Tytuł oryginału

The Story of San Michele

Tytuł przekładu niemieckiego

Das Buch von San Michele

Redakcja techniczna, skład i łamanie

Grzegorz Bociek

Korekta

Jadwiga Kwiecień

Wydanie oryginalne opatrzone tytułem The Story of San Michele ukazało się w 1929 roku w Londynie.

Wydanie szwedzkie opatrzone tytułem Boken om San Michele ukazało się w 1930 roku w Sztokholmie.

Pierwsze wydanie polskie ukazało się w 1933 roku.

Wydanie niniejsze jest oparte na edycji Wydawnictwa „Śląsk”, Katowice 1984

Wydanie V, Chorzów 2011

Wydawca: Videograf II Sp. z o.o.

41-500 Chorzów, al. Harcerska 3c

tel. 32-348-31-33, 32-348-31-35

fax 32-348-31-25

office@videograf.pl

www.videograf.pl

ISBN 978-83-7183-923-8

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.

I. PRZEDMOWA

Sklasyfikowanie Księgi z San Michele sprawia krytykom trudności. Wcale mnie to nie dziwi. Niektórzy nazywają ją „autobiografią”, inni – „wspomnieniami lekarza”.

Sądzę, że obydwa te określenia nie są trafne. Aby napisać historię mego życia, nie potrzebowałbym na to kilkuset stron, nawet gdybym nie chciał opuścić najsmutniejszych jej rozdziałów. Mogę tylko stwierdzić, że nie miałem zamiaru pisać o sobie, przeciwnie, usilnie starałem się być obiektywnym. Jeżeli mimo to książka niniejsza stała się autobiografią, to sądząc po powodzeniu, jakim się cieszy, można by przypuszczać, iż najprostszą metodą pisania książki o sobie samym jest pisanie jej z myślą, że się pisze o kimś zupełnie innym.

Należy tylko siedzieć spokojnie w fotelu, wsłuchiwać się w oddalony gwar ludzkich głosów i oślepłym okiem patrzyć wstecz na swoje życie. Jeszcze lepiej byłoby położyć się w trawie, patrzeć w niebo i nie myśleć o niczym. Wystarczy tak przez chwilę słuchać ciszy, a wnet lasy i pola zaczynają rozbrzmiewać jasnymi ptaszęcymi głosikami, zjawiają się różne stworzenia, opowiadając troski i radości swoją własną mową, która staje się nagle zrozumiała. A wsłuchawszy się jeszcze dokładniej w otaczający nas świat można spostrzec, że nawet przedmioty szepcą w swej martwocie: – Nieprawda, żeś samotny! Nieprawda, że umrzesz!

Nazywanie mojej książki „wspomnieniami lekarza” wydaje mi się jeszcze bardziej niewłaściwe. Jej wyzywająca bezpośredniość, śmiała prawdomówność, jasność są mało odpowiednie do tak pompatycznego tytułu. Lekarz ma chyba prawo na równi z innymi ludźmi śmiać się niekiedy z samego siebie, zachować pogodę ducha, a nawet wolno mu może czasem drwić z niektórych kolegów, jeżeli gotów jest ponieść tego konsekwencje. Nie ma on tylko prawa wyśmiewać swych pacjentów. Jeszcze gorzej byłoby, oczywiście, gdybym wraz z nimi płakał; lekarz płaczliwy nie jest lekarzem dobrym.

Stary doktor w ogóle powinien się zastanowić, zanim przystąpi do spisywania pamiętników. Na pewno postąpi lepiej, zachowując dla siebie wszystko, co widział i czego się nauczył o życiu i śmierci. Pamiętniki nie są potrzebne, lepiej dać zmarłym spokój, a żywym pozostawić złudzenie.

Pewien sławny krytyk nazwał moją opowieść księgą o śmierci. Może miał słuszność. Śmierć rzadko ustępuje z mych myśli: Non nasce in me pensier che non vi sia dentro scolpita la morte¹, pisał Michelangelo do Vasariego.

Jakże długo walczyłem z mym posępnym kolegą. Pokonywał mnie często i widziałem, jak kładł kolejno wszystkich, których usiłowałem przed nim obronić. Pisząc tę książkę obserwowałem, jak żyli, cierpieli i umierali. Mogę im jedynie poświęcić wspomnienie. Byli to skromni i prości ludzie, nad ich grobami nie stoją marmurowe krzyże, o wielu z nich zapomniano, jeszcze zanim pomarli. Teraz jest już im dobrze.

Stara Maria porta-lettere, która przez trzydzieści lat wchodziła boso po siedmiuset siedemdziesięciu siedmiu fenickich stopniach, przynosząc mi listy, roznosi teraz pocztę w niebie; a zacny Pacciale pali spokojnie fajeczkę i spogląda na bezkresne morze, jak niegdyś z pergoli na San Michele. Mój przyjaciel Arcangelo Fusco, zamiatacz ulic z Quartier Montparnasse, zmiata teraz pył gwiaździsty ze złotych flizów nieba. Między dwoma wspaniałymi szeregami kolumn z lapis lazuli chodzi mały monsieur Alphonse, ulubieniec Siostrzyczek Ubogich, ubrany w nowiutki surdut pittsburskiego milionera; uroczyście kłania się ukochanym cylindrem każdemu spotkanemu świętemu, jak pozdrawiał niegdyś wszystkich przyjaciół, przejeżdżając moją wiktorią po Corso. John, błękitnooki chłopczyna nieznający ojca, dziecko, które się nigdy nie śmiało, igra teraz wesoło z innymi szczęśliwymi dziećmi w dawnym dziecięcym pokoju Jezuska; nauczył się też wreszcie uśmiechać. Pokój pełen jest kwiatów, przez otwarte okno wlatują i wylatują rozśpiewane ptaki, a od czasu do czasu zagląda do dzieci Madonna, bacząc, aby im na niczym nie zbywało. Matka Johna, która go tak pieczołowicie pielęgnowała na Avenue de Villiers, jest jeszcze z nami. Widziałem ją niedawno. Biedna prostytutka Flopette wygląda w swej milutkiej, białej sukni o dziesięć lat młodziej niż wówczas, gdy ją spotkałem w nocnej kawiarni na bulwarze; jest obecnie pokojową u Marii Magdaleny.

W skromnym kącie nieba mieści się cmentarz psów. Są tu wszyscy moi przyjaciele; ciała ich spoczywają w miejscach, gdzie je złożyłem: pod cyprysami przy starej wieży; lecz ich wierne serca zostały przyjęte do raju. Święty Roch, mały dobrotliwy patron psów, jest dozorcą cmentarnym, a cierpliwa, stara miss Hall przynosi często kwiaty na grób Tappia. Nawet nicponia Billy’ego, pijaczynę-pawiana, który zapalił trumnę don Giacinta, przyjęto tutaj i dano mu miejsce w ostatnim rzędzie na cmentarzu dla małp, dość odosobnione co prawda, bo święty Piotr, zbadawszy pawiana dokładnie, wziął go w pierwszej chwili za człowieka, gdyż od Billy’ego tak czuć było wódkę! Don Giacinto, najbogatszy kapłan na Capri, który nigdy nie dał solda żebrakowi, smaży się nadal w trumnie, a byłemu rzeźnikowi, który rozżarzonymi szpilkami oślepiał przepiórki, diabeł własnoręcznie wykłuł oczy w przystępie zawodowej zazdrości.

