Projekt okładki, makiety oraz skład i przygotowanie do druku
Paweł Panczakiewicz/PANCZAKIEWICZ ART.DESIGN – www.panczakiewicz.pl

Zdjęcie na okładce
Ewelina Lach

Zdjęcie na IV stronie okładki
Piotr Uss Wąsowicz

Zdjęcia w tekście
Agencja „Gazeta”

Redakcja
Lidka Kośka

Korekta
Elżbieta Steglińska

Tekst poszerzony i zmieniony na podstawie pierwszego wydania tomu: Witold Bereś, Krzysztof Burnetko „Nasza historia. 20 lat RP.pl”, Wydawnictwo Świat Książki, Warszawa 2009

Copyright © by Witold Bereś i Krzysztof Burnetko

Copyright © by Narodowe Centrum Kultury

Redaktor tomu
Bartosz Raducha

Wydawca
Narodowe Centrum Kultury
ul. Płocka 13
01-231 Warszawa
www.nck.pl

Współpraca
Fundacja Świat ma Sens
Kraków – Limanowa, 2014
Biuro Zarządu Fundacji
Ul. Nowowiejska 5/7
30-052 Kraków

ISBN 978-83-7982-090-0

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.

WSTĘP

4 czerwca 1989 roku…

…Małgorzata Szumowska (1973) nie może jeszcze głosować, ale trudno się jej opędzić od przedwyborczej atmosfery w domu. Ma już ukończone całe szesnaście lat i jest chudą, bardzo fajną nastolatką. Jej tato Maciek pracuje niby jako stróż nocny, ale tak naprawdę cały czas zajmuje się prowadzeniem kampanii wyborczej Solidarności. Ona sama biega gdzieś z ulotkami i plakatami.

…Marcin Meller (1968), poza głosowaniem na listę Komitetu Obywatelskiego, na prośbę Michała Komara pomaga ekipie fińskiej telewizji, która kręci film o wyborach w Polsce. Występuje w dokumencie jako reprezentant młodych opozycjonistów, a równocześnie pokazuje Finom co ciekawsze miejsca politycznej Warszawy.

…Jerzy Pilch (1952) wychodzi z domu w słoneczne południe. – W niedzielę 4 czerwca wykonałem kabotyński gest: wpiąłem sobie w klapę przechowywany sekretnie w ciemnej nocy stanu wojennego znaczek Solidarności, który dostałem jeszcze w redakcji „Studenta” od tamtejszej aktywistki związku. I z tym znaczkiem skreśliłem całą listę krajową i zagłosowałem na naszych – w tym na Jana Marię Rokitę.

…Andrzej Mleczko (1949) też idzie głosować, ale po latach powie, że na kampanię przedwyborczą Solidarności patrzył z niechęcią, bo choć, owszem, widział w niej doskonały produkt marketingowy, to trąciła też pretensjonalnością. Może dlatego, że od zawsze – a na pewno od chwili, gdy go zobaczył na własne oczy jesienią 1980 roku w Krakowie – wściekle irytował go Lech Wałęsa.

…4 czerwca Grzegorz Turnau (1967) też po raz pierwszy idzie do wyborów. Z Brackiej, gdzie wtedy mieszka („bo w Krakowie na Brackiej pada deszcz / gdy zagadka istnienia zmusza mnie do myślenia”), maszeruje karnie do punktu wyborczego w szkole przy św. Marka i głosuje tak, jak Solidarność przykazała.

…dla Krzysztofa Globisza (1957) maj i czerwiec 1989 roku to przede wszystkim próby do spektaklu Andrzeja Wajdy Hamlet (IV). Oczywiście, idzie głosować na Solidarność, ale to inna data w tym okresie jest dla niego ważniejsza: 14 maja przychodzi na świat pierworodny syn, który na imię dostaje, a jakże – Krzysztof. Mama Krzysztofa seniora prawie się ze szczęścia popłakała, że nowy człowiek w rodzinie urodził się już w prawie wolnej Polsce.

…Jacek Żakowski (1957) wspomina tę datę jako sądny dzień. Pracuje w „Gazecie Wyborczej”: – Mieliśmy korespondentów w całej Polsce, dodatkowo wysłaliśmy w różne miejsca dziennikarzy z centrali – i to tak wybitne nazwiska w branży, jak Hanna Krall czy Jerzy Szperkowicz. To była tej skali mobilizacja. Nie było e-maili, telefonów komórkowych i esemesów. Tylko faksy lub dyktowanie korespondencji przez zwykły telefon. Na dodatek wciąż obowiązywały rozmaite peerelowskie zwyczaje – choćby tajemnica państwowa. A „Gazeta” była przecież cenzurowana. Z redakcji wyrwałem się tylko, żeby zagłosować.

…Leszek Wójtowicz (1954) jest bardzo zmęczony. Nie dość, że przez cały miesiąc dzień w dzień jeździł w ramach kampanii wyborczej z kandydatami Solidarności po zapadłych dziurach, to jeszcze w przededniu wyborów, w sobotę 3 czerwca, Piwnica wystawiła specjalny program wyborczy dla kandydatów Solidarności. Żeby uwierzyli w zwycięstwo, a nawet jakby przegrali, to żeby im nie było smutno… I taki zmęczony idzie głosować.

…Profesor Ewa Łętowska (1940) od ponad roku jest już pierwszym rzecznikiem praw obywatelskich. Owszem, idzie głosować, ale ma tak dużo spraw do załatwienia, że po prostu w niedzielę pracuje. Po latach nie będzie pamiętała żadnych szczegółów z tego dnia…

…Marcin Świetlicki (1961) ma za sobą cztery lata w Krakowie jako nieudany student i dwuletnią służbę wojskową w zielonych beretach, czyli jednostce ochrony wybrzeża: – Nauczyłem się tam pożytecznej rzeczy – strzelania z moździerza. Wiem, że moździerz to broń skuteczna w walkach w mieście. Ot, stawiasz go tu, na placu, a pociski padają tam, za kamienicą.

