Marszałka zanotowano też w Komarowie, gdzie czternastego maja właściciel miejscowego młyna Jan Wróblewski odmówił listonoszowi Leluchowi uregulowania abonamentu radiowego, gdyż: »przez cały czas w radio brzęczą o tym trupie«. Młynarzem zajął się prokurator”. Oburzające!

– Nie przesadzaj. Ludzie mają różne poglądy…

– Ależ nie chodzi mi o poglądy jakiegoś młynarza, tylko że za nie się ściga! Chociaż mam nadzieję, że rozsądny sędzia odprawi z kwitkiem tego nadgorliwego prokuratora, to uważam, że nie powinno się publikować takich „ciekawostek”, to tylko wzburza społeczeństwo.

– A wzmianka o sędzim, który skazał chłopa na karę śmierci za zabicie kury, podobała ci się – śmiała się Maria.

– No, tak, ale on się okazał wariatem…

Pani Kloklo, która szykowała kolację, krojąc nożem kurczaki na zimno i przysłuchując się tej rozmowie dość obojętnie, i zamarła przy wzmiance o wyroku za zabicie kury, odetchnęła teraz z ulgą i pozwoliła sobie na uwagę:

– Wariatów to trzeba zamykać na Kulparkowie.

– No, tak, tylko jak ich poznać? I kto to ma robić? – westchnęła Maria.

– Inni wariaci. Najlepiej się na tym znają… – odparł Tadeusz i zagłębił się w gazecie.

Maria ruszyła w stronę wyjścia i wtedy coś stuknęło w miednicy. Tadeusz pochylił się i wyciągnął z wody spory odłamek szkła.

– O, Boże! Nosiłem to w pięcie przez piętnaście lat!

– Jak to?! – Maria wzięła do ręki szkiełko.

– W jakiejś ukraińskiej chacie pod Kijowem, kiedy zdobyliśmy wieś, zzułem buty, bo mnie strasznie piekły, i nastąpiłem na rozbitą butelkę. Wbiło mi się kilka takich odłamków, myślałem, że wszystkie powyciągałem…

– I przez piętnaście lat cię to nie kłuło?

– Czasem kłuło, ale nic sobie z tego nie robiłem.

Pani Kloklo znowu ośmieliła się odezwać:

– Pan pod tym Kijowem był z Marszałkiem Piłsudskim, prawda?

– No, tak – potwierdził Tadeusz.

– To teraz pan widzi: jak Marszałek umarł, to stamtąd – wskazała nożem na niebo – zobaczył wszystkie cierpienia swoich wiernych żołnierzy i zaczął już im pomagać.

– Pani Klaudyno, naprawdę… – westchnął Tadeusz zrezygnowany i zaczął wycierać stopę ręcznikiem haftowanym w huculskie wzory.

Maria uciekła z kuchni, żeby nie parsknąć śmiechem.

– Państwo się mogą śmiać, ale ja w to wierzę. Wiem, że gdyby mój Ostap żył, to Marszałek by stamtąd chociaż rentę mu załatwił…

– Przecież pani mąż nie służył pod Marszałkiem – zauważył Tadeusz już całkiem serio.

– A, no tak. No tak, prawda – zgodziła się pani Kloklo.

W dniu pogrzebu poszli na nabożeństwo żałobne w katedrze. Pani Kloklo trochę zamarudziła przy prasowaniu koszuli Tadeusza, więc szli szybko, spóźnieni. Żeby nadążyć, Ludwik prawie biegł. Byli już w Rynku, ustrojonym, jak całe miasto, biało-czerwonymi flagami przewiązanymi kirem, kiedy odezwały się dzwony wszystkich kościołów. Przechodnie stanęli w miejscu, i oni też. Tadeusz zdjął kapelusz i położył go sobie na sercu w geście hołdu. Ludwik, wystrojony w modny granatowy mundurek marynarski, popatrzył na ojca i zrobił to samo, zdejmując z głowy czapeczkę z napisem na otoku „Marynarka Wojenna”. Zrobił to tym chętniej, że wstążeczka przy czapeczce wycięta w jaskółczy ogon łaskotała go denerwująco w szyję. Dorożkarze na postoju zeszli z kozłów i zdjęli urzędowe czapki, pamiętające jeszcze czasy ck Galicji. Ten najbliższy miał długie, obwisłe wąsy, na końcu czerwonego nosa lśniła w majowym słońcu kapka. Jego koń zrobił krok do przodu i położył mu łeb na ramieniu. Ludwik zobaczył blisko jego ogromne, lśniące oko, w kąciku pojawiła się łza i spływała wolno w dół. Ludwik szarpnął matkę za rękę i powiedział cichutko:

– Koń też płacze…

– Współczuje Kasztance… – szepnęła Maria, uśmiechając się do niego z czułością.

Ludwik pokręcił głową i powiedział surowo, niemal z naganą:

– Nie. Płacze po Marszałku.

Ojciec spojrzał na niego uważnie. Od katedry napłynęła chóralna, świeżo skomponowana pieśń, która lotem błyskawicy rozbiegła się po wszystkich szkołach, koszarach i kościołach kraju:

– To nieprawda, że Ciebie już nie ma. To nieprawda, że jesteś już w grobie…

Było to cokolwiek niestosowne przez swoją egzaltację w złym guście, ale w gruncie rzeczy prawdziwe, bo trumna z ciałem Marszałka jechała wciąż jeszcze na lawecie armatniej z Dworca Krakowskiego na Wawel. W kondukcie żałobnym szedł prezydent RP Ignacy Mościcki, szli członkowie rządu, marszałkowie sejmu i senatu, przedstawiciele rządów kilkunastu państw, w tym obwieszony medalami marszałek Rzeszy Herman Göring, dawni legioniści i weterani powstań, kroczyła okryta żałobnym kirem ulubiona Kasztanka Marszałka. Trwało to cztery i pół godziny, o wiele dłużej niż planowano, dlatego w wielu miastach oddano salwy honorowe za wcześnie. Ale też dzięki temu Dzwon Zygmunta odezwał się ostatni i zabrzmiał jak koda pieśni o wielkiej stracie, którą poniósł kraj.

9.

Kiedy Marysia była mała, nie lubiła bawić się lalkami. Miała dużo zabawek, bo ilekroć dziadkowie przyjeżdżali ze swojego Podola, zawsze najpierw wstępowali do wielkiego sklepu Hägedüssa i kupowali coś nowego dla ukochanej wnuczki. Były to rozmaite pieski i kotki, misie i pajacyki, były naturalnie i lalki. Wychowująca ją ciotka Mania zauważyła, że Marysia zawsze wybiera sobie coś, co darzy specjalnymi względami, z czym się nie rozstaje przez dłuższy czas, dopóki inna zabawka nie stanie się najważniejsza, najukochańsza i misia zaczyna zastępować pajacyk, a potem pajacyka piesek. Nigdy jednak lalka. Lalki leżały zawsze porzucone gdzieś w kącie, wzgardzone, niezauważane. Kiedyś dostała na Gwiazdkę wspaniałą, porcelanową, pięknie wystrojoną, dużą lalkę, specjalnie sprowadzoną przez Hägedüssa z Wiednia. Miała duże zielone oczy, które zamykała, jak się ją kładło, ciemne kręcone włoski, a kiedy naciskało się jej brzuszek, mówiła: „Mama”.

– Spójrz, jaka ona jest podobna do ciebie! To twoja córeczka! – powiedziała z entuzjazmem babcia, kiedy Marysia patrzyła uważnie na rozpakowany z pudełka choinkowy prezent. Potrząsnęła przecząco głową i nie odezwała się słowem. Dziadkowie wymienili spojrzenia.

Parę tygodni później ciotka Mania weszła niepostrzeżenie do pokoju i zobaczyła, że Marysia siedzi w kącie na podłodze i trzyma na kolanach nową lalkę. Ciotka zastygła w miejscu, szczęśliwa, że Marysia wreszcie zachowuje się jak dziewczynka, wtedy zobaczyła i usłyszała coś, co ścisnęło ją za gardło: jej wychowanka, która miała wtedy pięć, może sześć lat, naciskała brzuszek lalki, aby ta wydawała swój skrzek, podobny do słowa „mama, mama”. Marysia naciskała brzuszek lalki wielokrotnie i przysłuchiwała się jej skrzeczeniu z jakimś mściwym zapamiętaniem, w końcu podniosła lalkę na wysokość twarzy i powiedziała cicho, ale wolno, dobitnie:

– Ty nie masz żadnej mamy. Mamy nie ma, rozumiesz?!