Pewien krytyk osądził, że w książce mojej znajduje się dość materiału, aby wielu autorów zaopatrzyć na całe życie w tematy do zajmujących nowel. Niechże sobie z niej czerpią do woli; materiał ten nie jest już mi potrzebny. Wykorzystawszy swe literackie zdolności do wystawiania recept, nie zabiorę się teraz do pisania sensacyjnych powieści – za późno zresztą na to. Gdybym pomyślał o tym wcześniej, może nie byłbym dziś tym, czym jestem. Oczywiście, milsze i wygodniejsze jest siedzenie w fotelu i pisanie powieści niż przebijanie się z trudem przez życie i zbieranie do nich materiału. Z pewnością łatwiej opisać choroby i śmierć, niż je zwalczać; przyjemniej jest knuć ponury spisek, niż być przezeń bez ostrzeżenia zaskoczonym. Czemu jednak pisarze sami nie zbierają sobie tematów? Czynią to nader rzadko. Prowadząc uporczywie swych czytelników do dzielnicy ubogich, prawie nigdy nie bywają tam osobiście; specjaliści od chorób i śmierci dają się rzadko namówić na zwiedzenie szpitala, w którym właśnie uśmiercili bohaterkę swej powieści. Poeci i filozofowie, którzy dźwięczną prozą i poezją opiewają śmierć-wybawicielkę, bledną, gdy ujrzą przy sobie tego swego najlepszego przyjaciela. Stara to historia: Leopardi, największy poeta współczesnych Włoch, który od młodzieńczych lat w przepięknych rymach tęsknił do śmierci, pierwszy uciekł przerażony z Neapolu nawiedzonego przez cholerę. Nawet wielki Montaigne, którego rozumne medytacje o śmierci wystarczają, aby go uczynić nieśmiertelnym, uciekł jak zając, gdy w Bordeaux wybuchła zaraza. Stary, mrukliwy Schopenhauer, największy współczesny filozof – którego podstawą twierdzeń było zaprzeczenie życia – przerywał każdą rozmowę o śmierci. Przypuszczam, że najkrwawsze książki wojenne zostały napisane przez spokojnych obywateli z dala od dalekonośnych armat. Autorzy, którzy z rozkoszą każą czytelnikom być świadkami seksualnych orgii, bywają zwykle bardzo miernymi wykonawcami takich scen w rzeczywistości. Znam tylko jeden wyjątek od tego prawidła: Guy de Maupassanta, ale też widziałem, jak zszedł przez to do grobu.

Zdaję sobie sprawę, że niektóre sceny w mej książce odbywają się na trudnym do określenia pograniczu rzeczywistości z fantazją, owym niebezpiecznym terenie, na którym rozbiły się niejedne pamiętniki i gdzie nawet Goethe zatracił ścieżkę, pisząc Dichtung und Wahrheit.

Uczyniłem wszystko, co mogłem, aby za pomocą kilku znanych technicznych sztuczek nadać niektórym epizodom pozór ciekawych opowiadań. Jest to ostatecznie kwestia formy. Byłbym bardzo zadowolony, gdybym wiedział, że mi się to udało. Nie żądam, aby mi stale wierzono. I bez tego dość mam odpowiedzialności.

Największym autorem zajmujących historii jest życie. Lecz czyż życie zawsze mówi prawdę? Nie zmienia się ono, nie wpływa nań ani czas, ani los, obojętne jest na ludzkie troski i radości, milczące i tajemnicze jak sfinks. Ale nasz świat, ową scenę z odgrywającą się na niej ustawiczną tragedią, stale zmienia mistrzowska ręka wielkiego reżysera, aby widzowie nie zmęczyli się nudnym melodramatem; treścią jego jest bezsensowna gonitwa za szczęściem, starą zaś i znaną nicią przewodnią – śmierć. Świat, w którym żyliśmy wczoraj, nie był światem dzisiejszym. Niewzruszenie i bez odpoczynku zmierza on przez nieskończoność do zagłady, my zaś idziemy wraz z nim. „Żaden człowiek nie kąpie się dwukrotnie w tej samej rzece” – mówił Heraklit. Jedni z nas pełzają na kolanach, drudzy jadą konno lub autem, inni prześcigają w samolotach gołębie pocztowe. A właściwie do pośpiechu nie ma powodów; możemy być zupełnie pewni, iż osiągniemy cel we właściwym czasie.

Tak jest, świat, w którym żyłem za czasów młodości, nie był podobny do dzisiejszego (a przynajmniej tak mi się wydaje). Sądzę, że będzie to zdanie również tych, którzy czytając tę książkę będą szukali przeszłości. Nie ma dziś rozbójników mających imponującą liczbę ośmiu morderstw na sumieniu, którzy zapraszaliby obcego, aby przespał się na ich materacu w zburzonej Mesynie; pod ruinami willi Nerona w Kalabrii nie śpi już snem tysiącletnim granitowy sfinks; wściekłe szczury, które mnie tak przerażały w dzielnicach Neapolu zarażonego cholerą, od dawna już powróciły do swych gniazd w kloakach miejskich z czasów cesarstwa rzymskiego; na Anacapri można dziś pojechać autem, na szczyt Jungfrau prowadzi kolej, a na Matterhorn wspinają się turyści po sznurowych drabinach.

W mojej mroźnej ojczyźnie stoją nadal jodły i sosny chroniące pamięć mego dzieciństwa. Wprawdzie poszarpały je burze czasu, lecz ci starzy grenadierzy mają jeszcze mocne pnie, we włosach ich leży śnieg, a szron bieli im brody do chwili, gdy nadejdzie wybawicielka, niosąca skostniałym ludzkim duszom świergot ptaków, słońce i radość; anemony budzą się wówczas wśród topniejącego śniegu i wesoło sączących się potoków.

Rzeki śpiewają w mym kraju nadal, lecz umilkły dziś harfy wodnic. Nie tańczą już gnomy wśród śpiących kwiatów w czasie letnich nocy. Umarła piękna, błękitnooka pieśń ludowa. W dalekim kraju, gdzie słońce nigdy nie zachodzi, żyją jeszcze Lapończycy i renifery, prowadząc koczownicze, samotne życie. Podczas ostrych zim może i dzisiaj jeszcze za saniami, zdążającymi przez zamarznięte jezioro na pasterkę, pędzi dysząca zgraja zgłodniałych wilków o oczach żarzących się jak węgle.