W czerwcu pracuje w krakowskim Pałacu Sztuki na placu Szczepańskim. Jest sprzątaczem, magazynierem, wieszaczem obrazów, gońcem. Idzie głosować. – Potem zrobiłem sobie taką legendę, że nigdy nie głosowałem w wolnej Polsce, że tylko raz w wojsku. W wojsku to prawda, żadnego wyboru zresztą nie było. Ale ten raz znowu jednak głosuję. Dlaczego? Bo czuję potrzebę. Zagłosowałem więc. I to właściwie. A później już nie. Później mi zawsze mówiono, że to jest moim obowiązkiem, że trzeba wybrać mniejsze zło, że nasz kandydat coś tam gwarantuje. A ja wiedziałem, że zawsze czyjś kandydat wygrywa, a każdy ma zawsze wady i zalety.

…Bronisław Maj (1953) nie ma okazji zagłosować po raz pierwszy w polskich wolnych wyborach, bo jest akurat w Zurychu u przyjaciół, a Szwajcaria nie pozwala na swoim terytorium głosować obywatelom innych państw nawet w ich rodzimych konsulatach. Ogląda wszystko w telewizji – tyle że nie Polska, lecz tragedia na placu Tiananmen jest na pierwszym miejscu wśród newsów.

…Tomasz Schimscheiner (1967) po latach nie umie sobie przypomnieć, jak dokładnie wyglądał ten dzień. Bo na pewno głosował – od czasów wolnej Polski nie opuścił ani jednych wyborów. Nie pamięta pewnie dlatego, że właśnie kończył studia w Państwowej Wyższej Szkole Teatralnej w Krakowie i robił spektakl dyplomowy u Jerzego Golińskiego – Largo desolato Václava Havla, do niedawna autora zakazanego przez cenzurę. I nie umiał sobie poradzić z rolą ubeka. Dopiero Jerzy Trela, do którego poszedł po radę, podpowiedział: – Oni jak łażą, to ciągle myszkują oczami po mieszkaniu. Więc jak rozmawiasz, to kątem oka kontroluj, co się dzieje we wnętrzach.

Ale może dla Schimscheinera jeszcze ważniejsze jest to, że lada chwila ma jechać pierwszy raz na Zachód – ze szkolnym spektaklem do Paryża…

Głosują też wielcy twórcy III Rzeczypospolitej: Lech Wałęsa, Leszek Balcerowicz, Adam Michnik, Bronisław Geremek, Wiesław Walendziak czy Stanisław Lem…

W Naszej historii piszemy o ich życiu w wolnej Polsce, o najważniejszych wydarzeniach z historii minionego dwudziestopięciolecia (niezależnie od tego, czy tyczyły się kultury masowej, stylu życia czy wielkiej polityki), a przede wszystkim – o wolnej Polsce jako o sukcesie i radości tych, którzy nigdy nie sądzili, że tę wolną Polskę zobaczą na własne oczy.

…Krzysztof Burnetko (1965) głosuje w obwodzie zamkniętym Szkoły Podchorążych Rezerwy wojsk chemicznych we Wrocławiu. Odbywa tzw. szkolenie wojskowe studentów (skrócone właśnie do trzech miesięcy). Przez całą kampanię warta przegania sprzed bramy samochody Komitetu Obywatelskiego, z których działacze opozycji przez głośniki namawiają żołnierzy do głosowania na Solidarność. Za mur koszar przemycane są też ulotki.

Frekwencja – jak to w wojsku – wysoka. Dzień później na porannym apelu dowódca szkoły przed frontem wszystkich kompanii odczytuje wyniki głosowania. Głos ma grobowy: podlegli mu żołnierze – zarówno służby zasadniczej, jak i magistrowie z podchorążówki, a nawet słuchacze szkoły oficerskiej – w miażdżącej większości poparli Solidarność. Więcej: dzięki ich głosom do parlamentu wejdzie działacz pacyfistycznego Ruchu Wolność i Pokój Radosław Gawlik, który startował z listy opozycji. Masowo skreślali za to związanego z jednostką gen. Michała Janiszewskiego, kandydującego z ramienia PZPR.

Przez szeregi przechodzi szum radości.

…Witold Bereś (1960) redaguje podziemną gazetkę „Promieniści” i zastępuje w „Tygodniku Powszechnym” Burnetkę, który jest w wojsku. Na polecenie szefów idzie w teren opisać, jak wygląda dzień wyborów. Tekst tytułuje Świst kreślących długopisów. „Nie ulegało wątpliwości, jakie jest nastawienie zdecydowanej większości głosujących. »Gdzie tu zagłosować na Solidarność?« – starszy pan pod lokalem wyborczym przy Grzegórzeckiej. »Nienawidzę czerwonych. Ostatni raz głosowałem przed wojną, ale na Piłsudskiego« (lokal wyborczy przy ul. św. Marka). I tylko trzeba uciszać, bo wszak agitować nie wolno. Jakaś inna kobieta wychodzi zza kotary z łzami w oczach: »Pomyliłam się i niechcący, z rozpędu, skreśliłam naszego Kozłowskiego«”.

Tekst w ostatniej chwili zostaje ściągnięty z poniedziałkowych kolumn „Tygodnika” – szefowie po dyskusji uznają, że jest zbytnio triumfalistyczny, a teraz, jak już wygraliśmy, to Polsce trzeba pojednania… I taki zmęczony idzie głosować.

ROK 1989

kamień milowy 1

WYBORY CZERWCOWE

Proszę państwa, 4 czerwca 1989 roku skończył się w Polsce komunizm

Joanna Szczepkowska w Dzienniku Telewizyjnym, 28 października 1989 roku

Kończy się noc z 4 na 5 czerwca 1989 roku.

