Tytuł oryginału
Kriegsbeziehungen. Intimität, Gewalt und Prostitution im besetzten Polen 1939 bis 1945

Wydawca
Magdalena Hildebrand

Redaktor prowadzący
Tomasz Jendryczko

Korekta
Jadwiga Piller
Ryszarda Witkowska-Krzeska

Copyright © S. Fischer Verlag GmbH, Frankfurt am Main, 2015
Copyright © for the Polish translation by Tomasz Dominiak, 2016

Książka powstała przy współpracy z Niemieckim Instytutem Historycznym

Świat Książki
Warszawa 2016

Świat Książki Sp. z o.o.
02-103 Warszawa, ul. Hankiewicza 2

Księgarnia internetowa: swiatksiazki.pl

Skład i łamanie
Laguna

Dystrybucja
Firma Księgarska Olesiejuk sp. z o.o., sp. j.
05-850 Ożarów Mazowiecki, ul. Poznańska 91
e-mail: hurt@olesiejuk.pl, tel. 22 733 50 10
www.olesiejuk.pl

ISBN 978-83-8031-336-1

Skład wersji elektronicznej
pan@drewnianyrower.com

Wprowadzenie

Pośpiesznie, gdzieś z odległego zakątka Związku Radzieckiego, najprawdopodobniej przebywając na jakiejś niewygodnej kwaterze, niemiecki szeregowiec Jakob B. pisał w kwietniu 1943 roku do swojej polskiej dziewczyny: „Moja kochana, słodka Dziecino (...), moja najukochańsza Franiu, często myślę o pięknych chwilach, które oboje przeżyliśmy, i o Tobie, że z mojego powodu w tej trudnej chwili zostałaś sama, i że teraz nie mogę Ci niestety pomóc[1]”. W swym liście skierowanym do będącej z nim w ciąży Franciszki K. żołnierz przedstawia – pomimo trwającej zawieruchy wojennej – obraz ich wspólnej przyszłości. Poznali się poprzedniego roku, kiedy stacjonował w powiecie warszawskim – w czasie, gdy zabronione były wszelkie kontakty towarzyskie, a w szczególności stosunki seksualne pomiędzy niemieckimi okupantami a miejscową ludnością polską obu płci.

Wraz z agresją na Polskę we wrześniu 1939 roku Wehrmacht, policja i SS regulowały stosunki intymne żołnierzy i funkcjonariuszy tych formacji z miejscową ludnością cywilną na terytorium Polski. Heinrich Himmler jako Reichsführer-SS oraz szef policji już kilka miesięcy wcześniej, 19 kwietnia 1939 roku, czyli po zajęciu Czechosłowacji, ogłosił, że zakazuje wysłanym do służby na Wschodzie („Osteinsatz”) stosunków płciowych z kobietami wywodzącymi się spośród ludności odmiennej „rasowo”[2]. Stosunki towarzyskie i seksualne z Polkami i Polakami zabronione były również niemieckim cywilom i żołnierzom Wehrmachtu[3]. Ów zakaz kontaktów z Polakami wynikał z narodowosocjalistycznej, wartościującej hierarchii ras – ideologowie dyskwalifikowali Franciszkę K. oraz jej rodaków jako „podludzi” („Untermenschen”), jako niepożądanych partnerów seksualnych dla „aryjskich” Niemców[4].

W Trzeciej Rzeszy naród niemiecki przedstawiany był jako jednolity pod względem biologiczno-rasowym twór, jako „ciało narodu” („Volkskörper”), które należy chronić przed wpływem ras obcych oraz uważanych za niepełnowartościowe. Od chwili przejęcia władzy w 1933 roku NSDAP podejmowała liczne starania, aby zrealizować swój wynaturzony ideał czystych pod względem rasowym Niemiec. Zwieńczeniem tego były antysemickie ustawy norymberskie z 1935 roku, które Niemcom żydowskiego pochodzenia zabraniały stosunków płciowych oraz małżeństw z nieżydowskimi Niemcami, a za złamanie tego zakazu nakładały surowe kary[5].

Zarówno w tak zwanej Starej Rzeszy, czyli w granicach Niemiec przed 1938 rokiem, jak i na później anektowanych i okupowanych obszarach Europy, najbardziej oczywistą formą regulacji zachowań seksualnych była polityka zakazu. Z tego powodu przez długi czas historycy sądzili, że w odniesieniu do okupowanej Polski historię kontaktów seksualnych da się sprowadzić do prostej konstatacji, istniał zakaz kontaktów – i był on przestrzegany[6]. Jednak wojenny związek szeregowca Jakoba B. z jego Franią, Polką Franciszką K., miał miejsce pomimo zakazu, tak samo jak kontakty intymne pomiędzy Fritzem R. i Anną Z., Ernstem P. i Marią N. lub Walterem O. i Olympią G., żeby wymienić choćby kilka par, których związki udokumentowane są w obszernych aktach policyjnych i sądowych z tamtych czasów. Również pisarz Heinrich Böll, służący w latach 1939–1945 w Wehrmachcie, wymienia Polki, gdy jednemu ze swych protagonistów w opowiadaniu Pociąg nie miał spóźnienia (Der Zug war pünktlich, 1947) kazał mówić z dużą pewnością siebie na temat kontaktów niemieckich żołnierzy z kobietami podczas drugiej wojny światowej:

włóczyło się po całej Europie, spało się u jakiejś Francuzki, łajdaczyło się z jakąś Rumunką, uganiało się w Kijowie za jakimiś Rosjankami: a gdy w drodze na urlop miało się postój gdzieś w Warszawie, czy w Krakowie, nie mogło się oprzeć pięknym Polkom[7].

Różnica pomiędzy politycznymi wytycznymi i okupacyjnym dniem codziennym była najwyraźniej znaczna – jednak jak można ją wyjaśnić? W jaki sposób reagowały władze na intymne związki w czasie wojny? Co zbliżało do siebie i ze sobą wiązało te pary, znajdujące się pod ogromną presją niemieckiego państwa okupacyjnego i dodatkowo z podejrzliwością traktowane przez polskich współobywateli, którzy takie kontakty intymne uznawali za sprzeniewierzenie się patriotycznemu obowiązkowi? W Polsce przez cały czas trwania okupacji funkcjonowało – co jest ewenementem wśród państw europejskich – państwo podziemne, kierowane przez rząd emigracyjny w Londynie. Polskie Państwo Podziemne posiadało nie tylko własne siły zbrojne, Armię Krajową, ale własny wymiar sprawiedliwości oraz miało prasę podziemną liczącą wiele tytułów, chociaż okres ich ukazywania się był często dość krótki. Wszystkie inne organy Państwa Podziemnego, ale też i pozostałe organizacje ruchu oporu reprezentujące odmienne opcje ideologiczne, próbowały podtrzymywać opór polskiego społeczeństwa, demoralizowanego przez brutalną politykę okupacyjną. Apelowały do patriotyzmu Polaków, ale też stosowały środki karne wobec kolaborantów. Z perspektywy patriotycznie nastawionej większości, bardziej lub mniej dobrowolne związki polskich kobiet z niemieckimi mężczyznami podczas wojny były hańbą. Kobiety, których to dotyczyło i które po zakończeniu okupacji pozostały w kraju, przejmowały całkowicie ten sposób widzenia i wstydziły się lub żyły w strachu przed nową władzą komunistyczną, która od końca wojny powoływała sądy specjalne zajmujące się skazywaniem kolaborantów, oraz przed wykluczeniem społecznym zarówno w rodzinie, jak i w kręgu znajomych. W jakich okolicznościach dochodziło jednak do tego, że kobiety te stawały się kochankami okupantów? I czym kierowali się niemieccy mężczyźni, którzy utrzymywali kontakty z polskimi kobietami?

