BOLESŁAW KĘDZIERZAWY

Magdalena Biniaś-Szkopek

Bolesław
Kędzierzawy

Wydawnictwo Poznańskie

Poznań 2014

Copyright © Magdalena Biniaś-Szkopek, 2014

Copyright © Wydawnictwo Poznańskie sp. z o.o., 2014

Redakcja i korekta | Agnieszka Czapczyk

Redakcja techniczna | Grażyna Martins

Projekt okładki | Juliusz Zujewski

Wydanie II poprawione i uzupełnione

ISBN 978-83-7177-879-7

Wydanie elektroniczne 2014

Konwersja publikacji do wersji elektronicznej

Dariusz Nowacki

Wydawnictwo Poznańskie sp. z o.o.

61-701 Poznań, ul. Fredry 8

Sekretariat: tel. 61 853 99 10

Dział handlowy: tel. 61 853-99-16, faks 61 853-80-75

e-mail: handlowy@wydawnictwopoznanskie.com

www.wydawnictwopoznanskie.com

WSTĘP

Jaki tytuł mogłaby nosić biografia Bolesława Kędzierzawego? Jednego z książąt tak wielu w okresie rozbicia dzielnicowego, że nie sposób ich wyliczyć. Jednego z trzynaściorga dzieci Krzywoustego. Niepozornego, stojącego zawsze w cieniu swoich wybitnych braci, władcy, który — mogłoby się zdawać — nie zapisał się w historii niczym szczególnym? Nie zapisał się czy może nie miał szczęścia do pisarzy i historyków? Jeden z wielu tytułów, które przychodzą do głowy, mógłby brzmieć: Bolesław Kędzierzawy — władca niedoceniony. Już Józef Ignacy Kraszewski, pisząc swoją serię powieści historycznych, poświęcił całe tomy czasom panowania braci Kędzierzawego, jego samego właściwie pomijając[1]. Z kolei w niezrównanej opowieści Czerwone tarcze autorstwa Jarosława Iwaszkiewicza Bolesław przedstawiony jest jako władca gnuśny i nieudolny, zaniedbujący zarówno sprawy państwa, jak również własną rodzinę[2]. Obrazu dopełnił jeden z największych polskich historyków przełomu XIX/XX wieku Stanisław Smolka, autor monumentalnej biografii Mieszka Starego. W książce tej, z której natchnienie czerpały kolejne pokolenia historyków, Bolesław Kędzierzawy stanowi kontrast dla genialnego polityka, jakim miał być jego młodszy brat. Wszelka działalność na gruncie polityki zewnętrznej tego władcy oceniona jest negatywnie, również jako princeps książę miał odnosić sukcesy jedynie dzięki ścisłej współpracy z Mieszkiem. Ten obraz został przeniesiony na kolejne pokolenia historyków i z pewnymi wyjątkami funkcjonuje do dzisiaj zarówno w naukowych biogramach, jak i w szkolnych podręcznikach. Tymczasem kiedy dokładniej przyglądamy się źródłom historycznym, szczególnie tym współczesnym naszemu bohaterowi, zarysowuje się pewna wyjątkowość tej postaci na tle swoich czasów. Przede wszystkim zauważymy, że żadna z relacji nie ocenia Bolesława negatywnie. Po drugie, zwrócimy uwagę na fakt, iż w okresie rozbicia dzielnicowego nie ma drugiego władcy, który potrafiłby tak długo jak on, bez żadnych przerw i większej zawieruchy w postaci walk wewnętrznych, utrzymać się na krakowskim tronie. Dwadzieścia siedem lat nieprzerwanego panowania w roli princepsa nabiera szczególnego znaczenia w kontraście z ośmioma latami władania jego poprzednika, Władysława Wygnańca, oraz zaledwie czterema pierwszymi następcy Bolesława, Mieszka. Ciekawie rysują się relacje księcia z możnymi tego okresu, w których władca nie jest ustępliwym i zgadzającym się na wszystko przegranym, a dobrze rozgrywającym swoje karty partnerem. Przyglądając się z kolei z bliska polityce zewnętrznej Kędzierzawego, i tu znajdziemy niejeden niezauważony w historiografii sukces. Czasy, w których żył nasz bohater, były niewątpliwie przełomowe, nazwać je można swoistym pomostem pomiędzy latami, w których podstawą w państwie polskim były rządy jedynowładcze, a okresem postępującego rozbicia dzielnicowego i wzrastającego znaczenia możnych. Na tle tych czasów postać Bolesława Kędzierzawego przedstawia się interesująco, a wydaje się, iż jego rola nie została właściwie doceniona przez historiografię.

