Jonas Jonasson

ANALFABETKA, KTÓRA POTRAFIŁA LICZYĆ

Przełożyła Bratumiła Pawłowska-Pettersson

Tytuł oryginału: Analfabeten som kunde räkna

Copyright © Jonas Jonasson 2013

Copyright © for the Polish edition by Grupa Wydawnicza Foksal, MMXV

Copyright © for the Polish translation by Bratumiła Pawłowska-Pettersson, MMXV

Wydanie I

Warszawa, MMXV

Statystyczne prawdopodobieństwo, że mała analfabetka z Soweto lat siedemdziesiątych dorośnie i pewnego dnia znajdzie się w samochodzie do przewozu ziemniaków wraz z królem i premierem Szwecji, wynosi jeden do czterdziestu pięciu miliardów siedmiuset sześćdziesięciu sześciu milionów dwustu dwunastu tysięcy ośmiuset dziesięciu.

Tak wynika z wyliczeń tejże analfabetki.

Część 1

Różnica między głupotą a geniuszem polega na tym, że geniusz ma swoje granice.

Albert Einstein

Rozdział 1

O dziewczynce w blaszanej budzie oraz o mężczyźnie, który po swojej śmierci ją stamtąd wyprowadził

Można się pokusić o twierdzenie, że czyściciele latryn w największej dzielnicy slumsów w Republice Południowej Afryki należeli do wybrańców losu. Mieli przecież pracę i dach nad głową.

A jednak według statystyk nie czekała ich żadna przyszłość. Większość z nich miała umrzeć przedwcześnie na gruźlicę, zapalenie płuc, wskutek biegunki, przedawkowania pigułek, alkoholu lub połączenia wszystkich tych czynników. Ten czy ów mógł przy odrobinie szczęścia dożyć pięćdziesiątki. Tak jak kierownik jednego z biur obsługi latryn w Soweto. Był jednak sterany i schorowany. Popijał zbyt dużą liczbę tabletek przeciwbólowych zbyt wieloma piwami o zbyt wczesnej porze. Aż raz odburknął coś niegrzecznie przedstawicielowi Wydziału do spraw Higieny Urzędu Miasta Johannesburga. Pyskaty czarnuch. Stosowny raport trafił do kierownika w Johannesburgu. Na drugi dzień w trakcie przedpołudniowej przerwy na kawę poinformował on swoich współpracowników, że najwyższy czas, by zastąpić kimś lepszym analfabetę w sektorze B.

Niezwykle skądinąd przyjemnej przerwy na kawę. Serwowano tort na powitanie nowego asystenta do spraw higieny. Nazywał się Piet du Toit, miał dwadzieścia trzy lata i była to jego pierwsza praca po studiach.

To właśnie nowy miał się zająć problemem w Soweto. Tak to się odbywało w Urzędzie Miasta Johannesburga. Nowo zatrudnionemu przydzielano analfabetów, żeby się zahartował; taki chrzest bojowy.

Tak naprawdę nikt nie wiedział, czy wszyscy czyściciele latryn faktycznie byli analfabetami, ale tak ich nazywano. Na pewno żaden z nich nie ukończył szkoły. Wszyscy mieszkali w blaszanych budach. I ni w ząb nie rozumieli, co się do nich mówi.

* * *

Piet du Toit czuł się nieswojo. Była to jego pierwsza wizyta u dzikusów. Na wszelki wypadek tatuś marszand najął mu ochroniarza.

Dwudziestotrzylatek wszedł do biura obsługi latryn i od razu skrzywił się z powodu okropnego zapachu. Za biurkiem siedział ów kierownik, który miał zostać zwolniony. A obok niego dziewczynka, która ku zaskoczeniu asystenta otworzyła usta i powiedziała, że kupa ma tę przykrą właściwość, iż śmierdzi.

Przez ułamek sekundy Piet du Toit zastanawiał się, czy mała sobie z niego drwi. Nie, to przecież niemożliwe.

Puścił jej słowa mimo uszu. Poinformował kierownika biura obsługi latryn, że musi się pożegnać z posadą. Tak zadecydowało szefostwo. Otrzyma jednak równowartość trzech pensji, jeżeli w ciągu tygodnia znajdzie na swoje miejsce trzech kandydatów.

– A mogę wrócić do pracy w charakterze czyściciela latryn, żeby zarobić trochę grosza? – zapytał zwolniony właśnie kierownik.

– Nie – odpowiedział Piet du Toit. – Nie możesz.

Po tygodniu asystent du Toit oraz jego ochroniarz ponownie zjawili się w biurze. Zwolniony kierownik siedział za swoim biurkiem, zapewne po raz ostatni. Obok niego stała ta sama dziewczynka co poprzednio.

– Gdzie twoi trzej kandydaci? – zapytał asystent.

Zwolniony z przykrością poinformował, że dwóch nie mogło się niestety stawić. Poprzedniego wieczora jednemu poderżnięto gardło w trakcie bójki. A gdzie podział się drugi, nie wiadomo. Kto wie, może ma nawrót.

Piet du Toit nie chciał wiedzieć, o jaki nawrót może tu chodzić. Jedno wiedział na pewno: chciał już stąd wyjść.

– No a trzeci kandydat? – zapytał ze złością.

– Ta mała tutaj. Od dobrych kilku lat pomaga mi przy tym i owym. Zuch dziewczyna.

– Przecież nie mogę, do cholery, zatrudnić kogoś, kto ma dwanaście lat, na stanowisku kierownika biura obsługi latryn!

– Czternaście – sprostowała dziewczyna. – A pracuję tu od dziewięciu.

Fetor był nie do wytrzymania. Piet du Toit bał się, że przejdzie nim jego garnitur.

– Zaczęłaś już ćpać? – zapytał.

– Nie – odparła dziewczyna.

– Jesteś w ciąży?

– Nie.

Asystent milczał przez chwilę. Naprawdę nie chciał tu powracać częściej, niż to konieczne.

– Jak się nazywasz?

– Nombeko.

– Nombeko, a dalej?

– Mayeki, chyba.

Rany boskie, oni nawet swoich nazwisk nie znają.

– Zatrudnię cię, jeśli obiecasz, że będziesz się trzymać z daleka od używek.

– Obiecuję.

– No dobra. – Asystent zwrócił się do zwolnionego: – Mówiliśmy o trzech pensjach w zamian za trzech kandydatów. Należy ci się zatem jedna pensja za jednego kandydata. Minus jedna za to, że nie zaproponowałeś nic lepszego niż dwunastolatka.