W książce tej chciałabym opowiedzieć dzieje tych par, a przede wszystkim losy owych, tak często przecież szkalowanych kobiet, nie w formie naiwnych historii miłosnych, lecz jako zwierciadło czasu okupacji i sprawowania władzy. Władza jest „składnikiem każdej, nawet najmniejszej i najbardziej intymnej relacji międzyludzkiej”[8], a niemieccy mężczyźni posiadali władzę choćby z uwagi na swój status okupanta. Cechą niemieckiego reżimu na okupowanych ziemiach polskich było wprowadzenie hierarchii opartej na kryteriach rasowych, stawiających na czele Niemców i przyznających im szerokie przywileje. Wraz z ustanowieniem kilku różnych grup volksdeutschów administracja okupacyjna stworzyła nowe warstwy kierownicze i pośrednie, jednocześnie pozbawiając praw Polaków. Jeszcze niżej niż polscy katolicy stali polscy Żydzi, którzy – wyzuci z praw i ograbieni z mienia – byli systematycznie prześladowani i mordowani. Nowy porządek na terenach okupowanych zmienił w ten sposób istniejące hierarchie społeczne, między innymi też funkcjonujące hierarchie związane z płciami. O ile dla niemieckich kobiet wysłanych na tereny wschodnie służba pomocnicza w Wehrmachcie była awansem pod względem zawodowym i finansowym, dzięki któremu zajęły w hierarchii wyższą pozycję niż polscy i żydowscy mężczyźni[9], o tyle kobiety żydowskie znajdowały się na końcu tej klasyfikacji.

Znaczenie, jakie owe hierarchie miały dla kontaktów seksualnych pomiędzy niemieckimi okupantami i polskimi kobietami – zarówno pochodzenia żydowskiego, jak i nieżydowskiego – jest centralnym tematem niniejszej książki. Lektura ówczesnych akt oraz wspomnień wyraźnie pokazuje, że kontakty pomiędzy okupantami i miejscowymi kobietami w trakcie wojny były nie tylko dobrowolne. Oprócz kontaktów, ogólnie rzecz biorąc, konsensualnych, takich jakie utrzymywali ze sobą Franciszka K. i Jakob B., istniała również przemoc seksualna – po pierwsze, w zorganizowanej formie w ramach okupacyjnego systemu prostytucji, po drugie, w formie gwałtów i napaści seksualnych dokonywanych przez niemieckich mężczyzn działających w pojedynkę lub grupowo.

Mimo że niemieckie, polskie i anglosaskie badania naukowe od dziesięcioleci zajmują się represjami i zbrodniami na terenie okupowanej Polski, kwestia gwałtów oraz wymuszeń, a zatem kontaktów seksualnych pod przymusem, pozostaje białą plamą. Jak można to wytłumaczyć? Milczenie na ten temat w Polsce przed 1989 rokiem miało również swoje powody historyczno-polityczne. Nie zajmowano się przemocą seksualną ze strony Niemców, by uniknąć w ten sposób równoczesnego przypominania o gwałtach popełnianych przez żołnierzy sowieckich. Podczas swego marszu na Zachód sowieccy żołnierze gwałcili kobiety późniejszych „bratnich narodów”. Odnośnie do Węgier, sprzymierzeńca nazistowskich Niemiec, dysponujemy pracami Andrei Petö o przemocy seksualnej ze strony żołnierzy Armii Czerwonej. Autorka bada również ideologicznie umotywowane milczenie po 1945 roku[10]. W innych krajach postkomunistycznych, w tym także i w Polsce, czyny te oczekują jeszcze na dokładne naukowe opracowanie i historyczne rozliczenie. Prace poświęcone przymusowym wysiedleniom Niemców wskazują w coraz większym jednak stopniu na to, że czerwonoarmiści gwałcili nie tylko Niemki, lecz także tak zwane po wojnie autochtonki, czyli Ślązaczki i Kaszubki, i Polki[11]. Milczenie o tym wynikało zatem z uwarunkowań polityczno-(historycznych), równocześnie jednak odzwierciedlało ono niezdolność nauki do poruszenia tej problematyki. Historyk Marcin Zaremba tłumaczy nieuwzględnianie przemocy seksualnej w badaniach nad okresem powojennym płcią badaczy. Polskie nauki historyczne są jego zdaniem zdominowane przez mężczyzn. Forma przemocy, zazwyczaj skierowana przeciwko kobietom, nie była – jak twierdzi – przez badaczy dostrzegana[12]. Choć istotnie łatwo jest uznać, że gwałty są spośród wszystkich przestępstw tymi, które w najwyższym stopniu powiązane są z określoną płcią[13], to jednak nie należy pomijać faktu, że dochodziło też do nadużyć seksualnych wobec mężczyzn. Dalszymi przyczynami była źle pojęta dyskrecja, a także zaklasyfikowanie przemocy seksualnej jako zjawiska tylko towarzyszącego ogólnej i wszechobejmującej przemocy w sytuacji okupacyjnej. Dlatego też temat ten odbierany był jako niewart dalszych badań, a dla wielu historyków jawił się wręcz jako niezasługujący nawet na wzmiankę[14]. Badacze ci postrzegali gwałt jako potencjalne doświadczenie w życiu każdej kobiety, w związku z czym często podawano w wątpliwość związek z drugą wojną światową czy Holocaustem[15].

Ponieważ od lat osiemdziesiątych XX wieku badania nad Holocaustem w coraz większym stopniu otwierały się na kwestie historyczne dotyczące płci, stan badań nad przemocą seksualną wobec żydowskich kobiet i mężczyzn na terenie okupowanej Polski jest nieco lepszy niż w odniesieniu do Polek i Polaków nieżydowskiego pochodzenia. Akty przemocy seksualnej, włącznie z przymusową prostytucją, w gettach oraz w obozach znajdują się na pierwszym planie dotychczasowych studiów[16]. W niniejszej książce skoncentruję się na dotąd niemal zupełnie nieopowiedzianej historii nadużyć seksualnych poza murami obozów i gett. Działały tam odrębne mechanizmy przemocy. Stosownie do tego należy postawić pytanie o wzory przemocy seksualnej w sytuacji okupacyjnej. Kim byli sprawcy i jakie mieli motywy? Jakie wyroki wydawali sędziowie? W jaki sposób traktowane były polskie ofiary przez policję i wymiar sprawiedliwości?