Biografia jako gatunek piśmiennictwa historycznego od kilkunastu lat przeżywa niebywały rozkwit. Praktycznie nie istnieje wydawnictwo naukowe o profilu humanistycznym, które nie próbowałoby sił we wprowadzeniu w obieg serii złożonej z pogłębionych życiorysów sławnych ludzi. Do najbardziej znanych i chętnie czytanych należą opracowania dotyczące głów państw. Powstające lawinowo poczty i słowniki książąt i królów stanowią ważny punkt w działach z książką historyczną. Indywidualne biografie władców również wydawane są ostatnio dużo częściej niż jeszcze kilkanaście lat temu i, co ważne, pozostają jednym z najlepiej sprzedających się rodzajów opracowań historycznych. Dlaczego tak się dzieje? W historii nie ma nic ciekawszego niż życie ludzi, a szczególnie ludzi znanych, którzy mieli wpływ na bieg dziejów. Badanie procesów, analiza źródeł, historie krajów, dzieje miejscowości ustępują biografiom pod względem atrakcyjności doboru tematu. Te ostatnie same w sobie są trochę jak powieści — gdyż życie każdego człowieka jest całą historią, spektrum różnych wydarzeń zawieszonych w konkretnej rzeczywistości historycznej.

Zainteresowanie tym gatunkiem piśmienniczym przejawia się również w coraz częściej organizowanych konferencjach, w ramach których toczy się dyskusja na temat funkcji biografii. Coraz częściej kładzie się nacisk na funkcję edukacyjną tej formy piśmiennictwa naukowego oraz jej znaczenia w historiografii, a także na różne formy biografii zarówno w przeszłości, jak i dzisiaj[3]. Historycy od wieków wydają swe prace zarówno jako naukowe opracowania, często dodając do charakterystyki osoby panującego wnikliwą analizę czasów, w których żyła, jak i w wersjach popularnych, ze swej natury bardziej przystępnych dla czytelnika. Biografia Bolesława IV Kędzierzawego mojego autorstwa została wydana po raz pierwszy w Wydawnictwie Poznańskim w 2009 roku[4]. Publikacja ta miała charakter w pełni naukowy i niewątpliwie pozostawała trudniejsza w odbiorze. Jej ukazanie się przypadło na czas, w którym kolejni biografowie uzupełniali okres polskiego rozbicia dzielnicowego pracami o nieco zapomnianych władcach tej epoki w dziejach Polski. Swoich biografii doczekali się książęta Kazimierz Sprawiedliwy[5], Henryk Sandomierski[6], Leszek Biały[7], Konrad Mazowiecki[8], Władysław Odonic[9], Bolesław Pobożny[10] czy Bolesław Rogatka[11]. W związku z okazywanym przez czytelników ciągłym zainteresowaniem tymi pracami zdecydowałam się na przygotowanie nowej wersji biografii o Kędzierzawym.

Pierwsze wydanie doczekało się dwóch recenzji — autorstwa Agnieszki Teterycz-Puzio i Marcina Danielewskiego[12]. Oba teksty wyczerpująco analizują treść rozprawy i, co ważne, zwracają uwagę na inne jej elementy. Zarówno uwagi Teterycz-Puzio na temat Mazowsza i jego roli w państwie piastowskim oraz m.in. relacji Bolesława z najmłodszym z braci Kazimierzem, jak i sugestie Danielewskiego w zakresie uzupełnienia informacji dotyczących Kujaw starałam się uwzględnić w niniejszym wydaniu.