Rycerski, stary niedźwiedź, który niegdyś zastąpił mnie i Ristin drogę w Silvagorge, od dawna przeniósł się na polowania do wieczności. Przez spieniony potok, który przepłynąłem z lapońską dziewczyną, przerzucono most kolejowy, a górę, gdzie przebywał stary, jednooki Stalo, rozsadzono, aby zbudować tunel. Stado białych reniferów rozproszyło się i srebrne ich dzwonki nie dzwonią już w milczących lasach wokół Forsstuganu. Nie ma też małego ludku, który mieszkał w ciemnościach pod namiotami Lapończyków; nikt nie wie, co się z nim stało. Lapończycy mówią, że gnomy nie przynoszą już dzisiaj pożywienia niedźwiedziom śpiącym w zimowych legowiskach. Dlatego mało ich jest teraz w Laponii. Zaczarowana góra także opustoszała. Ostatnia wiedźma dawno już uleciała Bóg wie dokąd na swym staroświeckim samolocie. Błąkają się jeszcze w pamięci ludzkiej czarnoksiężnicy i ponure narzędzia tortur, a skąpe karły pilnują złota, które czarownica przed ucieczką zdeponowała u bogaczy na wysoki procent i na czas nieograniczony.

Leśne boginki i rusałki istnieją jeszcze do dzisiaj. Niektórzy mówią, że mają one postać pięknych dziewcząt o gorących ustach, błyszczących oczach i białych kobiecych ramionach, że mają ludzkie dusze. Inni utrzymują, że są to właściwie tylko ptaki o bogatym, barwnym upierzeniu; wabią one czarującymi tonami pieśni, które samotnego wędrownika sprowadzają na manowce, coraz dalej i dalej od celu podróży. Jeżeli spotka kto wiedźmę leśną, powinien natychmiast uciec; lecz zginie, jeżeli się odwróci, żeby na nią spojrzeć. Otoczy mu ramionami szyję, spłoszy sen z oczu i wyssie szpik z kręgosłupa, zanim opuści swą ofiarę. Człowiek, który ją napotka, zmienia się zupełnie, stroni od wszystkich, chodzi własnymi drogami, a ludzie mówią, że ma źle w głowie.

Zdaje mi się, że dziś mniej się spotyka gnomów niż za czasów mojego dzieciństwa, a jednak nie mogę uwierzyć, aby ktokolwiek z osób czytających rozdział o Laponii odważył się zaprzeczyć, że owej nocy w Forsstuganie siedział na stole prawdziwy krasnoludek, ostrożnie ciągnący dewizkę przy moim zegarku. Oczywiście był to krasnoludek najprawdziwszy! A któż inny, jak nie on? Mówię wam, że widziałem go najdokładniej, usiadłszy na łóżku, a było to w chwili, gdy łojówka migotała, bliska zagaśnięcia. Stary Lars Anders w Forsstuganie i matka Kerstin dawno już pomarli, ale mały krasnoludek żyje jeszcze gdzieś w dalekiej Laponii. Tylko my, ludzie, umieramy!

Mówiono mi, że istnieją tacy, którzy przez całe życie nigdy nie widzieli krasnoludka. Współczuję im głęboko, gdyż wiele stracili! Sądzę, że są chyba krótkowzroczni. Może zepsuli sobie oczy nadmiernym czytaniem w szkole? A może dzieje się to dlatego, że dzieci wyglądają dziś tak poważnie i są przemądrzałe, a wyrastają bez myśli i marzeń na zgorzkniałych ludzi niemających ani spokoju w duszy, ani uczucia w sercach, ani chęci do życia, ani odwagi śmierci.

Ludzie dzisiejsi marnują zbyt wiele czasu na wysłuchiwanie słów i myśli innych. Lepiej by czynili, słuchając więcej w spokoju i skupieniu własnych myśli. Wiedzę możemy przejmować od innych, lecz mądrości musimy się nauczyć sami. Źródło jej bierze początek w nas samych, z milczącej głębi naszych samotnych rozmyślań i marzeń. Woda jej jest przezroczysta i zimna jak prawda – lecz smak ma gorzki jak łzy.

Axel Munthe

Rzym, Villa Svezia

Maj 1931

II. PRZEDMOWA

Przybyłem do Londynu, aby się naturalizować. Poręczycielem moim miał być Henry James, który właśnie uzyskał angielskie obywatelstwo. Civis Britannicus sum – mówił swym głębokim głosem. Wiedział, że poczyniłem wiele kroków, które zawiodły, a stałem się zbyt niezaradny, abym był zdolny pomóc innym. Zna mnie, wiedział, co mnie czeka, i z ręką na mym ramieniu zapytał, jakie mam dalsze zamiary. Odrzekłem, że chciałbym porzucić Francję na zawsze i jak dezerter ukryć się w mej starej wieży, gdzie jest najwłaściwsze dla mnie miejsce. Przy pożegnaniu przypomniał radę, daną mi przed laty podczas pobytu na San Michele, abym napisał książkę o mojej siedzibie na wyspie, którą nazwał najpiękniejszym zakątkiem na ziemi. Dlaczegóż więc nie miałbym napisać tej historii teraz, gdyby mi odwagi starczyło? Któż mógłby opisać San Michele lepiej niż ja, który je zbudowałem własnymi rękami? Któż potrafiłby lepiej opisać owe przepiękne fragmenty marmurów, rozrzucone wokoło po ogrodzie, w którym niegdyś stała willa Tyberiusza? A poza tym dla mnie, tak gorąco interesującego się psychologią, jakże ponętnym studium byłaby posępna postać starego cesarza, którego zmęczone, ciężkie kroki przemierzały mozaikową posadzkę znalezioną przeze mnie pod winnicą, Dla człowieka niemogącego spać, a pragnącego uciec od nędzy własnego żywota, nie ma nic lepszego niż pisanie książki.

Były to jego ostatnie słowa. Nigdy już nie zobaczyłem mego przyjaciela.

Powróciłem więc zawstydzony i przygnębiony do starej wieży, do mej bezpłodnej samotności. W czasie, gdy każdy składa ojczyźnie swe życie w ofierze, chodziłem po ciemnej wieży bez ustanku, niby uwięzione zwierzę, a tymczasem dobiegały mnie wciąż świeże wieści o cierpieniach i bólach. Od czasu do czasu, gdy nieubłagane światło dzienne przestawało dręczyć me oczy, szedłem na San Michele po nowe wiadomości. Znak angielskiego Czerwonego Krzyża powiewał nad nim, a dzielnych, rannych wojaków uzdrawiało to samo słońce, które wygnało mnie z ukochanego domu. A co się tyczy owych wieści… Czekanie wydaje się nieskończenie długie dla tych, którym nic innego nie pozostaje. Lecz któż z nas miałby odwagę przyznać się do tego, co odczuwali wszyscy, że ciężar własnej troski wydawał się lżejszy, gdy wokoło każdy mężczyzna i każda kobieta pogrążeni byli w żałobie, i że rana własnej piersi goiła się prędzej na widok krwi sączącej się z wielu innych ran.

Któż mógłby się odważyć na utyskiwanie nad własnym losem, gdy rozstrzygały się losy świata? Któż miałby odwagę jęczeć z bólu, gdy tylu okaleczonych ludzi leżało na noszach, milcząc i zaciskając zęby?

Wreszcie burza ucichła. W starej wieży panowała nadal głęboka cisza. Żyłem samotnie ze swym lękiem.

