Tytuł oryginału:

FROM ANIMALS INTO GODS

A Brief History of Humankind

Copyright © 2012 by Yuval Noah Harari

All rights reserved

Wydanie polskie

Dyrektor wydawniczy: Monika Kalinowska

Tłumaczenie: Justyn Hunia

Redaktor prowadzący: Dąbrówka Mirońska

Redakcja: Joanna Egert-Romanowska

Korekta: Elwira Wyszyńska

Projekt okładki: Filip Kuźniarz

Zdjęcie na okładce: Shutterstock/Giovanni Cancemi

Opracowanie map i rysunków: Ewa Modlińska, Mariusz Wideński

Przygotowanie wersji elektronicznej: Ewa Modlińska

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Domu Wydawniczego PWN: Michał Latusek

ISBN: 978-83-7705-656-1 (ePub)

ISBN: 978-83-7705-657-8 (Mobi)

Copyright © for the Polish edition by Dom Wydawniczy PWN, Warszawa 2014

Dom Wydawniczy PWN Sp. z o.o.

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

infolinia: 801 33 33 88

www.dwpwn.pl

Wszelkie prawa zastrzeżone. Niniejsza publikacja ani jej żadna część nie może być kopiowana, zwielokrotniana i rozpowszechniana w jakikolwiek sposób bez pisemnej zgody wydawcy.

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo.

Więcej na www.legalnakultura.pl

Polska Izba Książki

SPIS TREŚCI

Dedykacja

Podziękowania

CZĘŚĆ PIERWSZA. REWOLUCJA POZNAWCZA

ROZDZIAŁ PIERWSZY. MAŁO ZNACZĄCE ZWIERZĘ

Trup w szafie

Koszty myślenia

Rasa kucharzy

Stróże braci naszych

ROZDZIAŁ DRUGI. DRZEWO WIEDZY

Legenda o Peugeocie

Obchodząc genom

Historia a biologia

ROZDZIAŁ TRZECI. DZIEŃ Z ŻYCIA ADAMA I EWY

Pierwotne społeczeństwo dobrobytu

Gadające duchy

Wojna czy pokój?

Zasłona tajemnicy

ROZDZIAŁ CZWARTY. POTOP

Winny zarzucanych mu czynów

Zagłada leniwca

Arka Noego

CZĘŚĆ DRUGA. REWOLUCJA AGRARNA

ROZDZIAŁ PIĄTY. NAJWIĘKSZE OSZUSTWO HISTORII

Pułapka luksusu

Boska interwencja

Ofiary rewolucji

ROZDZIAŁ SZÓSTY. BUDUJĄC PIRAMIDY

Nadejście przyszłości

Porządek wyobrażony

Szczerzy wyznawcy

Więzienne mury

ROZDZIAŁ SIÓDMY. PRZECIĄŻENIE PAMIĘCI

Podpisano: Kuszim

Cuda biurokracji

Język liczb

ROZDZIAŁ ÓSMY. HISTORIA JEST NIESPRAWIEDLIWA

Zaklęty krąg

Czystość w Ameryce

Ona i on

Płeć biologiczna a płeć kulturowa

Co takiego dobrego jest w mężczyznach

Siła mięśni

Społeczne męty

Patriarchalne geny

CZĘŚĆ TRZECIA. ZJEDNOCZENIE LUDZKOŚCI

ROZDZIAŁ DZIEWIĄTY. STRZAŁA HISTORII

Satelita szpiegowski

Globalna wizja

ROZDZIAŁ DZIESIĄTY. ZAPACH PIENIĄDZA

Ile to kosztuje?

Muszle i papierosy

Jak działa pieniądz?

Słowo Boże

Cena pieniądza

ROZDZIAŁ JEDENASTY. IMPERIALNE WIZJE

Czym jest imperium?

Imperia zła?

To dla waszego dobra

Kiedy obcy stają się swoimi

Bohaterowie i antybohaterowie w historii

Nowe globalne imperium

ROZDZIAŁ DWUNASTY. PRAWO RELIGII

Zmuszając owce do milczenia

Korzyści bałwochwalstwa

Jeden jest Bóg

Walka między dobrem a złem

Prawo natury

Kult człowieka

ROZDZIAŁ TRZYNASTY. TAJEMNICA SUKCESU

1. Błąd retrospekcji

2. Ślepa Klio

CZĘŚĆ CZWARTA. REWOLUCJA NAUKOWA

ROZDZIAŁ CZTERNASTY. ODKRYCIE NIEWIEDZY

Ignoramus

Dogmat naukowy

Wiedza jest potęgą

Ideał postępu

Projekt Gilgamesz

Nauka jako utrzymanka

ROZDZIAŁ PIĘTNASTY. ZAŚLUBINY NAUKI Z IMPERIUM

Dlaczego Europa?

