Okładka

Strona tytułowa

Tytuł oryginału:
Lancaster and York. The Wars of the Roses

Copyright © 1995 by Alison Weir

First published by Jonathan Cape 1995
Wydanie Pimlico 1998

Wszystkie prawa zastrzeżone. Poza uczciwym, osobistym korzystaniem w celu nauki, badań, analizy albo oceny, przewidzianym w Ustawie o Prawach Autorskich, Projektowych i Patentowych z 1988 r., żadna część tej publikacji nie może być reprodukowana, przechowywana w bazach danych ani transmitowana w żadnej postaci ani żadnymi środkami przekazu – elektronicznie, elektrycznie, chemicznie, mechanicznie, optycznie, przez fotokopie ani w żaden inny sposób – bez uprzedniej, pisemnej zgody właściciela praw autorskich.

© Copyright for the Polish edition by
Wydawnictwo Astra s.c.
Kraków 2013

Przekład:
Krzysztof Królik

Przygotowanie edycji:
Jacek Małkowski

Redakcja i weryfikacja merytoryczna:
Magdalena Matyja-Pietrzyk
Aleksandra Marczuk
Jacek Małkowski

Skład i przygotowanie do druku:
Wydawnictwo Astra s.c.

Fotografia na okładce:
alegoryczne wyobrażenie początku wojny Dwóch Róż:
konfrontacja książąt Somerset i Yorku w Temple Gardens w Londynie
© Bridgeman /Fotochannels

Wydanie I
Kraków 2013

ISBN 978-83-89981-83-7

Wydawnictwo Astra
31-026 Kraków
ul. Radziwiłłowska 26/2
tel. 12 292 07 30, 602 256 638

www.wydawnictwoastra.pl
www.facebook.com/WydawnictwoAstra
wydawnictwo@astra.krakow.pl

Prowadzimy sprzedaż wysyłkową
www.sklep.wydawnictwoastra.pl

Dedykacja

Niniejszą książkę dedykuję
wujowi Rankinowi Lorimerowi Weirowi
dla uczczenia jego dziewięćdziesiątych urodzin.

Dedykuję ją również pamięci jego ukochanej żony,
Dorothy Weir, a także mojemu chrześniakowi
Davidowi Jonathanowi Marstonowi
z okazji jego dwudziestych pierwszych urodzin.

Te sprawy to gry dla królów, jak sztuki na scenie,
lecz przez większą część rozgrywane na szubienicach.

Cóż przyjdzie z zyskania wieńca, zatrzymania go,
stracenia i ponownego zyskania, jeśli kosztuje więcej krwi
angielskiej niźli po dwakroć zwycięstwo we Francji.

Sir Thomas More
History of King Richard III

Mapy

Treść dostępna w pełnej wersji.

Podziękowania

Pragnę podziękować mojemu wydawcy, Jill Black, za jej bezcenną pomoc i wsparcie oraz Pascalowi Carissowi z Jonathan Cape za trud i pomoc przy pracy nad odczytaniem rękopisu. Podziękowania należą się także Cathie Arrington za znakomity wybór ilustracji oraz mojemu agentowi literackiemu Julianowi Alexandrowi za nieustające wsparcie.

Składam również serdeczne wyrazy podziękowania szwagrowi, doktorowi Ronaldowi Weirowi z Uniwersytetu w Yorku za pomoc przy szacowaniu XV-wiecznych wartości pieniężnych. Na koniec pragnę jeszcze raz podziękować mojemu mężowi Rankinowi, dzieciom Johnowi i Kate, a także rodzicom Doreen i Jamesowi Cullenom za wyrozumiałość, pomoc i entuzjazm, jakie okazali mi w ciągu ostatnich dwóch lat.

Wprowadzenie

Kiedy pracowałam nad moją ostatnią książką zatytułowaną The Princes in the Tower, zdawałam sobie sprawę, że w pewnym sensie przedstawiłam tylko część historii. Pisałam o końcowej fazie konfliktu malowniczo nazwanego wojną Dwóch Róż; konfliktu, który trwał przez ponad trzydzieści lat od roku 1455 do 1487. W zasadzie możemy mówić o dwóch wojnach Dwóch Róż; pierwszej, rozegranej w latach 1455–1471 pomiędzy królewskimi dynastiami Lancasterów i Yorków, oraz drugiej – toczącej się od roku 1483 do 1487 pomiędzy królewskimi dynastiami Yorków i Tudorów. Temat pierwszej z nich poruszyłam pokrótce w książce The Princes in the Tower, która w szczegółach opisuje drugą fazę wojen. Czułam, że prequel mógłby być następną ciekawą książką. Niniejszą publikację poświęcam więc historii Lancasterów i Yorków oraz pierwszej wojnie Dwóch Róż.

W trakcie moich badań dotarłam do wielu źródeł, zarówno dawnych, jak i współczesnych. Większość tych ostatnich dotyczyła praktycznego i wojskowego aspektu mojego tematu. Niniejsza książka w naturalny sposób porusza te kwestie, w niektórych częściach szczegółowo, ale moim głównym zamiarem było ukazanie ludzkiej strony tej historii – uwikłanego w nią narodu i ważnych osobistości, głównych bohaterów jednej z najbardziej fascynujących oraz najdłuższych waśni w dziejach Anglii.

W sercu tej krwawej rozgrywki pomiędzy frakcjami znalazła się żałosna postać umysłowo niezrównoważonego Henryka VI, którego nieumiejętność rządzenia i psychiczne upośledzenie wywołały polityczną destabilizację, niezadowolenie społeczne oraz konflikty pomiędzy wielkimi magnatami ziemskimi, a te z kolei ostatecznie doprowadziły do wojny i zaciętej walki o tron. Głównym rywalem Henryka był Ryszard Plantagenet, trzeci książę Yorku, człowiek, który powinien zasiąść na tronie zgodnie z prawem primogenitury, w ówczesnym jej rozumieniu. Po śmierci Yorka przysługujące mu prawo do tronu odziedziczył jego syn, który objął rządy jako Edward IV, będący bezwzględnym, ale czarującym człowiekiem. To on miał ostatecznie zniszczyć dynastię Lancasterów.

Niniejsza książka jest również historią zaciekłej i zajadłej walki kobiety o prawa jej syna. Królowa i żona Henryka, Małgorzata Andegaweńska – oskarżona przez wrogów o podrzucenie bękarta do królewskiej kołyski – podjęła walkę w imieniu Lancasterów, nie ustając w niej przez wiele lat, i wbrew przeciwnościom pozornie nie do przezwyciężenia dochodziła praw swojego męża i syna. Już sam ten fakt jest niezwykły, jako że była kobietą żyjącą w brutalnym świecie mężczyzn, w którym większość przedstawicielek jej płci traktowano jak mienie ruchome, część majątku, osoby nic nie znaczące w życiu politycznym.

Na scenie tego widowiska zdrady i niezgody pojawia się również wiele innych postaci. Syn Małgorzaty, Edward Lancaster, uodporniony na przemoc w młodym wieku, gorszył sobie współczesnych faktem, iż wyjątkowo wcześnie stracił jakiekolwiek skrupuły. Ryszard Neville, szesnasty hrabia Warwick („Warwick Królotwórca”), był archetypowym poddanym późnego średniowiecza, niemal równym królowi, wynoszącym monarchów na tron i usuwającym ich z niego. W ostatecznym rozrachunku pozostał wierny jedynie sobie. Wojna Dwóch Róż nie tylko miała spowodować upadek królewskiej dynastii, ale również magnatów pokroju Warwicka.

Podjęłam próbę przedstawienia członków królewskich dynastii Lancasterów i Yorków jako osób z krwi i kości, z ich osobliwymi cechami charakteru oraz dziwactwami, a nie tylko nazwiska czy skomplikowane drzewa genealogiczne. Beaufortowie, nieślubni potomkowie Jana z Gandawy, panowali jako książęta na dworze i – jak twierdzą niektórzy – w łożnicy królowej. Królewskie pochodzenie Tudorów również budziło wątpliwości. Byli oni – tak jak Beaufortowie – niezwykle lojalni wobec dynastii Lancasterów, podając się później za członków ich rodu. Wśród bohaterów są również królowie – neurotyczny, ekstrawagancki Ryszard II oraz samozwańczy Henryk IV, których panowanie zmąciły bunty i zły stan zdrowia, oraz opanowany wojownik Henryk V, bohater ludu, którego błędna polityka zagraniczna doprowadziła do katastrofy za czasów jego syna, Henryka VI. Są i monarchinie: szykowna, amoralna Katarzyna de Valois, która po śmierci swojego męża Henryka V znalazła miłość w ramionach walijskiego dziedzica; oraz Elżbieta Woodville, której surowe piękno maskowało chciwość i bezwzględność. Ponadto niniejsza historia jest pełna barwnych, tajemniczych i tragicznych postaci: od cieszącego się złą sławą Jacka Cade’a, który doprowadził do wzniecenia buntu, do sadystycznego Johna Tiptofta, hrabiego Worcester; oprócz nich należy wymienić wielu innych: z jednej strony rzeszę potężnych lordów, z drugiej – delikatne i nieszczęśliwe córki Warwicka, Izabelę i Annę Neville. Wszyscy byli zaangażowani w konflikt w taki czy inny sposób. Jest to w istocie historia frakcji, ale nie można zapomnieć, że stworzyli je ludzie, i to właśnie oni czynią tę opowieść tak pasjonującą.

Historia wojny Dwóch Róż została opowiedziana wielokrotnie przez wielu historyków. Jednak nie należy dziś do dobrego tonu doszukiwać się, zgodnie z punktem widzenia Tudorów, jej zarzewia pięćdziesiąt lat wcześniej, w usunięciu Ryszarda II z tronu. Aby zrozumieć przyczyny wojny Dwóch Róż oraz dynastyczne dziedzictwo głównych bohaterów, musimy cofnąć się jeszcze dalej, do wykrystalizowania się warstwy magnatów królewskiej krwi wywodzących się od Edwarda III, najbardziej płodnego króla z dynastii Plantagenetów. Niniejsza książka opowiada zatem nie tylko historię wojny Dwóch Róż, ale również dzieje dynastii Lancasterów i Yorków aż do roku 1471.

Źródła dotyczące tego okresu są skromne i często niejednoznaczne. Jednakże w ciągu ostatnich stu lat przeprowadzono wiele badań, aby choć trochę rozjaśnić to, co często opisuje się jako zmierzch XV stulecia. Wiele nieporozumień zostało odrzuconych, ale konflikt dynastyczny nadal wprawia w zakłopotanie. Moim celem było wyeliminowanie tych niejasności i podjęcie próby przedstawienia historii chronologicznie, wyjaśnienia problemów królewskiej sukcesji w czasach, w których nie obowiązywały żadne określone reguły dziedziczenia. Próbowałam również ożywić XV-wieczny świat, wprowadzając tyle historycznych szczegółów, na ile pozwalała objętość książki, aby uczynić temat doniosłym dla każdego czytelnika, zarówno wykształconego w tej materii, jak i słabiej znającego rzeczone zagadnienie. Przede wszystkim jednak starałam się ponownie opowiedzieć zadziwiającą i chwilami posępną historię walki o władzę na najwyższych szczeblach, w którą zaangażowane były najbardziej charyzmatyczne postaci angielskich dziejów.

Historia rozpoczyna się w 1400 roku morderstwem jednego króla, a kończy w roku 1471 zabójstwem innego. Można powiedzieć, że jedna zbrodnia bezpośrednio wynika z drugiej. Niniejsza książka, przybliżająca wydarzenia między rokiem 1400 a 1471, odpowiada na pytanie: jak do tego doszło?