– Czternastolatka – poprawiła go dziewczynka.

Piet du Toit wyszedł bez pożegnania. Ochroniarz podążał dwa kroki za nim.

Dziewczyna, która właśnie została szefową swego byłego szefa, podziękowała mu za pomoc i oznajmiła, że od teraz on będzie jej prawą ręką.

– A co na to Piet du Toit? – spytał dotychczasowy kierownik.

– Zmienimy ci nazwisko. Jestem pewna, że asystent nie odróżnia jednego Murzyna od drugiego.

Tak powiedziała czternastolatka, która wyglądała na dwunastolatkę.

* * *

Nowo mianowana kierowniczka oczyszczalni latryn sektora B w Soweto nigdy nie chodziła do szkoły. Jej mama miała inne priorytety. No i dziewczynka przyszła na świat akurat w Republice Południowej Afryki. Do tego na początku lat sześćdziesiątych, kiedy akurat rząd uznał, że dzieci pokroju Nombeko się nie liczą. Ówczesny premier zasłynął retorycznym pytaniem, po co czarni mają uczęszczać do szkół, skoro i tak nadają się tylko do noszenia drewna albo wody.

Ale mylił się – Nombeko nosiła kupy, a nie drewno czy wodę. Jednak nie istniały żadne powody, by sądzić, że to cherlawe dziewczę, gdy dorośnie, będzie się zadawać z królami i prezydentami. Albo siać postrach wśród narodów. Czy też mieć wpływ na losy świata.

Gdyby nie była tym, kim była.

Na przykład pracowitym dzieckiem. Już jako pięciolatka dźwigała duże jak ona sama beczki na nieczystości. Na ich opróżnianiu zarabiała dokładnie tyle, żeby na prośbę matki móc codziennie kupić flaszkę rozcieńczalnika. Matka mówiła: „Dzięki, kochaneczko”, odkręcała flaszkę i zaczynała uśmierzać odwieczny ból wywołany przez świadomość, że ani sobie, ani dziecku nie potrafi zapewnić przyszłości. Tatuś Nombeko nie przebywał długo w pobliżu swojej córki i oddalił się już dwadzieścia minut po zapłodnieniu jej matki.

Nombeko rosła i opróżniała coraz więcej latryn. Pieniędzy starczało już nie tylko na rozcieńczalnik, ale też na pigułki i alkohol. Dziewczynka, widząc, że tak dalej być nie może, powiedziała matce, że albo z tym skończy, albo umrze.

Mama pokiwała głową ze zrozumieniem.

Na pogrzebie było tłoczno. W Soweto nie brakowało ludzi, którzy zajmowali się głównie dwiema sprawami: powolnym wykańczaniem się i uczestniczeniem w ostatnim pożegnaniu tych, którym się to udało. Mama zmarła, kiedy Nombeko miała dziesięć lat, a ojciec, jak wiadomo, był nieosiągalny. Dziewczynka rozważała, czy nie pójść w ślady matki i nie stworzyć sobie chemicznej ochrony przed rzeczywistością. Ale kiedy przyszła pierwsza wypłata po śmierci mamy, postanowiła, że jednak kupi coś do jedzenia. A jak już zaspokoiła głód, rozejrzała się i zapytała samą siebie:

– Co ja tutaj robię?

Zdawała sobie jednak sprawę, że na razie nie ma wyboru. Południowoafrykański rynek pracy nie upominał się w pierwszej kolejności o dziesięcioletnie analfabetki. W drugiej zresztą też nie. W tej części Soweto nie istniał zresztą żaden rynek pracy, a zdolnych do jej wykonywania było jak na lekarstwo. Ale nawet najnędzniejsze ludzkie okazy na tym padole muszą się wypróżniać. To z kolei stwarzało Nombeko okazję do zarobkowania. A skoro mama była już martwa, Nombeko miała całą pensję dla siebie.

Dla zabicia czasu podczas pracy zaczęła liczyć beczki, a miała wtedy jakieś pięć lat.

– Jedna, dwie, trzy, cztery, pięć…

Z czasem komplikowała zadania, aby wciąż były dla niej wyzwaniem:

– Piętnaście beczek razy trzy nawrotki razy siedmiu tragarzy plus jeden, który siedzi i nic nie robi, bo jest zbyt pijany… równa się… trzysta piętnaście.

Matka Nombeko widziała niewiele poza flaszką rozcieńczalnika, dostrzegła jednak, że córka potrafi dodawać i odejmować. Dlatego jakoś na rok przed śmiercią zaczęła korzystać z jej pomocy, kiedy trzeba było porozdzielać między budy pochodzące z paczek pigułki w różnych kolorach i o różnej mocy. Butelka rozcieńczalnika to butelka rozcieńczalnika. Ale żeby pięćdziesięcio-, stu-, dwustupięćdziesięcio- i pięćsetmiligramowe tabletki zagospodarować wedle życzenia i finansowych możliwości odbiorców, trzeba się już znać na arytmetyce. No a dziesięciolatka się znała. I to całkiem nieźle.

Kiedyś na przykład była akurat w pobliżu swojego szefa, gdy ten zmagał się z comiesięcznym raportem.

– Dziewięćdziesiąt pięć razy dziewięćdziesiąt dwa równa się… – mruczał pod nosem. – Gdzie się podział kalkulator?

– Osiem tysięcy siedemset czterdzieści – powiedziała Nombeko.

– Pomóż mi lepiej znaleźć kalkulator, mała.

– Osiem tysięcy siedemset czterdzieści – powtórzyła Nombeko.

– Co takiego?

– Dziewięćdziesiąt pięć razy dziewięćdziesiąt dwa to osiem tysięcy siedemset czter…

– A skąd to niby wiesz?

– No, tak sobie myślę, że dziewięćdziesiąt pięć to sto minus pięć, dziewięćdziesiąt dwa to sto minus osiem, jeśli pan to odwróci i odejmie, to obie dadzą osiemdziesiąt siedem. A pięć razy osiem równa się czterdzieści. Osiemdziesiąt siedem czterdzieści. Osiem tysięcy siedemset czterdzieści.

– Ale dlaczego rozumujesz w ten sposób? – zapytał zdumiony szef.

– Bo ja wiem – odparła Nombeko. – Możemy wrócić do pracy?

Tego dnia awansowała na asystentkę szefa.