Od zamknięcia lokali wyborczych minęło ledwie kilka godzin. W domu Krzysztofa Kozłowskiego na Woli Justowskiej w Krakowie dzwoni telefon. Kozłowski jest wiceszefem „Tygodnika Powszechnego”, przez lata jedynego legalnego, a niezależnego od komunistycznych władz pisma w PRL. Teraz jest też kandydatem opozycyjnego Komitetu Obywatelskiego w pierwszych od niemal półwiecza wolnych, choć nie do końca demokratycznych, wyborach w Polsce. Okazuje się, że dzwoni Jan Rokita, działacz ruchu praw człowieka, także startujący z listy KO. Ma do przekazania krótką informację połączoną jednak z sugestią: – Mam pierwsze wyniki z obwodów zamkniętych: więzień, milicji, jednostek wojskowych. Jeżeli są prawdziwe, to znaczy, że ruszyła lawina. A jeżeli oni mają resztę zdrowego rozsądku i instynktu samozachowawczego, to przygotuj sobie sweter i szczoteczkę do zębów, bo powinni nas zaraz wyjąć.

Kozłowski nie ma jednak żalu o tę pobudkę o świcie. Wie, że obawy Rokity nie są bezzasadne i nawet jeśli obóz Solidarności odniesie wyborczy sukces, sprawa nie jest jeszcze przesądzona. Ba, właśnie przytłaczające zwycięstwo opozycji może wywołać nerwową reakcję przeciwnika: komuniści mogą sięgnąć po stare, sprawdzone metody i zwyczajnie spacyfikować konkurentów, wsadzając ich do więzień.

Władza przecież od kilku tygodni jest pewna, że pokona Solidarność. Wprawdzie z sondaży przeprowadzonych w maju – a więc tuż przed wyborami – wynika, że tylko 15 procent uprawnionych chce głosować na koalicję rządową, około 40 procent na Solidarność, a reszta nie jest zdecydowana. Ale ekipa gen. Jaruzelskiego wierzy, że owa reszta opowie się w końcu po jej stronie – jako władzy gwarantującej stabilność. A poza tym to władze mają w ręku media i zawsze może kupić głosy jakąś wyborczą kiełbasą.

Odpowiedzialny za kampanię PZPR Zygmunt Czarzasty martwi się wręcz, że jeśli opozycja przegra zbyt wyraźnie, nikt w świecie nie uwierzy, iż wybory nie zostały zmanipulowane. Partyjni prominenci urządzają między sobą zakłady o skalę zwycięstwa.

Żaden nie przewidzi ostatecznego wyniku…

• • •

A Solidarność prowadzi kampanię wyborczą z każdym tygodniem lepiej i lepszą.

W maju 1989 roku artysta Piwnicy pod Baranami Leszek Wójtowicz jeździ jak szalony z gitarą i małopolskimi kandydatami Solidarności do Sejmu i Senatu na dziesiątki spotkań z potencjalnymi wyborcami. Jest rozwieszaczem plakatów, roznosicielem ulotek, no i przede wszystkim BARDEM SOLIDARNOŚCI. Dzięki niemu wszyscy choć przez chwilę mogą się poczuć jak bohaterzy Grottgera, Krzysztofa Kamila Baczyńskiego lub przynajmniej serialu Polskie drogi. A co dopiero, gdy rozmawiają z ludźmi Solidarności, którzy tłumaczą im, że będą ich godnie reprezentować, że zmienią Polskę, że wspólnie i solidarnie… I gdy słyszą Wójtowicza śpiewającego o czymś, o czym oni chętnie pewnie by powiedzieli, ale dotychczas nie mieli okazji:

„Jaki jeszcze numer mi wytniesz / W którą ślepą skierujesz ulicę / Ile razy palce sobie przytnę / Nim się wreszcie klamki uchwycę (…)

Nie pragnę wcale byś była wielka / Zbrojna po zęby od morza do morza / I nie chcę także, by cię uważano / Za perłę świata i wybrankę Boga”.

…zwykle decydują, że jednak 4 czerwca wezmą swój los w swoje ręce.

Najciekawiej jest w tzw. zamkniętych okręgach wyborczych. Któregoś dnia Wójtowicz wraz z Rokitą i Józefą Hennelową trafiają do takiego okręgu – jednostki wojskowej, gdzie mają umówione spotkanie z żołnierzami służby zasadniczej. A tu po przyjeździe dowiadują się, że figa – żołnierze musieli, ale to naprawdę musieli wyjechać na ćwiczenia na poligon… Okazało się, że Zbigniew Brzeziński, wybitny amerykański polityk polskiego pochodzenia, który na początku czerwca zjawił się w Krakowie, wpadł na pomysł, że pojedzie wraz ze swymi przyjaciółmi na takie spotkanie do jednostki. Ktoś o tym zbyt szeroko chlapał, doszło do wiadomych uszu i w nocy trzeba było żołnierzy wywozić ciężarówkami, żeby ich amerykański wróg imperialista nie zobaczył, ale żeby też nie było obciachu, że się ludziom Solidarności uniemożliwia spotkania przedwyborcze…

Wójtowicz, jak tysiące innych solidarnościowych bożych szaleńców tamtego czasu, robi wszystko za darmo. Jakże się dziwi, gdy jeden ze znajomych dziennikarzy obsługujących kampanię prasową tak podsumuje ich prawie miesięczną harówkę: – No, cośmy się narobili, tośmy się narobili, ale przynajmniej zarobiliśmy fajną kasę…

• • •

Ale i opozycja nie jest pewna sukcesu. Bronisław Geremek będzie wspominał potem Jackowi Żakowskiemu w Roku 1990:

„Z dzisiejszego punktu widzenia to nasze asekuracyjne myślenie wydaje się przesadne. W roku 1989 wiedzieliśmy jednak, że dla komunistów akt wyborczy nie znaczy wiele. Nie takie rzeczy zdarzało się komunistom przekreślać. W ich naturze leżała pogarda dla »demokracji formalnej«. Wciąż pamiętaliśmy, że rezultatem naszego sukcesu wyborczego musi być – wcześniej czy później – przewrót ustrojowy. A na groźbę przewrotu odpowiada się kontrprzewrotem. Cały czas mieliśmy poczucie, że żyjemy z dnia na dzień, że wszystko może się w każdej chwili rozlecieć jak domek z kart. Obowiązkiem naszym było więc przygotować się na różne scenariusze. W scenariuszu pesymistycznym, odpowiadającym nieufności Wałęsy, jego nieobecność na liście kandydatów mogła mieć znaczenie pozytywne”.