Przemoc seksualna może przybierać najrozmaitsze formy. W węższym znaczeniu są nią usiłowania gwałtu, same gwałty oraz zmuszanie do czynności seksualnych. W sensie szerszym należą do niej różne postaci molestowania, jak choćby obsceniczne uwagi, samowolne pokazywanie ilustracji pornograficznych lub niepożądany dotyk. Przemoc seksualna narusza prawo do samostanowienia, a jej funkcją jest upokorzenie i poniżenie, lub wręcz poddaństwo. W nowszych badaniach stosuje się często pojęcie „przemocy zseksualizowanej”, aby zaakcentować fakt, że sprawcy zainteresowani są głównie stosowaniem przemocy i wybierają do tego celu formy zseksualizowane[17]. Jako przemoc zseksualizowaną lub seksualną – będę stosować oba pojęcia – klasyfikuje się też niekiedy wszelkie kontakty komercyjne pomiędzy mężczyznami i kobietami. Powszechnie stosowana interpretacja prostytucji, zwykle określanej jako odbywanie stosunków płciowych ze zmieniającymi się partnerami seksualnymi w zamian za wynagrodzenie, stwierdza, że jest ona zawsze związana z pojawieniem się przemocy seksualnej jako części struktury społecznej, gdyż sprzedawanie ciała nie może być dobrowolne. Z innej perspektywy prostytucja to „usługi seksualne”, i tak jak każdy inny rodzaj usług, można rozumieć ją jako pracę[18]. Socjolog Sabine Grenz oraz historyk Martin Lücke reprezentują tę drugą tezę i jako podstawowy element prostytucji uznają to, że ma ona „charakter handlu wymiennego pomiędzy cielesnością i seksualnością z jednej strony a materialnym wynagrodzeniem z drugiej”[19].

Jednak w czasach wojny owa zasada wymiany może zostać w łatwy sposób anulowana. Podczas niemieckiej okupacji Polski dowództwo Wehrmachtu stawiało domy publiczne dla swoich żołnierzy; tak samo postępowało SS. Jedni i drudzy widzieli w tym alternatywę dla niekontrolowanych kontaktów seksualnych żołnierzy z miejscowymi kobietami. Jaka jednak funkcjonował ten system? Kim były owe kobiety? Jaka była ich pozycja jako kontrolowanych prostytutek? Czy wszystkie były ofiarami seksualnego niewolnictwa, a tym samym ofiarami nieustannej przemocy seksualnej, jak przypuszczała Insa Meinen? W 2002 roku sformułowała ona następującą tezę: „Odnośnie do wojskowego systemu domów publicznych w opanowanej przez Niemcy Europie Wschodniej można stwierdzić, pomimo słabego stanu badań, że chodziło raczej o zorganizowany gwałt w warunkach terroru niż o prostytucję”[20].

A jakie były warunki, w których przyszło kobietom i mężczyznom sprzedawać usługi seksualne poza systemem kontrolowanych domów publicznych? Na ten temat jeszcze raz Heinrich Böll, który na początku wojny służbę odbywał głównie we Francji i w Niemczech, a później również na froncie wschodnim, z pobytami w okupowanej Polsce i na Ukrainie. Ze Stanisławowa w ówczesnym Dystrykcie Galicja w liście do żony 30 stycznia 1944 roku opisywał wynikającą głównie z biedy sprzedajność kobiet: „Pisałem Ci już, że w Rosji i Polsce można wszystko, ale to naprawdę wszystko kupić, jeśli się ma gruby portfel. (...) W Odessie (...) można było nabyć wszystko, od najpiękniejszej Rosjanki z południa, po wesoło skwierczącą kiełbasę smażoną na patelni”[21].

Kobiety, które prostytuowały się podczas okupacji, po zakończeniu wojny milczały. W sumie istnieje niezliczona ilość świadectw o czasie okupacji z polskiej perspektywy, jednak w powojennej Polsce obowiązywał „niepisany kanon prezentowania czasów okupacyjnych”[22]. Należały do niego relacje więzienne i obozowe oraz przedstawienia zbrojnego i cywilnego oporu przeciwko niemieckim okupantom. Zawodowe prostytutki i kobiety prostytuujące się w wyniku biedy stanowią klasyczną „grupę podporządkowaną” (Antonio Gramsci), która swych doświadczeń nie ujawniała w Polsce publicznie, i której doświadczenia przez długi czas nie interesowały ani opinii publicznej, ani naukowców[23]. Kim były jednak owe kobiety, które po dziś dzień są zbyt szybko osądzane? Książka ta opowiada ich historię, a stereotypy na temat środowiska prostytutek zastąpione zostaną obrazem świata, który w okresie okupacji był codziennością dla szerszych grup społeczeństwa. Tym samym jest to książka o społeczeństwie znajdującym się w sytuacji skrajnego ucisku; jest to historia społeczna kraju pod okupacją. Niemiecka polityka okupacyjna prowadziła do rozdzielenia rodzin, oznaczała deportację lub śmierć ich głównych żywicieli i przyniosła głód do polskich miast. Po wkroczeniu Niemców kwestia przeżycia często zależała od tego, czy miało się kontakty na wsi, gdzie więcej było żywności niż w miastach, lub znało się ludzi, którzy mogli załatwić dobrą pracę; a kobiety, które takich kontaktów nie miały, szukały sobie niekiedy klientów.

Spektrum kontaktów seksualnych pomiędzy niemieckimi mężczyznami i polskimi kobietami było na obszarach Polski bardzo szerokie. Po pierwsze istniały kontakty komercyjne, to znaczy kontrolowany przez okupantów system prostytucji oraz pokątna „praca seksualna”. Po drugie, kontakty konsensualne, a zatem zasadniczo zabronione w okresie wojny związki polsko-niemieckie, które w większym lub mniejszym stopniu oparte były na dobrowolności. A po trzecie, kontakty przymusowe, gwałty i wymuszenia, których sprawcami byli niemieccy okupanci. Niniejszą analizą chciałabym wnieść wkład na kilku polach badawczych, między innymi w badania nad historią życia codziennego i historią przemocy w okresie okupacji niemieckiej. Jednocześnie pragnę wzbogacić naszą wiedzę na temat polityki rasowej i narodowościowej. Spojrzenie za kulisy zakazu kontaktów pokazuje wyraźnie elastyczność kategorii rasowych oraz po części paradoksalność samej polityki rasowej reżimu narodowosocjalistycznego. To, że Ernst P. i Maria N. przed Niemieckim Urzędem Stanu Cywilnego w Warszawie skutecznie wnioskowali o publiczne ogłoszenie ich zamiaru wstąpienia w związek małżeński, jest tylko jednym z przykładów[24]. Także badania nad różnicami w realizowanej polityce wobec prostytucji na poszczególnych terenach okupowanej Polski prowadzą do lepszego zrozumienia polityki rasowej i narodowościowej. To, które z kobiet i na jakiej podstawie uznawane były za prostytutki, zależało od miejsca zamieszkania. Przede wszystkim pomiędzy Krajem Warty (Warthegau) i Generalnym Gubernatorstwem istniała znaczna różnica, stąd też regiony te znalazły się w centrum zainteresowania niniejszej książki. Sporadycznie będą jednak przytaczane również przykłady z innych okręgów.