Jednak w tej potrafiącej liczyć analfabetce stopniowo wzbierała frustracja. Nie rozumiała bowiem, co zwierzchnicy z Johannesburga wypisywali we wszystkich tych rozporządzeniach, które lądowały na biurku jej szefa. Szefowi też zresztą czytanie przychodziło z trudem. Męczył się z każdym tekstem w języku afrikaans i wertował słownik angielskiego, próbując to, co zupełnie niezrozumiałe, przybliżyć sobie jakoś w języku, który zrozumieć się dało.

– Czego chcą tym razem? – pytała czasem Nombeko.

– Żebyśmy lepiej wypełniali worki – odpowiedział szef. – Tak mi się przynajmniej wydaje. Albo chcą zlikwidować jeden z sanitariatów. Nie jestem pewien.

Szef westchnął. Asystentka nie mogła mu pomóc. Więc i ona westchnęła.

Tak się jednak złożyło, że pod prysznicem w przebieralni zakładu oczyszczalni latryn trzynastoletnią Nombeko zaczął napastować pewien obleśny typ. Szczęśliwie, zanim oblech zdążył się do niej dobrać, dziewczyna skierowała jego myśli na inny tor, wbijając mu w udo nożyczki.

Następnego dnia wypatrzyła go za rzędem latryn w sektorze B. Z zabandażowanym udem siedział przed swoją zieloną budą na rozkładanym krzesełku. Na kolanach trzymał… książki.

– Czego tu szukasz? – zapytał.

– Wczoraj chyba zostawiłam w pana udzie nożyczki. Chciałabym je odebrać.

– Wyrzuciłem je.

– A więc jest mi pan winny nożyczki – powiedziała dziewczynka. – Gdzie się pan nauczył czytać?

Oblech miał na imię Thabo i brakowało mu połowy zębów. Potwornie bolało go udo i nie miał najmniejszej ochoty na pogaduszki z narwaną dziewuchą. Tyle że po raz pierwszy, odkąd przyjechał do Soweto, ktoś zainteresował się jego książkami. Miał ich w budzie pełno, przez co przezywano go tu Trzepnięty Thabo. Ale w głosie tej siedzącej naprzeciwko niego dziewczyny pobrzmiewała raczej zazdrość, a nie szyderstwo. Może dałoby się to jakoś wykorzystać?

– Gdybyś była posłuszna, a nie taka agresywna, wujek Thabo mógłby ci o tym opowiedzieć. Kto wie, może mógłby cię nauczyć literek i słów. Jeśli tylko będziesz posłuszna.

Nombeko nie zamierzała być w kontaktach z oblechem bardziej posłuszna niż poprzedniego dnia pod prysznicem. Odpowiedziała więc, że na szczęście jest w posiadaniu jeszcze jednej pary nożyczek. Wolałaby się jednak z nimi nie rozstawać i nie wbijać ich w drugie udo wujka Thabo. Ale jeśli wujek będzie się porządnie zachowywał – i nauczy ją czytać – udo numer dwa pozostanie nienaruszone.

Thabo nie do końca rozumiał. Czy ta mała mu groziła?

* * *

Nie było tego widać, ale Thabo był zamożny.

Urodził się pod brezentem w Port Elizabeth w Prowincji Przylądkowej Wschodniej. Kiedy miał sześć lat, policja zabrała jego mamę i nigdy już jej nie przyprowadziła z powrotem. Tata uznał, że chłopak jest dostatecznie duży, by dać sobie radę, choć sam miał z tym problemy.

„Uważaj na siebie” – tak w skrócie brzmiały życiowe porady ojca. Poklepał syna po ramieniu, a sam ruszył do Durbanu. Tam został zastrzelony podczas kiepsko zaplanowanego napadu na bank.

Sześcioletni Thabo żył z tego, co udało mu się ukraść w porcie. W najlepszym razie miał dorosnąć, następnie zostać przyłapany na gorącym uczynku, a w końcu trafić do ciupy albo zostać zastrzelony, jak jego rodzic.

Ale tak się złożyło, że w jego slumsie od lat mieszkał pochodzący z Hiszpanii marynarz, kucharz i poeta, wyrzucony kiedyś za burtę przez dwunastu głodnych marynarzy, którzy chcieli obiadu, a nie sonetów.

Hiszpan dopłynął do lądu, znalazł sobie jakąś budę i odtąd żył wierszami swoimi i cudzymi. Gdy z czasem popsuł mu się wzrok, dorwał Thabo i w zamian za chleb wymusił na nim opanowanie sztuki czytania. Potem, za trochę więcej chleba, chłopak czytał staremu na głos. A ten nie dość, że całkiem oślepł, to jeszcze zramolał, a na śniadanie, obiad i kolację żywił się jedynie Pablem Nerudą.

Marynarze mieli rację – nie da się żyć samą poezją. Stary pryk zagłodził się na śmierć, a Thabo przywłaszczył sobie wszystkie jego książki. Po prawdzie nikt inny nie był nimi zainteresowany.

Dzięki umiejętności czytania chłopak podłapywał w porcie różne fuchy. Wieczorami zaczytywał się poezją, literaturą piękną, a przede wszystkim książkami podróżniczymi. W wieku szesnastu lat odkrył płeć przeciwną, a dwa lata później ona odkryła jego. Dopiero bowiem mając osiemnaście lat, wypracował skuteczną metodę. W jednej trzeciej opierała się ona na czarującym uśmiechu, w jednej trzeciej na wymyślonych historyjkach o przygodach podczas podróży, które dotąd odbył jedynie w wyobraźni, a w jednej trzeciej na bujdach o tym, że ich miłość będzie trwać wiecznie. Sukces osiągał jednak tylko wtedy, gdy oprócz uśmiechu, historyjek i kłamstw odwoływał się do literatury. Częścią odziedziczonej po hiszpańskim marynarzu spuścizny było wykonane przez niego tłumaczenie Dwudziestu wierszy o miłości i jednej pieśni o rozpaczy Pabla Nerudy. Thabo wyrwał z książki strony z pieśnią o rozpaczy, a dwadzieścia wierszy o miłości wypróbował w dzielnicach portowych na dwudziestu młodych kobietach, dziewiętnaście razy przeżywając krótkotrwałą miłość. Przeżyłby ją może i po raz dwudziesty, gdyby ten idiota Neruda nie zakończył wiersza słowami: „Już jej nie kocham, to pewne”, co Thabo odkrył, gdy było już za późno.

Po kilku latach wszyscy w okolicy wiedzieli, co to za jeden, ten Thabo. Szanse na nowe literackie uniesienia zmalały. I nie szło mu najlepiej nawet wtedy, kiedy zaczął łgać z równą fantazją jak król Leopold II, który opowiadał, że tubylcy w Kongu Belgijskim mają się dobrze, a w tym samym czasie kazał odrąbywać ręce i nogi wszystkim, którzy nie chcieli pracować za darmo.