Tymczasem dolar szaleje. Kiedy 15 marca 1989 roku zalegalizowano obrót dewizami i pojawiły się prywatne kantory, kurs waha się od 2900 do 3000 zł (średnia płaca w kraju wynosi 107 tys. zł). W sierpniu za dolara trzeba zapłacić już 10 tys. zł. Niektóre artykuły drożeją w ciągu miesiąca aż siedmiokrotnie. Rychło rozpoczynają się zabiegi spekulacyjne (prym wiedzie tu Lech Grobelny, jeden z monopolistów na rynku walutowym, który zakłada BKO – Bezpieczną Kasę Oszczędności, ale świetne interesy robią też pomniejsi cinkciarze). Dochodzi do tego, że w Łodzi cena dolara w ciągu jednego dnia skacze o 100 procent. W końcu Narodowy Bank Polski ogłasza, że BKO i Lech Grobelny nie mają uprawnień do wykonywania czynności bankowych.

• • •

To, co się dzieje w kraju, nie napawa szczególnym optymizmem. Ludzie są naprawdę zmęczeni, związek Solidarność naprawdę słaby, a gospodarka naprawdę na dnie dna.

A młodzi w dużych miastach, jak to młodzi, co rusz robią zadymy – a to obrzucą kamieniami radziecką placówkę dyplomatyczną, a to pikietę wystawią przed domem partii, a to po prostu ganiają się z ZOMO-wcami…

Małgosię Szumowską już rok temu, gdy zanosiło się na rozwalenie strajku okupacyjnego w Nowej Hucie, tato prosi o przewiezienie jakiejś kasety solidarnościowej z nowohuckich Mistrzejowic do centrum miasta, bo „ciebie, córuś, nie będą sprawdzać”…

Właśnie w takiej zadymie, gdzieś w lutym 1989 roku, Szumowska przechodzi swój najfajniejszy chrzest polityczno-bojowy. Przez Kraków przewalają się zadymy młodzieży obrzucającej czym się tylko da konsulat radziecki.

– Ustawialiśmy na Plantach barykady z koszy i przewróconych ławek, siadaliśmy w kucki w poprzek Gertrudy, żeby zatrzymać ZOMO, potem uciekałam i zebrałam jakąś pałą po plecach, a wreszcie zobaczył mnie z wielkim kijem jakiś zachodni fotoreporter i zrobił mi całą sesję zdjęciową w chmurach gazów przed sowiecką ambasadą. Tato, gdy się o tym dowiedział, był po prostu załamany. A ja cała dumna… Bo tak naprawdę to nie miałam pojęcia, co się dzieje, dla mnie się wtedy liczył ten odlot, no po prostu fan. Ale tacie to się bardzo nie podobało.

A tato Maciek Szumowski (rocznik 1939, w latach 70. autor kultowego cyklu dokumentalnego Polska zza siódmej miedzy, w 1980 – naczelny „Gazety Krakowskiej”, skąd zostaje usunięty w stanie wojennym) robi od roku filmy w podziemnej Niezależnej Telewizji Kraków-Nowa Huta, działa w Solidarności i chce zwycięstwa drużyny Lecha.

• • •

Marcin Meller, starszy niż Szumowska – w czerwcu 1989 roku ma dwadzieścia jeden lat, jest jednym z bardziej znanych działaczy Niezależnego Zrzeszenia Studentów. Rozgłos przyniosło mu zwłaszcza wystąpienie w transmitowanej przez telewizję jesienią 1988 roku dyskusji młodzieży z Leszkiem Millerem, wówczas sekretarzem PZPR. Na oczach milionów widzów wypalił aparatczykowi prosto w oczy, że póki rząd nie zacznie negocjować z młodzieżą, dopóty będzie krążyć hasło „A na drzewach zamiast liści będą wisieć komuniści”. Niektórzy kojarzą, że Marcin jest synem profesora Stefana Mellera, cenionego historyka, badacza dziejów rewolucji francuskiej (potem ambasadora RP w Paryżu i Moskwie). Swoje robi też ostre życie towarzyskie, które prowadzi z przyjaciółmi.

W przeciwieństwie do wielu znajomych nie chce być członkiem komisji wyborczej. Jest radykalny nawet jak na radykalny NZS: uważa, że wybory są zbyt daleko idącym kompromisem. Narzeka: „Co to za wybory, skoro nie można ich wygrać?”.

Boi się, że komuniści nie będą musieli wcale uciekać się do fałszerstwa, bo Solidarność zwyczajnie polegnie w demokratycznym głosowaniu. Pesymizmem zaraża go nauczyciel angielskiego, który podaje przykład Chile, gdzie naród w podobnym plebiscycie wcale nie potępił do cna junty Pinocheta. Podobnie może być w Polsce: przecież głosują też członkowie partii, wojskowi, milicjanci, ich rodziny, a opozycja nie jest aż tak silna. To nie jest tak, że z komuną za PRL walczył cały naród. I że wszyscy pójdą głosować i skreślą reżimowych kandydatów – przestrzega jego korepetytor.