Trzymała jeszcze chwilę lalkę, jakby czekała na jej odpowiedź, patrzyła ze złością w jej szklane oczy, aż w końcu szurnęła ją bezlitośnie pod łóżko. Wtedy dopiero zobaczyła, że ciotka stoi obok. Wybuchła płaczem i wybiegła z pokoju. Wieczorem, kiedy ciotka przyszła pocałować Marysię na dobranoc, próbowała zacząć rozmowę o tym, co zobaczyła, ale spotkała się z odmową. Dziewczynka nie chciała rozmawiać o swojej lalce, a w końcu powiedziała do ciotki:

– Nie mów mi o niej. Ona jest głupia!

Listy zza oceanu przychodziły rzadko, za to bardzo obszerne. Starannym maczkiem siostra opisywała pierwsze trudne lata na obczyźnie, które rzeczywiście musiały być nie lada wyzwaniem dla jej męża mającego na utrzymaniu żonę i czwórkę dzieci. Trudno sobie wyobrazić, że mógłby otrzymać jakąkolwiek posadę na kolei, a przecież żadnego konkretnego fachu nie miał, ale co naprawdę robił, pozostawało niejasne – siostra wyraźnie omijała w listach tę kwestię. Rok czy dwa po wyjeździe przysłała nagle list inny niż zwykle. Zamiast szczegółowych opisów, jak wyrósł syn Karol, którego nazywała już Charlie, lub jak sobie radzą w szkole Emma, Jane i urodzona już w Ameryce Sophie, do niedawna Ema, Janka i Zosia, zawiadamiała siostrę i rodziców, że jej mąż Jan Slavik zmienił nazwisko na Sosnowski i że najlepiej, aby Marysia także je zmieniła, łatwiej bowiem byłoby uzyskać dla niej wizę wjazdową i inne dokumenty imigracyjne. Powodów zmiany siostra w liście nie podała, dopiero wprost zapytana, wyjaśniła, że chodziło o łatwiejsze zintegrowanie się z licznymi w stanie Illinois środowiskami polskimi, które niechętnie patrzyły na Czecha Slavika. Parę lat później siostrze wymknęło się w kolejnym liście wyznanie, że z tym Sosnowskim, Sasnaukim – jak wymawiano, nie był najlepszy pomysł, trzeba było zmienić na irlandzkie albo szkockie i byłby spokój, ale teraz było już za późno. Ciotka Mania przeszła się po urzędach w sprawie zmiany nazwiska Marysi, lecz albo nie wiedziano, co jej poradzić, albo piętrzono trudności, i sprawa ugrzęzła w papierach. Zresztą Mania nie bardzo się do tego przykładała, a nawet swoją biernością hamowała i tak niemrawe starania. Nie wyobrażała sobie rozstania z małą Marysią, którą pokochała i traktowała jak córkę, toteż jak mogła unikała w rozmowach tematu wyjazdu i połączenia się z rodziną, znaną małej tylko z fotografii. Kiedy przychodziły w listach, długo wpatrywała się w coraz bardziej dziwaczne postacie: ojca w jasnym garniturze i słomkowym kapeluszu panama, siedzącego w bujanym fotelu z nogami opartymi wysoko na balustradzie jakiejś werandy, sióstr w kubełkowatych kapelusikach, brata w mundurze amerykańskiego kadeta i matki w długiej ciemnej sukni i wielkim kapeluszu, patrzącej w obiektyw z taką uwagą i napięciem, jakby spodziewała się zobaczyć w nim tych, którym zamierzała wysłać utrwalony w tej chwili obraz, albo przekazać im bez słów jakąś ważną wiadomość. Pod nieobecność ciotki Marysia często wyciągała z szuflady pęczniejący album fotografii z Ameryki, w skórzanych okładkach z wytłoczonym napisem „Karlsbad”, i uważnie, strona po stronie, przyglądała się zdjęciom, które znała na pamięć. Może czuła, chociaż na pewno tego sobie jeszcze nie uświadamiała, że postacie na nich stają się jej coraz bardziej obce i obojętne.

Pewnego dnia przyszła wiadomość, że głowa rodziny, Jan Slavik-Sosnowski, otworzył aptekę. Ciotkę Manię i dziadków ogarnęło zdumienie: skąd nagle u tego kolejarza znajomość farmacji? skąd uprawnienia farmaceuty? umiejętność czytania recept? Ale na fotografii widać było dużą wystawę z wyraźnym napisem: „John Sosnowski – DRUGSTORE”, a on sam, elegancko ubrany, stał w wejściu i uśmiechał się pogodnie. „Sklep z lekami” – przetłumaczył jakiś student. Dopiero aptekarz Wolff, u którego ciotka Mania stale kupowała proszki na wieczne migreny, wyjaśnił, że drugstore to raczej nasza drogeria, w której można jednak także kupić lekarstwa, ale tylko te, na które nie trzeba recept. „Ech, ta Ameryka! – westchnął. – Ten postęp ją zgubi!”.

Na razie jednak Ameryka prosperowała, a z nią drogeria Johna Sosnowskiego, i to chyba nieźle, bo w listach zaczęły przychodzić banknoty jedno-, dwu-, a czasem nawet pięciodolarowe. Ciotka Mania chowała je do blaszanego pudełka po kawie Enrillo, razem z listami od siostry. Wprawdzie ta wciąż nie wspominała o wyekspediowaniu Marysi do Ameryki, ale Mani wydawało się, że powinna odkładać te dolary, zbierać na kartę okrętową dla niej. Z każdym kolejnym banknotem smutniała, bo rozumiała, że rozstanie z Marysią zbliża się nieuchronnie. Byłaby jeszcze bardziej przygnębiona, gdyby wiedziała, że ilekroć Marysia zostaje sama w domu, otwiera puszkę po kawie i przelicza odkładane dolary, przyglądając się z rozmarzeniem portretom prezydentów. W jej skali wartości większe zaufanie budziła poczciwa, szeroka twarz i biała peruka Washingtona na jednodolarówce niż kościste, ponure, jakby roztargnione oblicze Lincolna na piątce. Czy dziewięcioletnia Marysia mogła sobie jakoś wyobrażać miejsce, w którym żyli teraz jej rodzice i rodzeństwo, czy mogła zbudować sobie obraz z tych strzępków słów i fotografii, czy naprawdę tęskniła do nich, jakby nakazywała sentymentalna wizja świata? Wątpliwe. Ojciec? – wydawał się jej całkowicie obcy, jakiś wysoki pan w eleganckim garniturze, jego twarz mogłaby ewentualnie widnieć na banknocie, byłby bardziej sympatyczny od Lincolna. Matka? – wyglądała dokładnie jak ciotka Mania, więc cóż za różnica! Rodzeństwo? – tak, za rodzeństwem mogła tęsknić, za siostrami, mogłaby mieć z nimi wiele wspólnych dziewczyńskich spraw, i za bratem, za bratem na pewno, dobrze by było mieć takiego wspaniałego brata, już młodzieńca, w mundurze kadeta marynarki wojennej Stanów Zjednoczonych i iść z nim za rękę na rezurekcję do katedry, mijając ze wzgardą chłopaków, którzy strzelają z żałosnych kapiszonów.

W tamtym okresie wytworzyła się między ciotką Manią a Marysią jakaś dziwna konwencja, jak cicha zmowa, na którą obie przystały: znikł z rozmów temat połączenia się z rodziną w Ameryce. Co dziwniejsze, motyw ten znikł też z listów od siostry, a kiedyś nawet zapytała ona, co sobie kupiły za przysyłane dolary, i sugerowała, aby te pieniądze wydawały na piękne stroje. Mania, która coraz bardziej gorzkniała i zastygała w skorupie staropanieństwa, nosiła się bardzo skromnie, wybierała szare albo czarne ubiory, sprawiała wrażenie zakonnicy w cywilu, nagle postanowiła zaszaleć. Zabrała Marysię do drogiego magazynu Wiener Mode w pasażu Mikolascha i ubrały się obie od stóp do głów niemal awangardowo. Trzeba przyznać, że nawet niskie nominały zielonych banknotów miały wówczas w Europie ogromną siłę nabywczą. Kiedy szły wystrojone Wałami Hetmańskimi, jakichś dwóch młodych oficerów obejrzało się za nimi.