Także Thabo miała za to wszystko spotkać kara (zresztą jak belgijskiego króla, który najpierw utracił kolonię, potem roztrwonił majątek na swoją francusko-rumuńską utrzymankę, a w końcu umarł). Ale przedtem wyruszył z Port Elizabeth na północ i dotarł do Basuto, gdzie mieszkały ponoć posiadaczki najwspanialszych krągłości.

Pozostał tam przez kilka lat; kiedy zmuszały go do tego okoliczności, przenosił się do innej wsi. Dzięki umiejętności czytania i pisania zawsze znajdował jakąś pracę. Został nawet głównym negocjatorem europejskich misjonarzy, pragnących dostępu do kraju i jego nieoświeconych mieszkańców. Wódz ludu Basuto, Jego Ekscelencja Seeiso, nie widział co prawda sensu w chrystianizacji swojego ludu, ale rozumiał, że kraj potrzebuje ochrony przed okolicznymi Burami. Kiedy z inicjatywy Thabo misjonarze w zamian za prawo do rozdawania egzemplarzy Biblii zaoferowali broń, wódz nie zastanawiał się ani chwili.

Księża i diakoni zjechali tłumnie, aby zbawić od złego lud Basuto. Przywieźli ze sobą biblie, broń maszynową i trochę min przeciwpiechotnych.

Dzięki broni można było trzymać wroga na dystans, a bibliami przemarznięci mieszkańcy gór palili, by się ogrzać. I tak przecież nie potrafili czytać. Kiedy dowiedzieli się o tym misjonarze, zmienili strategię i w krótkim czasie zbudowali sporo chrześcijańskich świątyń.

Thabo imał się różnych zajęć, był na przykład pomocnikiem pastora. Opracował nawet własną metodę nakładania rąk, którą praktykował wybiórczo i w ukryciu.

Na froncie miłosnym tylko raz mu się nie powiodło – wtedy, gdy w pewnej górskiej wiosce wyszło na jaw, że jedyny chórzysta płci męskiej przysiągł wierność do grobowej deski co najmniej pięciu z dziewięciu młodych chórzystek. Miejscowy pastor, Anglik, przez cały czas domyślał się, o co Thabo naprawdę chodzi. Bo śpiewać to on nie potrafił.

Pastor skontaktował się z ojcami pięciu dziewcząt, którzy postanowili, że podejrzany zostanie przesłuchany w tradycyjny sposób. Podczas pełni Księżyca Thabo miał zostać posadzony gołym tyłkiem na mrowisku i z pięciu stron dźgany dzidami. W oczekiwaniu na odpowiednie położenie Księżyca Thabo zamknięto w szałasie, którego pilnował pastor. Od tego pilnowania dostał udaru słonecznego i zszedł nad rzekę, by nawrócić hipopotama. Delikatnie dotknął dłonią jego pyska i powiedział, że Jezus gotów jest…

Dalej nie doszedł, bo hipopotam otworzył paszczę i przegryzł go na pół.

Jako że pastor oraz naczelnik więzienia byli nieobecni, Thabo udało się z pomocą Pabla Nerudy nakłonić strażniczkę, by otworzyła szałas.

– A co z nami? – krzyknęła za nim strażniczka, gdy puścił się przez sawannę co sił w nogach.

– Już cię nie kocham, to pewne! – odkrzyknął jej Thabo.

Można by pomyśleć, że nad Thabo czuwał Pan, bo podczas swojej dwudziestokilometrowej nocnej wędrówki do stolicy Maseru nie natknął się ani na lwy, ani na gepardy, ani na nosorożce, ani na żadną inną dziką zwierzynę. Na miejscu wystarał się o posadę doradcy wodza Seeiso, który pamiętał go z dawnych czasów i ucieszył się z jego powrotu. Wódz negocjował z wyniosłymi Brytyjczykami niepodległość kraju, jednak bez sukcesu. Ten przyszedł dopiero, gdy pojawił się Thabo i oświadczył, że jeśli panowie dalej będą tacy uparci, Basuto zwróci się po pomoc do Josepha Mobutu.

Brytyjczycy zdębieli. Joseph Mobutu? Ten, który właśnie ogłosił światu, że zastanawia się nad zmianą imienia na Wszechpotężny Wojownik, Który Nie Zaznał Porażki Dzięki Swej Niezwykłej Wytrzymałości i Niezłomnej Woli i Który Krocząc od Zwycięstwa do Zwycięstwa, Pozostawia za Sobą Jedynie Zgliszcza?

– Ten sam – odparł Thabo. – Skądinąd jeden z moich najbliższych przyjaciół. Żeby było prościej, zwracam się do niego Joe.

Delegacja brytyjska poprosiła o możliwość rozmowy we własnym gronie, podczas której ustalono, że region potrzebuje spokoju, a nie wszechpotężnego wojownika, któremu wydaje się, że jest kimś innym, niż jest. Brytyjczycy powrócili do stołu negocjacyjnego i oznajmili:

– Kraj jest wasz.

Basuto stało się Lesoto, władca Seeiso królem Moshoeshoe II, a Thabo faworytem władcy. Traktowano go jak członka rodziny i obdarowano workiem wartych majątek nieoszlifowanych diamentów, pochodzących z najlepszej kopalni w kraju. Któregoś dnia jednak Thabo jakby zapadł się pod ziemię. Zyskał w ten sposób cenne dwadzieścia cztery godziny, nim król dowiedział się, że jego młodsza siostra i oczko w głowie, delikatna księżniczka Maseeiso, spodziewa się dziecka.

Ktoś, kto był czarny, brudny i pozbawiony połowy zębów, nijak nie mógł wtopić się w świat białych. Po tym nieszczęśliwym incydencie w byłym Basuto Thabo pośpieszył więc do Soweto, gdy tylko u najbliższego jubilera spieniężył najmniej wartościowy ze swoich diamentów. Tam znalazł wolną budę w sektorze B. Wprowadził się, wypchał buty banknotami i zakopał pod klepiskiem mniej więcej połowę swoich diamentów. Pozostałymi wypełnił braki w uzębieniu.

Zanim zaczął niezliczonym kobietom składać zbyt wiele obietnic, przemalował budę na zielono. To imponowało paniom. Kupił też linoleum, którym przykrył klepisko.