Alison Weir,

Surrey,

luty 1995

1

Bogactwa Anglii

W  1466 roku Gabriel Tetzel, czeski szlachcic, odwiedziwszy Anglię opisał ów kraj jako „niewielki ogród otoczony morzem”. Włoski uczony, Polydore Vergil, pod koniec XV stulecia był pod wrażeniem

malowniczych dolin, przyjemnych dla oczu falistych wzgórz, pięknych lasów, rozległych łąk, pól oraz wielkiej ilości wody wypływającej z każdego zakątka tego kraju. Zobaczyć jeden lub dwa tysiące oswojonych łabędzi na Tamizie to naprawdę wyjątkowe przeżycie. Bogactwa w Anglii są wspanialsze niż w jakimkolwiek innym europejskim kraju. Każdy właściciel gospody, jakkolwiek byłby biedny i skromny, zawsze postawi na stole srebrne naczynia i kubki.

W relacji Piero da Monte, papieskiego wysłannika na dwór Henryka VI, Anglia jawi się jako „niezwykle zamożny region, obfitujący w złoto, srebro oraz wszelkie bogactwa, pełen przyjemności i rozkoszy”.

Znaczną część kraju porastały wówczas lasy. Wszędzie wypasano stada owiec, jako że królestwo utrzymywało się z dochodowego handlu wełną. Równie łatwo można było natknąć się na bydło oraz gromady jeleni. Grunty uprawne wciąż dzielono na pasy ziemi charakterystyczne dla rolnictwa feudalnego, a w wielu miejscach znajdowały się obrócone w ruinę, porzucone wsie, tuż obok żałosnych pozostałości kościołów. John Rous, historyk z Warwickshire, zwykł mawiać, iż „współczesne zniszczenie wsi jest narodowym zagrożeniem”. Wiele z tych osad zakończyło swe istnienie po wielkiej epidemii dżumy, nazywanej też czarną śmiercią, która nawiedziła Anglię w latach 1348–1349. Katastrofalna w skutkach pandemia spowodowała wyludnienie niektórych wsi; w innych zaś pozostało zbyt mało mieszkańców, aby uprawiać ziemię. Ci, którzy przeżyli, często zdołali wynegocjować możliwość otrzymania wynagrodzenia za świadczoną pracę i nierzadko korzystali z mobilności społecznej, którą dała im zamiana warunków, aby przenieść się w inne miejsce. Pozostałe wsie przejęli rolnicy i właściciele ziemscy, otaczając grunty – niegdyś wspólną własność – żywopłotami i ogrodzeniami, celem utworzenia pastwisk dla owiec.

W Anglii funkcjonowało 10 tysięcy społeczności miejskich, ale niemal żadna z nich nie dorównywała wielkością nowoczesnym wsiom. Londyn był zdecydowanie największym miastem: żyło w nim około 60–75 tysięcy osób. York, drugi najważniejszy ośrodek, miał 15 tysięcy mieszkańców, mniejsze zaś miasteczka zamieszkiwało przypuszczalnie 6 tysięcy ludzi. Większość miejskich ośrodków okalały mury, nieopodal których usytuowane były środowiska wiejskie. W miastach koncentrował się handel, kontrolowany przez cechy kupieckie.

Ówczesne miasta i wsie łączyła sieć głównych dróg, ale pobocznych traktów istniało niewiele. Utrzymanie średniowiecznych arterii było z reguły powinnością lokalnych właścicieli ziemskich, którzy jednak nie wywiązywali się z tego obowiązku sumiennie. W wielu regionach Anglii podróżni musieli wynajmować miejscowych przewodników, by dotrzeć do celu, nierzadko bowiem szlaki stawały się nieprzejezdne z powodu intensywnych opadów i nagromadzonego błota. (Zapiski z tamtych lat wskazują, że klimat był wówczas chłodniejszy i bardziej wilgotny niż obecnie).

Do roku 1485 populacja Anglii liczyła od 750 tysięcy do 3 milionów mieszkańców. Szacunki różnią się, albowiem jedynymi dostępnymi źródłami są raporty o podatku pogłównym z roku 1381 i zapiski parlamentarne z lat 1523–1524. Mimo to pewny jest fakt, iż w XV wieku liczba mieszkańców Anglii zmniejszyła się, a wiele osób przeniosło się do ogromnych ośrodków produkcji wełny w Yorkshire, Anglii Wschodniej oraz West Country. Około 9/10 ludności uprawiało ziemię; przybysze z Wenecji zauważyli, jak niewiele osób zamieszkiwało tereny wiejskie, i zwracali uwagę na fakt, że populacja królestwa „wydaje się być nieproporcjonalna do żyzności jego ziem i wszelkich bogactw”.

Wenecjanie postrzegali Anglików jako „wielkich miłośników samych siebie, uważających, że nie istnieje żaden inny świat poza Anglią”. Mieszkańcy Albionu byli wyjątkowo zachowawczy: „Jeżeli król zaproponowałby jakąkolwiek zmianę starych ustanowionych reguł, każdy z nich odniósłby wrażenie, jakoby odbierano mu życie”. Obcokrajowcy lub „obcy”, jak nazywali ich wyspiarze, nie byli lubiani; żyli zazwyczaj w zamkniętych społecznościach, głównie w Londynie – bardziej kosmopolitycznym ośrodku – lub we wschodniej Anglii, gdzie osiedlało się wielu flamandzkich tkaczy.

Francuski kronikarz Philippe de Commines uważał Anglików za naród choleryczny, bezpośredni i swawolny, ale doceniał zarazem waleczność angielskich żołnierzy. W rzeczywistości postrzegał ich upodobanie do walki jako jedną z głównych przyczyn wojny Dwóch Róż. Jego zdaniem Anglicy – nie mogąc walczyć z Francuzami – chwycili za broń i stanęli przeciwko sobie.

Wielu obcokrajowców było pod wrażeniem standardów życia wyspiarzy. Pewien Wenecjanin zauważył, iż wszyscy nosili eleganckie ubrania, jadali obfite posiłki, racząc się przy tym imponującymi ilościami piwa i wina. Pieczeń wołowa, twierdził Vergil, „jest tu niezrównana”. Wenecki ambasador był gościem honorowym na 10-godzinnym bankiecie wydanym przez Lorda Mayora Londynu (Lord Mayor – najwyższy urzędnik władz miejskich Londynu, odpowiednik burmistrza – przyp. red.), w którym uczestniczyło tysiąc osób. Największe wrażenie wywarła na nim absolutna cisza, w jakiej przebiegała uroczystość. Odzwierciedlało to powszechne wówczas rozmiłowanie Anglików w dobrych manierach i etykiecie. Jego świta chętnie komentowała niemal przesadną uprzejmość wyspiarzy.

Ludzi z północy oraz z południa uznawano za dwa odmienne narody. „Południowcy” byli postrzegani jako wyrafinowani, lepiej wykształceni, cywilizowani, zdradzieccy, a czasem tchórzliwi. Mawiano, iż gdyby porównać ich do bohaterów Homera, przywodziliby na myśl raczej Parysa niż Hektora. Mieszkańców północy postrzegano jako zuchwałych, dumnych, dzikich, skłonnych do wojny, gwałtownych, zachłannych i nieokrzesanych. Mieli reputację łupieżców, co bez wątpienia spowodowane było prymitywnymi warunkami, w jakich żyli. Podczas gdy społeczności południa cieszyły się luksusami, ludność północy musiała wegetować na granicy ubóstwa. W efekcie strach ludzi z południa przed rodakami z północy był tak wielki, jak uraza, którą ci drudzy żywili do „południowców”.

Podobnie jak dziś, na terenie Anglii istniały wówczas lokalne odmiany dialektu, jednak w XV wieku różnice były na tyle znaczne, iż nawet mieszkańcy Kent i Londynu mieli kłopoty z porozumiewaniem się. Społeczeństwo było podzielone i rozproszone, a ludność mawiała o hrabstwie, w którym żyła, jako o swoim „kraju”, postrzegając mieszkańców innych hrabst za obcokrajowców.

Większość podróżnych z zagranicy komentowała „alabastrowe piękno” i urok angielskich kobiet oraz ich zadziwiającą śmiałość. Pewien przybysz z Czech, Nicholas von Poppelau, dzielił się takim oto spostrzeżeniem: „[niewiasty] są niczym diablice, których żądze zostały obudzone”. Jednakże zarówno on, jak i inni goście, byli zauroczeni angielskim zwyczajem całowania się w usta na powitanie: „pocałunek w Anglii jest odpowiednikiem uściśnięcia rąk w innych krajach”.

W XV wieku Europa Zachodnia postrzegała się jako jednolity byt połączony instytucją powszechnego Kościoła katolickiego oraz filozofią wszechświata funkcjonującego wedle reguł ustalonych przez Boga. Człowiek późnego średniowiecza żywił głębokie przekonanie, iż społeczeństwo również rządzi się zasadami, które Stwórca ustanowił dla dobra ludzkości. Koncepcja boskiego porządku wyrażała się w piramidalnej hierarchii: na tronie znajdującym się na samym szczycie zasiadał Bóg, bezpośrednio pod nim stali królowie, niżej zaś – w porządku malejącym – szlachta i hierarchowie Kościoła, rycerze i ziemiaństwo, prawnicy i rzemieślnicy, kupcy i ludzie wolni, zaś na samym dole wielka rzesza chłopów.

Boskie prawo było naturalnym prawem wszechświata. Władzę pochodzącą od Boga postrzegano jako świętą. Pokój i ład był możliwy do osiągnięcia jedynie w przypadku harmonijnego współżycia wszystkich warstw społecznych. Nieład – w tym herezja, bunt czy też próba wykraczania poza przypisane człowiekowi miejsce w świecie uważano za dzieło szatana i tym samym grzech śmiertelny. Według powszechnej opinii jednym z podstawowych obowiązków króla było zapewnienie każdemu z jego wasali życia na takim poziomie drabiny społecznej, na jakim przyszedł na świat. Wydane wówczas ustawy przeciw zbytkom określały ubiór i zachowanie, które pozwalały utrzymać ład społeczny; konieczność ich stanowienia jest dowodem kwestionowania przez ówczesnych pewnych tradycyjnych poglądów.

Pod koniec XIV wieku struktura angielskiego społeczeństwa feudalnego wykazywała oznaki rozpadu z powodu rewolucji społecznej wywołanej czarną śmiercią. W XV stuleciu jedność świata chrześcijańskiego została podważona poprzez utratę poważania dla urzędu papieża i Kościoła, a także szerzący się w krajach Europy Zachodniej nacjonalizm. Ludzie kwestionowali również dawną koncepcję ładu społecznego. W roku 1381 liderzy chłopskiego buntu pytali: „gdy Adam kopał ziemię, a Ewa przędła, któż wtedy był szlachcicem?”. W kolejnym stuleciu nowy materializm podsycany przez handel i prywatną inicjatywę dał początek kapitalizmowi, podobnie jak stara gospodarka oparta na ziemi przeobrażała się w odpowiedzi na potrzeby ekonomiczne.

Zmiana nie nastąpiła z dnia na dzień. Ład narzucony społeczeństwu przez Kościół i państwo w XV wieku nadal odgrywał znaczącą rolę. Angielski Kościół był wówczas częścią „Chrześcijańskiej Republiki” Katolickiej Europy, podlegając papieskim prawom i podatkom. Jednakże urzędnicy kościelni cieszyli się mniejszymi wpływami niż w minionych stuleciach i w wyniku rosnącej sekularyzacji urzędów stopniowo ustępowali miejsca magnatom. Władza biskupów miała raczej charakter sądowy aniżeli duchowy, a wielu hierarchów wiodło luksusowe życie, które coraz częściej postrzegano jako niezgodne z przykładem danym przez samego Chrystusa.

XV wiek to czas wyraźnych kontrastów w angielskim Kościele. Z jednej strony wzrastało zainteresowanie kazaniami, homiliami, nabożnym moralizowaniem i mistycyzmem. Z drugiej – heretyccy lollardowie, zainspirowani nauczaniem Johna Wycliffe’a, krytykowali nadużycia w Kościele, kwestionując nawet jego autorytet w sprawach duchowych. Lollardowie przemawiali do biedniejszych klas społecznych, byli jednak tak bezwzględnie tłumieni przez kolejnych monarchów, że ich wpływy w większości regionów stały się nieznaczne. Narastające nastroje antyklerykalne były świadectwem braku odporności kleru na ogólne bezprawie tamtej epoki; sądy rozpatrywały wówczas wiele przypadków przemocy wobec duchownych.