Człowiek stworzony został w ten sposób, aby mógł dźwigać swój krzyż; po to dane mu są silne ramiona. A znieść może on wiele, jeżeli zdolny jest znieść samego siebie. Może żyć bez nadziei, radości, książek, nawet bez muzyki, dopóki może iść za biegiem własnych myśli, słuchać śpiewu ptaka za oknem lub głosu morza z oddali. Powiedziano mi nawet w St. Dunstan², że człowiek potrafi żyć bez światła, lecz ci, którzy o tym mówili, byli bohaterami. Jedynie bez snu człowiek nie może żyć. Gdy przestałem spać, zacząłem pisać niniejszą książkę – wszelkie inne środki uspokajające zawiodły. I powodzenie sprzyjało mi wybitnie. Błogosławiłem Henry’ego Jamesa za jego radę – gdyż zacząłem ostatnio spać o wiele lepiej. Pisanie książki sprawiało mi nawet przyjemność i wcale się nie dziwię, że ludzie tyle piszą w ostatnich czasach. Księgę o San Michele pisałem, niestety, w ciężkich okolicznościach; od razu na początku pracy przeszkodził mi niespodziewany intruz. Usiadł naprzeciw mnie przy biurku i zaczął bardzo chaotycznie przechwalać się swymi przejściami, jakby te głupstwa mogły interesować kogokolwiek poza nim samym. Sposób, w jaki mi bez przerwy opowiadał o różnych swych sprawach, a w których zawsze występował jako bohater, był całkiem nieangielski i przeszkadzał mi, gdyż wciąż zmuszony byłem myśleć, że ten młody człowiek tylko samego siebie widzi w kosmosie. Wydawało mi się, że przekonany jest o swym całkowitym rozumieniu starożytnej sztuki, architektury, psychologii, śmierci i życia pozagrobowego. Medycyna musiała być jego ulubioną nauką. Przedstawił mi się jako neurolog i pysznił się – jak tyłu innych – że był uczniem Charcota.

Niechże Bóg ma w opiece jego pacjentów – pomyślałem sobie. Gdy wymienił nazwisko wielkiego mistrza z Salpêtrière, zdawało mi się przez chwilę, że spotkałem już tego młodzieńca kiedyś przed wieloma laty. Lecz natychmiast osądziłem, że to myśl śmieszna: mój gość wyglądał młodo i promieniał radością życia, ja zaś czułem się umęczony i stary. Jego niekończące się przechwałki i pewna siebie, zbyt głośna hałaśliwość działały mi na nerwy, a co gorsza, zacząłem wkrótce pojmować, że młodzieniec przez cały czas kpił ze mnie w łagodny sposób, jak to bywa w zwyczaju młodych ludzi w stosunku do starszych. Nieledwie przekonywał mnie, iż nie ja, lecz on zbudował San Michele. Mówił, że kocha tę wysepkę i mieszkałby tam zawsze. Powiedziałem mu wreszcie, żeby mi dał spokój, że chcę napisać książkę o San Michele i odmalować w niej owe piękne szczątki marmurów z willi Tyberiusza.

– Biedny starcze – rzekł elegant z pobłażliwym uśmiechem – bredzisz! Obawiam się, że nie możesz nawet odczytać swego własnego pisma. Nie opowiadasz wcale o pięknych, marmurowych szczątkach willi Tyberiusza, lecz przez cały czas wydostajesz z mroków zapomnienia drobne i ubogie fragmenty twego własnego złamanego życia.

Torre di Materita, 1928

1. MŁODOŚĆ

Wyskoczyłem na brzeg z łodzi, która przywiozła mnie z Sorrento. Chłopcy gromadami bawili się między przewróconymi łodziami i kąpali w przypływie fal swe smukłe, brązowe ciała. Starzy rybacy w czerwonych frygijskich czapkach łatali przed szopami sieci. Po drugiej stronie przystani stało sześć osiodłanych osłów w uprzężach ozdobionych bukietami kwiatów. Przy nich tyleż dziewcząt tańczyło i śpiewało; każda miała w czarnych włosach wpięte srebrne spadella³, a na ramionach zarzuconą czerwoną chustkę. Osiołek, który miał mnie zanieść na Capri, nazywał się Rosina, a dziewczynie na imię było Gioia. W jej czarnych oczach paliła się ognista młodość, wargi czerwieniały niby sznur korali na jej szyi, a gdy się śmiała, mocne, białe zęby połyskiwały jak perły. Mówiła, że ma dopiero piętnaście lat, ja zaś powiedziałem sobie skrycie, że jestem dziś młodszy niż kiedykolwiek. Ale Rosina była stara, è antica – mówiła Gioia. Usunąłem się więc z siodła i wijącą się ścieżką zacząłem się wspinać lekkim krokiem do wioski. Przede mną biegła Gioia bosa i ukwiecona jak młoda bachantka, a za mną, pogrążona w głębokiej zadumie, potykała się w swych zgrabnych, czarnych bucikach stara Rosina z pochyloną głową i zwisającymi uszami. Nie miałem czasu na rozmyślania, byłem pełen podziwu i zachwytu, serce przepełniała radość życia, świat wydawał się piękny, a ja miałem osiemnaście lat. Droga wiła się wśród krzaków głogu i kwitnącego mirtu. Gdzieniegdzie wśród pachnących traw kwiaty wznosiły swe wdzięczne główki, aby się nam przyjrzeć. Wielu z nich nigdy nie widziałem w krainie Linneusza.

– Jak się nazywa ten kwiat? – spytałem Gioię.

Wyjęła mi go z ręki i popatrzyła na niego z czułością.

– Fiore! – odrzekła.

– A ten? Spojrzała z tą samą tkliwością.

– Fiore! – odparła.

– A ten?

– Fiore! Bello! Bello!

Rwała pachnące mirty, ale nie chciała mi ich dać. Powiedziała, że są dla San Costanza, patrona i obrońcy Capri, który jest cały ze srebra i tyle cudów uczynił. San Costanzo bello! Bello!

W długim szeregu zbliżały się do nas dziewczęta niosące na głowach bryły porowatej lawy. Szły dumne, niby orszak kariatyd z Erechteum. Jedna z nich dała mi z uśmiechem pomarańczę. Była to siostra Gioi i wydała mi się jeszcze piękniejsza od niej. Tak, ośmioro rodzeństwa było w domu, a dwoje in paradiso. Ojciec, poławiacz korali, przebywał w „Barbarii”⁴. Spójrzcie, jaki piękny sznur korali właśnie przysłał! Che bella collana, bella, bella!

– I ty jesteś piękna, Gioia, bella, bella!

– Tak – odparła z prostotą.

Potknąłem się o jakąś strzaskaną marmurową kolumnę.

– Roba di Timberio!⁵ – objaśniła Gioia. – Timberio cattivo⁶, Timberio mal’occhio⁷, Timberio camorrista⁸ – i splunęła na marmur.

– Tak – rzekłem, mając świeżo w pamięci Tacyta i Swetoniusza. – Timberio cattivo!