W tym miejscu niezbędne jest krótkie spojrzenie na sytuację okupacyjną. Po wybuchu drugiej wojny światowej państwo polskie podzielone zostało na wiele terenów okupowanych. 1 września 1939 roku narodowosocjalistyczne Niemcy napadły na Polskę, następnie 17 września zaatakował ze wschodu Związek Radziecki, zgodnie z porozumieniami paktu Ribbentrop–Mołotow. Zachodnie ziemie podbitego kraju Niemcy wcielili do Rzeszy, przy czym nowo utworzone okręgi Kraju Warty, Gdańska-Prus Zachodnich nie otrzymały takiego samego statusu prawnego jak Górny Śląsk. W części wschodniej okupowanych przez Niemców ziem polskich, z Warszawą, Lublinem i Krakowem, utworzone zostało tak zwane Generalne Gubernatorstwo, które po agresji na Związek Radziecki poszerzono o tereny położone dalej na wschodzie, z Lwowem jako głównym miastem nowego dystryktu. Na terenach wcielonych żyło około dziesięciu milionów ludzi, w Generalnym Gubernatorstwie około dwunastu milionów, a po utworzeniu w 1941 Dystryktu Galicji doszło do tego jeszcze pięć milionów.

Na poszczególnych terenach polityka okupacyjna różniła się między sobą metodami represji i wyzysku, choć wszędzie była brutalna. Największa różnica dotyczyła polityki rasowej i narodowościowej – przy czym nie jej strony ekskluzyjnej, zbrodniczej, lecz inkluzyjnej, czyli germanizowania ludności rodzimej[25]. Terytorium państwa polskiego, przed rozbiciem go przez agresorów, zamieszkiwały liczne mniejszości, między innymi też ludność niemiecka, która na początku lat trzydziestych XX wieku liczyła 741 tysięcy osób i była tym samym czwartą co do wielkości mniejszością narodową, zaraz po Ukraińcach, Żydach i Białorusinach[26]. Ta właśnie grupa ludnościowa miała duże znaczenie dla strategii postępowania władz okupacyjnych, ponieważ „Volksdeutsche” – określenie z terminologii narodowosocjalistycznej – stanowić mieli fundament dalszej germanizacji tych terenów. Jednak to, kogo uznawano za volksdeutscha, i tym samym, kto miał uzyskać lepszy status prawny i materialny niż reszta ludności na okupowanych terenach Polski, było dla okupantów kwestią regulowaną przez Niemiecką Listę Narodową (Deutsche Volksliste, DVL), będącą najważniejszym instrumentem narodowosocjalistycznej polityki germanizacyjnej. Po wprowadzeniu listy w Kraju Warty w 1939 roku, nastąpiło jej rozszerzenie na dalsze obszary okupowane. Volkslista kwalifikowała osoby ją podpisujące do czterech grup, przy czym osoby z dwóch pierwszych grup mogły zostać obywatelami Rzeszy, grupa trzecia otrzymywała jedynie prawo do obywatelstwa na czas określony, natomiast dla należących do grupy czwartej przewidziano status osób oczekujących na obywatelstwo. Kobiety należące do grup 1 i 2 mogły być partnerkami seksualnymi lub nawet – po dalszym sprawdzeniu – małżonkami, podczas gdy przynależność do grup 3 i 4 nie dawała tej pewności. Ale właściwie na czym opierał się podział na grupy? Teoretycznie do grupy pierwszej powinni należeć jedynie ci, którzy jeszcze przed wkroczeniem wojsk dali świadectwo swej niemieckości („Bekenntnisdeutsche”), angażując się w działalność proniemieckich organizacji politycznych. Druga kategoria miała obejmować osoby pochodzenia niemieckiego („Stammesdeutsche”), które pozostały wierne swoim korzeniom, ale nie były wyraźnie zaangażowane politycznie w sprawę niemiecką. Do trzeciej kategorii należały te osoby, które bardziej oddaliły się od niemieckości, na przykład poprzez koneksje rodzinne z Polakami. W grupie czwartej znajdowali się ostatecznie tak zwani renegaci („Rückgedeutschte”), to znaczy osoby pochodzenia niemieckiego wyraźnie zaangażowane w działalność propolską, oraz wszyscy inni kandydaci, u których związek z niemieckością nie był rozpoznany. Decydujące wcale nie były „cechy rasowe”. Chodziło dużo bardziej o polityczną postawę wnioskodawcy oraz o domniemane niemieckie pochodzenie, które wywodzono na podstawie nazwiska lub wyznania. Ogólnie rzecz biorąc, kategorie nie były ściśle od siebie oddzielane, a w praktyce również stosowane z dużą dowolnością[27]. Ten najważniejszy instrument narodowosocjalistycznej polityki germanizacyjnej stosowano pod rządami namiestnika Rzeszy Kraju Warty Arthura Greisera wyłącznie w sposób ściśle ekskluzyjny[28]. Zupełnie inaczej prezentowała się natomiast polityka Alberta Forstera w Gdańsku-Prusach Zachodnich oraz Fritza Brachta na Górnym Śląsku, którzy realizowali inkluzyjną politykę selekcji. Na tych terenach władze wykazywały się dużo większą przychylnością w decydowaniu o tym, czy można kogoś uznać za volksdeutscha, czy nie, tak iż do połowy 1944 roku w Gdańsku-Prusach Zachodnich i na Górnym Śląsku na volkslistę wpisanych było ponad 60 procent ludności, przy czym większość z nich w niższych kategoriach[29].