Wiara w Boga nadal była żywa i głęboko zakorzeniona. Anglia szczyciła się tysiącami kościołów parafialnych i nie bez przyczyny zwano ją „dzwoniącą wyspą”. W omawianej epoce sukcesywnie wzrastała liczba członków zakonów męskich i żeńskich, chociaż zakładano niewiele nowych klasztorów. Stale rosły też fundusze kościelne. Pobożny lud zapisywał w swoich testamentach środki na finansowanie kaplic, w których księża po wieczne czasy mieli odprawiać msze za zbawienie dusz fundatorów oraz ich rodzin. Niektóre z tych założeń były rozległe i składały się z kolegiów księży opiekujących się kościołami kolegialnymi, które posiadały kilka donacji. W podobne kolegia przekształcono też wiele kościołów parafialnych, odpowiednio je upiększając.

Przemijalność ziemskiego życia była stale obecnym motywem religijnym. Z uwagi na wysoką śmiertelność niemowląt oraz stosunkowo niewielką długość życia, śmierć stanowiła naturalną część codzienności. Mężczyźni przeżywali średnio 50 lat, około jedna piąta umierała, mając za sobą sześć dekad ziemskiej wędrówki. Średnia długość życia kobiet, z natury narażonych na powikłania poporodowe, wynosiła około 30 lat. Prawdopodobnie połowa dzieci nie osiągała wieku 20 lat. Uważano, że ci, którzy cierpią niedole ziemskiego żywota, otrzymają nagrodę w Niebie. W obliczu śmierci panowała równość. Królowie i papieże, kupcy i chłopi pewnego dnia zostaną wezwani na Sąd Ostateczny. Ogólne zainteresowanie śmiercią znajdowało wyraz w obrazach, literaturze i rzeźbach nagrobnych tamtej epoki: bogatych chowano niekiedy w grobowcach z dwiema płaskorzeźbami nagrobnymi, z których górna prezentowała daną osobę za życia, szlachetnie odzianą, dolna natomiast gnijące zwłoki, toczone przez naturalistycznie przedstawione robactwo.

Niebo postrzegano jako wspaniały i nieskalany dwór królewski, do którego zostaną dopuszczone osoby bogobojne. Piekło – ukazywane w sugestywnych przedstawieniach Sądu Ostatecznego na kościelnych murach – było stale obecnym i bardzo istotnym czynnikiem odstraszającym grzeszników.

Ludność wierzyła, że ręka Boża steruje sprawami książąt. Panowało również powszechne przekonanie, że to Bóg daje zwycięstwo w bitwie, aby tym samym uzasadnić prawo triumfatora. Król był namaszczony przez Pana  i uświęcany podczas koronacji świętym olejem. Do jego głównych zadań należały ochrona ludu przed wrogiem, prawe i miłosierne rządy oraz zachowywanie i egzekwowanie prawa obowiązującego na danym obszarze. Sir John Fortescue, Lord Najwyższy Sędzia, odnotował w latach 60. XV wieku: „walczyć i sądzić – oto zadania króla”. Pożądanymi cechami władcy były odwaga, mądrość i prawość. Dlatego też najistotniejszy był charakter suwerena i od niego zależało bezpieczeństwo oraz dobrobyt poddanych. W późnym średniowieczu monarchia charakteryzowała się silnym skoncentrowaniem władzy w rękach jednej osoby.

Jednakże w ciągu wieków administrowanie stawało się bardziej skomplikowane, zatem monarchowie rozdzielali zadania pomiędzy coraz większą liczbę departamentów stanu na królewskim dworze. Wszystkie one wykonywały przydzielone im poruczenia w imieniu króla, podczas gdy władca wciąż był bezpośrednio odpowiedzialny za politykę zagraniczną, egzekwowanie królewskich uprawnień oraz patronat i kontrolę nad szlachtą. Teoretycznie królowie mieli swobodę i mogli działać wedle uznania, ale powszechnie uważano, że owa „wolność” jest ograniczona prawem i sprawiedliwością. Łaska króla pozwalała mu wcielać w życie nowe pomysły, a jednocześnie zachować pradawne zwyczaje i tradycje. Królestwo Anglii uważano za własność monarchy, jednakże – jak zauważył Fortescue – chociaż królowie dzierżyli najwyższą władzę, nie mogli ustanawiać praw ani nakładać podatków bez zgody Parlamentu.

Od króla oczekiwano nie tylko należytej obrony królestwa: sam władca musiał być także kompetentnym wojownikiem. Monarcha, bardziej od wojny ceniący pokój, zyskiwał negatywną opinię w oczach ludu, gdyż większość osób przywiązywała szczególną wagę do sukcesów militarnych i wysławiania dobrego imienia narodu.

W XV wieku angielscy królowie nie utrzymywali stałej armii, polegając na szlachcie, która w chwilach zagrożenia zobowiązana była do zbrojnego wsparcia władcy. Dla monarchy zatem bardzo istotne było utrzymywanie poprawnych relacji z arystokracją i ziemiaństwem, którzy – dostatecznie sprowokowani – skłonni byliby wykorzystać siłę militarną przeciwko niemu. Do obowiązków suwerena należało również zapobieganie rozgrywkom pomiędzy magnatami, zwłaszcza gdy stanowiły zagrożenie dla stabilności królestwa. Jak się przekonamy, zaniedbanie tego obowiązku miało poważne konsekwencje.

Los ludu oraz „dobro ogółu” monarchii zdane były na łaskę króla i jego dziedziców, którzy jednak nie zawsze byli zdolni do sprawowania rządów, cieszyli się szacunkiem i oddaniem swych poddanych. Prawo króla do tronu powinno być bezsporne, ponieważ wszelkie wątpliwości mogły doprowadzić (i z reguły tak się działo) do katastrofalnej w skutkach wojny domowej. Po wojnie Dwóch Róż – pod koniec okresu, o którym traktuje niniejsza książka – prawo króla do tronu nie było już tak znaczące jak jego zdolność do utrzymania korony i efektywnego sprawowania władzy.

W okresie późnego średniowiecza prawo sukcesji nie było należycie uregulowane. Ogólnie rzecz ujmując, primogenitura – dziedzictwo najstarszego syna i jego potomków – stanowiła regułę, ale istniały inne kluczowe kwestie: uznanie ze strony duchownych i świeckich lordów, a później również zdolność zapewnienia stabilnej władzy.

Od XII stulecia, gdy Matylda, córka Henryka I, podjęła katastrofalną w skutkach próbę wyrwania korony z rąk swojego kuzyna, króla Stefana z Blois, Anglicy niechętnie przyjęli koncepcję kobiety na tronie, utrzymując pogląd, że dzieje się to wbrew naturze, a płeć piękna nie jest zdolna do kompetentnego sprawowania władzy. Jednakże prawo salickie, które zabraniało kobietom dziedziczenia korony, nie obowiązywało w Anglii, nie istniały zatem ustawowe przeszkody do przejęcia tronu przez niewiastę lub przekazania monarszej władzy potomkom. W rzeczywistości nigdy nie zaistniała konieczność skorzystania z tej sposobności, albowiem aż do XV wieku członkowie dynastii Plantagenetów doczekali się wielu dziedziców płci męskiej.

Anglików znamionował nie tylko brak zaufania do rządzących kobiet; obawiali się również politycznej niestabilności małoletnich władców, która ujawniała się w tych – na szczęście rzadkich – przypadkach, gdy tron obejmowało dziecko. Od czasu inwazji Normanów na Anglię w 1066 roku do 1377, gdy władzę przejął Ryszard II, Anglia posmakowała rządów tylko dwóch niepełnoletnich monarchów. Obaj byli świadkami zamętu w życiu politycznym.

W stuleciu pomiędzy rokiem 1399 a 1499 korona stała się przedmiotem waśni, wojen i spisków, nie z przyczyny braku dziedziców, lecz z powodu zbyt dużej liczby potężnych magnatów wnoszących pretensje do tronu. W tym okresie w zagadnieniu sukcesji pojawił się nowy, niepokojący element: przewaga siły nad prawem. Na kanwie tych wydarzeń uświadomiono sobie brak prawa stanowionego, które regulowałoby sukcesję, a także wszczęto debatę, próbując ustalić, czy prawo starszego dziedzica, przekazane za pośrednictwem kobiety, przeważa nad prawem młodszego spadkobiercy płci męskiej. Jednak w ostatecznym rozrachunku liczyły się siła i sukces: skuteczny władca prawdopodobnie utrzymałby się na tronie, nawet gdyby jego prawo do korony budziło wątpliwości. Niestanowczych suwerenów lub tyranów czekał katastrofalny koniec.

W XV wieku podjęto pewne próby uregulowania sukcesji, ale najwyższe organy prawne w kraju, obawiając się represji ze strony zainteresowanych magnatów, wielokrotnie odmawiały jednoznacznego wypowiadania się w tak fundamentalnej kwestii, dowodząc, że nie może być ona określana przez odwołanie do prawa zwyczajowego.

Wojna Dwóch Róż rozgrywała się głównie między wpływowymi magnatami. Warstwa rzeczonych możnowładców składała się z niewielkiej liczby książąt – zwykle związanych z dynastią królewską – markizów i hrabiów oraz licznego grona baronów, rycerzy i ziemiaństwa. Byli oni posiadaczami znacznej części majątków ziemskich królestwa i wywierali największy wpływ na swych ziemiach, gdzie szanowano ich, choć nierzadko budzili trwogę.

John Russell, biskup Lincoln i lord kanclerz w latach 80. XV wieku, widział w angielskiej szlachcie skałę i twardy grunt na wzburzonym morzu. Na jej barkach spoczywała odpowiedzialność za rządy w Anglii. Możni oczekiwali od króla awansu i wynagrodzenia w zamian za służbę świadczoną w zakresie polityki, na polu bitwy, a także w administracyjnych departamentach królewskiego gospodarstwa, służbie dyplomatycznej lub władzach lokalnych.

Miejsce w hierarchii społecznej było kwestią kluczową. Podczas wojny Dwóch Róż doświadczeni dowódcy liczyli się z nastoletnimi młodzianami tylko dlatego, że w ich żyłach płynęła królewska krew. Im wyższy status, tym bogatszy lord. Wielki magnat, taki jak książę Yorku, cieszył się rocznym dochodem przekraczającym 3 tysiące funtów¹. Baron mógł liczyć na około 700 funtów rocznie, rycerz otrzymywał od 40 do 200 funtów. Koszt budowy zamku obronnego, choćby Caister w Norfolk, wynosił około 6 tysięcy funtów.

Od XIV wieku liczba magnatów zmniejszała się. Wojny, epidemie, waśnie i turnieje przyniosły śmierć wielu męskim potomkom szacownych rodów. Tytuły były często przekazywane przez małżeństwa dziedziczek. W XV wieku magnaci, chociaż było ich mniej, posiadali okazałe połacie ziemi, wspanialsze bogactwa i większą władzę niż kiedykolwiek wcześniej. Przetrwało wprawdzie niewiele starych, angielsko-normańskich rodów, ale znaczące rodziny tamtych czasów – Montacute’owie z Salisbury, Courtenayowie z Devon, Percy z Northumberland, Neville’owie, FitzAlanowie, Beauchampowie, Staffordowie i Mortimerowie – wywodzili się od baronów oraz rycerzy i byli praktycznie nie do odróżnienia od warstwy, z której często wybierali małżonków.

Niemało rycerskich rodów, wśród nich Tiptoftowie i Bonville’owie, cieszyło się rozległymi połaciami ziemskimi i znacznymi wpływami; wielu też zostało w XV stuleciu podniesionych do godności parów. Ich przedstawiciele szukali sposobu na pomnożenie bogactwa także przez mariaże z córkami możnych rodów kupieckich.