Mentalność podbojów

Puste mapy

Inwazja z kosmosu

Rzadkie pająki i zapomniane pisma

ROZDZIAŁ SZESNASTY. KAPITALISTYCZNA WIARA

Rosnący tort

Krzysztof Kolumb poszukuje inwestora

W imię kapitału

Kult wolnego rynku

Kapitalistyczne piekło

ROZDZIAŁ SIEDEMNASTY. KOŁA ZAMACHOWE PRZEMYSŁU

Tajemnica ukryta w kuchni

Ocean energii

Życie na taśmie produkcyjnej

Epoka zakupów

ROZDZIAŁ OSIEMNASTY. PERMANENTNA REWOLUCJA

Czasy współczesne

Rozpad rodziny i wspólnoty

Wspólnoty wyobrażone

Perpetuum mobile

Pokój za naszych dni

Imperium na wcześniejszej emeryturze

Pax Atomica

ROZDZIAŁ DZIEWIĘTNASTY. …I ŻYLI DŁUGO I SZCZĘŚLIWIE

Obliczanie szczęście

Chemiczne szczęście

Sens życia

Poznaj samego siebie

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY. KRES HOMO SAPIENS

Myszy i ludzie

Powrót neandertalczyków

Życie bioniczne

Inne życie

Osobliwość

Przepowiednia Frankensteina

POSŁOWIE. NARODZINY BOGÓW

ZDJĘCIA

WYKAZ ZDJĘĆ

PRZYPISY

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

CZĘŚĆ CZWARTA

REWOLUCJA
NAUKOWA

ROZDZIAŁ DZIEWIĘTNASTY

…I ŻYLI DŁUGO I SZCZĘŚLIWIE

Ostatnie 500 lat zaznaczyło się oszałamiającym pasmem rewolucji. Ziemia zespoliła się w jedną sferę ekologiczną i historyczną. Gospodarka notowała gwałtowny wzrost, dzięki czemu ludzkość cieszy się dziś bogactwem, o jakim wcześniej opowiadano w bajkach. Nauka i rewolucja przemysłowa wyposażyła człowieka w nadludzkie moce i praktycznie niewyczerpane zasoby energii. Porządek społeczny, polityka, życie codzienne i ludzka psychika uległy gruntownej przemianie.

Czy jesteśmy jednak szczęśliwsi? Czy bogactwo nagromadzone w ciągu ostatnich pięciu stuleci przełożyło się na poczucie zadowolenia z życia? Czy odkrycie niewyczerpanych źródeł energii otworzyło nam wrota do niekończącego się błogostanu? Sięgając dalej w przeszłość, czy te 70 burzliwych mileniów, jakie upłynęły od rewolucji poznawczej, uczyniły świat lepszym miejscem do życia? Czy nieżyjący już Neil Armstrong, którego odcisk stopy uwiecznił się na powierzchni bezwietrznego Księżyca, był szczęśliwszy od bezimiennego zbieracza-łowcy, który 30 tysięcy lat wcześniej odbił swą dłoń na ścianie jaskini Chauveta? Bo jeśli nie był, to jaki był sens tworzenia rolnictwa, miast, pisma, pieniądza, imperiów, nauki i przemysłu?

Historycy rzadko kiedy podnoszą takie kwestie. Nie pytają, czy mieszkańcy Uruk bądź Babilonu byli szczęśliwsi od ich parających się łowiectwem i zbieractwem przodków, czy nadejście islamu sprawiło, że Egipcjanie stali się bardziej zadowoleni z życia, lub też czy rozkład europejskich imperiów w Afryce wpłynął na poczucie szczęścia milionów mieszkańców kontynentu. A przecież to są najważniejsze pytania, jakie powinna stawiać historia. Najbardziej rozpowszechnione ideologie i programy polityczne opierają się na cokolwiek wątpliwych wyobrażeniach na temat prawdziwego źródła ludzkiego szczęścia. Nacjonaliści uważają, że do szczęścia niezbędne nam jest polityczne samostanowienie. Komuniści głoszą, że dyktatura proletariatu zaprowadzi powszechną szczęśliwość. Kapitaliści utrzymują, że tylko wolny rynek może zapewnić największe szczęście największej liczbie ludzi, kreując wzrost gospodarczy i materialny dobrobyt oraz ucząc ludzi inicjatywy i przedsiębiorczości.