– Jaka piękna mamusia! – powiedział zaczepnym tonem jeden z nich, łosiową rękawiczką muskając wypomadowanego wąsa.

Ciotka Mania spąsowiała i poczuła nagle coś, o czym już dawno zapomniała, jakby usłyszała dalekie echo dźwięku, którego źródło nie wiedzieć kiedy zamilkło. Opuściła wzrok, pociągnęła Marysię za rękę i oddaliły się szybko.

Do tej krótkiej sceny obie często wracały we wspomnieniach: ciotka Mania, aby ją wyprzeć z pamięci, gdzie tkwiła niczym bolący ząb, którego język wciąż uporczywie chce dotykać; Marysia, bo zrozumiała, że od tej chwili poczuła się dorosła, zaczęła myśleć o swojej na wpół sierocej sytuacji świadomie.

Na szczęście dla obu wybuchła wielka wojna i stworzyła nową perspektywę w tej sprawie. Teraz można było swobodnie rozmawiać o przyszłości i planować ją na „po wojnie”, teraz rodzice mieli alibi, bo przecież żegluga pasażerska na Atlantyku zamarła i nawet marzyć o podróży się nie dało. W tej sytuacji wiadomość o pojawieniu się nowej, oburzającej z moralnego punktu widzenia broni, niemieckich okrętach podwodnych, przyjęta została wręcz z sekretnym uczuciem ulgi: oto jeszcze jedna przeszkoda i usprawiedliwienie dla wszystkich.

Wojna trwała, a Marysia rosła i kiedy już ucichły ostatnie pomruki tej okropnej burzy, nastał rok 1921, dla niej szesnasty rok życia. Nadal nie wchodziło w grę połączenie się z rodzicami. Nim nawiązała się korespondencja, tu nadeszły wydarzenia ważne i decydujące o przyszłości: matura, Seminarium Nauczycielskie, poznanie Tadeusza, a potem ślub z nim – wystarczyło na to dziewięć lat. Dla nich to pewnie były wieki, a to przecież mgnienie. W każdym razie oznaczało to koniec bajki o sierotce Marysi, którą rodzice zgubili w podróży, w gruncie rzeczy happy end, bo Marysia założyła nową rodzinę, zaczynała nowe życie.

Ślub dawał im wuj Marysi, cioteczny brat jej matki i ciotki Mani, w małym, cichym kościele w Pantalowicach koło Przeworska, gdzie proboszczował. Ksiądz kanonik był wysokim, masywnym, lekko łysiejącym blondynem o ogromnej głowie. Kiedy wybierali się do niego ze Lwowa, poprosił ich o kupienie mu słomkowego kapelusza i podkreślił w liście czerwonym atramentem jego rozmiar: obwód 64! Z trudem go dostali, sprowadzony został aż z Rygi, co dało asumpt do wesołych komentarzy grona kolegów Tadeusza, gdy żegnali go na wieczorze kawalerskim w restauracji Głowika, przy Leona Sapiehy, naprzeciw politechniki. Tadeusz zrobił im na serwetce rachunek: słomkowy kapelusz + bilety III klasy do Przeworska i z powrotem + napiwki dla organisty, kościelnego i stangreta, który przywiezie i zawiezie ich na stację, to zaledwie połowa tego, ile by kosztował ślub we Lwowie. O weselu, którego w tej sytuacji w ogóle nie musieli wyprawiać, taktownie nie wspomniał.

Kiedy rok później przyszedł na świat Ludwik, Maria i Tadeusz, oboje pozbawieni rodziców, przysięgli sobie, że muszą zrobić wszystko, aby ich syn miał szczęśliwe dzieciństwo. Ona dodała w duchu, że za nic nie rozstałaby się z nim, nawet na parę dni, a co dopiero na całe życie.

10.

Maria zauważyła, że Ludwik często mruży oczy, kiedy patrzy na coś, co go interesuje. Postanowiła pójść z nim do okulisty. Doktor Iwan Seńko, Ukrainiec, przyjmował przy ulicy Sykstuskiej w gabinecie, którego ściany pomalowane były na czarno. Sam był niskim, łysym człowieczkiem i cały czas ssał miętowe dropsy.

– Chcesz miętusa? – powitał Ludwika, podsuwając mu blaszane pudełko. Chłopiec pokręcił głową, Maria z grzeczności wzięła.

Okulista posadził pacjenta na obrotowym fotelu, założył mu okulary do badania wzroku, zasłonił jedno oko i wziął do ręki długi kij, podobny do bilardowego.

– Jak ci będę pokazywać zwierzątko, to mów, jak się ono nazywa, rozumiesz? O tak: kotek, piesek…

Ludwik śledził ruchy kija i powtarzał kolejno:

– Piesek… Konik… Krówka… Baranek… Szczur.

Lekarz popatrzył zdumiony.

– Jaki szczur? To jest myszka!

– Taka duża? Jak baran?

– Duża, żebyś mógł ją rozpoznać…

– To może lepiej będę rozpoznawać literki?

– A umiesz? – zdziwił się okulista.

Ludwik kiwnął głową i zaczął po kolei:

– A, F, M, U… SA – MO – LOT…

– Brawo! Ile ty masz lat?

Chłopiec pokazał na dużą czwórkę na ściennym kalendarzu:

– Cztery. Ale dzisiaj jest piątego…

Niedługo potem szli ulicą w stronę Akademickiej, bo Ludwik miał obiecane orzechowe lody u Zaleskiego. W okrągłych, trochę za dużych okularach wyglądał poważnie, ale wyraźnie mu się to podobało. Nagle zaczął padać gwałtowny wiosenny deszcz. Schowali się w bramie, aby przeczekać. Ludwik wyjął chusteczkę i starannie przetarł zapocone szkła. Maria popatrzyła na niego z dumą.

– Świetnie, tak się właśnie robi! Skąd wiedziałeś?

– Babcia tak robi.

– Kto cię nauczył czytać? Babcia? – zapytała mama.

– Nie, ty.

– Ja? Kiedy?

– Patrzę, jak mi czytasz przed zaśnięciem…

Maria pogłaskała go po policzku z czułością i poprawiła przekrzywione okulary.

11.

Tadeusz dostał awans. Przesunięto go o następne oczko w hierarchii urzędniczej, a co ważniejsze, został członkiem rady nadzorczej Małopolskiego Banku Pracowniczego, młodej, prężnej instytucji spółdzielczej, więc budżet rodzinny znacząco się podreperował. Uczcili to spełnieniem długoletnich marzeń: Maria myślała o wiedeńskich czółenkach od Salamandra, Tadeusz o trenczu burberry, do którego nawet się przymierzał u Gabriela Starka przy ulicy Legionów, ale ostatecznie skończyło się na odbiorniku radiowym. Szarpnęli się na superheterodynę Philipsa w dębowej politurowanej skrzynce z zielonym „magicznym okiem”. Mogli teraz słuchać, nie jak dotąd na słuchawkach z kryształkowego radia, „Wesołej Lwowskiej Fali”, ulubionych komików Szczepcia i Tońcia, zabawnego radcy Strońcia z jego siostrzeńcem Marcelkiem. Radca zadyszany podążał przez ogród jezuicki za holendrującym na wrotkach siostrzeńcem i powtarzał: „Marcelku, Marcelku, jak będziesz grzeczny, to wujcio się napije piwka!”. Ta śmieszna fraza z radiowej audycji weszła do domowego obiegu i była modyfikowana w zależności od potrzeb: „Ludwiczku, Ludwiczku, jak będziesz grzeczny, to tatuś pójdzie dzisiaj z mamusią do kina”, „Tadziku, Tadziku, jak będziesz grzeczny, to wykąpiesz dziś Ludwiczka i poczytasz mu bajkę, a Marysia pomaluje sobie paznokcie”.