W połowie stulecia niejeden spośród wielkich magnatów zapewnił sobie znaczny majątek dzięki inwestycjom handlowym, podczas gdy dworskie sojusze małżeńskie były obliczone na dalsze pomnażanie własności ziemskich i rozszerzanie wpływów. W ten oto sposób wyłoniła się kategoria osób określonych przez Lorda Najwyższego Sędziego Fortescue mianem „poddanych niemal równych królowi”, które mogły się cieszyć lojalnością i wsparciem ogromnej rzeszy dzierżawców oraz wasali. W istocie, prestiż szlachcica w tym okresie mierzono wielkością jego prywatnej armii oraz liczebnością tych z jego stronników, którzy mocą umowy byli zobowiązani do pełnienia służby pod jego rozkazami.

W okresie panowania Henryka VI (1422–1461) feudalizm ustąpił miejsca ustrojowi obecnie definiowanemu jako „feudalizm bękartów”. Przedstawiciele wszystkich warstw społecznych pomnożyli swe majątki podczas wojny stuletniej z Francją, a po powrocie na rodzinne włości niektórzy wykorzystali swoje zyski, aby zapoczątkować rody ziemiańskie. Jednakże ich przetrwanie zależało od uzyskania wystarczającego dochodu, który pozwalałby utrzymać taki poziom życia. Wielu ludzi oddawało się pod opiekę potężnych magnatów nie jako wasale feudalni, którzy przysięgali posłuszeństwo lordowi, a w zamian za jego kuratelę w stosownym momencie chwytali za broń, lecz jako wasale w liberii, zobligowani do działań na rzecz patrona mocą umowy. Rzeczone przymierza lub kontrakty wiązały obie strony na określony czas, nierzadko na całe życie. Wasal stawał się członkiem asysty lorda, nosił jego liberię – mundur oraz godło – i towarzyszył swemu panu w kampaniach wojskowych. W zamian magnat zapewniał wasalowi swoje „dobre panowanie”, co de facto oznaczało ochronę przed wrogami oraz wypłacanie dochodu zwanego pensją. Wasal mógł również liczyć na wynagrodzenie za służbę, nierzadko przyjmujące postać ziemi lub dochodowych stanowisk.

Dzięki temu systemowi zamożni magnaci byli w stanie skupić wokół siebie stronnictwa, które mogły być użyte jako budzące grozę siły wojskowe. Bez powołania pod broń owych prywatnych armii wojna Dwóch Róż nie zapisałaby swoich kart w historii Anglii.

W nowej relacji pomiędzy lordem a wasalem osobista lojalność odgrywała nieznaczną rolę. Lord mógł się rozkoszować wielkim gronem zwolenników, ale tylko w sytuacji posiadania znaczącego majątku i odnoszenia sukcesów. Czynnikami determinującymi były korzyść własna, chciwość i perspektywy awansu, „ponieważ ludzie” – jak relacjonował Fortescue – „pójdą za tym, który sowicie ich wynagrodzi”.

Początki feudalizmu bękartów sięgają XIII wieku, ale jego rozwój był możliwy dzięki upadkowi feudalizmu, wojnie stuletniej oraz ekonomicznym i społecznym skutkom czarnej śmierci. Z końcem XIV stulecia rząd był już poważnie zaniepokojony wpływem, jaki owa tendencja wywarła na wymiar sprawiedliwości na poziomie lokalnym, uchwalono więc akty prawne ograniczające noszenie liberii. Aż do okresu panowania Henryka VI szlachta była zajęta raczej wojnami z Francją niż wznoszeniem fundamentów władzy w kraju, jednak w roku 1450 oczywisty był już fakt, że feudalizm bękartów stanowi zagrożenie nie tylko dla lokalnego społeczeństwa, ale również dla stabilności centralnego rządu. Prywatne armie szlachciców ciemiężyły wsie dla okupu za pomocą przekupstwa, wymuszeń oraz przemocy i obalały prawo przez zastraszanie i groźby, często z poparciem wielkich lordów, którzy ich zatrudniali, a których obowiązkiem było utrzymywanie pokoju w królestwie. Powodowało to coraz większą nieufność w stosunku do władzy sądowniczej. Wydawało się, że sprawiedliwość była osiągalna jedynie dla tych, którzy mogli zapłacić tyle, by zapewnić sobie „słuszny wyrok”.

Fortescue ostrzegał przed „zagrożeniami dla króla, które mogą nadejść ze strony jego potężnych poddanych”, zaznaczając, iż „z pewnością nie ma większego niebezpieczeństwa niż posiadanie równego siłą poddanego”. Niektórzy z magnatów zdobyli już „środki do życia oraz władzę podobną królowi”, co nie było wszak pomyślną wróżbą dla spokoju królestwa.

Część możnowładców stanowiła grupę dobrze wykształconych, kulturalnych ludzi, sumiennie wypełniających swoje obowiązki. Podobnie jak inni przedstawiciele ich stanu, magnaci byli zwolennikami koncepcji trójpodziału władzy – struktury, w której przewodniczył monarcha – i wierzyli w swoje uświęcone wiekami prawo do pełnienia funkcji głównych doradców króla. Jean Froissart, XIV-wieczny kronikarz francuski, wyrażał się z uznaniem o angielskiej szlachcie jako „niezwykle uprzejmej, przyjaznej i otwartej”, ale w XV wieku często było już to dalekie od prawdy. Niektórzy reprezentanci rzeczonej warstwy jawili się jako nieokrzesani, gwałtowni ludzie, których brutalne skłonności z trudem ukrywały się pod oznakami rycerstwa. Kilku, wśród nich John Tiptoft, hrabia Worcester, zyskało sobie wątpliwą sławę sadystów.

Wielu arystokratom brakowało poczucia politycznej odpowiedzialności. Często poróżniały ich waśnie i głęboko dzieliły interesy frakcji. Ci, którzy piastowali najwyższe stanowiska, nierzadko byli skorumpowani, chciwi i stronniczy, bezwzględnie rywalizowali o patronat króla, zazdrośnie strzegąc własnych interesów i poświęcając niewiele uwagi słabszym od siebie. „Urzędnicy królestwa wyzyskiwali ubogich i wyrządzali wiele krzywd”, odnotował kronikarz w latach 50. XV wieku.

Najpotężniejsi magnaci rzadko mieli opory przed wykorzystywaniem hojności słabego króla, jakim był Henryk VI, zawłaszczając tyle monarszych ziem, honorów i dochodowych nominacji, ile tylko zdołali. Stawali się coraz bardziej zamożni, podczas gdy Korona popadała w długi. Bez stanowczej ręki hamującej ich zapędy magnaci byli praktycznie bezkarni, co stwarzało kolejne zagrożenie dla bezpieczeństwa rządów.

XV wiek był stuleciem nasilających się przemian społecznych. Warstwy średnie zyskiwały majątek i wpływy, niekiedy przeciwstawiając się nawet ustanowionym zwyczajom poprzez mezalianse z przedstawicielami ziemiaństwa i rycerstwa, inni zaś wykorzystywali zyski z przedsiębiorstw kupieckich, aby zapewnić sobie standard życia dotychczas zarezerwowany jedynie dla szlachetnie urodzonych. W tym samym czasie szlachta parała się handlem – książęta Suffolk byli de facto potomkami kupca z Hull. Warstwy niższe, inspirowane naukami lollardów, coraz częściej kwestionowały ustalony porządek. Wraz z tymi wyzwaniami pojawiły się oznaki społecznej anarchii, a także coraz mniejszego szacunku dla autorytetów i prawa.

Od początku panowania Henryka VI skargi na korupcję, publiczny nieład, zamieszki oraz nieudolne działania wymiaru sprawiedliwości stawały się coraz głośniejsze. W latach 50. XV wieku sytuacja uległa znacznemu pogorszeniu i wszystkie stany usilnie domagały się podjęcia przez rząd stosownych kroków, by powstrzymać rozkład. Prawo i porządek były w stanie rozprzężenia, przestępczość rosła. Wielu żołnierzy powracających z wojen we Francji nie miało się dokąd udać. Ubodzy, uodpornieni na przemoc i pozbawieni dyscypliny wojskowej, nierzadko parali się zbójectwem i nagminnie łamali prawo. Część z nich bogaci lordowie najmowali do zastraszania, napadania, a nawet mordowania ich wrogów, którymi często byli przedstawiciele ziemiaństwa niezdolni do obrony przed uzbrojonymi po zęby, zwykłymi zbirami, zatrudnianymi przez ludzi reprezentujących wyższy status społeczny niż oni.

Winą za powszechny nieład obarcza się Henryka VI, którego obowiązkiem było kontrolowanie magnatów oraz egzekwowanie prawa. Ale król nie podjął się próby naprawienia krzywd doznanych przez jego poddanych, pozostając biernym. Sędziowie pokoju, wymierzający sprawiedliwość w jego imieniu, w dalszym ciągu byli zastraszani lub przekupywani. Mimo iż Anglicy niebezpodstawnie odczuwali dumę ze swojego systemu prawnego i doskonale prosperujących zawodów prawniczych, nie pozostali ślepi na nadużycia, których dopuszczali się możni, uznając wypaczenia sprawiedliwości za największe zło epoki.

Kronikarz John Hardyng pozostawił takie oto relacje:

W każdym hrabstwie, z czystymi ostrzami i saladami²,

Złe rządy rosną i powodują, iż sąsiedzi wojują.

Wydaje się, że większość przestępców uniknęła kary za swoje winy. Być może stanęli przed sądem – o ile w ogóle zostali schwytani – lecz wielu z nich uniewinniano, a jeśli nawet nie uniknęli skazania, królowie z dynastii Lancasterów, w tym Henryk VI, wydali tysiące ułaskawień.

Karę śmierci przyznawano wyrokiem sądu za zdradę – uważaną za najbardziej ohydne przestępstwo – morderstwo i kradzież przedmiotów wartych więcej niż jeden szyling (pięć pensów). Karą zalecaną dla zdrajców było powieszenie i ćwiartowanie – ów barbarzyński sposób wymierzania sprawiedliwości stosowano od XIII stulecia. Szlachetnie urodzonym zdrajcom udało się zwykle uciec przed grozą tej metody egzekucji i oddawali życie na szafocie, kładąc głowę pod topór. Niżej urodzeni nie mieli tyle szczęścia. Niektórzy zdrajcy nie byli sądzeni, lecz skazywani na pozbawienie życia oraz konfiskatę tytułów i majątku na mocy uchwalonego przez Parlament Act of Attainder (akt orzekający utratę praw obywatelskich oraz konfiskatę majątku – przyp. red.). Wiele takich decyzji po pewnym czasie uchylano, przywracając oskarżonemu lub jego dziedzicom „prawo krwi” lub spadku.

Pewien włoski przybysz zaobserwował, iż „w tym kraju najłatwiej jest wtrącić kogoś do więzienia”. Więzienne cele zapełniali przede wszystkim dłużnicy i drobni przestępcy, podczas gdy ci, którzy dopuścili się wykroczenia przeciwko państwu, byli zwykle osadzani w londyńskiej twierdzy Tower lub innych potężnych fortecach. Utrzymanie prawa i porządku należało podówczas do obowiązków szeryfów oraz ich lokalnych konstabli, często skorumpowanych i zwyczajnie nieskutecznych.

Panujący w tym okresie nieład nie powstrzymał klasy kupieckiej od bogacenia się. Po 1450 roku handel wełną powoli tracił na znaczeniu, ale jednocześnie wzrastało zapotrzebowanie zagranicy na inne angielskie produkty, w tym materiały wełniane, cynę, ołów, skórę i alabastrowe rzeźby z Nottinghamshire.

Port w Calais w północno-zachodniej Francji, będący w posiadaniu Anglików, był głównym ośrodkiem handlu angielską wełną. Kupcy z cechu Merchants of the Staple, którzy sprzedawali wełnę eksportowaną handlarzom z całej Europy, ustanowili monopol. Stabilność Calais była najważniejsza dla kupiectwa, ale została zachwiana podczas wojny Dwóch Róż, gdy zwaśnieni magnaci traktowali miasto jako schronienie na wygnaniu lub – co bardziej niepokojące – miejsce dogodne do rozpoczęcia inwazji na Anglię.