Powody, dla których wpisywano się na volkslistę, różniły się zależnie od terenu i czasu rejestracji: częściowo były to wpisy przymusowe lub wnioskodawcy chcieli uniknąć represji, ale najczęściej w politycznie i materialnie ciężkiej sytuacji okupacji skłaniały do tego uzyskiwane przywileje. Dla wielu decydujące było uzyskanie stabilnych warunków zatrudnienia i większych przydziałów racji żywnościowych, dlatego również Polacy o marginalnych lub wręcz bez jakichkolwiek związków z niemieckością starali się o przyjęcie na volkslistę. Stąd też wśród niemieckich okupantów z Rzeszy kursowały takie określenia, jak „Niemcy koniunkturowi” („Konjunkturdeutsche”) lub „Niemcy zdobyczni” („Beutedeutsche”)[30]. Okrucieństwa okupacji prowadziły zatem do tego, że liczba osób, które zwróciły się o zarejestrowanie na volksliście, była znacznie wyższa niż liczba Polaków niemieckiego pochodzenia mieszkających w Polsce przed 1939 rokiem. Pod koniec wojny obejmowała ona trzy miliony osób i tym samym „był to zdecydowanie największy projekt inkluzyjny przeprowadzony przez Rzeszę Niemiecką”[31]. Większość z tych osób zamieszkiwała okręgi Gdańsk-Prusy Zachodnie i Górny Śląsk, znacząco mniej osób pochodziło z terytoriów Kraju Warty i Generalnego Gubernatorstwa, które znajdują się w centrum naszego zainteresowania. W Kraju Warty, gdzie żyło w sumie 4,5 miliona ludzi, jedynie 10 procent miejscowej ludności uzyskało ten uprzywilejowany status[32], volksdeutschów w Generalnym Gubernatorstwie było natomiast trochę ponad 100 tysięcy[33].

W niniejszej książce chodzi przeważnie o niemieckich mężczyzn z Rzeszy i polskie kobiety, aczkolwiek wśród okupantów byli też volksdeutsche-mężczyźni lub nie-Niemcy. Kategoria Niemców z Rzeszy (Reichsdeutsche) obejmuje mężczyzn pochodzących ze „Starej Rzeszy”, a zatem tych, którzy przed agresją na Polskę byli obywatelami Rzeszy Niemieckiej (czyli też Austrii). Obcokrajowcy w szeregach SS – Holendrzy, Belgowie, Łotysze – również stacjonowali w okupowanej Polsce i utrzymywali kontakty z miejscowymi, jednak w ich wypadku wchodziły w grę inne regulacje. Heterogeniczną grupę volksdeutschów uwzględniam wtedy, gdy działali po stronie okupantów, czyli gdy byli sprawcami aktów przemocy seksualnej; natomiast pomijam ich w przypadkach relacji konsensualnych z Polkami i Polakami. Tego rodzaju kontakty sięgały zwykle wstecz do czasów przedwojennych.

W okupowanej Polsce dochodziło oczywiście również do kontaktów homoseksualnych, ponieważ zarówno wśród okupantów, jak i wśród okupowanych znajdowały się osoby o orientacji bi- lub homoseksualnej. Udokumentowane są kontakty homoseksualne w oddziałach wojskowych, surowo karane zgodnie z paragrafem 175. Wciąż natrafia się też na odniesienie do kontaktów seksualnych z okupowanymi: okupanci niemieccy dopuszczali się aktów przemocy seksualnej wobec polskich mężczyzn, ale też były przypadki zatrzymania niemieckich żołnierzy w towarzystwie miejscowych mężczyzn w okolicznościach, które wskazywały na seks za porozumieniem stron. Jednak z powodu skąpego stanu źródeł nie było możliwe systematyczne zbadanie kontaktów homoseksualnych, w związku z czym przeważnie odnoszę się do kontaktów heteroseksualnych. Również niewiele dokumentów źródłowych istnieje na temat kontaktów niemieckich kobiet z Rzeszy, które przybyły na Wschód jako okupantki, z miejscowymi mężczyznami.

Pozostaje pytanie, czy owe trzy formy kontaktów – komercyjne, konsensualne i wymuszone – da się sensownie przedstawić w jednej książce. Na pierwszy rzut oka może się wydawać, że delikatne uczucia, jakimi Jakob B. darzył swoją Franciszkę, niewiele mogą mieć wspólnego z brutalnymi napaściami seksualnymi dokonywanymi przez Niemców na polskich terytoriach. Ważne jest jednak, żeby zrozumieć, że różni decydenci poszczególnych ośrodków kierujących niemiecką polityką rasową i zdrowotną traktowali „intymność, przemoc i prostytucję” łącznie. Poprzez udostępnianie usług seksualnych w zorganizowanych domach publicznych dowództwo armii oraz instytucje administracji cywilnej zamierzały zapobiegać gwałtom. Opierało się to na założeniu, że regularny seks może powstrzymać bezpośrednią przemoc seksualną ze strony żołnierzy. Instytucje nadzorujące były ponadto przekonane, że w ten sposób da się też uniknąć kontaktów niemieckich żołnierzy z Polkami. Szczególnie Reichsführer-SS Heinrich Himmler widział w domach publicznych alternatywę dla kontaktów z miejscowymi kobietami[34]. Spodziewano się też, że ukróci to fraternizację. Pojęciem tym określano ogólnie bratanie się i zażyłe stosunki – bliskość z wrogiem często utożsamianą ze zdradą własnego narodu. Ta interpretacja odnosi się także do fraternizacji w sferze intymnej, która obejmuje kontakty seksualne z wrogiem, względnie z okupantem[35]. Francuzi określali takie kontakty z Niemcami w czasie drugiej wojny światowej jako „kolaborację horyzontalną”[36]. Niemieckie dowództwo zdawało sobie sprawę z niebezpieczeństwa zdrady tajemnicy wojskowej przy okazji kontaktów intymnych, ponieważ żołnierze w takich momentach mogli więcej powiedzieć, niż chcieli, a w najgorszym wypadku informacje mogła przechwycić wroga agentka.

Łączne traktowanie „intymności, przemocy i prostytucji” widoczne jest również w wymiarze kar dla Polek, które utrzymywały kontakty intymne z Niemcami, albowiem nieustannie dyskutowano nad tym, czy były one łatwymi kobietami, czy też profesjonalnymi pracownicami seksualnymi – pytanie, z którym w cyniczny sposób konfrontowane były nawet niektóre ofiary przemocy seksualnej. Również w codzienności okupacyjnej płynne były granice pomiędzy tymi trzema formami kontaktów seksualnych. Związki oparte na dobrowolności motywowane były nadzieją na różnego rodzaju towary wymienne, a oddzielanie ich od wymuszonych stosunków seksualnych nie jest do końca łatwe.

Choć nie zawsze istnieje możliwość absolutnie ostrych rozróżnień, wskazane trzy formy kontaktów zostaną przedstawione w odrębnych rozdziałach. Rozpocznę od kontaktów komercyjnych, ponieważ stosunki seksualne w dużym stopniu organizowane były tu przez okupantów. Istotne są tu kwestie zakładania i organizacji okupacyjnych domów publicznych oraz symbolicznego wymiaru wyboru budynków, jak choćby upokarzanie tym gmin żydowskich. Znaczenie ma ponadto rola personelu kierowniczego oraz niski wskaźnik zarażeń chorobami wenerycznymi w domach publicznych kontrolowanych przez okupantów. Kolejnym tematem rozdziału są kobiety, które prostytuowały się w domach publicznych lub poza nimi. Tu interesują nas przede wszystkim kwestie bezpośredniego przymuszania do prostytucji ze strony okupantów, bądź instytucje okupacyjne. Przy analizie kontaktów konsensualnych na początku w centrum zainteresowania znajdują się przestrzenie, w których mogło dochodzić do kontaktów i formy związków łączących te zakazane polsko-niemieckie pary, a dopiero później uwaga skupia się na motywach i tle społeczno-kulturowym niemieckich i polskich partnerów i partnerek. Do tego zakresu tematycznego należy również problem kar stosowanych przez narodowosocjalistycznego okupanta, a także przez polskie społeczeństwo, oraz analiza możliwości zawierania małżeństw polsko-niemieckich. Na zakończenie ukazana zostanie też bezpośrednia przemoc seksualna Niemców, wzory napaści seksualnych sprawców pojedynczych i grupowych oraz kwestia podejścia policji i sądów do tego rodzaju przestępstw.