Ale najwięcej przyjemności dawało im słuchanie muzyki, zwłaszcza koncertów symfonicznych transmitowanych z filharmonii warszawskiej, krakowskiej, czasem nawet z wiedeńskiej. Kiedy znaleźli w programie jakąś interesującą pozycję, czekali na nią niecierpliwie, a potem zasiadali w jadalni i z nabożeństwem wysłuchiwali całej transmisji, nie zakłócając jej rozmowami, chyba że w przerwach, kiedy można było wymienić jakąś uwagę czy opinię. Ludwik słuchał zawsze z nimi, poważny i skupiony. Już nie zaglądał, jak na początku, przez tylną ściankę odbiornika, spodziewając się ujrzeć tam malutką orkiestrę krasnoludków. Przez perforowaną płytę widział tylko rząd świecących pomarańczowo i niebiesko lamp i czuł charakterystyczny zapach rozgrzanego kurzu, który ku utrapieniu pani Kloklo tam się osadzał, a nie można go było stamtąd usunąć. Stało się to możliwe dopiero przed samą wojną, kiedy w domu pojawił się już elektroluks. Pani Kloklo nie gustowała w muzyce symfonicznej, za to w niedzielę, „za pozwoleństwem Państwa”, wysłuchiwała całej mszy z katedry wawelskiej, mimo że wcześniej była już „na dziewiątówce” w kościele parafialnym św. Kazimierza przy ulicy Teatyńskiej. Na szczęście znajdował się blisko i mogła zdążyć na początek transmisji o dziesiątej, ale zawsze biegła stromą ulicą Kurkową pod górę, po czym siadała zdyszana, wachlując się gazetką kościelną „Rycerz Niepokalanej”. Tadeusz i Ludwik wymykali się wtedy z pokoju, dyskretnie zaciskając palcami nosy i wymieniając porozumiewawcze spojrzenia, bo od pani Kloklo walił straszliwy odór potu i tanich perfum.

Tadeusz, jako ulubieniec szefa, radcy Dubaja, zawsze dostawał urlop w sierpniu, tak jak o to prosił. W tym roku pojechali do Worochty, bo Tadeusz zaczął trochę niedomagać na płuca i lekarz zalecił mu pobyt w tym karpackim uzdrowisku. Wynajęli obszerną izbę w schludnej huculskiej chacie u niejakiego Nikoły Didycza, wdowca. Był to wysoki, kościsty, posępny i milczący chłop, który w swych łapciach z łyka poruszał się cicho jak kot. Co rano znajdowali w kuchni nakryty haftowaną serwetą wyszorowany do białości stół, zastawiony pysznymi wiktuałami domowego wyrobu. Zawsze na nich czekał bochen ciepłego jeszcze chleba pieczonego w liściach łopianu, śnieżnej białości twaróg, osełka świeżo ubitego masła i dzban mleka z porannego udoju krowy nazywanej przez gospodarza Pacałyhą. Ta krowa najwyraźniej uważała się za najważniejszą osobę w obejściu. Najpierw, ledwie się rozwidniło, przeciągłym rykiem, który zbudziłby umarłego, domagała się wydojenia (za pierwszym razem Tadeusz przerażony wyskoczył z łóżka, co rozśmieszyło Marię do łez), potem namolnie monitowała w sprawie wyprowadzenia jej na pastwisko, skąd sama wracała pod wieczór do obory, aby natychmiast robić raban, że nikt jej nie doi. Nikoła znosił to wszystko z ponurym milczeniem, spełniał posłusznie jej życzenia, tylko jego oczy rzucały wściekłe błyski. Złość na nią wyładowywał w bajkach opowiadanych wieczorami Ludwikowi, jedynej osobie, z którą rozmawiał, zamiast, jak rodzicom, mrukliwie odpowiadać na pytania. Ludwik nabrał do niego zaufania od pierwszej chwili, kiedy Nikoła tylko z nim wymienił uścisk dłoni, rodzicom niedbale kłaniając się słomianym kapeluszem. Siadywali o zmierzchu na ławie pod ścianą chałupy i Didycz, którego nazwisko można by przetłumaczyć jako Dziadkowy, rzeczywiście jak kochający i cierpliwy dziadek snuł niekończące się opowieści o dziwnej postaci zwanej Pacałyhą. Przeistaczała się ona w nich w diametralnie różne istoty: raz była przepiękną zjawą o rozpuszczonych złocistych włosach, przebiegającą na paluszkach po powierzchni zdradliwego bagna na spotkanie z ukochanym Nikołą(!) Sierszczukiem(?), który już czekał na nią na spienionym rumaku, aby uwieźć ją na koniec świata. Innym razem stawała się obleśną, odrażającą staruchą, której plwocina wypalała dziury w trawie, a nawet potrafiła zabijać żaby, prześladującą Nikołę nachalną namiętnością, tak że musiał uciekać pociągiem do Lwowa w przebraniu konduktora wagonów sypialnych. Maria, która starała się dyskretnie podsłuchiwać, najpierw obawiając się o Ludwika, zawsze bardzo przeżywającego opowiadane mu bajki, a następnie zafascynowana wyobraźnią Nikoły, zaczęła nawet zapisywać te dziwne opowieści, niestety zeszyt z tymi zapiskami gdzieś się potem zagubił i wszystko we wspomnieniach zblakło, z wyjątkiem cienia jednej, ledwie tylko dotkniętej myśli: Maria zrozumiała, że ta Pacałyha z bajek Nikoły to jego zmarła żona, którą raz opisywał z czułością i rozpaczliwą tęsknotą, a raz z szyderstwem i nienawiścią. Nasuwało to podejrzenia, że owa żona mogła umrzeć w dramatycznych okolicznościach, może się otruła, a może nawet Nikoła ją zabił w mrocznym szale zazdrości? Maria nie mogła u nikogo potwierdzić tych przypuszczeń i nie miało to w gruncie rzeczy żadnego znaczenia, ale wydało się, że zrozumiała, jak różnie można odbierać ukochaną istotę, jak blisko jest miłości do nienawiści, co w jej dość naiwnych wyobrażeniach o tych sprawach narobiło trochę zamieszania.

Wszystko to jednak poszło w zapomnienie, gdy pod koniec września okazało się, że Maria znów jest w ciąży. Tadeusz przyjął nowinę z zachwytem, chociaż przez myśl mu przemknęło, że oto narodzi się ktoś, kto może zdetronizować małego króla, jakim był dla niego Ludwik. Z właściwym sobie optymizmem postanowił jednak na razie tym się nie przejmować. Maria natomiast zepchnęła najgłębiej, jak mogła, obawę, że dziecko poczęte w zamęcie uczuć wywołanych dziwnymi bajkami Hucuła może coś z nich przejąć. Nie zwierzyłaby się z tego nikomu, a już szczególnie mężowi, i fakt, że miała przed nim jakąś tajemnicę, martwił ją bardzo i zawstydzał. Ale, jak to bywa, codzienne, zwykłe sprawy obsadziły wszystkie główne role w sztuce o ich życiu napisanej przez los, role niekoniecznie ważne, ale ulubione przez publiczność z kawiarni i magla. Od połowy listopada Maria wzięła w szkole urlop macierzyński i zaczęły się rozkoszne miesiące przygotowań na przyjęcie nowego członka rodziny: przygotowywanie wyprawki, rozważania, czy nie należy kupić nowego wózeczka, przeglądanie ubranek i zabawek, z których Ludwik wyrósł. W radosnym nastroju tych miesięcy i dzięki urlopowi macierzyńskiemu było też więcej czasu na życie towarzyskie. Zbliżyli się ostatnio do dwóch par rówieśników i zaczęli się z nimi spotykać w kawiarni, chodzić razem do teatru, odwiedzać się w domach.