Wielu kupców, zwłaszcza zamieszkujących Londyn, bogaciło się na imporcie luksusowych towarów z basenu Morza Śródziemnego, który stanowił serce handlu artykułami sprowadzanymi z jeszcze odleglejszych regionów – przyprawami, lekarstwami, papierem, orientalnym jedwabiem, manuskryptami, zbrojami, winem, bawełną, cukrem, aksamitem i szlachetnymi kamieniami. Przez wieki Anglicy importowali wina z Bordeaux i Gaskonii; po zakończeniu wojny stuletniej i zwycięstwie Francuzów na szczęście nie zerwano kontaktów handlowych i nie poniesiono nadmiernych strat.

Fortescue był zdania, że „zwyczajni ludzie w tym kraju są najlepiej odżywioną i najokazalej ubraną społecznością”. Poddaństwo podupadło po katastrofalnej pandemii czarnej śmierci, a niedobór siły roboczej spowodował, że magnaci oraz inni właściciele ziemscy byli gotowi wynagradzać ludzi za uprawę ziemi. Wysiłki rządu dążące do kontroli zarobków okazały się płonne, a najemna siła robocza była niezbędna. Wielu lordów posiadało wolne najmy, ponieważ dzierżawa szybko zastępowała służbę feudalną, a stawki za tę pierwszą były atrakcyjnie niskie.

Wraz z zanikiem poddaństwa chłopi zaczęli cieszyć się większą wolnością i mobilnością, ale ich los wciąż nie był łatwy, zwłaszcza w zimie, gdy brakowało żywności, a przed dojmującym chłodem trudno było się obronić. Dla wielu chłopów schronienie stanowiły niewielkie chatki z jedną lub dwiema izbami, klepiskiem, małym oknem i najważniejszymi meblami. Ludzie zamieszkiwali pod jednym dachem wraz ze swą trzodą. Wielu żyło w skrajnym ubóstwie, pokładając nadzieję w datkach wydawanych przez Kościół lub bogatych świeckich.

Niewielu chłopów borykało się jednak z trudnościami spowodowanymi przez kryzys w rolnictwie, trwający od końca XIV wieku do około 1460 roku, podczas którego znaczna część ziem została zamieniona w pastwiska dla owiec. Impas doprowadził do spadku stawek za dzierżawę oraz cen, co oznaczało, że warstwa chłopów, których siła robocza była niezmiernie poszukiwana, nigdy dotąd nie była tak zamożna. Wiele gospodarstw, głównie na północy, popadło w ruinę, a ziemię można było nabyć wyjątkowo tanio. „Wytworem” tej epoki był chłop, zawdzięczający wszystko swojej pracy, któremu udało się nabyć własną ziemię i wzbogacić. Pewien człowiek z Wiltshire osiągnął znaczne zyski z produkcji materiałów wełnianych i zapisał w testamencie 2 tysiące funtów: ogromną – jak na owe czasy – sumę.

Przeciętny roczny dochód chłopa wynosił od 5 do 10 funtów ; w 1450 roku pracownikom fizycznym płacono 4 pensy dziennie, podczas gdy wykwalifikowani rzemieślnicy otrzymywali wynagrodzenie równe od 5 do 8 pensów. Wybudowanie chaty pochłaniało koszty około 3 funtów i 4 szylingów (3,20 funta). Jednak żywność była dwukrotnie tańsza niż w XIV wieku: za jaja płacono 1 pensa przy zakupie stu sztuk; nabycie mleka lub piwa wiązało się z wydatkiem 1 pensa za galon, a towarów luksusowych, choćby czerwonego wina – 10 pensów za galon. Cukier był wart 1 szyling i 6 pensów (1 funt i 3 pensy) za funt, a pieprz 2 szylingi (10 pensów) za taką samą ilość.

Krajem rządziła – gromadząca się niemal nieustannie – rada powołana przez króla, składająca się z lordów zarówno świeckich, jak i duchownych, a także utalentowanych osób o niższym statusie społecznym. Co pewien czas mógł przewodniczyć jej monarcha, ale jego obecność nie zawsze była konieczna do prawidłowego funkcjonowania rady, choć wszystkie działania prowadzono w jego imieniu.

Jej głównymi zadaniami była pomoc świadczona królowi w kształtowaniu polityki i wykonywanie codziennych obowiązków związanych z zarządzaniem. Długi okres małoletności Henryka VI wzmocnił prestiż rady i magnatów, pozwalając obu grupom posmakować najwyższej władzy, z której niełatwo przyszło potem zrezygnować.

To właśnie rada zarządzała królestwem. Parlament nie był tak istotnym organem, choć w XV stuleciu jego władza rozszerzyła się. Obejmował trzy stany królestwa: lordów duchownych i świeckich oraz gminy reprezentowane przez rycerzy z hrabstw i mieszczan z gmin miejskich. Do głównych zadań Parlamentu należało opodatkowywanie i rozpatrywanie wniosków. Był on również najwyższym sądem.

Król miał prawo zwoływać bądź rozwiązywać Parlament wedle własnego uznania, ale w niektórych przypadkach nie był w stanie bez niego funkcjonować. Monarcha nie mógł wypowiedzieć „żadnej wojny bez zebrania Parlamentu”, pisał Commines. „To wielce sprawiedliwa i chwalebna instytucja, dzięki niej królowie rosną w siłę. Władca deklaruje swoje zamierzenia, prosząc o pomoc poddanych; nie może podnieść żadnych podatków w Anglii, wyjąwszy kwestie wypraw wojennych do Francji lub Szkocji bądź inne sprawy wielkiej wagi. Podwładni chętnie wspierają władcę, zwłaszcza przy wyprawie do Francji!”. Nowe akty prawne także nie mogły być uchwalone bez zgody Parlamentu. Nierzadko jednak fałszowano głosowania, a magnaci nie mieli oporów przed wprowadzaniem do Parlamentu ludzi ze swojego otoczenia, gdy ich własne interesy były zagrożone.

Parlament mógł zostać zwołany na posiedzenie w dowolnym miejscu królestwa, ale zwykle gromadził się w okazałej Painted Chamber (Malowanej Komnacie) należącej do Henryka III, w Pałacu Westminsterskim. Okazjonalnie Izba Lordów zbierała się w White Chamber lub pałacowym Marculf Room, natomiast Izba Gmin obradowała w refektarzu Opactwa Westminsterskiego.

Administracja rządu skupiała się wokół wpływowego, królewskiego gospodarstwa, składającego się z dworu i wszelkich resortów, w tym kancelarii, Ministerstwa Skarbu, królewskiej komnaty sypialnej oraz garderoby. Instytucje te były odpowiedzialne za sprawy prawne, finansowe i administracyjne, a także za utrzymywanie dworu, ceremonialne i osobiste potrzeby króla oraz jego rodziny, spoczywała na nich powinność zaopatrywania w konie, odzież i żywność. Z tego względu królewskie gospodarstwo było politycznym centrum Korony, a jej urzędnicy cieszyli się ogromnymi wpływami tylko z uwagi na przebywanie w pobliżu monarchy.

Stolicą i główną siedzibą rządu był oczywiście Londyn, rozciągający się podówczas na przestrzeni blisko 1 mili kwadratowej na północ od Tamizy, otoczony okazałym murem z siedmioma bramami, zamykanymi na noc. Główne punkty obrony miasta skupiały się na potężnej Tower of London – twierdzy, pałacu i zarazem więzieniu państwowym – która dopiero później miała zyskać swą ponurą sławę.

Londyn szczycił się jednym mostem, zbudowanym z białego kamienia na 19 łukach, z którego roztaczał się widok na okoliczne domy, sklepy i kaplicę. Główną arterią stolicy była Tamiza, a co za tym idzie – najdogodniejszy środek komunikacji stanowiła barka lub łódź wiosłowa. Wąskie, cuchnące ulice, często zapchane wózkami, tłumami ludzi i trzodą stanowiły wątpliwą zachętę do przemieszczania się. Z tego też względu wzdłuż brzegu rzeki rozlokowało się wiele przystani, a setki przewoźników oferowały swoje usługi na wodach wystarczająco już zatłoczonych statkami handlowymi i prywatnymi barkami. Przeciętna opłata dla podróżnych wynosiła 1 pens. Wzdłuż owej wodnej arterii rozciągały się nabrzeża, doki, magazyny, przystanie i żurawie, a nieco dalej, nieopodal Strand, łagodnie spływały do jej brzegów ogrody szlacheckich posiadłości – każdy z prywatnym molo.

Zamorscy przybysze byli pod wrażeniem imponujących londyńskich budowli – strzelistość starej katedry św. Pawła, Guildhall, okazałe domostwa wielkich tego świata, Pałac Westminsterski i pobliskie opactwo, a także ponad 80 miejskich kościołów – wprawiały ich w niekłamany zachwyt. Poza murami rozciągały się już przedmieścia, ale i te były powodem fascynacji. W 1483 roku Dominica Manciniego, włoskiego komentatora, oczarował sielankowy spokój i żyzne zielone pola, które okalały stolicę.

Władzę w Londynie sprawował Lord Mayor, radni miejscy i członkowie Court of Common Council, wyłaniani spośród możnych kupców – ludzi, którzy strzegli przywilejów miasta, ciesząc się znacznymi wpływami politycznymi. „Wszystko należy do rzemieślników i kupców”, zauważył Mancini. To właśnie Londyn miał odegrać decydującą rolę w wojnie Dwóch Róż, a jego wsparcie – lub też brak – okazało się kluczowe w staraniach kolejnych pretendentów do tronu.

Jeden z zagranicznych gości opisał stolicę Anglii jako najbardziej ruchliwe miasto, a wysłannik z Mediolanu uważał ją za „najbogatszy ośrodek chrześcijańskiego świata”. Wyjątkowo trafnie uchwycił ducha Londynu Szkot William Dunbar w wierszu skomponowanym w latach 90. XV stulecia:

Mocne są mury, co trwają nad tobą,
Mądrzy to ludzie, co tutaj mieszkają,
Wartka jest rzeka twa, z jej świeżą wodą,
Rade kościoły, dzwony, co w nich grają;
Możni są kupcy twoi, z ich bogactwami,
Każda ich żona z nadobności słynie,
Dziewice czyste, krzepkie pod sukniami,
Kwiatem miast wszystkich jesteś ty, Londynie!

XV wiek był okresem, w którym standard życia znacząco się podniósł. Świadczą o tym zachowane kościoły, warownie i dworki, a także rejestry mebli i majątku.

Pomimo niepewnych czasów wzniesiono tylko kilka ufortyfikowanych zamków, a te, które już istniały, zmodernizowano, dodając wielkie sale, pokaźne okna i luksusowe pomieszczenia mieszkalne. Zamożni budowali nowe posiadłości i dworki, które zaspokajały potrzebę komfortu i estetycznej przyjemności. Wznosząc je, nie myślano o funkcjach obronnych, a w wielu z nich tradycyjne elementy umocnień, takie jak fosy, blanki i stróżówki, wykorzystano jako element zdobniczy. Ów trend w budownictwie, wskazujący na swoisty rodzaj wiary w długoletnią stabilność kraju, utrzymywał się nawet podczas wojny Dwóch Róż, a jego przejawy są dowodem na to, że konflikty te wywarły mniejszy wpływ na społeczne i kulturalne życie narodu, niż można by sądzić, studiując zapisy kronikarzy z tamtego okresu.