Thabo podrywał we wszystkich sektorach Soweto. Po jakimś czasie zaczął jednak omijać ten, w którym mieszkał, by w przerwach między podbojami móc sobie w spokoju poczytać przed swoją budą.

Poza czytaniem i uwodzeniem podróżował. Po Afryce, wzdłuż i wszerz, dwa razy do roku. Po tych wojażach był bogatszy o nowe przygody i książki.

Zawsze jednak wracał do swojej budy. Przede wszystkim dlatego, że połowa jego majątku nadal znajdowała się trzydzieści centymetrów pod linoleum; dolne zęby Thabo przecież były w zbyt dobrym stanie, by wszystko zmieściło się w ustach.

Po kilku latach w Soweto zaczęli gadać. Skąd ten dziwak od książek ma pieniądze? Żeby ukrócić plotki, Thabo postanowił podjąć jakąś pracę. Najłatwiej było na kilka godzin w tygodniu nająć się do czyszczenia latryn.

Pracowali tam prawie wyłącznie młodzi pijaczkowie bez przyszłości. Ale zdarzały się też dzieci. A wśród nich ta trzynastolatka, która wbiła mu nożyczki w udo tylko dlatego, że wszedł do niewłaściwej kabiny prysznicowej. Czy raczej właściwej. To z tą małą było coś nie tak. Zdecydowanie za młoda. Zero krągłości. Thabo zainteresował się nią tylko z braku laku.

Cios zadany nożyczkami przez dziewczynę sprawił mu ból. A ta teraz stoi tu przed jego budą i chce, by nauczył ją czytać.

– Chętnie bym ci pomógł, ale jutro wyjeżdżam – powiedział Thabo i pomyślał, że najlepiej by było, gdyby zrobił to, co właśnie powiedział, że zrobi.

– Wyjeżdżasz? – zdziwiła się Nombeko, która w swoim trzynastoletnim życiu nigdy nie była poza Soweto. – Dokąd?

– Na północ. A potem się zobaczy.

* * *

Pod nieobecność Thabo Nombeko zrobiła się starsza o rok i awansowała. Szybko wykazała się jako szefowa. Zmyślnie podzieliła swój sektor, biorąc pod uwagę demografię, a nie rozmiar czy opinię, jaką się cieszył, dzięki czemu bardziej efektywnie dało się rozmieścić wychodki.

– Poprawa o trzydzieści procent – pochwalił ją jej poprzednik.

– Trzydzieści przecinek dwa – poprawiła go Nombeko.

Podaż zaspokajała popyt i odwrotnie, więc w budżecie znalazły się pieniądze na cztery nowe sanitariaty.

Nombeko wygadana była niezwykle, zwłaszcza gdy wziąć pod uwagę, jak wyrażali się mężczyźni, w których towarzystwie na co dzień przebywała (każdy, kto miał kiedykolwiek okazję porozmawiać z czyścicielem latryn w Soweto, wie, że połowa tego, co ów mówi, nie nadaje się do druku, a reszta nawet do pomyślenia). Dziewczyna miała wrodzoną umiejętność wysławiania się. Poza tym w rogu biura stało radio, które Nombeko włączała za każdym razem, gdy tylko znalazła się w jego pobliżu. Nastawiała jakiś kanał, gdzie dużo gadano, i z zaciekawieniem słuchała nie tylko tego, co mówią, ale też w jaki sposób.

To dzięki cotygodniowemu programowi Co słychać w Afryce po raz pierwszy zdała sobie sprawę, że istnieje jeszcze jakiś świat poza Soweto. Niekoniecznie piękniejszy czy więcej obiecujący. Po prostu poza Soweto.

Pomyślała tak na przykład wtedy, gdy Angola uzyskała niepodległość. Partia narodowo-wyzwoleńcza PLUA połączyła się z partią narodowo-wyzwoleńczą PCA, by stworzyć partię narodowo-wyzwoleńczą MPLA, która wspólnie z partiami narodowo-wyzwoleńczymi FNLA i UNITA sprawiła, że Portugalczycy pożałowali, iż w ogóle odkryli tę część kontynentu. Portugalczycy, którzy przez ponad czterysta lat swojego panowania nie zbudowali tam ani jednego uniwersytetu.

Analfabetka Nombeko nie do końca rozeznawała się w tym, która kombinacja liter co oznacza. Tak czy siak, wszystko to doprowadziło do zmiany. A „zmiana” i „jedzenie” to według Nombeko najpiękniejsze słowa. Kiedyś zdarzyło się jej powiedzieć głośno przy swoich współpracownikach, że wszystkim im przydałaby się jakaś zmiana. Ale wtedy zaczęli narzekać, że szefowa gada o polityce. Nie dość, że całymi dniami dźwigają gówno, to jeszcze muszą tego wysłuchiwać.

Jako szefowa zakładu oczyszczania latryn Nombeko musiała znosić nie tylko wszystkich tych latrynowych kolegów, ale też asystenta Pieta du Toit z Wydziału do spraw Higieny Urzędu Miasta Johannesburga. Kiedy pojawił się pierwszy raz po mianowaniu jej na szefową, zakomunikował, że w związku z kiepską sytuacją finansową nie powstaną cztery, tylko jeden nowy sanitariat. Nombeko zemściła się w typowy dla siebie sposób.

– A zmieniając temat: jak pan asystent zapatruje się na rozwój wypadków w Tanzanii? Czyżby socjalistyczny eksperyment Juliusa Nyerere okazał się kompletną klapą? Co pan asystent o tym sądzi?

– W Tanzanii?

– Tak, deficyt zboża wynosi tam obecnie prawie milion ton. Pytanie, co by zrobił Nyerere, gdyby nie Międzynarodowy Fundusz Walutowy. A może pan asystent postrzega go jako problem sam w sobie?

Tak powiedziała dziewczynka, która nigdy nie chodziła do szkoły i nigdy nie wyściubiła nosa poza Soweto. Do asystenta, który reprezentował władzę. Który ukończył uniwersytet. I który nie miał zielonego pojęcia o sytuacji politycznej w Tanzanii. Asystent był już biały z natury. A od wywodów dziewczyny zrobił się biały jak ściana.

Piet du Toit poczuł się poniżony przez tę czternastoletnią analfabetkę. Która w dodatku zakwestionowała sporządzony przez niego dokument dotyczący wydatków na higienę.

– Skąd pan asystent to wziął? – zapytała Nombeko, która samodzielnie nauczyła się czytać cyfry. – Dlaczego pan pomnożył przez siebie wartości oczekiwane?