Pierwsze z małżeństw było z nimi nawet spokrewnione: ona, kolejna Marysia w rodzinie, ale że uraczona dwoma, razem dość pretensjonalnie brzmiącymi imionami Maria Teresa, wołana tym drugim, była córką kuzynki cioci Mani i matki Marii, a zatem jej kuzynką, cioteczną siostrą. Uchodziła za skończoną piękność, jakby wyszła z obrazów Franciszka Żmurki, który portretował jej matkę, formułując ideał piękna dla całej rodziny co najmniej na dwa pokolenia. Teresa miała alabastrową cerę, kruczoczarne włosy i tak samo ocienione fiołkowe oczy, cień lekkiego meszku pod zgrabnym noskiem budził obawę, że kiedyś może przybrać postać solidnego wąsa. Tym na razie się nikt nie martwił, a już najmniej jej mąż Mieczysław, na którego wołała Mieczek, wybitnie przystojny, szczupły, wysoki, wysportowany, typ angielskiego dżentelmena, na którego się stylizował, ubierając się wyłącznie w Londynie, gdzie często bywał z racji piastowania wysokiego stanowiska w spółce naftowej „Borysław”, powiązanej z kapitałem brytyjskim. W rodzinie trochę podśmiewano się z jego snobizmów, plotkowano, że angielskie garnitury niekoniecznie pochodzą z Old Bond Street, a są dziełem mistrza Antoniego Burka z ulicy Chorążczyzny 5, i wełny nie są z Manchesteru, lecz z Bielska lub Leszczkowa, zresztą absolutnie tamtym dorównujące. Mieczek miał na szczęście na swój temat poczucie humoru, niezrażony palił fajkę, grał w tenisa i jeździł eleganckim autem marki Hillman Minx, zawsze z nieodłączną Teresą. Stanowili naprawdę piękną parę, znaną w najlepszych lwowskich kręgach, a także czytelnikom popularnych pism ilustrowanych, takich jak „Pani” lub „As”, publikujących zdjęcia z rautów, balów i kortów, których byli zawsze ozdobą.

Drugą parę stanowili Edward i Halina. On był biurowym kolegą Tadeusza, ona tylko jego żoną. Nie tak urodziwi ani tak interesujący jak Mieczkowie, ale sympatyczni i weseli, szczególnie on, działacz sekcji hokeja KS Czarni, mówiący z silnym lwowskim akcentem, a czasem wręcz bałakiem, czym do łez rozśmieszał zakochaną w nim żonę. Oba małżeństwa były bezdzietne, na czym korzystał Ludwik, obdarowywany przez nie bez umiaru zabawkami i słodyczami.

Ludwika poinformowano, że będzie miał siostrzyczkę lub braciszka, kiedy ciąża mamy stała się widoczna. Żeby wiadomości dać godną oprawę, Ludwik wśród prezentów od Świętego Mikołaja 6 grudnia znalazł kopertę zaadresowaną „Mama”. Przejęty zaniósł ją natychmiast do sypialni rodziców, choć dopiero wybiła szósta, a oni jeszcze spali w najlepsze. Wcale jednak nie byli niezadowoleni z wczesnej pobudki, przeciwnie – mama rozpieczętowała kopertę i wyjęła z niej list na różowym papierze. „Mario, Tadeuszu i Ludwiku! Kochani! – pisał Święty Mikołaj. – Z prawdziwą radością zawiadamiam Was, że postanowiłem powiększyć Waszą rodzinę. Jeszcze nie wiem, czy będzie to chłopczyk, czy dziewczynka, muszę się namyślić, ale spodziewajcie się tego w maju…”.

– Cieszysz się? – zapytała Ludwika.

– Tak, ale chcę braciszka – odpowiedział poważnie.

– A jak będzie siostrzyczka? – zapytał ojciec, ziewając.

– Nie. Święty Mikołaj wie, że ja wolę brata – upierał się Ludwik. – Tylko nie wiem, dlaczego dopiero w maju?

– Bo on się jeszcze zastanawia i będzie obserwował, czy jesteś grzeczny – ucięła dydaktycznie mama.

– A teraz wracaj do łóżka. Możemy dłużej pospać, przecież dziś niedziela – powiedział pojednawczo ojciec.

Ludwik wrócił do łóżka, ale już nie zasnął. Rozmyślał, jak dobrze będzie mieć brata i ile zabaw na nich obu czeka.

Trzy zaprzyjaźnione pary wybrały się na bal sylwestrowy do „George’a”. Był to najbardziej prestiżowy i najdroższy hotel w mieście, u zbiegu placu Mariackiego i ulicy Akademickiej. Bilety kosztowałyby majątek, gdyby nie to, że Mieczek, jako gruba ryba przemysłu naftowego, dostał specjalne zaproszenie od dyrekcji hotelu i najlepszy stolik w sali. W tej sytuacji Maria zdecydowała się przyjąć zaproszenie, chociaż jej ciąża, już pięciomiesięczna, stała się bardzo widoczna. W końcu nie zamierzała tańczyć i siedząc za stołem, była bezpieczna, a jej stan niewidoczny. Apetyt jej dopisywał, więc cieszyła się na ucztę, bo „George” słynął z doskonałej kuchni. Nie zawiodła się, menu było wykwintne, a do noworocznego toastu podano Mumma. Tadeusz, za jej wyraźnym przyzwoleniem, obtańcowywał na zmianę obie panie, Teresę i Halinę. W cichości ducha odczuwała wtedy ukłucia zazdrości, ale też satysfakcji i dumy, że Tadeusz tańczy z takim wdziękiem i przyciąga wzrok pięknych kobiet z sąsiednich stolików, chociaż jego frak z wypożyczalni był odrobinę za duży. Denerwowało ją natomiast to, że obaj mężowie, Mieczek i Edzio, zdawali się nic sobie nie robić z faktu, że ich żony omdlewają w ramionach Tadeusza, tańcząc namiętne tanga, lub szaleją z radości przy fokstrotach. Przeciwnie, zadowoleni z braku małżeńskiej kontroli, wychylali kieliszek za kieliszkiem starki Baczewskiego.

Wrócili z balu nad ranem. Mimo że starali się zachowywać cicho, Ludwik się obudził. Kiedy weszli na palcach do jego pokoju, żeby położyć mu przy łóżeczku prezenty z balu, stał w nocnej koszulce do kostek w swoim białym, metalowym łóżeczku z siatką z jedwabnego sznura i tarł piąstką oczy. Mama w futrze, zaróżowiona od mrozu i pachnąca świeżym śniegiem, ojciec lekko zawiany, w czarnym palcie i jedwabnym białym szalu niedbale zarzuconym na ramię, w szpiczastej karnawałowej czapeczce z gofrowanej bibułki, obsypany konfetti i obwieszony serpentynami – wydali mu się najpiękniejszymi ludźmi na świecie. Poczuł, jak bardzo ich kocha, ale opanował wzruszenie i zapytał, siląc się na dorosły ton:

– Tak wcześnie?

– Ten twój bracisku kopsnął mamę, że chce mu si spać… – wyjaśnił ojciec, parodiując lwowski bałak, i rozśmieszył tym sam siebie. Mama odsłoniła połę futra: pod suknią balową ciąża była bardzo widoczna.

– Chcesz mu coś powiedzieć? – Uśmiechnęła się.

Ludwik delikatnie zapukał w brzuch mamy.

– Wyłaź wreszcie! Strasznie leniwy, tylko śpi i śpi. Przynieśliście mi coś?

– No, pewnie!

Mama wyciągnęła z balowej torebki czekoladki.

– Te, które lubisz: kocie języczki Piaseckiego.

Ojciec zachwiał się niebezpiecznie i dmuchnął w karnawałowego smoka z bibułki, który rozwinął się z przeraźliwym piskiem.

– Ty i smok spać! – poleciła surowo Maria, celując palcem w Tadeusza. – Ty też – dodała już czulej i pocałowała Ludwika w czółko.

12.

Jakiś rok po wojnie Matylda-Mania dostała od swojej siostry Elżbiety z Ameryki zdumiewającą przesyłkę. Dostarczenie do domu dużej i ciężkiej paczki trzeba było opłacić niemałą kwotą, a po rozpakowaniu okazało się, że zawiera ona masywny drewniany cebrzyk, blaszaną puszkę i żeliwną korbę z napisem: „Home icemaker – made in USA”. Była to więc domowa maszynka do lodów. Nosiła ślady używania, a jej wygląd zdradzał przedwojenny rodowód. W paczce znajdował się też list z instrukcją obsługi maszynki, kilkoma przepisami na pyszne lody i zachwytami nad jej przydatnością w domu. Ciotka Mania narysowała sobie kółko na czole i powiedziała do Marysi:

– Twoja mama całkiem zbzikowała w tej Ameryce. Jej się wydaje, że nam tutaj tylko ptasiego mleczka brakuje!