Na podstawie jakich materiałów można napisać taką historię? Wielu historyków, wierzących w posłuszne zachowanie niemieckich żołnierzy, wątpiło, że w ogóle możliwe jest znalezienie źródeł. Niejeden raz przy okazji prezentowania tego projektu konfrontowana byłam z pytaniem o realną możliwość jego realizacji. Jednak podczas kwerend szybko się okazało, że kto szuka, ten znajdzie. W istocie stan materiałów źródłowych jest fragmentaryczny. Podczas gdy na temat pojedynczych zagadnień – jak regulowana prostytucja – istnieje dokumentacja urzędowa, choć nie są w niej uwzględnione wszystkie miasta okupowanych terytoriów, to inne aspekty historii intymnej niemieckiej okupacji tylko z rzadka udokumentowane są w formie pisemnej. Należą do nich nie tylko, aczkolwiek przede wszystkim, związki o charakterze konsensualnym, które po 1945 roku wiązały się z silnym uczuciem wstydu. Ostatecznie nie wszystkie, spośród licznych przypadków, które mogłam przypisać do jednej z trzech form kontaktów, znalazły się w książce.

Aby ująć grę zależności pomiędzy polityką i dniem codziennym, zestawione musiały zostać ze sobą najróżniejsze źródła, od urzędowej komunikacji normatywnej przez akta policyjne i sądowe po ego-dokumenty i wywiady. Ze strony urzędowej były to dokumenty Wehrmachtu, szczególnie Inspekcji Sanitarnej Armii, dowództwa wojskowego Generalnego Gubernatorstwa, głównych komendantur polowych i tajnej policji polowej, które informują o staraniach organizacyjnych podejmowanych w celu uregulowania stosunków seksualnych żołnierzy stacjonujących w Polsce. Dodatkowo wykorzystane zostały przechowywane w polskich archiwach zasoby dokumentacji urzędów zdrowia. Ponadto istotne znaczenie mają świadectwa pochodzące z aparatu SS, wśród nich przede wszystkim dokumenty „Osobistego Sztabu Reichsführera” („Persönlicher Stab Reichsführer-SS”) i urzędu więzi rodowych esesmanów i kandydatów do SS (Sippenamt), z którego później wyodrębniono urząd do spraw małżeństw (Heiratsamt). Chodzi tu o źródła normatywne i o dokumentację kontroli spraw indywidualnych, które ilustrują balansowanie na linii pomiędzy wymogami polityki rasowej a rzeczywistością. W przypadkach małżeństw zawieranych pomiędzy okupantami i okupowanymi wykorzystano też dokumenty urzędu stanu cywilnego w Warszawie. Szczególne znaczenie miały także akta różnych formacji policyjnych i instancji sądowych, znajdujące się w polskich archiwach[37]. Wszystkie badane tu aspekty kontaktów seksualnych – prostytucja, fraternizacja, przemoc seksualna – stanowiły czyny niedozwolone prawem i były w związku z tym badane i ścigane przez stosowne instancje władzy wykonawczej i sądowniczej. Wyjaśniając wpierw specyficzne narodowosocjalistyczne oraz ogólne kulturowe koncepcje na temat związków seksualnych, można na podstawie akt policyjnych i sądowych nie tylko zrozumieć działania władz, lecz także zrekonstruować historię dnia codziennego. Niestety akta ta nie zdradzają wszystkiego i wiele historii pozostaje fragmentarycznych. Na przykład nieznane są dalsze losy planowanej wspólnej przyszłości Jakoba B. i Franciszki K.

Dodatkowo oprócz akt sądowych z czasów narodowego socjalizmu wykorzystano akta powojennego sądownictwa w Niemczech i w Polsce. Przejrzane niemieckie akta procesowe odnoszą się do wyjaśniania i ścigania zbrodni narodowosocjalistycznych w Republice Federalnej, a akta polskie dotyczą rozliczeń z domniemanymi lub faktycznymi kolaborantami. Niestety powojenne procesy w Polsce – w przeciwieństwie na przykład do czeskich[38] – nie są jeszcze systematycznie opracowane. Najczęściej karanym wykroczeniem było prawdopodobnie „odstępstwo od polskości”, które manifestowało się wpisem na volkslistę. Według szacunków Tomasza Szaroty sądy powojenne wydały około 50 procent swych wyroków na podstawie tego właśnie deliktu[39]. Za współpracę polityczną groziła kara śmierci i wysokie wyroki więzienia[40]. Podczas gdy w przypadku Czechosłowacji ustalono, że „znaczna część” spośród 180 tysięcy dochodzeń dotyczyła Czeszek mających kontakty z Niemcami[41], to w odniesieniu do Polski trudno jest określić skalę ilościową zarówno w ogólnych, jak i w szczegółowych jej aspektach. Pomocne były tu jednak akta pojedynczych wstępnych śledztw sądowych oraz faktycznie otwartych postępowań, znajdujące się w bazie archiwów Instytutu Pamięci Narodowej.

Drugim obszernym zbiorem źródeł, obok przekazów urzędowych, są tak zwane ego-dokumenty. Należą do nich listy poczty polowej. Jednak ich wymowa i znaczenie jest dość ograniczona. Listy kierowane były przede wszystkim do małżonek, narzeczonych lub rodziców, w związku z czym pomijane były w nich doświadczenia seksualne, takie jak wizyta u prostytutki czy romans na terenie okupowanego kraju, lub wręcz udział w napaści seksualnej[42]. Wbrew temu wzorowi niektóre edycje listów polowych, których nadawcy przeważnie wywodzili się z wykształconej warstwy mieszczańskiej, dowodzą, że jak najbardziej seksualność też mogła być tematem korespondencji z żoną. Nadawcami takich listów byli przeważnie mężczyźni patrzący z dystansem na zachowanie swoich towarzyszy broni. Należy tu wymienić zbiory listów Konrada Jarauscha, Heinricha Bölla i Wilma Hosenfelda, z których każdy przebywał przez dłuższy czas w okupowanej Polsce[43]. Do tych dokumentów należą w dalszej kolejności świadectwa wspomnieniowe, opublikowane i nieopublikowane pamiętniki okupantów, oraz przede wszystkim polskie wspomnienia i dzienniki z okupacji. Porusza się w nich co prawda sprawę kontaktów seksualnych, ale zawsze w formie standardowo przyjętego opisu na marginesie wydarzeń.