Analfabetka, która potrafiła liczyć.

Nienawidził jej.

Wszystkich ich nienawidził.

* * *

Po kilku miesiącach wrócił Thabo. Pierwsze, co odkrył, to że dziewczynka od nożyczek została jego szefową. I że to już nie jest dziewczynka. Zaokrągliła się tu i ówdzie.

Na wpół bezzębny Thabo musiał stoczyć wewnętrzną walkę. Z jednej strony instynkt, by zdać się na swój obecnie nieco dziurawy uśmiech, talent do nawijania i Pabla Nerudę. Z drugiej to, że była jego szefową. No i wspomnienie nożyczek. Postanowił przyjąć postawę wyczekującą, ale jednocześnie być w gotowości.

– Najwyższa pora, żebym cię nauczył czytać – oznajmił.

– To wspaniale! – odparła Nombeko. – Zacznijmy już dziś po pracy. Odwiedzimy cię w twojej budzie, ja i moje nożyczki.

Thabo był dobrym nauczycielem. A Nombeko pojętną uczennicą. Już trzeciego dnia potrafiła na gliniastej ziemi przed domem Thabo narysować patykiem alfabet. Po pięciu dniach umiała napisać całe zdania. Najpierw częściej z błędami. Po dwóch miesiącach częściej poprawnie.

W przerwach od nauki Thabo opowiadał jej o swoich podróżniczych przygodach. Wkrótce Nombeko połapała się, że co najwyżej jedna część rzeczywistości przypada na dwie części bajań. Ale w zasadzie nie miała nic przeciwko temu. Jej rzeczywistość była dostatecznie podła i to w zupełności wystarczało.

W czasie swojej ostatniej podróży Thabo odwiedził Etiopię, żeby zdetronizować Jego Cesarską Wysokość, Lwa Plemienia Judy, wybrańca Boga, króla królów.

– Hajle Sellasjego – wtrąciła Nombeko.

Thabo nie zareagował; wolał mówić niż słuchać.

Historia o cesarzu nazywanym Ras Tafari, od którego wziął się ruch Rastafari i cała religia, popularna zwłaszcza w Indiach Zachodnich, była tak dobra, że Thabo wolał zachować ją na dzień, w którym przypuści atak. Tak czy siak, cesarz został właśnie strącony z tronu. Po świecie błąkali się zdezorientowani, otumanieni haszyszem uczniowie, zdziwieni, że ten, który miał być mesjaszem, inkarnacją Boga, został nagle zdetronizowany. Zdetronizować Boga?

Nombeko powstrzymała się od pytań o tło polityczne tych dramatycznych wydarzeń. Była bowiem prawie pewna, że Thabo nie ma o tym zielonego pojęcia, a zbyt wiele pytań mogło popsuć zabawę.

– Opowiedz coś jeszcze! – zachęcała go.

Według Thabo sprawy szły w dobrym kierunku (że też można się aż tak pomylić). Przysunął się odrobinę w stronę dziewczyny i dalej opowiadał, jak to w drodze powrotnej wstąpił do Kinszasy, gdzie pomagał Muhammadowi Alemu przed The Rumble in the Jungle, walką o mistrzostwo świata z niezwyciężonym George’em Foremanem.

– Niesamowite – powiedziała Nombeko i pomyślała, że opowieść sama w sobie taka właśnie była.

Thabo uśmiechnął się tak szeroko, że między zębami, które jeszcze mu się ostały, Nombeko dostrzegła jakieś świecidełka.

– No, właściwie to o pomoc poprosił mnie Niezwyciężony, ale powiedziałem, że… – zaczął Thabo i skończył dopiero, gdy Foreman został w ósmej rundzie znokautowany, a Ali podziękował swojemu serdecznemu przyjacielowi Thabo za nieocenioną pomoc.

A tak na marginesie, żona Alego była czarująca.

– Żona Alego? – zapytała Nombeko. – Nie chcesz chyba powiedzieć, że…

Thabo zaśmiał się, aż zadzwoniło mu w gębie, po czym spoważniał i przysunął się jeszcze bliżej.

– Jesteś bardzo ładna, Nombeko – powiedział. – O wiele ładniejsza niż żona Alego. A gdybyśmy tak się spiknęli? Wyjechali gdzieś razem?

I objął ją.

Nombeko pomyślała, że „wyjechali gdzieś” brzmi wspaniale. Dokądkolwiek. Ale na pewno nie z tym obleśnym dziadem. Uznała, że lekcja właśnie dobiegła końca. Wbiła nożyczki w drugie udo Thabo i sobie poszła.

Następnego dnia wróciła do budy Thabo i uświadomiła mu, że wziął wolne, nie zgłosiwszy tego.

Thabo na to, że zbyt bolą go oba uda, zwłaszcza jedno, a panienka Nombeko już sama wie dlaczego.

Racja. A będzie bolało jeszcze bardziej. Jeżeli wujek Thabo nie zacznie porządnie się zachowywać, to następnym razem zamiast w uda będzie celować nożyczkami między nogi.

– Poza tym wczoraj słyszałam i widziałam, co tam trzymasz w tej swojej paskudnej gębie. Jeśli się nie opamiętasz, wszystkim o tym powiem.

Thabo zmartwiał. Doskonale wiedział, że długo nie pożyje, jak ludzie dowiedzą się o jego diamentowym majątku.

– Czego ty właściwie ode mnie chcesz? – jęknął.

– Chcę tu przychodzić, czytać twoje książki i nie musieć za każdym razem zabierać ze sobą nowej pary nożyczek. Takie nożyczki to spory wydatek dla kogoś, kto w ustach ma zęby, a nie coś zupełnie innego.

– Nie możesz po prostu sobie pójść? – odpowiedział Thabo. – Jeżeli zostawisz mnie w spokoju, dam ci jeden diament.

Wcześniej przekupstwa mu się udawały, ale nie tym razem. Nombeko oznajmiła, że nie jest zainteresowana. To, co do niej nie należy, nie należy do niej.

Dużo później, w innej części świata, miało się okazać, że życie jest o wiele bardziej skomplikowane.