Maszynka wylądowała w piwnicy na dobre dziesięć lat, zanim okazała się przydatna. Kiedy ciotka Mania wyszła za mąż za ubogiego oficjanta Kazimierza, a jej rodzice, w odstępie kilku miesięcy, w swej kamienicy przy ulicy Sykstuskiej umarli z żalu za utraconymi na Podolu dobrami, okazało się, że mimo zubożenia zostawili całkiem niezły spadek. Dziedziczkami były tylko obie córki, Mania i Elżbieta. Za radą mecenasa Ehrlicha kamienicę i różne ruchomości sprzedano, połowę uzyskanej kwoty zdeponowano w banku na nazwisko Elżbiety, ciotka Mania za swoją połowę postanowiła wybudować dla siebie i swojej rodziny dom w Zimnej Wodzie pod Lwowem. Wybrano tę miejscowość z wielu względów: stawała się popularna z racji swego położenia wśród pięknych lasów i dobrej komunikacji kolejowej z miastem, dziewczynki były jeszcze małe i dom z ogrodem stanowił lepsze miejsce dla ich zdrowego wychowywania niż mroczne mieszkanie we Lwowie, a wreszcie okazyjna cena atrakcyjnej parceli przesądziła decyzję. Dom według projektu architekta Konrada Jamrógiewicza w ciągu niespełna roku postawiła solidnie lwowska firma budowlana inżyniera Zaręby. Przedsiębiorca przekonał ciotkę Manię, że bliskość lasu wymaga zastosowania trwałej i ognioodpornej konstrukcji z minimalnym udziałem drewna, więc zamiast wciąż stosowanych drewnianych stropów powstały masywne, z żelaza, cegieł i betonu, według systemu Kleina, jakby to był jakiś wojskowy bunkier, a nie mała willa. Tylko wysokiego dachu na drewnianej konstrukcji nie dała sobie Mania wyperswadować. Stanął czterospadowy, kryty czerwoną dachówką, wyposażony w owalne lukarny i przypominał jej podolski dwór, w którym się urodziła i wychowała. Marzyła, aby obszerny strych stał się dla jej córek, tak jak tamten podolski dla niej i Eluni, tajemniczym światem, pełnym niezwykłych skarbów i pamiątek przeszłości, kufrów z niemodną garderobą i rozdeptanymi bucikami, skrzyń z rozsypującymi się francuskimi romansami, wyczytanymi przez pokolenia guwernantek, manekinów w mundurach nieistniejących już armii. Zdawała sobie sprawę, że nie będzie tu już nigdy zakurzonego portretu ich przodka w półpancerzyku i czapce lisowczyka, ciętego przez policzek hajdamacką szablą, gdy w czasie którejś z licznych rebelii wdarła się na chwilę pijana tłuszcza pod wodzą jednookiego kozaka Danyły, spokojnego dotąd i zrównoważonego kowala z jednej ze wsi majątku.

– Tego łajdaka, co siekł portret Kazimierza, wasz pradziad kazał na tym klombie wybatożyć przez sześciu chłopa, a potem na tamtym dębie powiesić. Wisiał tam tak długo, aż mu wrony to jedyne oko wydziobały, a powisiałby dłużej, bo pradziad chciał aż do szkieletu go tu na postrach trzymać, ale pop się wstawił i wybłagał, żeby go pochować. Pradziad uległ, bo miał bardzo miękkie serce… – oznajmił kiedyś struchlałym dziewczynkom wuj Klemens, długoletni rezydent i znany ekscentryk.

Zadowolony z efektu dodał:

– Ten bestia kowal od stu lat tu po nocach łazi i myszy płoszy. Podejrzewam, że wciela się w kolejne kocury, które trzymacie, nie wiem po jakiego diabła, chyba żeby tylko szczały po kątach…

Odtąd dziewczynki bały się patrzyć na przecięty portret, nawet zasłoniły go starą fioletową suknią i podejrzliwie przyglądały się staremu, leniwemu kotu, który wylegiwał się po kanapach i fotelach w salonie, zwłaszcza wtedy, gdy na wpół obudzony otwierał tylko jedno oko. Mania nigdy nie dowiedziała się, ile było prawdy w opowieści wuja Klemensa, najpierw brakowało okazji do wypytywania, potem wybuchła wojna, wuja Klemensa rozstrzelali bolszewicy, potem rodzice uciekli z dworu, potem umarli, a więc ona i Elżbieta w Ameryce stały się najstarszymi z rodu i okazało się, że nie ma już kogo zapytać.

Tak więc amerykańska maszynka do lodów trafiła najpierw na strych domu w Zimnej Wodzie, wraz z kuframi i walizkami, nie aż tak zabytkowymi jak we dworze, ale jeszcze z powodzeniem grającymi dla dziewczynek, Ali i Myszki, rolę kopalni skarbów, a potem zjechała na parter, do kuchni. Z nadejściem lata, w czerwcu, a nawet pod koniec maja, na uliczkach Zimnej Wody pojawiał się furgon pana Verocsego zaprzężony w dwa perszerony i dzwonieniem zachęcał do skorzystania z jego usług. Ten dzwonek napełniał zawsze serca dzieci słodkimi nadziejami, pan Verocsy bowiem rozwoził lód. Kiedy furgon zatrzymywał się przed furtką, cudownie było wybiec i patrzyć, jak uśmiechnięty olbrzym otwiera wrota furgonu obitego wewnątrz blachą i żelaznym hakiem wyciąga ze stosu długą lodową belkę, zarzuca ją sobie na ramię osłonięte specjalnym gumowym fartuchem i znosi do piwnicy, aby położyć ją w najciemniejszym kącie, tam gdzie „pani dobrodzika raczy sobie życzyć”. Ciocia Mania czekała na niego u góry schodów i podniesionym głosem wydawała instrukcje, a kiedy wynurzał się z powrotem z piwnicy, zawsze mu proponowała filiżaneczkę kawy, on natomiast zawsze grzecznie odmawiał, „bo mi si lód rozpuści i koni si zastoju”. Wtedy ciocia Mania podawała mu przygotowaną srebrną dwuzłotówkę i dlatego pewnie Ludwik, jeszcze przez długie lata, na widok widniejącego na niej profilu kobiety (Polonii?) w ciasno zawiązanej chuście na głowie, pod wieńcem czy koroną, czuł zawsze na języku smak waniliowych lodów. Bo na początek sezonu lodów robiło się zawsze waniliowe, dopiero później, gdy pojawiały się truskawki, poziomki czy maliny, smaki stawały się bardziej urozmaicone.

Tego roku Ludwik już na początku maja zawitał do babci Mani, zwolniony z przedszkola za zgodą siostry dyrektorki, bo lada dzień spodziewano się rozwiązania i Maria, za poradą doktora, polegiwała i wymagała spokoju. Był piękny, ciepły i słoneczny dzień, obie córeczki babci Mani, a zatem ciotki Ludwika, ośmioletnia Myszka i jedenastoletnia Ala, przyszły już do domu ze szkoły. Myszka grała w ogrodzie z Ludwikiem w serso, Ala siedziała na schodkach tarasu i kręciła lody w amerykańskiej maszynce, bo właśnie wczoraj pan Verocsy po raz pierwszy w tym roku ich odwiedził. Blaszana puszka obracała się z chrzęstem w pokruszonym i przysypanym grubą solą lodzie, żeliwna korba obiecująco terkotała. Babcia Mania pojawiła się na tarasie.

– Już dosyć, bo będą za gęste – powiedziała do Ali.

Z ogrodu nadbiegły dzieci, Ludwik i Myszka.

– Możemy spróbować? – poprosiła Myszka.

– Zaraz będzie obiad.

– Babciu! Jednego lizka… – Ludwik złożył rączki w błagalnym geście.

– Jesteście niemożliwi! – westchnęła babcia, wyciągnęła z kieszeni fartucha trzy srebrne łyżeczki i rozdała dzieciom. – Ale tylko po jednej!

Dzieci zanurzyły łyżeczki w puszce, starając się nabrać jak najwięcej waniliowego smakołyku.

– Ale łyżeczki przyniosłaś… – Ala uśmiechnęła się złośliwie.

– Babciu, czy możemy wyjść po dziadka na stację? – zapytał przymilnie Ludwik – Może są już jakieś wiadomości?