Chronologia pracy mieści się w datach narodzin i śmierci Kędzierzawego, to jest od 1122 roku do 5 stycznia 1173 roku. Ramy terytorialne w przeważającej części zamykają się w granicach państwa polskiego z połowy XII wieku. W mniejszym stopniu obejmują także tereny zachodniej Rusi oraz ziemie zajmowane przez plemiona pruskie i jaćwieskie, przeciw którym Bolesław organizował wyprawy wojenne. Podstawowym celem pracy jest przedstawienie biografii Kędzierzawego, ubranej w przystępną każdemu czytelnikowi narrację, a odciążoną od bardzo szczegółowego aparatu naukowego.

Stosunkowo niewielka podstawa źródłowa nie pozwala na napisanie klasycznej biografii w układzie chronologicznym, dlatego też nadano jej, podobnie jak i w przypadku pierwszego wydania, układ problemowy. Z uwagi na fakt rezygnacji z niektórych treści na rzecz rozwinięcia innych, kolejność rozdziałów w obecnym wydaniu została zmieniona. Ostatecznie biografia składa się nie z trzech, jak poprzednie wydanie, a z pięciu zasadniczych części.

W rozdziale pierwszym — Wczesne lata — przedstawiono kontrowersje wokół daty urodzin Bolesława oraz jego krąg rodzinny, a także wczesne lata życia. Na kolejnych stronach omówiono pierwsze doświadczenia polityczne księcia, w tym jego miejsce w planach testamentowych ojca. W rozdziale drugim — Książę dzielnicowy (1138-1146) — omówiono okres panowania księcia w jego dzielnicy dziedzicznej, czyli wszelką działalność władcy związaną z gospodarką, Kościołem, a także ze współpracą z elitami politycznymi Mazowsza i Kujaw. W kolejnych podrozdziałach pokazana została również droga Bolesława do władzy pryncypackiej, najpierw realizowana pod czujnym okiem matki Salomei, a następnie już jako księcia stojącego na czele obozu juniorów. W rozdziale trzecim — Książę Bolesław w gronie rodzinnym — umieszczono charakterystykę dwóch małżeństw i potomstwa księcia, aby już w kolejnym — Książę zwierzchni — polityka zewnętrzna — przejść do analizy jego działań w zakresie polityki zewnętrznej. W poszczególnych podrozdziałach ukazano kontakty synów Krzywoustego z dwiema potęgami średniowiecznej Europy, cesarstwem i papiestwem, oraz rolę, jaką w tych relacjach odegrał Kędzierzawy. Szczególne miejsce zajęło omówienie znaczenia hołdu w Krzyszkowie z 1157 roku. Dalej poruszone zostały takie kwestie, jak bogata w mariaże polityka ruska księcia, jego wyprawy na Prusów oraz rola Pomorza i Połabia w polityce zewnętrznej Bolesława. Podjęta została również próba oceny trzydziestu pięciu lat polityki zewnętrznej Kędzierzawego, szczególnie pod kątem wspomnianego hołdu w Krzyszkowie oraz wyprawy przeciw Prusom z 1166 roku, gdyż oba wydarzenia zostały w przeważającej mierze negatywnie ocenione przez historiografię. Rozdział piąty — Książę zwierzchni — polityka wewnętrzna — poświęcono polityce wewnętrznej Bolesława, wskazane zostały w nim także wszelkie działania księcia z okresu, kiedy zasiadał na tronie krakowskim. Uwagę skupiono między innymi na scharakteryzowaniu pryncypatu sprawowanego przez księcia, starając się udzielić odpowiedzi na pytanie, w jakim stopniu Kędzierzawy działał samodzielnie, a w jakim jego polityka była prowadzona wspólnie z braćmi, w szczególności z niewiele młodszym Mieszkiem Starym. Następnie podjęto próbę scharakteryzowania jego działalności na rzecz Kościoła oraz kontaktów z bratankami ze Śląska i możnymi (szczególnie małopolskimi). Wyraźnie zarysują się tu kwestie tzw. buntu jędrzejowskiego oraz testamentu Bolesława, w przypadku których podjęto dyskusję z dotychczasowymi ustaleniami historiografii. Na końcu przeprowadzona została szczegółowa ocena polityki wewnętrznej tego władcy.