* * *

Jak na ironię, kres życiu Thabo położyły dwie kobiety. Dorastały w Portugalskiej Afryce Wschodniej i utrzymywały się z zabijania oraz okradania białych farmerów. W czasie wojny domowej interes szedł dobrze. Jednak wraz z odzyskaniem niepodległości i zmianą nazwy na Mozambik farmerzy, którzy się jeszcze ostali, otrzymali czterdzieści osiem godzin na opuszczenie kraju. Kobiety nie miały zatem wyjścia i zaczęły zabijać dobrze sytuowanych czarnych. Był to o wiele mniej opłacalny biznes, bo niemal wszyscy czarni posiadający coś wartego zwędzenia należeli do obecnie rządzącej partii marksistowsko-leninowskiej. Nie upłynęło więc wiele czasu, a kobiety były już poszukiwane listem gończym i ścigane przez policję. Wtedy wyruszyły na południe. I znalazły doskonałą kryjówkę – Soweto pod Johannesburgiem.

O ile zaletą największych slumsów Republiki Południowej Afryki było to, że można się tu było wtopić w tłum (pod warunkiem że się było czarnym), o tyle wadą, że każdy z białych farmerów w Portugalskiej Afryce Wschodniej miał więcej niż osiemset tysięcy mieszkańców Soweto razem wziętych (wyłączając Thabo). Kobiety połknęły jednak kolorowe pigułki i wyruszyły na polowanie. Po jakimś czasie dotarły do sektora B i tam, za rządkiem latryn, pośród szarobrązowych bud zauważyły jedną zieloną. Ktoś, kto przemalował swoją budę na zielono (czy na jakikolwiek inny kolor), musi mieć za dużo pieniędzy, pomyślały kobiety, włamały się w środku nocy, wbiły w pierś Thabo nóż i go przekręciły. Tak to mężczyzna, który złamał serca wielu kobiet, sam skończył z własnym pociachanym na kawałki.

Jak już wyzionął ducha, kobiety przejrzały walające się wszędzie książki. Co za świra tym razem kropnęły?

W końcu w jednym bucie ofiary znalazły plik banknotów, w drugim jeszcze jeden. Po czym mało rozważnie rozsiadły się przed budą, by podzielić łup. Mieszanka tabletek i rumu sprawiła, że straciły poczucie czasu i przestrzeni. I tak sobie siedziały, szczerząc się głupio, aż tu niespodzianie pojawiła się policja.

Kobiety zostały ujęte i na trzydzieści lat przekształcone w pozycję w budżecie południowoafrykańskiego więziennictwa. Banknoty, które usiłowały przeliczyć, znikły w toku policyjnej procedury. Zwłoki Thabo pozostawiono do następnego dnia. Południowoafrykańscy policjanci, gdy tylko mogli, dla hecy wrabiali kolegów z kolejnej zmiany w uprzątnięcie zdechłego czarnucha.

Nombeko obudziły hałasy dobiegające zza latryn. Ubrała się, poszła w tym kierunku i domyśliła się, co się wydarzyło.

Gdy policja odjechała z morderczyniami i pieniędzmi Thabo, Nombeko weszła do jego budy.

– Byłeś podłym człowiekiem, ale bawiły mnie twoje kłamstwa. Będzie mi ciebie brakowało. A przynajmniej twoich książek.

Otworzyła usta Thabo i wyjęła z nich czternaście nieoszlifowanych diamentów, bo dokładnie tyle zmieściło się w ubytkach po jego zębach.

– Czternaście dziur, czternaście diamentów – powiedziała. – Nie za akuratnie?

Thabo nie odpowiedział. Nombeko zrolowała linoleum i zaczęła kopać.

– Tak myślałam – powiedziała, gdy znalazła to, czego szukała.

Potem przyniosła wodę i ściereczkę, którą obmyła Thabo. Wyciągnęła go z budy i okryła swoim jedynym prześcieradłem. Mimo wszystko należało mu się trochę szacunku. Nie za dużo. Ale trochę tak.

Nombeko zaszyła wszystkie diamenty w podszewce swojej jedynej kurtki, wróciła do siebie i położyła się do łóżka.

Następnego dnia szefowa zakładu oczyszczania latryn postanowiła dłużej pospać. Miała sporo do przemyślenia. Kiedy wreszcie spóźniona weszła do biura, wszyscy czyściciele latryn byli na miejscu. Pod nieobecność szefowej żłopali właśnie trzecie przedpołudniowe piwko. Już przy drugim zaczęli psioczyć na Hindusów, tę rasę podludzi. Najbardziej wyszczekany opowiadał właśnie, jak to jeden taki usiłował załatać dziurę w dachu swojej budy tekturą.

Nombeko przywołała ich do porządku, pozbierała butelki z niedopitym piwem i oznajmiła, że zawsze podejrzewała, iż obecni tu panowie w głowach mają jedynie zawartość latryn, które opróżniają. Czy są aż tak durni, by nie potrafić pojąć, że głupota jest niezależna od rasy?

Wyszczekany odparował, że szefowa najwyraźniej nie rozumie, jak ważne po porannym opróżnieniu siedemdziesięciu pięciu beczek jest móc wypić w spokoju piwko i nie musieć wysłuchiwać ględzenia o tym, jacy to wszyscy jesteśmy równi.

Nombeko miała ochotę w odpowiedzi pacnąć go w czoło rolką papieru toaletowego, ale żal jej było rolki. Zarządziła powrót do pracy. Po czym wróciła do swojej budy. I znów powiedziała do siebie:

– Co ja tutaj robię?

Następnego dnia kończyła piętnaście lat.

* * *

W dniu swoich piętnastych urodzin Nombeko miała odbyć od dawna zaplanowaną rozmowę na temat budżetu z Pietem du Toit z Wydziału do spraw Higieny Miasta Johannesburga. Tym razem asystent lepiej się przygotował. Dokładnie przejrzał księgi rachunkowe. Da popalić tej małej.

– Sektor B przekroczył budżet o jedenaście procent – oznajmił i spojrzał na Nombeko przez okulary, których tak naprawdę nie potrzebował, ale dzięki którym wyglądał na starszego, niż faktycznie był.

– Nieprawda – odpowiedziała Nombeko.

– Skoro mówię, że sektor B przekroczył budżet o jedenaście procent, to tak jest – powiedział Piet du Toit.

– A skoro ja mówię, że pan asystent liczy tak, jak rozumuje, to tak jest. Proszę dać mi chwilkę – rzekła Nombeko; wyrwała Pietowi du Toit kartkę z obliczeniami, pośpiesznie je przejrzała i wskazała na rządek dwudziesty. – Rabat, który tutaj wynegocjowałam, otrzymaliśmy w formie nadprogramowej dostawy. Jeśli wyceni się ją na podstawie rzeczywistej kwoty po rabacie, a nie fikcyjnej ceny katalogowej, zniknie to bzdurne jedenaście procent. Poza tym pomylił się panu plus z minusem. Gdybyśmy liczyli tak jak pan asystent, bylibyśmy jedenaście procent poniżej budżetu. I to też byłby błąd.