– Pod warunkiem, że pójdziecie przez las, a nie sztreką…

Kiedy zapadała decyzja o budowie domu w Zimnej Wodzie, dziadek Kazimierz potulnie zgodził się dojeżdżać codziennie koleją do pracy. Wciąż jeszcze czuł się ubogim krewnym we własnej rodzinie, chociaż prawnie był już przecież właścicielem połowy majątku z racji małżeństwa z Manią. Pracował jako kontroler w urzędzie pocztowym, tak zwanym paczkowym, na Dworcu Głównym we Lwowie. Pociąg do Zimnej Wody jechał dwadzieścia minut, a od stacji szło się niespełna dziesięć, więc w gruncie rzeczy miał blisko. Gdyby zostali we Lwowie, w tym ciasnym mieszkaniu na Łyczakowie, jechałby do pracy tramwajem i trwałoby to dłużej. Problemy pojawiały się tylko w zimie, kiedy spadły śniegi, w tym klimacie nieraz bardzo obfite, i na dróżce prowadzącej pod lasem do stacji tworzyły się zaspy. Wtedy trzeba było się przedzierać przez śnieg po pas, nieraz gubiło się kalosze, a czasem nawet spóźniało na pociąg.

Pociąg ze Lwowa przyjechał jak zwykle punktualnie o 16.31, dziadek Kazimierz wysiadł uśmiechnięty z wagonu drugiej klasy, dotknięciem ronda kapelusza oddał ukłon zawiadowcy stacji, który salutował mu uprzejmie do daszka czapki z czerwonym otokiem, i rozłożył szeroko ręce na powitanie dzieci.

– Marysia urodziła córkę! – obwieścił.

Dziewczynki zapiszczały z radości, Ludwik spochmurniał.

Do domu poszli sztreką, czyli nasypem, po którym biegły tory. Ścieżka przy nich była wąska, więc szli gęsiego: najpierw dziewczynki, podskakując i podbiegając, potem dziadek, wymachując wesoło teczką i pogwizdując, Ludwik wlókł się na końcu, przygnębiony. Dla patrzącego z oddali byli sylwetkami oświetlonymi łagodnym, popołudniowym słońcem, które pod koniec maja miało jeszcze dużo czasu do zachodu, gromadką szczęśliwych, pogodnych ludzi zdążających spokojnie do domu; nikt nie domyśliłby się, co się dzieje w sercu chłopca idącego na końcu. Nagle Ludwik podniósł głowę i ruszył biegiem, wyprzedził dziadka oraz dziewczynki i popędził do domu. Babcia nakrywała do stołu pod jabłonkami w sadzie, obrus spływał na stół jak biały, wzdęty wiatrem żagiel. Przypadł do babci i krzyknął z rozpaczą:

– Babciu! Ja mam córkę! – Obrus opadł i otulił go, miłosiernie kryjąc strumienie łez, babcia zaśmiała się i objęła go w tym całunie.

– To wspaniale! Ciesz się!

Przy obiedzie dziadek opowiadał z ożywieniem:

– …urodziła nad ranem. Tadzika zawiadomili telefonicznie, zaraz tam pojechał i pozwolili mu zobaczyć dziecko. Marysia mu powiedziała, że kiedy mała podniesiona w górę, ledwo co odcięta, otworzyła oczy, podobno ogromne, i naturalnie uderzyła w ryk, to położna i pielęgniarki dały jej brawko… Coś się biedaczce chyba uroiło…

– Nie będę jeść kurczaków – oświadczyła nagle Ala i wyciągnęła z kieszonki fartuszka małą kartkę. – Dzisiaj naszą klasę szczepili na ospę.

– A co to ma do rzeczy? – zapytała babcia Mania.

– Mamy unikać mięsa.

– Pierwsze słyszę.

– Pokaż! – Dziadek sięgnął po kartkę i nałożył okulary. Przeczytał, mrucząc pod nosem: „Świadectwo o szczepieniu ospy. Poświadczam, że dnia 15 maja 1936 roku wykonano rewakcynację u Alicji…. Itd., itd.… doktór Bernatowicz Marjan, Zimna Woda, ul. Kpt. Żwirki 143”. Byliście u niego w gabinecie?

– Nie. Przyjechał do szkoły z pielęgniarką. Szczepili w pokoju pani higienistki.

– I pan doktór powiedział o tym mięsie?

– Nie. Pani pielęgniarka. I pani higienistka.

Dziadek nachylił się do Ludwika, który siedział nadal markotny.

– Widzisz? Nigdy nie zrozumiesz świata kobiet.

Babcia Mania spiorunowała go wzrokiem i powiedziała ostro do Ali:

– Bzdura! Masz zjeść i nie grymasić!

13.

Czternaście miesięcy później mała Hania w różowych śpioszkach stała w kojcu, wyciągała rączkę i wrzeszczała:

– Da! Da! Da!

Dookoła kojca piętrzyła się wielka sterta połamanych zabawek. Sześcioletni Ludwik siedział pod ścianą, patrzył na siostrę z rozpaczą i tulił do siebie gumowego pajacyka.

Do pokoju wpadła mama:

– Co się dzieje?!

– Wojtusia jej nie dam! Może sobie wszystko połamać, ale Wojtusia nie dam! – zawołał Ludwik bliski płaczu.

Mama podniosła Hanię z kojca.

– Wstydziłbyś się! Jesteś już za duży na Wojtusia! Powinieneś pamiętać, że mądry głupiemu zawsze ustępuje.

– Wcale nie! – krzyknął Ludwik porywczo. – To głupszy powinien ustąpić!

– Niestety na świecie tak nie jest… – westchnęła mama. – Zbieraj się, zaraz wyjeżdżamy.

Ruszyła do wyjścia z Hanią na rękach, ta zdążyła jeszcze rzucić w brata porwanym w ostatniej chwili z kojca połamanym wagonikiem blaszanej kolejki. Ludwik się uchylił. Wstał z podłogi, zamknął drzwi, otworzył skrzydło podwójnego okna i schował tam gumowego Wojtusia. Zamknął dokładnie okno i zaciągnął żółtą roletę. Minęło już pół roku, odkąd przeprowadzili się z ulicy Kurkowej na 29 Listopada. Dzielnica była bardzo nobliwa, eleganckie secesyjne kamienice oddzielał od ulicy rząd małych, ogrodzonych żeliwnymi płotkami skwerków, w których rosły kwiaty na starannie utrzymanych klombach. Po drugiej stronie stały wielkie bogate wille, otoczone zadbanymi ogrodami. Kamienica, w której zamieszkali, stanowiła wprost książkowy przykład wiedeńskiej secesji. Dwupiętrowa, o sześciu oknach na każdym piętrze, z ozdobnymi ich obramieniami i dekoracyjnym fryzem, który wspinał się w środkowej części ponad linię dachu rodzajem attyki z motywem kobiecej głowy ujętej en face. Ten motyw kobiety wpatrzonej w dal nieobecnym wzrokiem, z enigmatycznym uśmiechem błąkającym się wokół lekko rozchylonych ust, powtarzał się także we wnętrzu, na obramieniach drzwi wejściowych do każdego z mieszkań frontowych, wyrzeźbionych, tak samo jak schody i ich ozdobna balustrada, z dębowego drewna. Oficyna, tworząca z kamienicą literę L, mieściła kuchenne schody i gospodarcze części mieszkań: kuchnie, spiżarnie oraz służbówki. Dozorca, nazywany we Lwowie tradycyjnie Szymonem, mieszkał w małym domku w głębi obszernego podwórza. Przenosząc się z Kurkowej, z pewną ulgą rozstali się także z panią Kloklo, która postanowiła wrócić na wieś i poprowadzić gospodarstwo owdowiałego ojca. Na jej miejsce przyszła ładna i wesoła Hucułka Wikta, która z miejsca podbiła serce Ludwika.

W tym roku pojechali także w ukochane Karpaty, ale tym razem do Jaremcza nad Prutem. Lubili wylegiwać się nad rwącą rzeką, która rzeczywiście, jak w popularnej pieśni, szumiała, płynąc kamienistym korytem.

– Ja także wnet z tęsknoty zginę, jak mnie losy w doły rzucą – powiedział Tadeusz.

– W jakie doły? – zdziwiła się Maria. – Przecież mieszkamy w mieście siedmiu wzgórz!