Większość tez postawionych w pierwszym wydaniu biografii Bolesława została utrzymana, część złagodzono, niewiele aspektów zaakcentowano mocniej. Najważniejszą różnicą, poza wspomnianą zmianą kolejności i rozszerzeniem liczby rozdziałów, jest uprzystępnienie narracji, likwidacja rozbudowanych przypisów, które dla wydania o charakterze popularnonaukowym były zbędne, a także wprowadzenie podtytułów dla małych partii tekstu.

Podstawową przeszkodą dla historyka zajmującego się początkami rozbicia dzielnicowego na ziemiach polskich jest niesatysfakcjonujący zasób podstawy źródłowej. Problem ten pojawia się i w tym wypadku. W związku z tym, że w samej pracy nie podejmowałam zazwyczaj szerszej analizy źródłowej, najistotniejsze przekazy wypada wspomnieć we wstępie. Za najbliższe wydarzeniom i najważniejsze źródło do opisywania dziejów panowania Bolesława uznać należy Kronikę polską mistrza Wincentego[13], powstałą przypuszczalnie w kręgu jego młodszego brata Kazimierza około trzydziestu lat po śmierci Kędzierzawego. Samo dzieło referuje dzieje państwa polskiego (piastowskiego) w czterech księgach. Dla nas najbardziej interesująca jest część trzecia, w której autor opisał losy Bolesława Krzywoustego, następnie jego testament, walkę młodszych braci z Władysławem oraz rządy Kędzierzawego. Jest to przekaz najistotniejszy, jednak nie zawsze najbardziej wiarygodny. Zarówno brak dat w kronice, jak i pewne zaciemnianie obrazu przez jej autora, szczególnie w kontekście relacji Polski z cesarstwem, budzić może zastrzeżenia. Pomocne w uzupełnieniu luk w życiorysie księcia okazują się późniejsze kroniki — Kronika wielkopolska[14] i Kronika polska (tzw. polsko-śląska)[15], a także, choć w niewielkim stopniu, Roczniki Jana Długosza[16]. Traktuję je jednak bardziej jako uzupełnienie wiedzy zdobytej z innych, bardziej współczesnych przekazów, niż jako samodzielne źródła, rzadko opierając się tylko na ich przekazach, a relację Jana Długosza często, jako sprzeczną z innymi materiałami źródłowymi, w znaczącym stopniu odrzucając. Natomiast przekazy Kroniki o Piotrze Właście[17] oraz Carmen Mauri[18] wykorzystane zostały w kontekście omawiania współpracy Bolesława z największym możnowładcą XII wieku, Piotrem Włostowicem.