Trzeci zespół źródeł stanowią wywiady, przy czym przeprowadzałam je zarówno sama, jak i sięgałam do już istniejących zbiorów, zwłaszcza Archiwum Historii Mówionej Muzeum Powstania Warszawskiego, Archiwum Historii Mówionej Domu Spotkań z Historią oraz Visual History Archive Fundacji Shoah na Uniwersytecie Południowej Kalifornii, które jest szczególnie istotnym źródłem w aspekcie przemocy seksualnej stosowanej wobec polskich Żydów[44]. Wywiady prowadzone przeze mnie dotyczą dwóch grup osób. Pierwszą grupę stanowi niemal tuzin osób, dzieci urodzonych ze związków Polek z Niemcami podczas okupacji (Besatzungskinder), które relacjonowały swą własną historię życia oraz historię poznania się i związku swoich rodziców. Druga to heterogeniczna grupa osób, które przeżyły okupację w Warszawie i opowiadały o wybranych aspektach codzienności okupacyjnej, prostytucji, fraternizacji i przemocy seksualnej.

Na zakończenie kilka uwag o terminologii, która stanowi wyzwanie we wszystkich studiach nad reżimami totalitarnymi. Generalnie zachowuję terminologię danego czasu, przy czym słownictwo narodowosocjalistyczne, jak na przykład „podczłowiek”, cytuję ujmując je w cudzysłów. Jedno z ważniejszych pojęć w niniejszej pracy stosowane będzie w znaczeniu odbiegającym od ówcześnie przyjętego uzusu: „Rassenschande” („zhańbienie rasy”) prawnie odnosiło się wówczas wyłącznie do nietolerowanych stosunków z Żydami (mężczyznami i kobietami), w języku codziennym stało się jednak określeniem dla wszelkich stosunków płciowych pomiędzy Niemcami i osobami „rasowo obcymi”[45]. To potoczne użycie nie będzie miało tu zastosowania. Pojęcie „zhańbienia rasy” powinno być raczej używane wyłącznie w odniesieniu do zakazanych stosunków pomiędzy okupantami i Żydówkami na okupowanych polskich terytoriach, aby w ten sposób uwypuklić szczególną pozycję Żydów w rasistowskiej hierarchii narodowego socjalizmu. Zakazane stosunki z Polkami i Polakami określa pojęcie „zakaz kontaktu” („Umgangsverbot”) – termin, który w czasach narodowego socjalizmu stosowany był w odniesieniu do zakazanych stosunków seksualnych pomiędzy miejscowymi kobietami i nie-niemieckimi jeńcami wojennymi[46].

Nazwiska osób z reguły zostały zanonimizowane, chyba że dotyczą okupantów wysokiej rangi, którzy wcześniej w innych dokumentach wymienieni zostali z nazwiska. W przypadku wywiadów osób będących dziećmi urodzonymi ze związków polsko-niemieckich nazwiska zostały zmienione, by w ten sposób zagwarantować im należną ochronę.

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Podziękowania

Pomysł napisania tej książki pojawił się podczas pracy nad moją poprzednią książką poświęconą debacie na temat „ucieczki i wypędzenia” Niemców w wyniku drugiej wojny światowej. Przemoc seksualna czerwonoarmistów wobec niemieckich kobiet odgrywa istotną rolę w kształtowaniu publicznej pamięci o przymusowej migracji Niemców – jest to zagadnienie dobrze znane. Z ciekawości zadałam wtedy pytanie, jak to było odwrotnie, gdzie, kiedy i w jaki sposób Niemcy dokonywali zbrodni seksualnych podczas drugiej wojny światowej. Zaskoczył mnie skromny stan badań na ten temat w 2009 roku.

Po rozpoczęciu moich kwerend szybko zrezygnowałam z koncentrowania się jedynie na samych aktach przemocy i objęłam badaniami szerokie spektrum różnorodnych kontaktów seksualnych na okupowanych terytoriach Polski. Książka poświęcona temu zagadnieniu mogła przyczynić się do lepszego zrozumienia okupacyjnej codzienności i praktykowanej w okupowanej Polsce polityki rasowej i narodowościowej. Miałam ogromne szczęście, że projekt ten mogłam kontynuować w ramach pracy naukowej w Polsce. Po pierwsze, ze względu na doskonałe warunki do prowadzenia pracy badawczej w Niemieckim Instytucie Historycznym w Warszawie, gdzie pracowałam przez pięć lat, a po drugie, ponieważ moja obecność na miejscu otwierała całkiem inne możliwości wymiany myśli z polskimi kolegami.

Początkowo często słyszałam od polskich i niemieckich kolegów, że muszę się liczyć z wieloma przeciwnościami w trakcie moich badań, ponieważ aspekt relacji seksualnych pomiędzy Niemcami i Polkami jest mocno stabuizowany i do dziś budzi duże kontrowersje. Wbrew tym wszystkim ostrzegawczym zapowiedziom, nigdzie nie napotkałam niechęci, a wręcz przeciwnie – spotykałam się z dużym zainteresowaniem i pomocą ze strony bliskich kolegów i osób zainteresowanych tematem. Wielu polskich kolegów, niektórych zaliczyć już mogę do grona swych przyjaciół, zwracało moją uwagę na wszelkiego rodzaju literaturę i istniejące ego-dokumenty. Gdyby nie ich cenne wskazówki, zapewne nie udałoby mi się natrafić na te materiały. Szczególnie pragnę wymienić w tym miejscu wśród polskich kolegów prof. Tomasza Szarotę, który wielokrotnie dzielił się ze mną swoją bogatą wiedzą na temat okupacji i jej dnia codziennego, oraz mgr Katarzynę Chimiak, która nieustannie wskazywała mi książki i źródła. Prof. Ryszardowi Kaczmarkowi serdecznie dziękuję za przejrzenie tłumaczenia i interesujące pomysły. Annie Sztyk z Muzeum Powstania Warszawskiego dziękuję za jej wielokrotną pomoc w nawiązywaniu kontaktów. Oczywiście dziękuję też wszystkim pracownikom archiwów. Moje największe podziękowania kieruję jednak do wszystkich kobiet i mężczyzn, którzy zgodzili się na przeprowadzenie z nimi wywiadów. Szczególnie zajmujące były rozmowy z dziećmi urodzonymi z niemiecko-polskich związków podczas wojny. Osoby te przyjęły mnie z ogromną serdecznością i podzieliły się ze mną swoimi historiami rodzinnymi, które często dramatycznie wpłynęły na ich życie. Te prywatne opowieści i nierzadko wyczerpujące studia nad aktami spowodowały, że niniejsza książka zaangażowała mnie osobiście.