Skręciliśmy na wiejską drogę i dotarliśmy do piazzy. Przy murze nad brzegiem morza stało kilku marynarzy, przed osterią don Antonia siedziało paru zaspanych mieszkańców Capri, a na stopniach kościoła kilku księży gestykulowało dziko, prowadząc ożywioną rozmowę:

– Moneta! Moneta! Molto moneta! Niente moneta!⁹

Gioia podbiegła i pocałowała rękę swego spowiednika, don Giacinta; był on prawdziwym świętym, jakkolwiek na niego nie wyglądał. Dziewczyna spowiadała się dwa razy w ciągu miesiąca. A ile razy… ja? Nie spowiadałem się w ogóle nigdy.

Cattivo! Cattivo!

Czy Gioia opowiedziałaby don Giacintowi, że tam, pod cytrynowym drzewem, pocałowałem ją w policzek?

Oczywiście nie!

Przeszliśmy przez wieś i stanęliśmy przy Punta Tragara.

– Muszę natychmiast wejść na szczyt tej skały – powiedziałem, wskazując najbardziej stromy wierzchołek z trzech Faraglioni, błyszczących jak ametysty u naszych stóp.

Gioia pewna była, że nie potrafiłbym tego dokonać. Jakiś rybak próbował kiedyś zrabować stamtąd jaja mew, ale został zrzucony do morza przez złego ducha, który przebywa tam w postaci błękitnej jaszczurki, błękitnej jak Grota Lazurowa; pilnuje złotego skarbu ukrytego niegdyś przez samego Tyberiusza. Ponad miłą wioską na tle zachodniego nieba wznosił się posępny zarys Monte Solaro, dziko poszarpany i niedostępny.

– Muszę się tam zaraz wybrać! – zdecydowałem.

Jednak Gioi nie spodobał się ten plan. Stroma ścieżka o siedmiuset siedemdziesięciu siedmiu stopniach, wykuta w skale przez samego „Timberia”, prowadzi wprawdzie na samą górę po zboczu, ale w połowie wysokości, w ciemnym wąwozie przebywa straszliwy wilkołak, który pożarł już wielu cristiani.

Schody prowadzą na Anacapri; ale mieszkają tam jedynie gente di montagna¹⁰, ludzie bardzo źli; żaden forestiere¹¹ nigdy tam nie chodzi i ona nigdy tam jeszcze nie była. Lepiej wybrać się do Villa Timberio, do Arco Naturale albo do Grotta Matromania.

– Nie, nie mam czasu! – odrzekłem – muszę natychmiast wspiąć się właśnie na tę górę. Mówisz, żeby wrócić na piazzę, gdyż zardzewiałe dzwony starej campanili dzwonią już na południe, oznajmiając, że maccheroni są gotowe? Radzisz zjeść cokolwiek pod wielką palmą hotelu Pagano? Więc trzy dania i dowolna ilość wina kosztują tylko jednego lira…? Nie, szkoda czasu, muszę natychmiast wspiąć się na tę górę.

– Addio, Gioia, bella, bella! Addio, Rosina!

– Addio, addio, e presto ritorno!¹²

Ach, presto ritorno!

– E un pazzo inglese!¹³ – usłyszałem ostatnie słowa z pąsowych ust Gioi, gdy bezwiednie poddawszy się losowi, szedłem fenickimi stopniami w górę na Anacapri. Po drodze dopędziłem starą kobietę, niosącą na głowie duży kosz pomarańcz.

– Buon giorno, signorino. – Postawiwszy koszyk na ziemi, podała mi pomarańczę. Na owocach leżała paczuszka listów i gazet, zawiązana w czerwoną chustkę. Była to stara Maria porta-lettere¹⁴, przynosząca dwa razy tygodniowo pocztę na Anacapri. Później stała się moją przyjaciółką na całe życie i byłem obecny przy jej śmierci, gdy umierała mając dziewięćdziesiąt pięć lat. Pogrzebała między listami, wybrała największy i poprosiła, abym jej powiedział, czy nie jest on dla Nanniny la crapara¹⁵, która z takim utęsknieniem czeka na „lettera” od swego męża z Ameryki. Nie, list nie był dla niej. A może ten? Nie, ten jest dla signory Desdemony Vacca.

– Signora Desdemona Vacca? – powtórzyła stara niedowierzająco – może ma pan na myśli la moglie delio scarteluzzo¹⁶? – rzekła z namysłem. Następny list był do signora Ulissa Desidero.

– Myślę, że pan mówi o moim capolimone¹⁷? – powiedziała stara Maria – taki sam list dostał przed miesiącem.

Następny był dla Gentilissima Signorina Rosina Mazzarella. Zidentyfikowanie tej osoby szło jakoś trudniej.

– Czy to la cacciacavallara¹⁸, czy la zopparella¹⁹? Może la capatosta²⁰? La femina antica²¹? Albo rosinella pane asciutto²²? A może la fesseria²³? – zastanawiała się druga kobieta, która nas właśnie dogoniła, niosąc na głowie kosz z rybami.

Tak, ten list mógł być dla fesseria, gdyby nie był dla tej pane e cipolla²⁴. Ale nie przyszedł list ani dla Pepinelli ncoppo u camposanto²⁵, ani dla Mariucelli caparossa²⁶, ani dla Giovanniny ammazzacane²⁷, które oczekiwały la lettera z Ameryki. Nie, przykro mi, ale nie mam dla nich nic. Gazety były dla il reverendo parroco don Antonio di Giuseppe i dla il canonico don Natale di Tommaso – o tym stara wiedziała, gdyż byli jedynymi abonentami. Parroco był bardzo uczonym człowiekiem: orientował się zawsze, dla kogo listy były przeznaczone. Ale dzisiaj przebywał w odwiedzinach u arcybiskupa w Sorrento i dlatego Maria poprosiła mnie o przeczytanie adresów. Nie wiedziała, ile ma lat, pamiętała tylko, że rozwoziła pocztę od piętnastego roku życia, odkąd jej matka musiała zaniechać tego zajęcia. Nie umiała oczywiście czytać. Gdy jej opowiedziałem, że przybyłem do Sorrento z rana pocztowym statkiem i że nic od tego czasu nie jadłem, ofiarowała mi jeszcze jedną pomarańczę, którą zjadłem ze skórką; druga kobieta dała mi zaraz ze swego kosza parę frutti di mare, które przyprawiły mnie o szalone pragnienie.

Czy na Anacapri jest oberża? Nie, Anarella, żona zakrystiana, da mi dobrego owczego sera i szklankę świetnego wina z winnicy księdza don Dionisia, swego wuja. Wspaniałe wino! Poza tym jest la bella Margherita, o której na pewno słyszałem; ta, której ciotka wyszła za mąż za un lord inglese. Nie, nie wiedziałem o tym, ale bardzo pragnąłbym poznać la bella Margherita.

Osiągnęliśmy wreszcie szczyt siedmiuset siedemdziesięciu siedmiu schodków, stając pod łukiem u wejścia. Do skały przytwierdzone były jeszcze ciężkie, żelazne zawiasy dawnego zwodzonego mostu. Znajdowaliśmy się na Anacapri. U naszych stóp leżała cała zatoka neapolitańska: Ischia, Procida, Posillipo porosłe lasami pinii, biała linia Neapolu migocąca w świetle słońca, Wezuwiusz w różowej chmurze dymu, równina Sorrento pod Monte Sant’Angelo i dalekie, pokryte jeszcze śniegiem Apeniny. Wprost nad naszymi głowami wznosiła się uczepiona stromej skały, niby orle gniazdo, mała rozwalona kaplica. Kopuła się zapadła, ale duże bloki muru, ułożone w dziwny deseń niby symetryczna sieć podpierały kruszące się sklepienie.