Ponieważ, jak wiadomo, mistrz Wincenty w swojej kronice nie podał ani jednej daty rocznej, w ich ustalaniu niezbędne okazało się wykorzystanie annalistyki. Największej liczby informacji dostarczył najstarszy z roczników zawierających wzmianki o Bolesławie — Rocznik kapituły krakowskiej[19]. Podsumowanie literatury dotyczącej początków Rocznika kapituły krakowskiej przeprowadził Tomasz Jasiński, który wskazywał również na powinowactwo początków annalistyki polskiej i czeskiej, próbując odtworzyć dzieje najstarszego rocznika[20]. W pracy w pewnym stopniu wykorzystano też pojedyncze wzmianki zawarte w Rocznikach Traski i krakowskim[21], a także, już w mniejszym stopniu, małopolskim, Sędziwoja, świętokrzyskim i krótkim[22]. Dla ustalenia datacji dziennej śmierci księcia niezastąpionym źródłem jest Nekrolog opactwa św. Wincentego we Wrocławiu, który, jak przekonywająco udowodnił Kazimierz Jasiński, jako jedyny przekazał wiarygodne informacje o zgonie Bolesława[23]. Zresztą znajdują się w nim także inne wzmianki, między innymi najpewniej informacja o śmierci córki Bolesława, Wierzchosławy. Z kolei dodatkowych wskazówek dotyczących dat dziennych zgonów ludzi z kręgu rodzinnego Kędzierzawego dostarczyły Nekrolog opactwa Panny Marii w Lubiniu, a także Nekrolog strzelneński[24]. W publikacji wykorzystane zostały również w dość dużej liczbie przekazy źródeł niemieckich i czeskich. Najwięcej wzmianek zaczerpnięto z Roczników magdeburskich, których autor, zainteresowany w pewnym stopniu sprawami Polski, zanotował zarówno informacje dotyczące testamentu Krzywoustego, jak i opisy relacji Bolesława z cesarzami. Także tutaj znaleźć można wiadomości o podjętych przez juniorów wyprawach przeciw Słowianom połabskim i Prusom w 1147 roku[25]. Jak stwierdził Gerard Labuda, spośród roczników niemieckich, które zachowały wzmianki o krajach słowiańskich, największe znaczenie mają właśnie te powstałe w okolicach Magdeburga. W latach trzydziestych XII wieku opat Arnold w klasztorze w Nienburgu stworzył Annales Nienburgenses, a w latach kolejnych napisał Gesta archiepiscoporum Magdeburgiensium. Wiadomo o nim też, że najpewniej pracował także przy pisaniu kroniki świata, czyli tak zwanego Annalisty Saxa. Do tego cyklu nawiązują Annales Magdeburgenses, które od lat czterdziestych były już spisywane na bieżąco[26]. Z tym kręgiem wiążą się też, wykorzystane w niniejszej pracy, Annales Palidenses[27], Annales Pegavienses[28] czy też Chronicon Montis Sereni[29]. Mniejszy zasób wzmianek znaleźć można w kolejnych rocznikach niemieckich, które jednak często uzupełniają się wzajemnie. Dla kwestii hołdu krzyszkowskiego za szczególnie istotną uznaję relację samego Fryderyka Barbarossy jako naocznego świadka, zawartą w Liście cesarza do Wibalda ze Stablo[30]. Nabiera ona dla nas wiarygodności o tyle, że podobny bieg wydarzeń powtarzają Ottone et Ragewino, Gesta Friderici I imperatoris[31] oraz, w nieco zmienionej formie, Vincenti Pragensis w Annales[32]. Z kolei niezwykle ciekawych informacji zarówno o relacjach juniorów i ich matki Salomei z Władysławem w początku lat czterdziestych, jak i w kwestii początków polityki ruskiej Bolesława dostarczył Ortlieb w swoich Kronikach klasztoru zwifalteńskiego[33].

W XII wieku kancelaria książęca w Polsce nie była jeszcze zbyt rozwinięta, zachowało się zaledwie kilkanaście dyplomów związanych z księciem. Te najważniejsze zostały wydane przez Władysława Semkowicza[34], Franciszka Piekosińskiego[35], Karola Maleczyńskiego[36], a także Jana Korwina Kochanowskiego[37].