Piet du Toit poczerwieniał. Czy ta dziewczyna nie zna swojego miejsca? Jak by to wyglądało, gdyby każdy mógł sobie definiować, co jest poprawne, a co błędne. Nienawidził jej bardziej niż kiedykolwiek. Nie wiedział jednak, co powiedzieć. Oznajmił więc:

– W biurze sporo rozmawialiśmy na twój temat.

– Aha – odpowiedziała Nombeko.

– Uznaliśmy, że jesteś trudna we współpracy.

Do Nombeko dotarło, że wkrótce zostanie zwolniona.

– Aha – powiedziała.

– Obawiam się, że muszę cię przesunąć gdzie indziej. Z powrotem do szeregowych pracowników.

Było to więcej, niż zaproponowano jej poprzednikowi. Nombeko pomyślała, że asystent musi być w dobrym humorze.

– Aha.

– Czy „aha” to wszystko, co masz do powiedzenia? – warknął Piet du Toit.

– No, mogłabym oczywiście powiedzieć panu du Toit, jakim jest idiotą, ale szanse, że to do niego dotrze, są bliskie zeru. Tego nauczyły mnie lata pracy z czyścicielami latryn. Tutaj bowiem, musi pan wiedzieć, też jest wielu idiotów. Lepiej odejść i nie oglądać już pana du Toit – powiedziała Nombeko i to właśnie zrobiła.

Powiedziała i nim Piet du Toit zdążył zareagować, już jej nie było. Nie miał ochoty zapuszczać się między budy na poszukiwania. Jeśli o niego chodzi, dziewczyna może się ukrywać w tych swoich slumsach, aż wykończy ją gruźlica, narkotyki albo jakiś inny analfabeta.

– Tfu – powiedział i skinął na opłaconego przez tatusia ochroniarza. Pora wracać do cywilizacji.

Nombeko straciła więc nie tylko kierownicze stanowisko, ale też pracę w ogóle. A tym samym ostatnią pensję.

Spakowała do plecaka swoje nic niewarte szpargały. Ubrania na zmianę, trzy książki Thabo i dwadzieścia lasek suszonego mięsa antylopy, które kupiła za ostatnie pieniądze.

Książki już przeczytała i znała na pamięć. Książki – już samo ich istnienie – kojarzyły jej się z czymś przyjemnym. Mniej więcej tak jak czyściciele latryn, tyle że na odwrót.

Nastał wieczór, w powietrzu czuło się chłód. Nombeko włożyła swoją jedyną kurtkę. Położyła się na swoim jedynym materacu i przykryła swoją jedyną kołdrą (jedyne prześcieradło zostało wykorzystane jako całun). Nazajutrz rano zamierzała wyruszyć w drogę.

Wiedziała już dokąd.

Poprzedniego dnia przeczytała o tym miejscu w gazecie. Wybierała się na 75 Andries Street w Pretorii.

Do Biblioteki Narodowej.

Czarnych nie obowiązywał tam ponoć zakazu wstępu, może więc przy odrobinie szczęścia uda się jej wejść do środka. Nie miała pomysłu, co by tam mogła robić poza oddychaniem i podziwianiem widoku. Ale na początek to wystarczy. Czuła, że literatura poprowadzi ją dalej.

Z tym przekonaniem po raz ostatni zasnęła w budzie, którą pięć lat wcześniej odziedziczyła po mamie. Na ustach miała uśmiech.

Nigdy wcześniej się to nie zdarzyło.

Wyruszyła z nadejściem poranka. Czekała ją długa droga. Jej pierwszy w życiu spacer poza granice Soweto miał liczyć dziewięćdziesiąt kilometrów.

Po ponad sześciu godzinach, po pokonaniu dwudziestu sześciu z dziewięćdziesięciu kilometrów, Nombeko dotarła do Johannesburga. Tu był inny świat! Już choćby to, że otaczali ją głównie biali ludzie, uderzająco podobni do Pieta du Toit. Nombeko rozglądała się ciekawie wśród zgiełku. Patrzyła na neony i światła uliczne. Na lśniące nowe samochody nieznanych jej marek. Kiedy obróciła się nieznacznie, by mieć lepszy widok, dostrzegła, że jeden z nich pędzi chodnikiem prosto na nią.

Zdążyła pomyśleć, że to całkiem ładny samochód.

Ale uciec już nie zdążyła.

* * *

Inżynier Engelbrecht van der Westhuizen spędził popołudnie w barze hotelu Hilton Plaza przy Quartz Street, po czym usiadł za kółkiem swojego nowego opla admirala i ruszył na północ.

Ale nie jest łatwo – i nigdy nie było – prowadzić samochód z litrem brandy we krwi. Inżynier właśnie dotarł do najbliższego skrzyżowania, gdy wraz ze swoim oplem zatoczył się na chodnik i – a niech to diabli! – chyba przejechał czarnucha?

Dziewczyna pod kołami samochodu inżyniera miała na imię Nombeko i do niedawna pracowała jako czyścicielka latryn. Przyszła na świat w blaszanej budzie w największych slumsach Republiki Południowej Afryki piętnaście lat i jeden dzień temu. W bliskości alkoholu, rozcieńczalnika i tabletek miała żyć przez pewien krótki czas, a następnie umrzeć w błocie pośród latryn sektora B w Soweto.

Ale akurat jej, Nombeko, udało się wyrwać. Opuściła swoją budę po raz pierwszy i ostatni.

Dotarła do centrum Johannesburga, by znaleźć się pod kołami opla admirala.

To już wszystko? – pomyślała, zanim straciła przytomność.

Ale nie, to nie było wszystko.

Przekład: Bratumiła Pawłowska-Pettersson

Redakcja: Jan Koźbiel

Korekta: Małgorzata Kluska, Beata Wójcik

Tłumaczka składa podziękowania za uwagi redakcyjne Lechowi Staszkielowi

Projekt okładki: Krzysztof Rychter

Skład i łamanie: Dariusz Ziach

Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.

00-372 Warszawa, ul. Foksal 17

tel./faks (22) 646 05 10, 828 98 08

e-mail: biuro@gwfoksal.pl

www.gwfoksal.pl

ISBN 978-83-280-1704-7

Skład wersji elektronicznej: Michał Olewnik / Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.
i Marcin Kapusta / Virtualo Sp. z o.o.