Ze względu na ciągle obecne skutki wojny, które zarówno te osoby, jak i większość polskiego społeczeństwa przeżywają, ukazanie się mojej książki po polsku jest dla mnie tak bardzo ważne. Dziękuję więc całemu zespołowi polskiego wydawnictwa za dobrą współpracę. Książkę dedykuję mężowi oraz naszej córeczce Jolancie, której pojawienie się sprawiło, że pierwotna wersja manuskryptu mogła odpowiednio dojrzeć. Polski przekład pragnę zadedykować moim przyjaciołom w Polsce, którzy przypominali mi w ważnych momentach, że nie tylko jest historia, ale też i teraźniejszość.

Augsburg, listopad 2016

Przypisy

Wprowadzenie

1  Archiwum Państwowe w Warszawie (dalej – APW), Kreishauptmannschaft Warschau Land: 486/905, K. 1–2, list Jakoba B. do Franciszki K. z z 14 kwietnia 1943.

2  Por. Bundesarchiv Berlin (dalej – BArch B): NS 19/3872, K. 27, Reichsführer-SS, Hauptamt SS-Gericht, München, den 9. Dezember 1941, an Verteiler A und B, Betrifft: Geschlechtsverkehr von Angehörigen der SS und Polizei mit andersrassigen Frauen, Geheim! – W piśmie tym przypomina się o zakazie kontaktów płciowych z kobietami wywodzącymi się z ludności odmiennej rasowo, który sformułowany został w 4. dekrecie zbiorczym nr 10 I 5.

3  Na temat polityki apartheidu por. Harten, De-Kulturation, s. 94 i nn. oraz Majer, „Fremdvölkische”.

4  Por. Rassenpolitisches Amt der NSDAP: Die Frage der Behandlung der Bevölkerung der ehemaligen polnischen Gebiete nach rassenpolitischen Gesichtspunkten, Berlin, 25. November 1939, [w]: Pospieszalski, Prawo, t. 1, s. 2–28. Na temat pojęć „Untermensch” i „Untermenschentum” por. Schmitz-Berning, Vokabular, s. 618–621. Diemut Majer argumentuje, że początkowo nie poszukiwano żadnego wytłumaczenia na gruncie teorii rasy, by uzasadnić dyskryminację Polaków, ponieważ wszystkie ludy europejskie zaliczane były do „aryjskich”. Jako wyjaśnienie funkcjonowało wówczas twierdzenie, że Polacy są „zagrożeniem narodowym” („Völkische Gefahr”). Nienawiść do Polaków miałaby być niejako tylko zamaskowana terminologią polityki rasowej. Por. Majer, „Fremdvölkische”, s.129–130.

5  Por. zasadniczo Essner, Nürnberger Gesetze.

6  Nowszymi wyjątkami były publikacje: Kundrus, Regime; oraz Röger, Contact, i taż, Policies.

7  Heinrich Böll, Pociąg nie miał spóźnienia, tłum. S.W. Kozłowski, „Kultura”, Paryż, nr 7/93–8/94 (1955), s. 134.

8  Eley, Politik, s. 20.

9  Por. fundamentalne studia Schwarz, Frau; Harvey, Women; Maubach, Stellung.

10  Petö, Women, s. 87.

11  Por. przykładowo Hytrek-Hryciuk, Rosjanie; Zaremba, Trwoga, s. 158–184.

12  Por. Zaremba, Trwoga, s. 170.

13  Künzel, Einleitung, s. 17.

14  Por. Beck, Wehrmacht, s. 70, będąca pionierską pracą w historiografii niemieckojęzycznej (podobnie w 2007 roku Snyder, Sex). Następnie fundamentalne studium Reginy Mühlhäuser z 2010 roku o przestępstwach seksualnych Niemców w Związku Radzieckim (Mühlhäuser, Eroberungen) oraz praca Moniki Flaschki o postępowaniu sądów niemieckich wobec przestępstw seksualnych na polskich terenach zachodnich wcielonych do Rzeszy (Flaschka, Race).

15  Ringelheim, Split, s. 345.

16  Por. ostatnio Hedgepeth/Saidel (red.), Violence.

17  Por. przykładowo Amesberger/Auer/Halbmayr, Gewalt.

18  Por. na ten temat ostatnio z perspektywy zorganizowanych pracownic seksualnych Biermann (red.), Frauen.

19  Grenz/Lücke, Momente, s. 15.

20  Meinen, Wehrmacht, s. 208–209.

21  Böll, Briefe, t. 2, s. 987.

22  Czocher, W okupowanym Krakowie, s. 18.

23  Por. też Grabowski, Prostytucja.

24  APW: 485/220, Eheschließung Ernst P./Maria N.

25  Literatura na temat niemieckiej okupacji Polski jest bardzo zróżnicowana, przy czym brak jest ciągle nowszej próby syntezy. Stąd też wciąż na wymienienie zasługuje praca przeglądowa: Madajczyk, Polityka. Dane liczbowe odnośnie do terenów anektowanych za: tamże, s. 72, odnośnie do Generalnego Gubernatorstwa za: Musiał, Zivilverwaltung, s. 21.

26  Dane liczbowe odnośnie do Niemców za: Chinciński, Forpoczta, s. 83. Na temat cenzusu ludnościowego por. Wyczański (red.), Historia, s. 382–383.

27  Opis za: Wolf, Volksliste, i Heinemann, Rasse, s. 260–282.

28  Por. Epstein, Wzorcowy nazista, s. 193.

29  Por. Wolf, Ideologie, s. 472.

30  Por. Friedrich, Collaboration, s. 726.

31  Por. Wolf, Volksliste, s. 135.

32  Dane liczbowe odnośnie do Kraju Warty za: Madajczyk, Polityka, t. 1, s. 72, dane procentowe za: Wolf, Volksliste, s. 135.

33  Por. Strippel, NS-Volkstumspolitik, s. 213.

34  Por. przykładowo BArch B: NS 19/2491, K. 1–2, Heinrich Himmler an 1.) HSSPF Ost SS-Obergruppenführer Krüger, 2.) Reichsarzt-SS, Führer-Hauptquartier, den 17. Juli 1942, geheim!

35  Por. przykładowo Zur Nieden, Fraternisierung.

36  Rousso, L’Épuration, s. 197.

37  Na temat niemieckiego systemu sądowniczego por. Wrzyszcz, Sądownictwo.

38  Por. Frommer, Cleansing.

39  Por. Szarota, Karuzela, s. 100.

40  Na temat regulacji prawnych: Pasek, Przestępstwa.

41  Por. Frommer, Denouncers, s. 112.

42  Por. między innymi Beck, Gewalt, s. 225.

43  Por. Böll, Briefe; Hosenfeld, „Staram się ratować każdego”; Jarausch/Arnold, Sterben.

44  Ogólnie o History Archive por. Apel, History. Na temat wywiadów poruszających przemoc seksualną, por. Hedgepeth/Saidel, Introduction, s. 1.

45  Por. Przyrembel, „Rassenschande”, s. 12.

46  Por. Schneider, Umgang.