– Roba di Timberio – objaśniała stara Maria.

– Jak się nazywa ta kapliczka? – spytałem gorączkowo.

– San Michele.

„San Michele! San Michele!” – zabrzmiało mi echem w sercu.

Obok kaplicy stał stary człowiek i kopał głębokie bruzdy pod młode winorośle.

– Buon giorno, mastro Vincenzo!

I winnica, i stojący w pobliżu niej domek należały do niego. Zbudował go własnymi rękami z kamieni i cegieł, z roba di Timberio leżących dookoła w ogrodzie. Maria porta-lettere opowiedziała mu wszystko, co o mnie wiedziała, i mastro Vincenzo zaproponował mi, abym wypił szklankę wina i posiedział w jego ogrodzie. Popatrzyłem na domek, na kaplicę i serce zaczęło mi bić tak silnie, że zaledwie mogłem mówić.

– Chcę tam zaraz wejść – rzekłem do Marii.

Sądziła jednak, że lepiej będzie, jeśli przedtem pójdę z nią i posilę się nieco, gdyż w przeciwnym razie nic już nie dostanę. Głód i pragnienie skłoniły mnie do pójścia za jej radą, jakkolwiek się wahałem. Skinąłem więc w stronę mastra Vincenza, dając znak, że niedługo do niego powrócę. Ustronnymi drogami doszliśmy wkrótce do jakiejś piazetty.

Ecco la bella Margherita!

La bella Margherita postawiła na stole w swym ogrodzie butelkę z różowym winem i bukiet kwiatów, po czym oznajmiła, że maccheroni przygotuje za pięć minut. Piękna była jak Flora Tycjana, o wspaniałych rysach i czysto greckim profilu. Przyniosła wkrótce olbrzymi talerz maccheroni i usiadła przy mnie, przyglądając mi się z uśmiechem i ciekawością.

– Vino del parroco²⁸ – powtarzała z dumą, ilekroć napełniała mi szklankę. Wypiłem za zdrowie il parroca, za zdrowie jej oraz ciemnookiej siostry, la bella Giulia, która nadeszła z pomarańczami zerwanymi w ogrodzie. Rodzice ich nie żyli, brat Andrea był marynarzem i Bóg wie, gdzie teraz przebywał; ale ich ciotka mieszkała we własnej willi na Capri. Chyba mi wiadomo, że wyszła za mąż za „lorda inglese”? Ależ tak, oczywiście, wiem o tym, tylko zapomniałem jej nazwiska.

– Lady Grandley – powiedziała la bella Margherita z dumą.

Zdobyłem się jeszcze na wypicie za jej pomyślność, a potem nie przypominam sobie nic więcej; pamiętam tylko szafirowe niebo, rubinowe wino proboszcza i złotowłosą, uśmiechniętą Margheritę siedzącą obok mnie.

San Michele! – zadźwięczało mi raptem w uszach, San Michele, odezwało się echem głęboko w mym sercu.

– Addio, bella Margherita! – Addio e presto ritorno! – Ach, to presto ritorno!

Szedłem z powrotem pustymi ulicami, kierując się możliwie najprostszą drogą do celu. Nadeszła właśnie święta godzina sjesty i cała wioska spała. Osamotniona leżała piazza w prażącym słońcu. Kościół był zamknięty i tylko z otwartych na wpół drzwi szkoły gminnej dudnił w ciszy sennie i monotonnie stentorowy głos wielebnego kanonika don Natala.

– Io mi ammazo, tui ti ammazzi, egli si ammazza, noi ci ammazziamo, voi vi ammazzate, loro si ammazzano²⁹ – powtarzało rytmicznym chórem kilkunastu bosych chłopców, przysiadłych wokół swego nauczyciela.

Niżej na drodze stała rzymska matrona. Była to Anarella dająca mi przyjacielskie znaki, abym się przybliżył. Dlaczego poszedłem do la bella Margherita, zamiast do niej? Czyżbym nie wiedział, że jej caciavallo to najlepszy ser w całej wsi? A co się tyczy wina, to wiadomo każdemu, że wino proboszcza nie może porównać się z winem wielebnego don Dionisia.

– Altro che il vino del parroco!³⁰ – dodała z wiele znaczącym wzruszeniem ramion.

Gdy siedziałem pod jej pergolą przed butelką białego wina don Dionisia, zaświtało mi, że Anarella mogłaby mieć słuszność, chcąc jednak być sprawiedliwym, musiałem wypić całą butelkę, zanim wypowiedziałem ostateczne zdanie. Lecz gdy uśmiechnięta córka Anarelli, Gioconda, nalała mi drugą szklankę ze świeżej butelki, już się zdecydowałem: tak jest, białe wino don Dionisia było świetne! Wyglądało jak płynne słońce i smakowało jak nektar bogów, a Gioconda, gdy napełniała moją pustą szklankę, wyglądała jak młoda Hebe.

– Altro che il vino del parroco! Czy ci nie mówiłam – śmiała się Anarella. – E un vino miracoloso!

Rzeczywiście sprawiało cuda, gdyż nagle zacząłem mówić po włosku płynnie i z zawrotną szybkością, budząc głośny śmiech matki i córki. Uczułem wielką przyjaźń dla don Dionisia: podobało mi się jego imię i zasmakowało jego wino; powiedziałem, że chciałbym go poznać. Nic łatwiejszego – wieczorem będzie miał kazanie w kościele do figlie di Maria³¹.

– Bardzo jest uczony – powiedziała Anarella – umie na pamięć imiona wszystkich męczenników i świętych, był nawet w Rzymie i ucałował rękę papieża.

A czy ona sama była w Rzymie? Nie. W Neapolu? Też nie. Raz tylko na Capri w dniu własnego ślubu, ale Gioconda nigdy tam nie była; na Capri przebywają sami gente malamente³²? Powiedziałem Anarelli, że wiadomo mi wszystko o patronie Capri: wiem, ile uczynił cudów, wiem, że jest piękny i cały z masywnego srebra. Nastąpiło kłopotliwe milczenie.

– Tak, oni mówią, że ich Costanzo jest cały ze srebra – rzuciła wreszcie Anarella, wzruszając pogardliwie ramionami – ale kto wie, chi lo sa? A co się tyczy jego cudów, to można je policzyć na palcach. Sant’Antonio, patron Anacapri, uczynił ich więcej niż sto. Altro che San Costanzo! – Uczułem się naraz zupełnie pozyskany dla Sant’Antonia i z całego serca chciałem wierzyć w możliwość cudu, który oby mnie sprowadził znów jak najprędzej do tej uroczej wioski. Poczciwa Anarella miała tyle zaufania do jego zdolności cudotwórczych, że stanowczo odmówiła przyjęcia pieniędzy.

– Pagherete unaltra volta, zapłaci pan innym razem!