Większość budowanych wówczas domów posiadało – oprócz wielkiej sali – mniejsze pokoje dla rodziny, co odzwierciedlało nowe w owym czasie zamiłowanie do prywatności. Otwarte palenisko w środku pomieszczenia zastąpił kominek, większe niż uprzednio okna, przepuszczające tym samym znaczne ilości światła, często były zdobione rzeźbionymi – drewnianymi lub kamiennymi ramami; szkło nie było już tak luksusowym towarem jak wcześniej, a możne rody zamawiały do swoich nowych domostw witraże, często przedstawiające herby. Mebli, takich jak łóżka, ławy, stoły, stołki, kufry i szafki było niewiele, ale – wykonane z litego drewna – odznaczały się dobrą jakością. Misternie rzeźbione łóżka z kosztownymi draperiami, gobelinami lub barwnymi firankami oraz utensylia ze złota i srebra często przekazywano potomnym w testamentach.

Był to wspaniały czas budowy i ozdabiania kościołów. Angielscy rzemieślnicy osiągnęli najwyższy kunszt, trudniąc się rzeźbą w drewnie i alabastrze, wykonując ozdobne kratownice oraz szkło dekorowane klejnotami. To także okres rozwoju angielskiej muzyki. Dwór Yorków słynął ze swoich wirtuozów oraz patronatu, którym obejmował kompozytorów. Szczególną popularnością cieszyła się radosna pieśń ludowa zwana carol, pierwotnie utwór muzyczny komponowany z okazji doniosłego święta, który śpiewano, umilając dodatkowo czas tańcami. Z tego okresu (i gatunku) wywodzi się wiele popularnych dzisiaj kolęd bożonarodzeniowych.

W owym czasie angielszczyzną posługiwały się wszystkie warstwy społeczne; w rodzimym języku napisano też wiele książek. Szlachta porozumiewała się głównie po francusku – językiem dworu oraz przedstawicieli zawodów prawniczych – aż do schyłku XIV wieku, a większość wykształconych osób przyswoiła sobie łacinę, nadal odgrywającą rolę uniwersalnego języka Kościoła i świata chrześcijańskiego. Znacznie upowszechniła się umiejętność czytania i pisania. Książki – będące skądinąd towarem luksusowym ze względu na ręczne ich wytwarzanie – stały się łatwiej dostępne, nie tylko w bibliotekach kościelnych czy uniwersyteckich. Cenne woluminy stanowiły część kolekcji wielu szlachciców, rycerzy i kupców, z których niejeden skompletował pokaźny księgozbiór. XV stulecie nie wydało żadnego wielkiego literackiego talentu na miarę Chaucera, którego dzieła nadal cieszyły się niesłabnącą popularnością. Najważniejszymi pisarzami tego okresu byli John Gower, Thomas Hoccleve i John Lydgate.

Był to również czas powstawania szkół, w większości zarządzanych przez Kościół, choć w małych i dużych miastach świeckie szkoły średnie zakładali również ludzie spoza stanu duchownego. We wszystkich placówkach oświatowych obowiązywał surowy rygor, a bezwzględnie przestrzegana zasada brzmiała: „kto umie kochać, karci surowo”. Synowie szlachciców od dłuższego czasu byli kształceni zarówno pod kątem umiejętności wojskowych, jak i wiedzy akademickiej. Teraz rosnący w siłę stan średni również zapragnął, aby wywodzących się z niego chłopców należycie wychowywano, mając na względzie „zręczne wykształcenie i erudycję”, zdano sobie bowiem sprawę, że dzięki należytej edukacji można z sukcesem dążyć do awansów. Wielu kontynuowało naukę na uniwersytetach, by następnie wstąpić w szeregi Kościoła. Uczelnie wyższe rozbudowywały się, aby zapewnić wystarczającą ilość nauczycieli akademickich, gotowych sprostać potrzebom Kościoła, ale zarazem by stworzyć nowe możliwości świeckiej kariery dla ambitnych młodych mężczyzn.

Formalne wykształcenie było dostępne jedynie dla chłopców. Kobiety postrzegano jako słabszą płeć, traktując je niczym swoisty majątek ruchomy mężczyzn. Autor dzieła The Goodman of Paris (około 1393 roku) radził mężatkom, aby przybierały postawę wiernych psów, nieustannie zadowalając swoich mężów. Małżonek był bezsprzecznie panem rodziny, tak jak Bóg panował nad wszechświatem, zatem głównym obowiązkiem jego żony było posłuszeństwo. Jeżeli w małżeńskim stadle zapanowała niezgoda lub małżonkowie nie doczekali się potomstwa, winą za ów stan rzeczy obarczano kobietę. Niewiasty nie miały praktycznie żadnej wolności poza tą, na którą zezwolili im ojcowie lub mężowie, jednakże nawet w tak zamkniętym świecie zakładały nierzadko własną działalność, prowadząc sklepy, gospodarstwa lub szlacheckie posiadłości, niejednokrotnie dorównując w owych poczynaniach mężczyznom.

Mariaże aranżowano z przyczyn społecznych, finansowych lub terytorialnych. Pojęcie małżeństwa z miłości nie było znane, i tym należy tłumaczyć oburzenie, z jakim w 1464 roku spotkała się podjęta pod wpływem impulsu decyzja króla Edwarda IV, by pojąć za żonę kobietę z niższych sfer, która nie chciała zostać jego nałożnicą.

Od żony oczekiwano sumiennego zarządzania gospodarstwem i posiadłościami męża podczas jego nieobecności; spodziewano się, że będzie znakomitym przykładem dla dzieci i służących, a przede wszystkim wyda na świat męskich potomków, aby ziemie jej pana pozostały w rodzinie. Córki miały wprawdzie zabezpieczać alianse małżeńskie, ale każdy mężczyzna, który zgromadził majątek, pragnął, by odziedziczył go syn. Kobietom przyszło płacić za to wysoką cenę: wiele umierało podczas porodu lub z powodu fizycznego wyczerpania kolejnymi ciążami, w wieku zaledwie trzydziestu lat, będącym w owym czasie średnią życia kobiet.

Większość ludzi oczywiście zawierała mariaże – wyjątek stanowili czeladnicy lub duchowni, a nierzadkim zjawiskiem były też ożenki dzieci. Pewna dziedziczka, Grace de Saleby, w wieku 11 lat była już trzykrotnie zamężna; John Rigmardin ożenił się w wieku trzech lat, a 13-letni John Bridge po pokładzinach z panną młodą podczas nocy poślubnej, roniąc łzy, prosił, aby go zabrano do domu ojca.

XV-wieczne dzieci z pewnością nie były rozkapryszone. Starsi członkowie ich rodzin egzekwowali przestrzeganie surowych kodeksów zachowania i dobrych manier, a okazywanie czułości należało do rzadkości. Miłość rodzicielska wyrażała się w doczesnych oczekiwaniach. Od latorośli wymagano całkowitego posłuszeństwa rodzicom, a w przypadku najmniejszych nawet uchybień wymierzano kary cielesne „dla ich dobra”. Pewien wenecki ambasador odnotował, że „potrzeba czułości u Anglików silnie przejawia się w ich stosunku do dzieci”. Kiedy pytał rodziców, dlaczego są tak surowi, „odpowiadali, iż mają na uwadze przede wszystkim lepsze maniery swoich potomków”.

Dzieci z wyższych sfer, nawet będące dziedzicami posiadłości, rzadko wychowywano w domu. We wczesnej młodości oddawano je na nauki do gospodarstw szlachciców i wpływowych lordów, spodziewając się, że zapewnią im oni awans w przyszłości. Niewiele z nich powracało do domów. „Patroni aranżowali dziewczynkom zamążpójście, a i chłopcy zawierali najlepsze małżeństwa”. Dzieciństwo wcześnie dobiegało kresu. W wieku kilkunastu lat większość dzieci wstępowała już w związki małżeńskie, terminowała lub wstępowała do zakonu bądź na uniwersytet.

XV wiek stanowił okres niepokojów, które w Anglii przybrały postać wojen domowych, przechodząc do historii jako wojna Dwóch Róż: konflikt, który ciągnął się z przerwami ponad trzydzieści lat. Niniejsza książka przybliża historię walki pomiędzy rodami Lancasterów i Yorków.

1 Kwoty z 1450 roku można przeliczyć na wartości z roku 1995, mnożąc je przez 234. W 1995 roku dochód księcia Yorku wyniósłby około 702 tysiące funtów. Mnożnik 234 wynika z poniższych obliczeń:

– porównanie ceny 4 uncji pszenicy w 1450 roku z ceną w roku 1914 daje mnożnik 4,68.

– zmiana poziomu cen pomiędzy rokiem 1914 a 1995 daje mnożnik 50. Po roku 1914 pszenica nie była zbyt reprezentatywnym wskaźnikiem cen (wydatki na żywność spadły, dochody wzrosły, cła na pszenicę z lat 30. XX stulecia zniekształcają ceny). Można się więc odnieść do wskaźnika cen detalicznych z lat 1914–1995, który rośnie pięćdziesięciokrotnie: 4,68 x 50 = 234. Za te obliczenia dziękuję doktorowi R.B. Weirowi, rektorowi Derwent College na uniwersytecie w Yorku i wykładowcy historii ekonomii.

2 Salada – rodzaj średniowiecznego hełmu.

CZĘŚĆ I

POCZĄTKI KONFLIKTU

2

Magnaci

Treść dostępna w pełnej wersji.

3

Dynastia uzurpatorów

Treść dostępna w pełnej wersji.

4

Kwiat chrześcijańskiego rycerstwa

Treść dostępna w pełnej wersji.

5

Król dziecię

Treść dostępna w pełnej wersji.

6

Człowiek prosty i prawy

Treść dostępna w pełnej wersji.

7

„Królowa niewarta dziesięciu marek”

Treść dostępna w pełnej wersji.

8

Stokrotka

Treść dostępna w pełnej wersji.

9

Morderstwo na morzu

Treść dostępna w pełnej wersji.

10

„John Napraw Wszystko”

Treść dostępna w pełnej wersji.

11

„Wielki podział pomiędzy Yorkami a Lancasterami”

Treść dostępna w pełnej wersji.

12

„Nagły, bezmyślny strach”

Treść dostępna w pełnej wersji.

CZĘŚĆ II

WOJNA DWÓCH RÓŻ

13

Wojna Dwóch Róż

Treść dostępna w pełnej wersji.

14

Niepewny pokój

Treść dostępna w pełnej wersji.

15

„Wspaniała, silna kobieta”

Treść dostępna w pełnej wersji.

16

Papierowa korona

Treść dostępna w pełnej wersji.

17

Słońce w zenicie

Treść dostępna w pełnej wersji.

18

Krwawa łąka

Treść dostępna w pełnej wersji.

19

„Człowiek wart tronu”

Treść dostępna w pełnej wersji.

20

Zbiegowie

Treść dostępna w pełnej wersji.

21

„Strzeż się przed zakusami miłości”

Treść dostępna w pełnej wersji.

22

Potajemne negocjacje

Treść dostępna w pełnej wersji.

23

Królowa i Monsieur de Warwick

Treść dostępna w pełnej wersji.

24

Przywrócenie Henryka VI

Treść dostępna w pełnej wersji.

25

„Znamienite zwycięstwo”

Treść dostępna w pełnej wersji.

26

Do Tewkesbury i Tower

Treść dostępna w pełnej wersji.

Drzewa genealogiczne

Treść dostępna w pełnej wersji.

Bibliografia

Adam z Usk, Cronicon Adae de Usk, red. E.M. Thompson, Londyn 1904.

Archaeologia, or Miscellaneous Tracts relating to Antiquity, tom 102, Society of Antiquaries 1777–1969.

Basin Thomas, Histoire de Charles VII, red. C. Samaran, Paryż 1964–1965.

Basin  Thomas, Histoire de Louis XI, red. C. Samaran i M.C. Garand, Paryż 1963–1966.

Basin, Thomas, Histoires des Regnes de Charles VII et de Louis XI, red. J. Quicherat, Paryż 1855–1859.

Benet John, John Benet’s Chronicle for the Years 1400 to 1462, red. G.L. Harriss i M.A. Harriss, Camden Miscellany, tom XXIV, Londyn 1972.

Blacman John, Henry the Sixth: A Reprint of John Blacman’s Memoir, red. M.R. James, Cambridge 1919.