Co by się stało, gdyby poważne badania obaliły te hipotezy? Gdyby wzrost gospodarczy i poleganie na sobie nie czyniły ludzi szczęśliwszymi, to jaki byłby pożytek z kapitalizmu? A co, gdyby się okazało, że poddani wielkich imperiów na ogół są szczęśliwsi od obywateli niepodległych państw i że na przykład Algierczycy byli szczęśliwsi pod rządami Francuzów niż pod własnymi? Co powiedziałoby nam to o procesie dekolonizacji i wartości samostanowienia narodów? A co wtedy, jeśli badania wykażą ponad wszelką wątpliwość, że wyzwolenie kobiet nie miało dobroczynnego wpływu na ich szczęście i że współczesna kobieta w istocie jest mniej szczęśliwa od swojej babki, która poświęciła swoje życie opiece nad dziećmi, mężem i rodzicami? Jaki więc jest sens być feministką?

To tylko możliwości hipotetyczne, jak dotąd bowiem historycy unikali stawiania tych pytań, nie mówiąc już o odpowiadaniu na nie. Badają historię niemal wszystkiego – polityki, społeczeństwa, gospodarki, płci kulturowej, chorób, seksualności, jedzenia, ubioru – rzadko jednak zdobywają się na dociekanie, jak to wszystko przekłada się na ludzkie szczęście. Oto największa luka we współczesnej wiedzy historycznej.

Mimo iż historia szczęścia na przestrzeni epok jest słabo zbadana, niemal każdy uczony i laik ma jakieś mgliste wyobrażenie na ten temat. Potocznie uważa się na przykład, że na przestrzeni dziejów pula możliwości człowieka nieprzerwanie wzrastała. Ponieważ przeważnie ludzie zużytkują swoje możliwości do poprawy własnego losu i urzeczywistniania aspiracji, to wynika stąd, że musimy być szczęśliwsi od naszych średniowiecznych przodków, ci zaś musieli być szczęśliwsi od zbieraczy-łowców epoki kamiennej.

Wszelako takie progresywistyczne ujęcie jest nieprzekonujące. Jak już wspomniano, nowe zdolności, zachowania i umiejętności niekoniecznie prowadzą do lepszego życia. Kiedy ludzie w toku rewolucji agrarnej nauczyli się uprawiać rolę, ich kolektywna zdolność przekształcania otaczającego ich środowiska wzrosła, lecz życie wielkiej liczby jednostek pogorszyło się. Chłopi musieli pracować ciężej niż zbieracze-łowcy, mieli mniej zróżnicowaną i pożywną dietę i byli o wiele bardziej narażeni na choroby i wyzysk. Na analogicznej zasadzie ekspansja europejskich imperiów wydatnie zwiększyła ogólną moc sprawczą ludzkości, pobudzając wymianę idei, technologii i płodów rolnych oraz sprzyjając rozwojowi handlu. Lecz dla milionów Afrykanów, rdzennych mieszkańców Ameryk i australijskich Aborygenów nie była to dobra wiadomość. Zważywszy na ludzką predylekcję do nadużywania władzy, naiwne wydaje się przekonanie, że czym większą mocą będą dysponować ludzie, tym bardziej będą szczęśliwi.

Niektórzy przeciwnicy tego poglądu stoją na biegunowo odmiennym stanowisku. Przekonują o istnieniu korelacji ujemnej między mocą sprawczą i szczęściem człowieka. Władza demoralizuje. W miarę jak rodzaj ludzki wzrastał w potęgę, tworzył zimny mechanistyczny świat rozmijający się z jego prawdziwymi potrzebami. Ewolucja przystosowała nasze umysły i ciała do życia zbieracko-łowieckiego. Przejście najpierw do rolnictwa, a potem do przemysłu skazało nas na nienaturalne życie, które nie pozwala nam wyrażać w pełni naszych przyrodzonych skłonności i instynktów i tym samym nie może zaspokajać naszych najgłębszych pragnień. W egzystencji miejskiej klasy średniej nie ma niczego, co dałoby się porównać z dziką ekscytacją i radością doświadczanymi przez gromadę zbieraczy-łowców w chwili upolowania mamuta. Każdy nowy wynalazek oddala nas od Edenu.