• • •

Jerzy Pilch wiosną 1989 roku jest już poważnym człowiekiem tuż po książkowym debiucie. Parę miesięcy wcześniej w emigracyjnej oficynie Puls ukazują się jego Wyznania twórcy pokątnej literatury erotycznej.

– Wiosną pojechałem w związku z tym do Londynu. Wydanie pierwszej książki i podróż na Zachód… Oba te wydarzenia wprawiły mnie w lepszy nastrój. Na dodatek kroiła mi się praca w „Tygodniku Powszechnym”, co wtedy uchodziło za wielki zaszczyt. A jeszcze w tygodniu przedwyborczym poszedłem się ostrzyc do zakładu fryzjerskiego przy rondzie Mogilskim – dziś już nieistniejącym. Jedna z tamtejszych fryzjerek wygłosiła wtedy frazę, która mi się bardzo spodobała, a po latach okazała się prorocza: „Ja głosuję na Solidarność, a potem niech będzie burdel, jaki chce”. To pokazywało, że naród jednak jest mocno za opozycją.

Więc Pilch zagłosował.

– Po południu już były pierwsze telefony – właśnie, że padła ta lista krajowa. Oczywiście pojawiła się euforia w sensie ścisłym. Choć wszyscy wiedzieli, że takie euforie mogą się źle skończyć. Przecież podobna euforia nastąpiła w sierpniu 1980 roku po bezpośredniej transmisji podpisania porozumień tym groteskowym długopisem przez Lecha Wałęsę. I wiadomo, co stało się potem. Tym razem – jak doszły wiadomości, że te wybory komuniści przegrali do dna – euforia nie była jednak zakłócona tą złą pamięcią. Pewnie dlatego, że obrady Okrągłego Stołu trwały tak długo i przez ten czas opozycja została jakby zalegalizowana mocą samej obecności na ekranach telewizora.

Pewnie, lud nie poszedł masowo do urn w tym historycznym momencie. Ale wiedziałem, że jedna fryzjerka poszła i oddała – tak jak ja – głos na Solidarność. I razem wygraliśmy.

• • •

Wybory kończą się zdecydowanym zwycięstwem kandydatów Komitetu Obywatelskiego. Już w pierwszej turze (tej z 4 czerwca) uzyskują 160 na 161 możliwych miejsc w Sejmie (bo tylko tyle – 35 procent – poselskich foteli przewidywał dla opozycji kontrakt polityczny zawarty parę tygodni wcześniej przy Okrągłym Stole). W całkiem już demokratycznych wyborach do Senatu opozycja z marszu wywalczyła 92 na 100 mandatów. Klęskę ponosi tzw. lista krajowa, na której umieszczono liderów PZPR – odpada 33 spośród 35 (przepadli między innymi Jaruzelski, Kiszczak, Rakowski).

W tym historycznym bądź co bądź momencie do urn poszło tylko 62 procent uprawnionych Polaków (w drugiej turze jeszcze mniej, tylko 25 procent). A przecież za komunizmu głosować chodziło dużo więcej ludzi – choć wybory były wtedy fasadą i służyły legitymizowaniu władzy partii.

• • •

Tak, frekwencja nie oszałamia. Lecz skala poparcia dla opozycji zaskakuje Mellera. Myślał, że będzie dużo gorzej. Ale radość jest ważniejsza niż zdumienie. Po latach powie:

– Okazało się, że wbrew moim uprzedzeniom Solidarność jak najbardziej te wybory wygrała, bo przecież w końcu przejęła władzę.

• • •

Równocześnie do Polski dochodzą pierwsze informacje o krwawej masakrze, jaką – właśnie 4 czerwca! – komuniści chińscy na placu Tiananmen urządzili zwolennikom demokratyzacji. Relacje i zdjęcia z Pekinu są o wiele bardziej wymowne i realne niż mgliste spekulacje o nieuchronnym upadku reżimów komunistycznych. To tylko z dzisiejszej perspektywy rozpad bloku wygląda lekko, łatwo i przyjemnie. W rzeczywistości kolejne reżimy w Europie Wschodniej padały tak szybko dlatego, że wyłom uczynił Okrągły Stół w Polsce.

Rozpoczynamy nasze obrady w świetle jupiterów, a za oknami jest smutek i strach przed biedą. (…) Na naszych oczach Europa i świat rozwijają się w szybkim tempie. A my stoimy w miejscu. Nowoczesność oglądamy na obcych filmach i w witrynach dewizowych sklepów. (…) Chodzi o to, żeby Polacy poczuli się gospodarzami we własnym kraju

6 lutego, Lech Wałęsa podczas inauguracji obrad Okrągłego Stołu

Ale PRL jest znaczącym elementem Układu Warszawskiego. Uznaje to także Zachód. Stacjonuje tu kilkadziesiąt tysięcy żołnierzy sowieckich. Owszem, Michaił Gorbaczow daje do zrozumienia, że ZSRR tym razem w Polsce nie będzie interweniować (dlatego zresztą mógł rozpocząć się Okrągły Stół). Tyle że wcale nie jest powiedziane, że Gorbaczow wytrwałby przy swoim zdaniu, gdyby do kompromisu nie doszło. Jest też oczywiste, że partia wciąż rządzi wojskiem i policją. Te wcale nie są w rozsypce: jakoś nie było kłopotów z mobilizacją ZOMO-wców, by w maju 1989 roku, a więc tuż przed wyborami – spałowali w Krakowie demonstrację przeciwników Okrągłego Stołu. To, czy podejmą akcję, czy nie, zależy wyłącznie od tego, jaki dostaną rozkaz. Kto jest tak odważny, że ze stuprocentową pewnością zaręczy, iż LWP i ZOMO odmówiłyby wykonania polskiej wersji Tiananmen?