The Brut, or the Chronicles of England, red. F. Brie, Early English Texts Society 1906–1908.

Calendar of Charter Rolls, tom VI, 1427–1516, HMSO, 1927.

Calendar of Close Rolls, 1454–1461, 1461–1468, 1468–1476, HMSO, 1954.

Calendar of Documents relating to Scotland, tom IV 1357–1509, red. J.Bain, Londyn 1888.

Calendar of Patent Rolls, Henry VI and Edward IV, HMSO, Londyn 1949–1967.

Calendar of Signet Letters, Henry IV and Henry V, HMSO, Londyn 1978.

Calendar of State Papers and Manuscripts existing in the Archives and Collections of Milan, tom I 1388–1618, red. A.B. Hinds, Londyn 1913.

Calendar of State Papers and Manuscripts relating to English Affairs existing in the Archives  and Collections of Venice, tom I 1202–1509, red. R. Brown, Londyn 1864.

Capgrave John, The Book of the Illustrious Henries, red. F.C.Hingeston, Londyn 1858.

The Cely Papers, red. Henry Elliot Malden, Camden Society, 1900.

Chastellain Georges, Chronicles of the Dukes of Burgundy [w:] Oeuvres, tomy IV i V,  red. K. de Lettenhove, Bruksela 1864.

The Chronicle of Bermondsey, 1042–1442 [w:] Annales Monastici, 5 tomów, red. H.R. Luard, Rolls Series, 1864–1869.

A Chronicle of London from 1089 to 1483, red. H. Nicolas i E. Tyrell, Londyn 1827.

The Chronicle of the Rebellion in Lincolnshire, 1470, red. J.G. Nichols, Camden Miscellany, 1847.

Chronicles of London, red. C.L. Kingsford, Oksford 1905; przedruk Alan Sutton, 1977.

Chronicles of the White Rose of York, red. J.A. Giles, 1845.

Chronique de la Tra’ison et Mort de Richard Deux, Roy Dengleterre, red. i tłum. B. Williams, English Historical Society, 1847.

Chronique du Religieux de Saint-Denys, 1380–1422; 6 tomów, red. i tłum. F. Bellaguet, Paryż 1839–1852.

Clerq Jacques du, Memoires sur le Regne de Philippe le Bon, Due de Bourgogne; 4 tomy,  red. M. le Baron de Reiffenberg, Bruksela 1836.

A Collection of Ordinances and Regulations for the Government of the Royal Household made in divers reigns from King Edward III to King William and Queen Mary; Society of Antiquaries, 1790.

A Collection Wills of the Kings and Queens of England from William the Conqueror to Henry VII, red. J. Nichols, Society of Antiquaries, 1780.

Commines, Philippe de: Memoires; 3 tomy, red. J.L.A. Calmette i G. Durville, Paryż 1824–1825; red. i tłum. M. Jones, Penguin Classics, Londyn 1972.

The Cotton Manuscripts in the British Library The Coventry Leet Book, red. M.D. Harris w czterech częściach, Early English Texts Society, Original Series, 1907–1913.

Creton Jean, Histoire du Roy d’Angleterre, Richard, manuskrypt w Bibliotece Narodowej w Paryżu, red. i tłum. J. Webb [w:] Archaeologia, XX, 1824.

The Croyland Chronicle Continuation, 1459–1486, red. N. Prona i J. Cox, Alan Sutton, 1986.

Depeches des ambassadeurs Milanais eti France sous Louis XI et Francois Sforza, 4 tomy,  red. B. de Mandrot, Paryż 1916–1919.

The Dieulacres Chronicle [w:] The Deposition of Richard II, M.V. Clarke i V.H. Galbraith, Bulletin of the John Rylands Library, XIV, 1930; przedruk [w:] M.V. Clarke, Fourteenth Century Studies, Oksford 1939.

England under the Yorkists, red. I.D. Thornley, 1920.

An English Chronicle of the reigns of Richard II, Henry IV, Henry V and Henry VI, red. J.S. Davies, Camden Society, 1856.

English Historical Documents, tom 5 1327–1485, red. A.R. Myers, Eyre and Spottiswoode, 1969.

English Historical Literature in the Fifteenth Century, red. C.L. Kingsford, Oksford 1913; przedruk Nowy Jork 1962.

Fabyan  Robert, The Concordance of Histories: The New Chronicles of England and France,  red. H. Ellis, Londyn 1811.

Foedera, Conventiones, Litterae, etc., 1101–1654, tomy I–XV; 20 tomów, kompilacja Thomas Rymer, Londyn 1704–1735.

Fortescue, Sir John, The Governance of England, red. C. Plummer, Oksford 1885.

Fortescue, Sir John, De Laudibus Legum Angliae, tłum. F. Grigor, Londyn 1917.

Gesta Henrici Quinti: The Deeds of Henry the Fifth, tłum. i red. F. Taylor i J.S. Roskell, Oksford 1975.

The Great Chronicle of London, red. A.H. Thomas i D. Thornley, Guildhall Library, Londyn 1938, druk prywatny.

Gregory’s Chronicle, The Historical Collections of a Citizen of London in the Fifteenth Century,  red. James Gairdner, Camden Society, 1876.

Hal, Edward, The Union of the Two Noble and Illustrious Families of Lancaster and York,  red. H. Ellis, Londyn 1809; reprodukcja oryginału opublikowana w 1970.

Hardying John, Chronicle, red. H. Ellis, Londyn 1812; red. C.L. Kingsford in English Historical Review, XXVII, 1912.

The Harleian Manuscripts in the British Library Historiae Croylandensis Continuario [w:] Rerum Anglicarum Scriptores Veterum, tom I, red. W. Fulman, Oksford 1684.

Historiae Vitae et Regni Ricardi Secundi, red. G.B. Snow, Uniwersytet Pensylwanii, 1977.

Historie of the Arrivall of King Edward IV in England and the final Recoverye of his Kingdomes from Henry VI, A.D. 1471, red. J. Bruce, Camden Society, 1838.

The Household of Edward IV, red. A.R. Myers, 1959.

Illustrated Letters of the Paston Family, red. Roger Virgoe, Macmillan, 1989.

Ingulph’s Chronicle of the Abbey of Croyland, tłum. i red. H.T. Riley, Bohn’s Antiquarian Library, Londyn 1854.

Juvenal des Ursins, Jea, Ecrits politiques, red. P.S. Lewis, Paryż 1978.

Juvenal des Ursins, Jean, Histoire de Charles VI, red. J.A.C. Buchon, Paryż 1836.

Knyghthode and Bataile, red. R. Dyboski i Z.M. Arend, Early English Texts Society, 1935.

The Legeaud Manuscripts in the Bibliotheque Nationale, Paris Letters and Papers illustrative of the Wars of the English in France during the reign of Henry the Sixth, King of England; 2 tomy, red. J. Stevenson, Rolls Series, 1861–1881.

Letters of Margaret of Anjou, red. Cecil Monroe, Camden Society, 1863.

Lettres de Louis XI, Roi de France; 11 tomów, red. J. Vaesen i inni, Paryż, 1883–1909.

Lettres des Rois, Reines et autres Personnages des Cours de France et d’Angleterre,  red. J. Champollion-Figeac, Paryż 1839–1847.

A London Chronicle of 1460, red. G. Baskerville, English Historical Review, XXVIII, 1913.

Mancini Dominic, De Occupatione Regni Anglie per Riccardum Tercium, tłum. i red. C.A.J. Armstrong, Oksford 1969.

Marche Olivier de la, Memoires d’Olivier de la Marche, red. H. Beaune i Arbaumont, Paryż 1883.

Memorials of Henry the Fifth, red. C.A. Cole, Rolls Series, 1858.

Molinet Jean, Chroniques de Jean Molinet, 1474–1506; 3 tomy, red. G. Doutrepont  i O. Jodogne, Academie Royale Belgique, Bruksela 1935–1957.

Monstrelet Enguerrand de, Chroniques d’Enguerran de Monstrelet, red. L. Douet d’Arcq, Paryż 1857–1862.

Narratives of the Expulsion of the English from Normandy, red. J. Stevenson, Londyn 1863.

Original Letters Illustrative of English History; 11 tomów, red. Sir Henry Ellis, Londyn.

Pageant of the Birth, Life and Death of Richard Beauchamp, Earl of Warwick, K.G., 1389–1439, red. Viscount Dillon i W.H. St John Hope, Londyn 1914.

The Paston Letters, 1422–1509, 3 tomy, red. J. Gairdner, Edynburg 1910.

Paston Letters and Papers of the Fifteenth Century, 2 tomy, red. N. Davis, Oksford 1971–1976.

The Plumpton Correspondence, red. T. Stapleton, Camden Society, Political Poems and Songs relating to English History, from the Accession of Edward III to that of Richard III, 2 tomy, red. T. Wright, Rolls Series, 1852.

The Priory of Hexham, tom I, Surtees Society, 1864.

Proceedings and Ordinances of the Privy Council of England, tom VI, red. Sir H. Nicolas, Londyn 1837.

Records of the Borough of Nottingham, tomy II i III, Londyn 1883–1885.

A Relation of the Island of England, red. C.A. Sneyd, Camden Society, 1847.

Rotuli Parliamentorum, The Rolls of Parliament; 7 tomów, red. J. Strachey i inni, Record Commissioners, 1767–1783.

Rous John, Historiae Regum Angliae, red. T. Hearne, Oksford 1716.

Rous John, The Rous Roll, red. C. Ross i W. Courthope, Alan Sutton, 1980.

Roye Jean de, Journal de Jean de Roye connu sous le nom de Chronique Scandaleuse, 1460–1483, 2 tomy, red. B. de Mandrot, Paryż 1894–1896.

Shillingford John, Letters and Papers of John Shillingford, red. S.A. Moore, Camden Society, 1871.

Six Town Chronicles of England, red. R. Flenley, Oksford 1911.

Stone John, Chronicle, red. W.G. Searle, Cambridge Antiquarian Society, 1902.

The Stonor Letters and Papers, 2 tomy, red. C.L. Kingsford, Camden Society, 1919.

Stow John, A Survey of London, 2 tomy, red. C.L. Kingsford, Oksford 1908 i H.B. Wheatley, Dent 1987.

Strecche John, The Chronicle of John Strecche for the Reign of Henry V, 1414-22, red. F. Taylor, Manchester 1932.

Thomas of Elmham (Pseudo-Elmham), Vita et Gesta Henrici Quinti, red. T. Hearne, Oksford 1727.

Three Chronicles of the Reign of Edward IV, red. Keith Dockray, Alan Sutton, 1988.

Three Fifteenth Century Chronicles, red. J. Gairdner, Camden Society, 1880.

Titus Livius, The First English Life of King Henry the Fifth, red. C.L. Kingsford, Oksford 1911.

Titus Livius: Vita Henrici Quinti, red. T. Hearne, Oksford 1716.

Vergil Polydore, The Anglica Historia of Polydore Vergil, AD 1485–1573, tłum. i red. D. Hay, Camden Series, 1950.

Vergil Polydore, Three Books of Polydore Vergil’s English History, red. H. Ellis, Camden Society, 1844.

Vita et Gesta Henrici Quinti, red. T. Hearne, Londyn 1727.

Walsingham Thomas, Thomas Walsingham, quondam monachi

The Wardrobe Book of Margaret of Anjou

Warkworth John, A Chronicle of the First Thirteen Years of the Reign of King Edward the Fourth, red. J.O. Halliwell, Camden Society, 1839.

Waurin Jean de, Receuil des Chroniques et Anchiennes Istories de la Grant Bretagne, a present nomme Engleterre, red. Sir William Hardy i E.L.C.P. Hardy, Rolls Series, 1864–1891.

Weever John, Ancient Funeral Monuments, Londyn 1631.

Whethamstead John, Registrum [w:] Registra quorundam Abbatum Monasterii S. Albani,  red. H.T. Riley, Rolls Series, 1872–1873.

Worcester William, The Boke of Noblesse, red. J.G. Nichols, Roxburgh Club, Londyn 1860; przedruk Nowy Jork 1972.