We wstępie wypada scharakteryzować literaturę przedmiotu, jednak w związku z tym, iż bardzo szczegółowo wykonano to w pierwszym wydaniu biografii[38], a także z uwagi na fakt, że najważniejsze prace zostały wspomniane zarówno w przypisach, jak i w dołączonej do niniejszego opracowania bibliografii, w tym miejscu wymienię jedynie najciekawsze z nich, które ukazały się w czasie, jaki upłynął od momentu wydania po raz pierwszy Bolesława IV Kędzierzawego do dzisiaj. Warto więc wspomnieć biografię Kazimierza Sprawiedliwego autorstwa Józefa Dobosza[39], a także opracowanie o podobnym charakterze dotyczące Henryka Sandomierskiego pióra Agnieszki Teterycz-Puzio[40]. Ważna wydaje się również monografia Leszka Weteski o działalności fundacyjnej książąt polskich do początku XIII wieku[41]. Na uwagę zasługują również dwie prace odnoszące się do Wielkopolski z tego czasu — pierwsza traktuje o zmianach ustrojowych w tym regionie w okresie rozbicia dzielnicowego[42], druga dotyczy działalności fundacyjnej Mieszka Starego[43].

Jaki tytuł powinna nosić biografia Bolesława Kędzierzawego? Władca między monarchią a poliarchią? Władca zapomniany? Władca nieoceniony? A może, nieco przewrotnie, Bolesław Kędzierzawy — zwycięzca spod Krzyszkowa i pogromca Prusów? Ocenę pozostawiam czytelnikom.

Nie zapominając o osobach, dzięki którym zrodziła się zarówno moja fascynacja okresem rozbicia dzielnicowego, jak i samym Bolesławem, oraz dzięki którym powstało pierwsze wydanie biografii, pragnę jeszcze raz podziękować prof. dr. hab. Józefowi Doboszowi za nieustającą pomoc oraz prof. dr. hab. Tomaszowi Jasińskiemu za uwagi do poprzedniego wydania, a także za opiekę i życzliwość, na którą od lat mogę liczyć. Dziękuję też moim Rodzicom i Mężowi, gdyż tylko dzięki ich pomocy mam czas i możliwości kontynuować pracę naukową.

[1] W ramach cyklu powieści historycznych obejmujących dzieje Polski J.I. Kraszewskiego Bolesław Kędzierzawy został prawie zapomniany, zob.: J.I. Kraszewski, Historia prawdziwa o Petrku Właście palatynie, którego zwano Duninem. Opowiadanie historyczne z XII wieku, Katowice 1983; tegoż, Stach z Konar. Powieść historyczna z czasów Kazimierza Sprawiedliwego, Warszawa 1957.

[2] J. Iwaszkiewicz, Czerwone tarcze, Warszawa 1976.

[3] W roku 2013 odbyły się dwie konferencje poświęcone biografii i biografistyce. Pierwszą z nich, zatytułowaną Biografia w mediewistyce. Doświadczenia i perspektywy badań nad trudnym gatunkiem pisarstwa historycznego, zorganizował Niemiecki Instytut Historyczny we współpracy z Uniwersytetem w Düsseldorfie i Uniwersytetem Ludwiga Maximiliana w Monachium, drugą z kolei, zatytułowaną Współczesne przestrzenie edukacyjne biografistyki, Katolicki Uniwersytet Lubelski.

[4] M. Biniaś-Szkopek, Bolesław IV Kędzierzawy — książę Mazowsza i princeps, Poznań 2009.

[5] J. Dobosz, Kazimierz II Sprawiedliwy, Poznań 2011.

[6] A. Teterycz-Puzio, Henryk Sandomierski (1126/1133 – 18 X 1166), Kraków 2009.

[7] M. Chrzanowski, Leszek Biały. Książę krakowski i sandomierski. Princeps Poloniae (ok. 1188 – 23/24 listopada 1227), Kraków 2013.

[8] H. Samsonowicz, Konrad Mazowiecki (1187/1188 – 31 VIII 1247), Kraków 2008.

[9] Książę ten doczekał się w jednym roku aż dwóch niezależnych biografii: K. Witkowski, Władysław Odonic, książę wielkopolski (ok. 1190-1239), Kraków 2012; S. Pelczar, Władysław Odonic, książę wielkopolski. Wygnaniec i protektor Kościoła (1193-1239), Kraków 2012.