6 czerwca odpowiedzialni w PZPR za kontakty z opozycją gen. Kiszczak, Ciosek i Gdula w rozmowie z Geremkiem i Mazowieckim straszą unieważnieniem wyborów i kontrofensywą partyjnej konserwy.

• • •

Dziesięć lat później namówiliśmy historyka prof. Andrzeja Paczkowskiego na serię pytań z cyklu „Co by było, gdyby…”.

Historia jest kapryśną nauczycielką życia, ale nie każdego uczy tego samego

6 lutego, gen. Kiszczak podczas inauguracji obrad Okrągłego Stołu

Czy władza PRL mogła unieważnić czerwcowe wybory?

„Mogła. I to nawet z powołaniem się na konstytucję” – przyznał, choć zanegowanie ich byłoby wielkim wstrząsem i mogłoby spowodować gwałtowną reakcję. „Trudno jednak powiedzieć, jaką przybrałaby ona skalę i formę. W ramach mobilizacji na okres kampanii wyborczej opozycja zbudowała już struktury logistyczne: miała lokale, telefony, parę maluchów. Lecz przecież nie równały się one do stanu posiadania Solidarności sprzed 13 grudnia 1981 roku, gdy w każdej fabryce były komitety zakładowe, w każdym województwie dobrze wyposażone zarządy regionów. A wiemy, jak się skończyło” – oceniał prof. Paczkowski. Powiedział też, że iluzją były nadzieje, że po stronie opozycji stanęłaby, przykładowo, przynajmniej część wojska i milicji. „Wojsko jest demokratyczne, ale ten aparat nie był skorumpowany przez pozakoszarową rzeczywistość: żył we własnym świecie. Można sobie wyobrazić, że któryś z dowódców dywizji odmawia wykonania rozkazu. I co robi ta dywizja? Czy jego zastępca ds. polityczno-wychowawczych wyciąga pistolet i go zabija, czy też wystarczy, że jedna dywizja nie wychodzi z koszar i jest po stanie wojennym? Bo wszystkie inne wracają – oczywiście na rozkaz, jako że ta niesubordynacja oznacza, że nie działa cały instrument” – argumentował Paczkowski.

Bo choć władza miała wygodną furtkę prawną, to nie było już woli politycznej. Paczkowski za symboliczną uznał scenę z posiedzenia Sekretariatu Komitetu Obrony Kraju po pierwszej turze wyborów, kiedy to gen. Jaruzelski straszliwie się żachnął na retoryczną chyba sugestię szefa MON gen. Floriana Siwickiego: „Drugi stan wojenny?”. „Bo tak jak Gierek bał się strzelania, tak Jaruzelski bał się wprowadzenia drugi raz stanu wojennego” – tłumaczył Paczkowski.

Swoje robiło i to, że Jaruzelski i Kiszczak, ale też Siwicki, Ciosek i paru ich najbliższych współpracowników byli już tak wkręceni w maszynę negocjacji, że gdyby je zawetowali, to sami musieliby odpaść z gry. Nie dotyczyło to jednak innych prominentów, nie mówiąc o rzeszy funkcjonariuszy SB, milicji czy kadry wojskowej. Im zmiany musiały się kojarzyć – słusznie zresztą – z rewolucją (a w ich frazeologii – z kontrrewolucją). Ludzie komunistycznej nomenklatury musieli obawiać się co najmniej utraty uprzywilejowanej pozycji. Znamienne, że Mieczysław Rakowski – jako nowy I sekretarz partii – opracowuje w sierpniu 1989 roku serię apeli wzywających klasę robotniczą do mobilizacji itd.

Nie bez powodu Krzysztof Kozłowski – już z perspektywy i z wiedzą, jaką zdobył, będąc pierwszym niekomunistycznym ministrem spraw wewnętrznych w rządzie Tadeusza Mazowieckiego – przyzna potem:

„Buńczuczność Służby Bezpieczeństwa i wojska czuło się nawet jesienią 1989 roku. Tak naprawdę jeszcze wtedy rząd Mazowieckiego mógł zostać zlikwidowany przez nawet małą, byle uzbrojoną, grupę związaną ze starym systemem. Później, przez wiele miesięcy 1990 roku jedyną siłą, na którą naprawdę mógł liczyć Mazowiecki w razie oporu wobec zmian w Polsce, były Nadwiślańskie Jednostki Wojskowe MSW. Planując na wypadek ataku osłonę gmachów czy ludzi rządu, mogliśmy się oprzeć jedynie na tych paru tysiącach żołnierzy. Kłopot w tym, że były to oddziały mało warte w skali wojskowej. Co do lojalności kadry oficerskiej armii były spore wątpliwości. Różnie mogły zachować się też likwidowana SB, a nawet reformowana milicja. Opór starego porządku pękł dopiero w roku 1990. Symbolem, że coś się zawaliło, była samolikwidacja PZPR” („Tygodnik Powszechny” z 21 lutego 1999 roku).

Tak czy owak, już choćby ze względu na wymogi konstytucji opozycja musi zgodzić się na zmianę ordynacji wyborczej pomiędzy turami głosowania – tak żeby w końcu zgodziła się liczba posłów.

Druga tura wyborów do reszty upokarza koalicję. Komitet Obywatelski zdobywa 161. ostatni brakujący mandat w Sejmie i 8 z 9 pozostałych miejsc w Senacie (jeden mandat zdobywa niezależny milioner Henryk Stokłosa). Mało tego – aż 55 posłów z puli koalicyjnej (w tym 21 należących do PZPR) wchodzi do Sejmu dzięki poparciu Solidarności.