– Mam na myśli politykę. – Tadeusz odłożył z niechęcią gazetę, „Kurier Lwowski”. – Rządzą nami bardzo mali ludzie…

Hania gaworzyła i wyrywała się, żeby wykroczyć poza obręb koca. Maria rozejrzała się zaniepokojona.

– Gdzież on poszedł? Już dobry kwadrans minął…

– Zaraz wróci, dziewczynki go pilnują – zbagatelizował to Tadeusz.

Maria wstała z koca i ruszyła w stronę krzaków. Przedarła się przez nie i nagle stanęła jak wryta.

– Co wy wyprawiacie?!

Ludwik odwrócił się flegmatycznie, dziewczynka, parę lat starsza od niego, szybko podniosła się zmieszana, naciągając majtki. Druga, młodsza rzuciła się do ucieczki.

– Badałem ją – powiedział Ludwik śmiało – bawimy się w doktora.

– Co?! – krzyknęła Maria oburzona. – Co tam masz, pokaż?!

Ludwik wyciągnął rękę i pokazał przedmiot: srebrną podstawkę pod sztućce, tak zwanego koziołka.

– Skąd to wziąłeś?!

– Z pensjonatu. Z jadalni.

– Specjalnie to wziąłeś do tej zabawy?

– Tak, bo to nie jest ostre, nie można tym pokaleczyć.

– Tę drugą dziewczynkę też zbadałeś?

– Nie, ona jest za mała.

– To jest bardzo niestosowna zabawa, porozmawiasz sobie o tym z ojcem.

Wyszli z krzaków na plażę.

– Teraz pójdziesz do pensjonatu i oddasz koziołka. I przeprosisz za to, że zabrałeś bez pozwolenia. A ty – Maria zwróciła się do dziewczynki – więcej tu nie przychodź, zrozumiałaś?!

Dziewczynka zawstydzona kiwnęła głową i odeszła.

Maria usiadła przy Hani na kocu, Ludwik odszedł z Tadeuszem wzdłuż brzegu rzeki. Szedł ze spuszczoną głową i słuchał, co ojciec mówi. Potem, widząc, że ten zaczyna zbierać płaskie kamienie i puszczać „kaczki” po wodzie, poszedł w jego ślady. Maria obserwowała to z niezadowoleniem. Tadeusz zostawił z tym Ludwika, sam wrócił do Marii.

– I co powiedział?

– Chyba nie rozumie, co go do tego skłoniło. Uważa, że to taka sama zabawa jak każda inna. Mówi, że bawił się w doktora Gröera, który jak bada mu gardło, zawsze używa srebrnej łyżeczki… – Tadeusz powstrzymywał się, aby nie parsknąć śmiechem.

Mama przyjrzała mu się surowo.

– A ty, co mu powiedziałeś?

– No, wiesz… że to nie wypada, że to niebezpieczne, że to są delikatne miejsca… intymne… że trzeba szanować czyjś wstyd… takie tam… wiesz…

– I co on na to?

– Że doktór Gröer mówił do Wikty, że pacjent nie może się wstydzić doktora, kiedy go bada, i wtedy ona zdjęła bluzkę i bardzo ładnie wyglądała…

– Co?! Badał ją przy nim, to skandal!

– Nie wiem, czy doktór wiedział, że on to widzi. Może Ludwik podglądał?

– Jeszcze lepiej!

– Ja myślę, że on naprawdę nie rozumie, co robił, i bardzo dobrze. Przecież to jeszcze dziecko. Na koniec stwierdził, że chyba zostanie lekarzem i że ta dziewczynka będzie dobrą pacjentką, bo wcale się nie wstydziła…

Mama dopiero teraz zorientowała się, że to lekka kpina, odwróciła się obrażona.

– Wiesz co? Wszyscy jesteście tacy sami!

Wrócili do Lwowa w ostatnich dniach sierpnia, urlop Tadeusza się kończył, Ludwik wracał do przedszkola. Opalony, wesoły, wpadł od razu do dziecinnego pokoju. Odstawił siatkę na motyle i niecierpliwie zaczął podciągać żółtą roletę. Nagle zamarł: w miejscu, gdzie zostawił Wojtusia, leżał teraz placek szarej, roztopionej przez słońce gumy. Po twarzy Ludwika poleciały łzy. Do pokoju wszedł ojciec, pochylił się z troską nad Ludwikiem.

– Płaczesz? Co się stało? – zapytał, zniżając poufnie głos.

– Wojtuś umarł… – szepnął Ludwik i szybko otarł łzy. – Ale to dobrze – dodał twardym głosem – przynajmniej ta diablica go nie rozszarpie!

Hania rzeczywiście miała trudny charakter, była apodyktyczna, zaborcza, chciała podporządkowywać sobie każdego w zasięgu wzroku. Ponieważ zniszczyła praktycznie wszystkie dziecinne zabawki Ludwika, on zwrócił się raczej ku książkom, które teraz zamiast mamy czytała mu nowa niania, Wikta. Wprawdzie uwielbiał słuchać głosu mamy, łatwiej było mu przy niej wyobrażać sobie bohaterów czytanych opowieści i ich perypetie, niż kiedy czytała Wikta, ale zauważył, że sama obecność niani przy jego łóżku sprawia mu dziwną i niezrozumiałą przyjemność. Poza tym Wikta czytywała mu nie tylko jego książki, a wtedy pasjonowały go powieści podróżnicze i awanturnicze – Karol May, Maine Reid, James F. Cooper – ale także fragmenty tych, które sama czytała, przeważnie szmirowatych romansideł drukowanych w odcinkach na łamach brukowych pisemek, z pasją przez nią kupowanych. Robili to w tajemnicy przed mamą, co rozgrzewało ich emocje, bo słodko było mieć jakieś sekrety z Wiktą. Kiedy Hania już zasypiała, Wikta siadała przy łóżeczku Ludwika, rozkładała „Tajnego Detektywa” lub „Wieczór” i czytała mu przyciszonym głosem. Pokój tonął w półmroku, uchylone drzwiczki pieca kaflowego emanowały ciepłem i światłem węglowego żaru, mała nocna lampka oświetlała tylko gazetę. Dziewczyna czytała:

– „Złote światło sączyło się spod jedwabnego abażuru i dyskretnie oświetlało wytworną sypialnię willi inżyniera Rollskiego. W adamaszkowej pościeli leżała piękna inżynierowa, pani Grażyna Rollska, i czytała powieść Pittigrillego Pas cnoty…”. – Wikta przerwała. – To ci dopiero musi być książka… – Pokręciła głową z rozmarzeniem.

– Czytaj dalej, czytaj! – niecierpliwił się Ludwik.

I Wikta czytała:

– „Jej mąż pojechał do klubu na brydża, w domu była jeszcze tylko kucharka, która spała w służbówce, w suterenie. Piękna pani usłyszała najpierw brzęk tłuczonej gdzieś na dole szyby, a potem przeraźliwy krzyk kucharki. Nagle wszystko ucichło. Inżynierowa Rollska usiadła na łóżku i zastanawiała się, co robić. Kiedy już miała wstać i zatelefonować na policję, usłyszała na schodach ciężkie kroki zbliżające się do sypialni. Strach sparaliżował jej ruchy: siedziała wyprostowana na łóżku i wpatrywała się w drzwi…”.

Wikta przestała, obejrzała się za siebie i popatrzyła z przestrachem na drzwi.

– No, Wikta! – mitygował ją Ludwik. – Przecież to tylko w książce!

Redakcja: Ewa Penksyk-Kluczkowska

Korekta: Irma Iwaszko

Projekt okładki i kolaże, opracowanie graficzne i typograficzne: Anna Pol

Fotografie:

Henryk Hermanowicz, Janusz Majewski

Źródła fotografii: zbiory Muzeum Historycznego Miasta Krakowa, archiwum i zbiory prywatne Janusza Majewskiego

Wydawnictwo Marginesy

ul. Forteczna 1a, 01-540 Warszawa

tel./fax 22 839 91 27

marginesy@marginesy.com.pl, redakcja@marginesy.com.pl

www.marginesy.com.pl

Warszawa 2010

Skład i łamanie: Paweł Zdanowicz

ISBN 978-83-928431-1-5