[10] M. Hlebionek, Bolesław Pobożny i Wielkopolska jego czasów, Kraków 2010.

[11] J. Osiński, Bolesław Rogatka. Książę legnicki. Dziedzic monarchii Henryków śląskich. (1220/5-1278), Kraków 2012.

[12] A. Teterycz-Puzio, rec. z: Bolesław IV Kędzierzawy — książę Mazowsza i princeps, Kwartalnik Historyczny 117 (2010), z. 4, s. 133-136; M. Danielewski, rec. z: M. Biniaś-Szkopek, Bolesław Kędzierzawy — książę Mazowsza i princeps, Zapiski Historyczne 76 (2011), z. 1, s. 139-142.

[13] Mistrza Wincentego zwanego Kadłubkiem Kronika polska, wyd. M. Plezia, MPH, t. XI, Kraków 1994, szczególnie ks. III, rozdz. 26-30.

[14] Kronika wielkopolska, wyd. B. Kürbis, MPH, t. VIII, Warszawa 1970.

[15] Kronika polska (tzw. polsko-śląska), wyd. L. Ćwikliński, MPH, t. III, Lwów 1878.

[16] Jan Długosz, Annales seu cronicae incliti Regni Poloniae, lib. V-VI, Varsaviae 1973, tekst tłumaczony zob. Jan Długosz, Roczniki czyli kroniki sławnego Królestwa Polskiego, przeł. J. Mrukówna, ks. V/VI, Warszawa 1975, zob. też wcześniejsze tłumaczenie Jana Długosza, Dziejów polskich ksiąg dwanaście, tłum. K. Mecherzyński, t. 2, ks. V, VI, VII, VIII, Kraków 1868.

[17] Kronika o Piotrze Właście, wyd. A. Semkowicz, [w:] MPH, t. III, Lwów 1878, zob. też nowe wyd. Cronica Petri comitis Poloniae, wyd. M. Plezia, [w:] MPH, t. III, Kraków 1951.

[18] Carmen Mauri, wyd. M. Plezia, [w:] MPH, t. III, Kraków 1951.

[19] Rocznik kapituły krakowskiej, wyd. Z. Kozłowska-Budkowa, [w:] MPH, t. V, Warszawa 1978, s. 58-64.

[20] T. Jasiński, Początki polskiej annalistyki, [w:] Nihil superfluum esse. Prace z dziejów średniowiecza ofiarowane Profesor J. Krzyżaniakowej, red. J. Strzelczyk, J. Dobosz, Poznań 2000, s. 129-146; tegoż, Rocznik obcy w roczniku kapituły krakowskiej, [w:] Scriptura custos memoriae. Prace historyczne, red. D. Zydorek, Poznań 2001, s. 217-233; tegoż Rocznik poznański. Ze studiów nad annalistyką polską i czeską, [w:] Aetas media aetas moderna. Studia ofiarowane profesorowi H. Samsonowiczowi w siedemdziesiątą rocznicę urodzin, Warszawa 2000, s. 664-672.

[21] Rocznik Traski, wyd. A. Bielowski, MPH, t. II, Lwów 1872, s. 832-835; Rocznik krakowski, wyd. A. Bielowski, MPH, t. II, Lwów 1872, s. 832-835.

[22] Rocznik małopolski, wyd. A. Bielowski, MPH, t. III, Warszawa 1961, s. 154-161; Rocznik Sędziwoja, wyd. A. Bielowski, MPH, t. II, Lwów 1872, s. 875-876; Rocznik świętokrzyski, wyd. A. Rutkowska-Płachcińska, MPH, t. XII, Kraków 1996, s. 89-126; Rocznik krótki, wyd. Z. Kozłowska-Budkowa, [w:] Najdawniejsze roczniki krakowskie i kalendarz, MPH, t. V, Warszawa 1978, s. 231-244.