Po wyborach narzuca się jeden wniosek: opozycja może i powinna zażądać więcej, niż wynegocjowała przy Okrągłym Stole. 3 lipca Adam Michnik w artykule formułuje więc postulat: „Wasz prezydent – nasz premier”. Przekonuje:

„Polsce potrzebny jest teraz silny i wiarygodny układ władzy. Nie wystarczą żadne zmiany fasadowe: zastąpienie jednego drugim spośród kandydatów na prezydenta czy premiera. Dlatego twierdzę: roztrząsanie osobistych przewag generałów Jaruzelskiego i Kiszczaka jest droga fałszywą. (…) Potrzebny jest układ nowy, możliwy do zaaprobowania przez wszystkie siły polityczne. Nowy, ale gwarantujący kontynuację. Takim układem może być porozumienie, na mocy którego prezydentem zostanie wybrany kandydat z PZPR, a teka premiera i misja sformowania rządu powierzona kandydatowi Solidarności.

Taki prezydent będzie gwarantował ciągłość władzy, umów międzynarodowych i wojskowych sojuszy. Taki rząd będzie miał mandat ogromnej większości Polaków i zagwarantuje konsekwentną zmianę systemu gospodarczego i politycznego. Tylko taki układ władzy może zrealizować w praktyce postulat »wielkiej koalicji« i ma szanse otrzymać odpowiednią pomoc dla odbudowy gospodarczej kraju, i będzie to układ wiarygodny dla Polski i świata”.

Propozycję Michnika niemal cały obóz Solidarności uznaje za przedwczesną. Tadeusz Mazowiecki w „Tygodniku Solidarność” odpowiada Michnikowi artykułem Spiesz się powoli. 19 lipca Zgromadzenie Narodowe wybiera Jaruzelskiego na prezydenta, ale staje się to możliwe tylko dlatego, że w ostatniej chwili kilku parlamentarzystów KO oddaje nieważne głosy.

• • •

Jerzy Pilch z dystansem patrzy na perypetie z dogrywką po pierwszej turze głosowania i z wyborem Jaruzelskiego na prezydenta:

– Geremek powtarza w kółko w telewizji „pacta sunt servanta” i ja to biorę z całą naiwnością. Choć przecież nie boję się jakiegoś nowego stanu wojennego: tego, że znowu się obudzimy z wyłączonymi telefonami i przemówieniami gen. Jaruzelskiego o zagrożeniu socjalizmu. Bo co prawda mur jeszcze w Berlinie stoi, ale na ulicach już pojawiają się jacyś Rumuni, Niemcy z NRD jadą przez Polskę do RFN itd. Widać, że się to luzuje.

• • •

Tak, opozycja skrupulatnie wywiązuje się z okrągłostołowego układu. Spora część opinii społecznej patrzy na to krzywo, a w każdym razie oczekuje równie wielkodusznych gestów ze strony obozu rządzącego, na przykład w postaci wycofania z pierwszego szeregu zgranych polityków i zastąpienia ich reformatorami. Tymczasem 30 lipca Mieczysław Rakowski zostaje I sekretarzem KC PZPR, a 2 sierpnia na premiera powołany zostaje generał Czesław Kiszczak.

Co gorsza, ostatecznie rozlatuje się gospodarka. W lipcu rząd zamraża ceny i płace, a od 1 sierpnia – bez żadnego przygotowania – urynkawia ceny żywności. Skutkiem jest niewyobrażalny chaos. Kurs dolara zmienia się nawet kilka razy dziennie, a roczna inflacja wynosi 640 procent.

W tej sytuacji nikt z opozycji nawet nie myśli o poparciu rządu Kiszczaka, który po dwóch tygodniach rezygnuje z próby jego utworzenia. 16 sierpnia Lech Wałęsa spotyka się z Romanem Malinowskim (ZSL) i Jerzym Jóźwiakiem (SD) i ogłasza, że nowa koalicja jest gotowa stworzyć rząd. Pomysł Michnika staje się faktem.

Wieczorem dnia następnego w warszawskim Hotelu Europejskim Wałęsa oznajmia Tadeuszowi Mazowieckiemu: „Pan będzie premierem”. – Intelektualista nie kryje zdziwienia.

Mazowiecki się waha. Pyta Krzysztofa Pusza, sekretarza Wałęsy: „Jak być premierem, panie Krzysiu, mając z jednej strony Wałęsę, a z drugiej Jaruzelskiego? Przecież pana szef będzie się do wszystkiego wtrącał!”.

Po nocy spędzonej nad rozważaniem wszystkich za i przeciw Mazowiecki, rankiem, przyjmuje propozycję. Od czasu czerwcowych wyborów polityk ten z własnej woli nie jest w centrum wydarzeń. Kieruje „Tygodnikiem Solidarność”, nie kryje braku entuzjazmu dla pomysłu Adama Michnika „Wasz prezydent, nasz premier”.

W tydzień po kolacji w Hotelu Europejskim nowy premier, stojąc przy sejmowej mównicy, wygłasza przemówienie. Kończy je słowami: „Rząd sam niczego nie uzdrowi. Musimy to zrobić wspólnie. Polska będzie inna, jeśli zechcą tego wszyscy”. I przystępuje do formowania gabinetu.

O skali przełomu niech świadczy choćby to, że nikt już wtedy nawet nie wspomina o stercie ustaleń przyjętych parę miesięcy temu w trakcie żmudnych negocjacji Okrągłego Stołu.

• • •

Marcin Meller prawie zaraz po czerwcowych wyborach wyjeżdża na kilka miesięcy do Paryża. Długo jeszcze traktuje powyborczy czas jako powtórkę tzw. karnawału Solidarności z okresu 1980–1981. W tyle głowy wciąż ma poczucie, że czerwoni – jak przed laty – mogą choćby i siłą przekreślić wszystkie ustalenia Okrągłego Stołu. W końcu uwierzy w trwałość zwycięstwa, ale dopiero… we Francji:

– Pojechałem na trzy miesiące do Paryża. Któregoś dnia wracałem do domu po jakiejś całonocnej imprezie i w metrze kupiłem poranną gazetę. To w niej zobaczyłem newsa – nie było przecież SMS-ów ani internetu – że w Polsce kandydatem na szefa rządu jest Tadeusz Mazowiecki. Jeszcze nie premierem, ale kandydatem. Przemknęło mi przez myśl: Cholera, czy jestem aż tak pijany?! Musiałem przeczytać raz jeszcze. Tego ranka pojąłem, że tego nie da się już zatrzymać i odkręcić. Korzystnych zdarzeń było już za dużo. Dynamika historii osiągnęła punkt krytyczny. Wtedy na tej paryskiej ulicy byłem chyba bardziej szczęśliwy niż 4 czerwca.