Worcester William, Itineraries, red. J.H. Harvey, Oxford Mediaeval Texts, Oksford 1969.

York Civic Records, tomy I i II, red. Angelo Raine, Yorkshire Archaeological Society, Record Series, 1939–1941.

York Records, Extracts from the Municipal Records of the City of York during the Reigns  of Edward IV, Edward V and Richard III, red. R. Davies, Londyn 1843.

DODATKOWE ŹRÓDŁA

Allen Kenneth, the Wars of the Roses, Wayland 1973.

Allmand Christopher, Henry V, Methuen, 1992.

Allmand C., Lancastrian Normandy, 1415–1450, Oksford 1983.

Armitage-Smith Sydney, John of Gaunt, Constable, 1904.

Armstrong C.A.J., The Inauguration Ceremonies of the Yorkist Kings and their Title to the Throne, Transactions of the Royal Historical Society, Seria 4, XXX, 1948.

Armstrong C.A.J., The Piety of Cecily, Duchess of York: A Study in Later Mediaeval Culture [w:] For Hilaire Belloc, red. D. Woodruff, 1942.

Armstrong, C. A. J.: Politics and the Battle of St Albans, 1455, British Institute of Historical Research, 33, 1960.

Armstrong C.A.J., Some Examples of the Distribution and Speed of News in England at the Time of the Wars of the Roses, Mediaeval History, 1, Nr 2, 1991.

Ashdown, Dulcie M., Ladies in Waiting, Arthur Barker, 1976.

Ashdown, Dulcie M., Princess of Wales, John Murray, 1979.

Aylmer G.E., Cant R. (red.), A History of York Minster, Oksford 1977.

Bagley J.J., Margaret of Anjou, Batsford 1948.

Baudier Michael, A History of the Memorable and Extraordinary Calamities of Margaret  of Anjou, Queen of England, Londyn 1737.

Bellamy J., Crime and Public Order in England in the Later Middle Ages, Routledge and Kegan Paul, 1973.

Blyth J.D., The Battle of Tewkesbury, Transactions of the Bristol and Gloucestershire Archaeological Society, LXX, 1961.

Calmette J., Perinelle G., Louis XI et Angleterre, Paryż 1930.

Charlesworth D., The Battle of Hexham, 1464, Archaeologia Aeliana, Seria 4, 30, 1952.

Charlesworth D., Northumberland in the Early Years of Edward IV, Archaeologia Aeliana, Seria 4, 31, 1953.

Clarke B., Mental Illness in Early Britain, Cardiff, 1975.

Clifford Hugh, The House of Clifford, Phillimore, 1987.

Clive Mary M., This Sun of York: A Biography of Edward IV, Macmillan, 1973.

Cole Hubert, The Wars of the Roses, Hart-Davis Macgibbon, 1973.

The Complete Peerage of England, Scotland, Ireland, Great Britain and the United Kingdom, red. V. Gibbs, H.A. Doubleday, D. Warrand, Thomas, lord Howard de Walden i G. White, St Catherine’s Press, 1910–1959.

Cook David R., Lancastrians and Yorkists: The Wars of the Roses, Longman, 1984.

Cust, Mrs Henry, Gentleman Errant: Gabriel Tetzel of Nuremberg, 1909.

Davies C.S.L, Peace, Print and Protestantism, 1450–1558, Hart-Davis Macgibbon, 1976.

The Dictionary of National Biography, red. L. Stephen i S. Lee, 1885–1938.

Erlanger Philippe, Margaret of Anjou, Queen of England, Elek Books, 1970.

Fairbairn Neil, A Traveller’s Guide to the Battlefields of Britain, Evans Brothers, 1983.

Falkus Gila, The Life and Times of Edward IV, Weidenfeld and Nicolson, 1981.

Fowler Kenneth, The Age of Plantagenet and Valois, Ferndale, 1967.

Gillingham John, The Wars of the Roses, Weidenfeld and Nicolson, 1981.

Goodman Anthony, A Traveller’s Guide to Early Mediaeval Britain, Routledge and Kegan Paul, 1986.

Goodman Anthony, The Wars of the Roses, Routledge and Kegan Paul, 1981.

Gransden Antonia, Historical Writing in England, c. 1307 to the Early Sixteenth Century, Routledge and Kegan Paul, 1982.

Green V.H.H., The Later Plantagenets, Edward Arnold, 1955.

Griffith, Ralph A., Duke Richard of York’s Intentions in 1450 and the Origins of the Wars  of the Roses, Journal of Mediaeval History, 1, 1975.

Griffiths Ralph A., Local Rivalries and National Politics: The Percies, Nevilles and the Duke  of Exeter, Speculum, 43, 1968.

Griffiths Ralph A., Thomas Roger S., The Making of the Tudor Dynasty, Alan Sutton, 1985.

Griffiths Ralph A., The Reign of King Henry VI, Ernest Benn, 1981.

Griffiths Ralph A., The Trial of Eleanor Cobham: An Episode in the Fall of Humphrey, Duke of Gloucester, Bulletin of the John Rylands Library, 51, 1968–1969.

Hallam Elizabeth; red. The Chronicles of the Wars of the Roses, Weidenfeld and Nicolson, 1988.

The Handbook of British Chronology, red. F.M. Powicke i E.B. Fryde, Royal Historical Society, 1961.

Harriss G.L., Cardinal Beaufort: Patriot or Usurer?, Transactions of the Royal Historical Society, Seria 5, 20, 1970.

Harriss G.L., The Struggle for Calais: An Aspect of the Rivalry between Lancaster and York, English Historical Review, 75, 1960.

Harvey John, The Plantagenets, Batsford, 1948.

Hassall W. O., They Saw it Happen, 55 B.C. to 1485, Oksford 1957.

Hassall W.O., Who’s Who in History, tom 1: 55 B. C. to 1485, Oksford 1960.

Haswell Jock, The Ardent Queen: Margaret of Anjou and the Lancastrian Heritage, Peter Davies, 1976.

Hebden William, Yorkshire Battles, Daleman Publishing Company, 1971.

Hibbert Christopher,  Agincourt, Batsford, 1964.

Hibbert Christopher, The Court at Windsor, Longmans, 1964.

Hicks Michael, False, Fleeting, Perjur’d Clarence, Alan Sutton, 1980.

Hicks Michael, Warwick, the Reluctant Kingmaker, Mediaeval History, Tom 1, Nr 2, 1991.

Hicks Michael, Who’s Who in Late Mediaeval England, Shepheard-Walwyn, 1991.

Hookham Mary Anne, The Life and Times of Margaret of Anjou, Londyn 1872.

Jakub E.F., The Fifteenth Century 1399–1485, Oksford 1961, 1969.

Joelson Annette, Heirs to the Throne: The Story of the Princes of Wales, Heinemann, 1966.

Johnson P. i Leslie S. (red.), The Miracles of King Henry VI, Cambridge 1923.

Johnson P.A., Richard, Duke of York, Oksford 1988.

Jones Michael K. i Underwood, Malcolm G., The King’s Mother:  Lady Margaret Beaufort, Countess of Richmond and Derby, Cambridge 1992.

Kendall Paul Murray, Warwick the Kingmaker, George Allen and Unwin, 1957

Kendall Paul Murray, The Yorkist Age: Daily Life during the Wars of the Roses, George Allen  and Unwin, 1962.

Kightly Charles, The Dukes of York and their Duchesses, York City Council, 1987.

Kingsford C.L., The Earl of Warwick at Calais, 1460, English Historical Review, 37, 1922.

Kinross John, The Battlefields of Britain, David and Charles, 1979.

Kirby J.L., Henry IV of England, Constable, 1970.

Lander J.R., Conflict and Stability in 15th Century England, Hutchinson, 1969.

Lander J.R., Crown and Nobility, 1450–1509, Edward Arnold, 1976.

Lander J. R., Government and Community: England, 1450–1509, Edward Arnold, 1980.

Lander J.R., Henry VI and the Duke of York’s Second Protectorate, Bulletin of the John Rylands Library, XLIII, 1960.

Lander J.R., The Wars of the Roses, Seeker and Warburg, 1968.

Lane Henry Murray, The Royal Daughters of England, Constable, 1910.

Levron Jacques, Le Bon Roi Rene, Paryż 1972.

Lofts Norah, Queens of Britain, Hodder and Stoughton, 1977.

Longmate Norman, Defending the Island, Hutchinson, 1989.

McFarlane K.B., The Nobility of Later Mediaeval England, Oksford 1973.

McFarlane K.B., Parliament and Bastard Feudalism, Transactions of the Royal Historical Society, Seria 4, 26, 1944.

McFarlane K.B., The Wars of the Roses, Proceedings of the British Academy, 50, 1964.

McKisack M., The Fourteenth Century, 1307–1399, Oksford 1959.

Mathew Gervase, The Court of Richard II, John Murray, 1968.

Myers A.R., The Outbreak of War between England and Burgundy in February 1471, Bulletin of the Institute of Historical Research, 23, 1960.

Neillands Robin, The Wars of the Roses, Cassell, 1992.

Palmer Alan, Princes of Wales, Weidenfeld and Nicolson, 1979.

Pollard A.J., The Wars of the Roses, Londyn 1988.

Poole Austin Lane, Late Mediaeval England, Oksford 1958.

Prevost Abbe, Histoire de Marguerite d’Anjou, Paryż 1750.

Rawcliffe Caroline, The Staffords, Earls of Stafford and Dukes of Buckingham, 1394–1521 Cambridge 1978.

Richmond C., Fauconberg’s Kentish Rising of May 1471, English Historical Review, 85, 1970.

Richmond C., The Nobility and the Wars of the Roses, 1459–1461, Nottingham Mediaeval Studies, 21, 1977.

Robson-Scott W.D., German Travellers in England, 1400–1800, 1953.

Ross Charles, Edward IV, Eyre Methuen, 1974.

Ross Charles, The Estates and Finances of Richard, Duke of York, Welsh History Review, 3, 1967.

Ross Charles (red.), Patronage, Pedigree and Power in Later Mediaeval England, Alan Sutton, 1979.

Ross Charles, The Wars of the Roses, Londyn 1976.

Rowse A.L., Bosworth Field and the Wars of the Roses, Macmillan, 1966.

Rowse A.L., The Tower of London in the History of the Nation, Weidenfeld and Nicolson, 1972.

Royal Britain, The Automobile Association, 1976.

Saltmarsh J., King Henry VI and the Royal Foundations, Cambridge 1972.

Scofield Cora L., The Capture of Lord Rivers and Sir Anthony Woodville, English Historical Review, 37, 1922.

Scofield Cora L., The Life and Reign of Edward IV, Londyn 1923; przedruk Frank Cass  and Co., 1967.

Seward Desmond, Henry V as Warlord, Sidgewick and Jackson, 1987.

The Shell Guide to England, red. John Hadfield, Shell Marketing, 1970.

Smurthwaite David, The Ordnance Survey Guide to the Battlefields of Britain, Webb and Bower, 1984.

Softly Barbara, The Queens of England, David and Charles, 1976.

Somerville R., History of the Duchy of Lancaster, 1265–1603, Londyn 1953.

Staley Edgcumbe, King Rene d’Anjou and his Seven Queens, Londyn 1912.

Storey R.L., The End of the House of Lancaster, Barnes Rockliffe 1966; przedruk Alan Sutton, 1986.

Storey R.L., The Wardens of the Marches of England towards Scotland, 1377–1489, English Historical Review, 72, 1957.

Strickland Agnes, Lives of the Queens of England, tom 2, Londyn 1885.

Tuck A.: Crown and Nobility, 1272–1462, Oksford 1985.

Vickers K.H., Humphrey, Duke of Gloucester, Londyn 1907.

Virgoe R., The Death of William de la Pole, Duke of Suffolk, Bulletin of the John Rylands Library, 47, 1965.

Williams E.C., My Lord of Bedford, 1389–1435, Londyn 1963.

Wolffe B.P., Henry VI, Eyre Methuen, 1981.  