Ta romantyczna skłonność do dopatrywania się ciemnej strony w każdym wynalazku jest równie dogmatyczna jak wiara w nieuchronność postępu. Może i zatraciliśmy kontakt ze swoją naturą, ale nie jest aż tak źle. Na przykład w ciągu ostatnich dwóch stuleci medycyna współczesna obniżyła umieralność niemowląt z 33 do mniej niż 5 procent. Czy ktokolwiek może powątpiewać w to, że w ten sposób wydatnie wzrosło szczęście owych ratowanych przed śmiercią dzieci, a także ich rodzin i przyjaciół?

Istnieje też bardziej zniuansowane stanowisko, które sytuuje się pomiędzy tymi dwiema skrajnościami. Aż do rewolucji naukowej między mocą sprawczą a szczęściem nie zachodziła wyraźna zależność. Średniowiecznym chłopom zapewne powodziło się gorzej niż ich zbieracko-łowieckim antenatom. Jednakże na przestrzeni kilku ostatnich stuleci ludzie nauczyli się mądrzej pożytkować swoje możliwości. Triumfy medycyny współczesnej to tylko jeden z przykładów. Do innych bezprecedensowych dokonań należą niezwykłe obniżenie poziomu przemocy, zanik wojen międzynarodowych i niemal całkowite wyeliminowanie klęsk głodu na wielką skalę.

Lecz i tu popadamy w nadmierne uproszczenie. Po pierwsze, ta optymistyczna ocena opiera się na bardzo krótkim odcinku czasu. Większość ludzi zaczęła korzystać z dobrodziejstw medycyny nie wcześniej niż w 1850 roku, a niezwykły spadek śmiertelności dzieci nastąpił w XX wieku. Masowe klęski głodu nękały przeważającą część ludzkości aż do połowy XX wieku. Podczas kampanii „wielkiego skoku” w Chinach (1958–1961) z głodu umarło między 10 a 50 milionów ludzi. Wojny międzynarodowe stały się rzadkością dopiero po 1945 roku, głównie dzięki nowo powstałej groźbie zagłady nuklearnej. Dlatego też choć przez kilka ostatnich dziesięcioleci ludzkość przeżywała niespotykany wcześniej okres pomyślności, to jest jeszcze za wcześnie, by stwierdzić, że mamy tu do czynienia z fundamentalną zmianą biegu dziejów czy raczej z krótkotrwałym uśmiechem losu. Kiedy próbujemy podsumować epokę nowoczesną, zbyt duża jest pokusa przyjęcia punktu widzenia żyjącego w XX wieku przedstawiciela amerykańskiej klasy średniej. Nie wolno tracić z pola widzenia perspektywy dziewiętnastowiecznego walijskiego górnika, uzależnionego od opium Chińczyka czy rdzennego mieszkańca Tasmanii. Truganini jest nie mniej ważna niż Homer Simpson[X].

Po drugie, może okazać się, że nawet ten trwający zaledwie od półwiecza okres prosperity zasiał ziarna przyszłej katastrofy. W ciągu kilku ostatnich dekad na niespotykane wcześniej liczne sposoby zaburzaliśmy równowagę ekologiczną naszej planety, co może mieć zgubne konsekwencje. Wiele dowodów wskazuje na to, że w orgii rozpasanej konsumpcji podcinamy korzenie naszej pomyślności.

Po trzecie, gratulować sobie bezprecedensowych dokonań współczesnych homo sapiens możemy tylko, jeśli zupełnie zignorujemy los innych zwierząt. Znaczna część tak wychwalanego bogactwa materialnego, które chroni nas przed chorobami i głodem, została zgromadzona kosztem trzymanych w laboratoriach małpek, krów mlecznych i kurcząt z taśm produkcyjnych. Na przestrzeni ostatnich dwóch stuleci dziesiątki miliardów zwierząt poddano reżimowi przemysłowej eksploatacji, którego okrucieństwo nie ma precedensu w historii planety. Jeśli uznamy za prawdziwą zaledwie dziesiątą część tego, co twierdzą obrońcy praw zwierząt, to współczesne rolnictwo przemysłowe może okazać się największą zbrodnią w dziejach. Kiedy rozpatrujemy poziom globalnego szczęścia, błędem jest skupianie się na szczęściu tylko warstw wyższych, Europejczyków czy mężczyzn. Być może błędem jest także rozważanie wyłącznie szczęścia ludzi.

(...)

PRZYPISY

[X] Fikcyjny bohater animowanego serialu komediowego Simpsonowie (przyp. tłum.).