[23] Nekrolog opactwa św. Wincentego we Wrocławiu, wyd. K. Maleczyński, MPH, t. IX, cz. 1, Warszawa 1971, s. 4, por. K. Jasiński, rec. z: Z. Kozłowskiej-Budkowej, Który Bolesław, Studia Źródłoznawcze 7 (1962), s. 184; tegoż, Rodowód pierwszych Piastów, Warszawa 1992, s. 227-228.

[24] Nekrolog strzelneński, wyd. W. Kętrzyński, MPH, t. V, Warszawa 1961, s. 721, 752.

[25] Annales Magderburgenses, wyd. G.H. Pertz, MGH SS, t. XVI, Hannoverae 1859 (Neudruck) Leipzig 1925.

[26] Na ten temat zob. G. Labuda, Testament Bolesława Krzywoustego, [w:] Opuscula Casimiro Tymieniecki septuagenario dedicata, Poznań 1959, s. 180-181.

[27] Annales Palidenses, wyd. G.H. Pertz, MGH SS, t. XVI, Hannoverae 1859.

[28] Annales Pegavienses et Bosovienses, MGH SS, t. XVI, wyd. G.H. Pertz, Leipzig 1925.

[29] Chronicon Montis Sereni, wyd. E. Ehrenfeuchter, MGH SS, t. XXIII, wyd. G.H. Pertz, Leipzig 1925.

[30] Fryderyk I cesarz donosi Wibaldowi o zwycięstwie odniesionym nad Polakami, wyd. A. Bielowski, [w:] MPH, t. II, Lwów 1872, s. 21-22.

[31] Ottone et Ragewino, Gesta Friderici I imperatoris, wyd. R. Wilmans, MGH SS, t. XX, G.H. Pertz, Leipzig 1925.

[32] Vincenti Pragensis, Annales, wyd. W. Wattenbach, MGH SS, wyd. G.H. Pertz, t. XVII, Leipzig 1925, s. 658-683.

[33] Ortliebi, De fundatione monasteri Zwivildensis libri II, MGH SS, t. X (zob. też Ortlieb, Zwifaltensis chronicon (fragment), wyd. A. Bielowski, [w:] MPH, t. II, Lwów 1872, s. 1-5).

[34] W. Semkowicz, Nieznane nadania na rzecz opactwa jędrzejowskiego z XII wieku, Kwartalnik Historyczny 24 (1910), s. 66-97.

[35] Studia, rozprawy i materyały z dziedziny historyi polskiej i prawa polskiego, wyd. F. Piekosiński, t. I, Kraków 1897, przez tegoż wydany Kodeks dyplomatyczny katedry krakowskiej św. Wacława, cz. I, Kraków 1874, a także Kodeks dyplomatyczny Małopolski, t. I, Kraków 1876 oraz t. II, Kraków 1886.

[36] Kodeks dyplomatyczny Śląska, wyd. K. Maleczyński, t. I (971-1204), Wrocław 1956.

[37] Zbiór ogólny przywilejów i spominków mazowieckich, wyd. J.K. Kochanowski, t. I, Warszawa 1919.

[38] M. Biniaś-Szkopek, Bolesław IV Kędzierzawy, s. 17-19 oraz szczegółowa bibliografia, s. 331-356.

[39] J. Dobosz, Kazimierz II Sprawiedliwy.

[40] A. Teterycz-Puzio, Henryk Sandomierski.

[41] L. Wetesko, Historyczne konteksty monarszych fundacji artystycznych w Wielkopolsce do początku XIII wieku, Poznań 2009.

[42] M. Wyszkowski, Ustrój polityczny Wielkopolski w latach 1138-1296, Poznań 2009.

[43] T. Ginter, Działalność fundacyjna księcia Mieszka III Starego, Kraków 2008. Mimo wcześniejszej daty wydania, nie została uwzględniona w pierwszym wydaniu.