– Addio, Anarella, addio, Gioconda!

– Arrivederla, presto ritorno, Sant’Antonio vi benedicta! La Madonna vi accompagni!³³

Kiedy wróciłem, stary mastro Vincenzo pracował jeszcze w swej winnicy. Ziemia, w której rył głębokie bruzdy pod młode winorośla, pachniała ożywczo. Niekiedy wydobywał z niej płytę kolorowego marmuru albo kawał czerwonego stiuku i wyrzucał je za mur.

– Roba di Timberio – mówił.

Usiadłem przy moim przyjacielu na strzaskanej kolumnie z czerwonego granitu.

– Era molto duro, trudno ją rozbić – powiedział mastro Vincenzo.

U moich stóp grzebała w ziemi kura, szukając robaków, i nagle spostrzegłem tuż przede mną leżącą monetę. Podniosłem ją i od razu poznałem szlachetną głowę Augusta. Divus Augustus Pater. Mam ją dotychczas. Mastro Vincenzo orzekł, że nie jest warta ani jednego baiocco³⁴. Założył sobie sam ten ogród i własnymi rękami zasadził wszystkie te winorośle i figi.

– Ciężka to robota – mówił, pokazując swe twarde, zrogowaciałe dłonie – w glebie jest pełno roba di Timberio.

Kolumny, kapitele, rozbite posągi i teste di cristiani³⁵, zanim zasadził winogrona, musiał kopać głęboko, aby cały ten gruz usunąć. Kolumny rozbił i zrobił z nich schody. Do budowy domu przydały mu się niektóre kawały marmuru. Resztę zrzucił w przepaść. Sprzyjało mu jednak szczęście, bo niespodzianie znalazł pod domem duży podziemny pokój. Miał on ściany czerwone jak ten kawałek marmuru tam pod brzoskwinią, a zamalowane były samymi cristiani tutti spogliati, ballando come dei pazzi³⁶, którzy trzymali w rękach kwiaty i winogrona.

Zdrapanie tych malowideł i pokrycie cementem ścian kosztowało go wiele dni pracy. Ale na pewno mniejszy to wysiłek niż rozsadzanie skały i budowanie nowej cysterny – mówił mastro Vincenzo z przebiegłym uśmiechem. A starzeje się teraz i nie może jak dawniej troszczyć się o winnicę. Syn, który mieszka na stałym lądzie i ma trzy krowy oraz dwanaścioro dzieci, pragnie, aby ojciec sprzedał domek i przeniósł się do niego. Znowu zabiło mi serce. A czy i kaplica również do niego należy? Nie, ona jest niczyja, a ludzie mówią, że mieszkają w niej duchy. Kiedyś, gdy był małym chłopcem, zobaczył razu pewnego chudego mnicha, opartego o balustradę, a kilku marynarzy, którzy późnym wieczorem szli schodami, słyszało jakoby dźwięk dzwonów w kaplicy. Przyczyna zaś wszystkiego, jak objaśniał mastro Vincenzo, była następująca: gdy stał tutaj pałac „Timberia”, kazał on fatto ammazar Gesu Cristo, zamordować Jezusa Chrystusa, i odtąd jego przeklęta dusza wraca często, prosząc o przebaczenie zakonników pochowanych pod kaplicą. Ludzie opowiadają, że przychodzi nierzadko w postaci wielkiego, czarnego węża. Zakonnicy zostali ammazzati przez rozbójnika, zwanego Barbarossa, który wylądował na wyspie i uprowadził do niewoli wszystkie kobiety szukające schronienia w pałacu. Dlatego pałac nazywa się Castello Barbarossa. Padre Anselmo, pustelnik, człowiek uczony, a poza tym spokrewniony z mastrem Vincenzem, opowiedział mu zarówno o tym, jak i o Anglikach, którzy z kaplicy zrobili twierdzę, a potem zostali ammazzati przez Francuzów.

– Patrz – mówił mastro Vincenzo – zobacz i to – dodał, podnosząc z ziemi guzik od angielskiego munduru – Francuzi postawili obok kaplicy duże działo – ciągnął swą opowieść – i ostrzeliwali Capri, które było w posiadaniu Anglików. Dobrze zrobili – uśmiechnął się – mieszkańcy Capri to źli ludzie. Później Francuzi zamienili kaplicę na skład prochu. Dlatego dziś jeszcze nazywa się la polveriera. – A teraz pozostała z niej tylko ruina, ale jemu, Vincenzo, bardzo się przydała, bo zabrał z niej prawie wszystkie kamienie do postawienia muru wokół ogrodu.

Przeskoczyłem przez obmurowanie i wąską ścieżką poszedłem do kaplicy. Ziemia była do wysokości mężczyzny pokryta zwaliskami zapadłej kopuły, ściany oplatał bluszcz i dzikie caprifolium. Pomiędzy dużymi krzewami mirtu i rozmarynu igrały setki jaszczurek, przystając od czasu do czasu, aby mi się przyjrzeć błyszczącymi oczami; gardła ich pulsowały. Z jakiegoś ciemnego kąta poderwała się bezszelestnym ruchem skrzydeł sowa, a duży, czarny wąż, śpiący w słońcu na mozaikowej posadzce tarasu, rozplątał pomału czarny węzeł swego cielska, zasyczał na mnie i popełznął do kaplicy. Czyżby to był duch ponurego, starego cesarza, odwiedzającego ruiny, gdzie stała niegdyś jego cesarska willa? U moich stóp w całym swym pięknie leżała wyspa. Jakże Tyberiusz mógł być tak okrutny, mieszkając w takiej miejscowości, rozmyślałem. Jakże dusza jego mogła być tak posępna wobec promiennej jasności nieba i ziemi! Jak mógł kiedykolwiek opuścić to miejsce i przenieść się do tamtej willi na zachodniej skale, jeszcze niedostępniejszej, a noszącej do dziś jego imię; przebywał w niej ostatnie trzy lata swego życia!

Ach, zamieszkać w takim zakątku ziemi i tu umrzeć! (Jeżeli śmierć mogłaby w ogóle zwyciężyć urok podobnego życia!) Jakież to śmiałe marzenie przyprawiło moje serce o tak gwałtowne bicie, gdy mastro Vincenzo opowiadał, że jest stary i zmęczony, a syn prosi go, aby dom sprzedał! Jakież to odważne myśli obudziła wybujała fantazja w mym mózgu, gdy starzec mówił, że kaplica do nikogo nie należy!

Dlaczego więc nie miałaby stać się moja? Czemu nie miałbym odkupić od mastra Vincenza jego domu, połączyć go z kaplicą latoroślami winogron i alejami cyprysów, odbudować białe loggie spoczywające na kolumnach, upiększyć je marmurowymi postaciami bogów i brązowymi posągami cesarzy…? Zamknąłem oczy, aby zatrzymać przez chwilę te piękne obrazy; rzeczywistość zblakła i przeszła w półcień rozmarzenia.

Przy mnie stanęła nagle wysoka postać w czerwonym płaszczu.

– Wszystko to będzie twoje – rzekł dźwięczny głos, a ręka zakreśliła krąg ponad promieniejącą okolicą – kaplica, ogród, dom i góra z pałacem – wszystko będzie twoje, jeżeli gotów jesteś okupić to odpowiednią ceną.

– Kim jesteś?

– Jestem nieśmiertelnym geniuszem tych stron. Czas nie ma dla mnie znaczenia. Przed dwoma tysiącami lat stałem u boku innego człowieka, którego los przywiódł tu tak samo, jak przyprowadziło ciebie twoje przeznaczenie. Nie szukał szczęścia jak ty, pragnął tylko spokoju i zapomnienia, a sądził, że znajdzie je na tej cichej wyspie. Powiedziałem mu, jaką za to złoży zapłatę: piętno hańbiące jego imię po wszystkie czasy. Zgodził się i zapłatę uiścił. Przeżył tu jedenaście lat w gronie kilku zaufanych przyjaciół, ludzi o nieposzlakowanym honorze. Dwa razy wybierał się z powrotem – chciał wrócić do pałacu na Palatynie. I dwa razy zabrakło mu odwagi. Nigdy go już Rzym nie zobaczył. Zmarł w drodze powrotnej do domu, w willi swego przyjaciela Lukullusa na tamtym przedgórzu. Ostatnim życzeniem jego było, aby zanieść lektykę na galerę i przewieźć go do domu na wyspę.

– Jakiej więc zapłaty żądasz ode mnie?

– Poświęcisz ambicję zdobycia głośnego imienia w swym zawodzie. Wyrzekniesz się sławnej przyszłości.

– A cóż się wtedy ze mną stanie?

– Będziesz człowiekiem „nieudanym”, człowiekiem, który mógłby się stać kimś, a został niczym.

– Zabierasz mi wszystko, co jest treścią mego życia.

– Mylisz się, daję ci wszystko, dla czego warto żyć.

– Czy pozostawisz mi przynajmniej litość? Jeżeli mam zostać lekarzem, będzie mi nieodzownie potrzebna.

– Tak, litość ci pozostawię, jakkolwiek bez niej byłoby ci lepiej.

– Czego żądasz więcej?

– Zanim umrzesz, zapłacisz jeszcze jedną bardzo wysoką cenę, ale nim nadejdzie czas rozrachunku, oglądać tu będziesz przez długie lata zachód słońca po bezchmurnych dniach szczęścia i wschód księżyca, gdy noce rozjaśnione są gwiazdami i pełne marzeń.

– Czy umrę tutaj?

– Nie staraj się otrzymać odpowiedzi na to pytanie. Gdyby wiadoma była człowiekowi godzina śmierci, nie zniósłby życia.

Położył mi rękę na ramieniu. Lekki dreszcz przebiegł moje ciało.

– Raz jeszcze zjawię się przy tobie: jutro po zachodzie słońca; do tego czasu masz wolny wybór.

– Nie ma dla mnie wyboru, urlop mój już się kończy, dziś wieczorem muszę wracać do codziennej pracy z dala od tego pięknego kraju. A w ogóle rozważanie nie jest moim zwyczajem. Zgadzam się – zapłacę każdą, choćby najwyższą cenę. Ale jakże mógłbym kupić ten dom, skoro nie posiadam wcale pieniędzy?

– Puste masz ręce, ale silne; jesteś zapaleńcem, lecz myślisz trzeźwo, ale wola twoja jest zdrowa. Udadzą ci się zamiary.

– Jakże mam sobie dom zbudować? Nie znam się na sztuce budowania.

– Ja ci dopomogę. Jaki obrałeś styl? Czemu nie gotycki? Lubię gotyk, jego przyćmione światło i głęboką tajemniczość.

– Znajdę styl własny. Nawet ty nie zdołasz nadać mu nazwy. Nie dla mnie średniowieczny półmrok! Mój dom musi być otwarty, niby grecka świątynia, dla wiatru, słońca i szumu morza! Światła, jak najwięcej światła! Światła!

– Strzeż się światła! Strzeż się! Zbyt silne światło niedobrze wpływa na ludzkie oczy!

– Chcę, aby kolumny z nieoszacowanego marmuru dźwigały loggie i arkady; w ogrodzie niech spoczywają piękne pamiątki z dawno minionych dni; kaplica stanie się cichą przystanią pełną książek, a piękne dzwony niech głoszą Ave Maria po każdym szczęśliwym dniu…

– Nie lubię dzwonów.

– A tutaj, gdzie stoimy, gdzie u stóp naszych urocza wyspa niby miraż wznosi się z morza, będzie stróżował granitowy sfinks z krainy faraonów. Ale gdzież znajdę to wszystko?

– Stoisz na gruncie jednej z will Tyberiusza. Skarby ubiegłych stuleci, które spoczywają pod tą winnicą, pod domem i kapliczką, są nieoszacowane. Stopy cesarza kroczyły po kolorowych flizach marmuru, które, jak widziałeś, stary wieśniak wyrzucił za mur. Freski, przedstawiające roztańczonych faunów i ukwiecone bachantki, zdobiły ściany pałacu. Spójrz – mówił wskazując przezroczystą głębię wody o tysiące stóp pod nami – czy nie opowiedział ci Tacyt, że na wieść o śmierci cesarza wszystkie jego pałace zrzucone zostały do morza?

Chciałem natychmiast skoczyć ze skały nadbrzeżnej w przepaść morską, aby poszukać na dnie owych kolumn.

– Nie ma powodów do takiego pośpiechu – powstrzymał mnie z uśmiechem – od dwóch tysięcy lat porastają je korale, a fale wbijają je coraz głębiej w piasek. Poczekają, aż nadejdzie czas, gdy się do nich dostaniesz.

– A sfinks? Gdzie go mam szukać?

– Na samotnej równinie, z dala od dzisiejszego rozgwaru, stała niegdyś willa innego cesarza. Przywiózł on znad brzegów Nilu sfinksa, aby zdobił mu ogród. Dziś z pałacu pozostał jedynie stos gruzów, lecz sfinks drzemie ukryty głęboko w ciemnościach ziemi. Poszukaj, a znajdziesz go. Sprowadzenie go tutaj przypłacisz nieomal życiem, jednak zamiar ci się powiedzie.

– Czyżbyś znał przyszłość na równi z przeszłością?

– Przeszłość i przyszłość są dla mnie tym samym. Wiadome mi jest wszystko.

– Nie zazdroszczę ci tej wiedzy.

– Rozważniejsze są słowa twoje, niżby wiek wymagał. Skąd je zaczerpnąłeś?

– Nauczyłem się ich dzisiaj. Uczynna ludność tutejsza, nieumiejąca ani pisać, ani czytać, czuje się o wiele szczęśliwsza niż ja, który od dzieciństwa wysilałem oczy, aby zdobyć wiedzę. A wnioskuję z twych słów, że i ty postępowałeś podobnie. Jesteś uczonym, gdyż umiesz na pamięć Tacyta.

– Jestem filozofem.

– Czy dobrze znasz łacinę?

– Jestem doktorem teologii na uniwersytecie w Jenie.

– Ach, więc dlatego zdawało mi się, że wyczuwam w twoim głosie lekki akcent niemiecki? Czy znasz Niemcy?