Gruba kreska. Jedno stwierdzenie – a raczej jego karykatura – z exposé Mazowieckiego przeszło do historii i zaciążyło na losie zarówno pierwszego rządu III RP, jak i jej samej: „Rząd, który utworzę, nie ponosi odpowiedzialności za hipotekę, którą dziedziczy. Ma ona jednak wpływ na okoliczności, w których przychodzi nam działać. Przeszłość odkreślamy grubą linią. Odpowiadać będziemy jedynie za to, co uczyniliśmy, by wydobyć Polskę z obecnego załamania”.

Tekst exposé Mazowiecki przygotowywał w podwarszawskich Laskach w noc poprzedzającą jego wygłoszenie. Doradzali mu starzy współpracownicy z „Tygodnika Solidarność” oraz synowie Wojciech i Adam. W pewnym momencie Wojciech Mazowiecki pyta ojca: – Z tą grubą linią… Jesteś pewien, że chcesz to powiedzieć? Wątpliwości ma też Duriasz, ale Mazowiecki odpowiada: Com napisał – napisałem.

Określenia „gruba linia” przez wiele miesięcy nikt nie zauważał, zostało wyciągnięte dopiero na wiosnę 1990 jako jeden z motywów „wojny na górze”.

Jerzy Jedlicki w artykule do księgi pamiątkowej Tadeusz Mazowiecki. Polityk trudnych czasów (Warszawa 1997) podsumuje:

„Wyjaśnienia nie zdały się na nic. Lapidarne oświadczenia, sentencje, hasła, raz puszczone w obieg, wiodą żywot własny i od swych ojców zgoła niezależny. Z grubej linii zaraz zrobiła się gruba kreska i zaczęła krążyć po szpaltach gazet, po izbach sejmowych i wiechach jako list żelazny wystawiony rzekomo przez solidarnościowego premiera wodzom i pachołkom realnie kiedyś istniejącego socjalizmu. Jako uwolnienie ich od odpowiedzialności moralnej i prawnej. I nic się już na to nie poradzi”.

Na siedzibie rządzącej w naszym kraju partii czytaliśmy niedawno hasło: „Nie ma wolności bez odpowiedzialności”. Sądzę, że to hasło zostało błędnie sformułowane. Bardziej słuszna byłaby formuła: „Nie ma odpowiedzialności bez wolności”

6 lutego, Jerzy Turowicz, przyjaciel Tadeusza Mazowieckiego, podczas inauguracji obrad Okrągłego Stołu

W Kongresie USA. Wałęsa dostępuje zaszczytu rzadkiego dla cudzoziemców niepełniących oficjalnych funkcji państwowych: przemawia przed połączonymi izbami Kongresu Stanów Zjednoczonych. Amerykanie honorują w ten sposób przywódcę ruchu, który doprowadził do upadku komunizmu. Wizyta lidera Solidarności w Waszyngtonie i przyznanie mu Medalu Wolności są efektem działań polskiego lobby (między innymi Jana Nowaka-Jeziorańskiego i Zbigniewa Brzezińskiego) wspieranego przez amerykańskich przyjaciół – zwłaszcza ówczesnego ambasadora USA w Warszawie Johna Davisa. 15 listopada 1989 roku sala Kongresu jest nabita po brzegi. Gdy tylko pojawia się Wałęsa, kongresmani wstają. Burza oklasków trwa kilka dobrych minut. Wreszcie Wałęsa zaczyna: „We, people… My, naród…”. Wszyscy znowu zrywają się z miejsc. Kolejne minuty owacji na stojąco. Pomysł rozpoczęcia mowy cytatem z preambuły do amerykańskiej konstytucji ujmuje gospodarzy. Autorem jest Kazimierz Dziewanowski, doświadczony publicysta specjalizujący się w problematyce międzynarodowej, a potem ambasador Rzeczypospolitej w USA. Wrażenie potęguje sposób, w jaki angielską wersję przemówienia odczytuje Jacek Kalabiński, doskonały dziennikarz radiowy (m.in. wieloletni korespondent RWE). Wydawało się, że z racji ciągle zrywających się oklasków przemówienie nigdy się nie skończy. Zarówno Nowak, jak nieskory zwykle do emocji Brzeziński, słuchając Wałęsy i widząc, jakie wrażenie wywarł na amerykańskich decydentach, płaczą ze wzruszenia i radości. Nowak wspomina potem: „Wałęsa zachowywał się godnie, a jego sylwetka robiła ogromne wrażenie. Przeciętne amerykańskie dziecko znało dwa polskie nazwiska: Jana Pawła II i Lecha Wałęsy. Polska była naprawdę w centrum świata”.

Nadto pilnym zadaniem było przekonanie Stanów Zjednoczonych, by wsparły zabiegi Leszka Balcerowicza o miliard dolarów na fundusz zabezpieczający wymienialność złotówki, bez której reformy ekonomiczne nie mogły się udać. W dalszej perspektywie szło o redukcję kolosalnego długu po PRL i pozyskanie sympatii Waszyngtonu w staraniach o uznanie przez Niemcy polskiej granicy zachodniej.

Stosunki z Niemcami. Symbolem polsko-niemieckiego pojednania i nowych relacji międzypaństwowych staje się msza święta z udziałem premiera Mazowieckiego i kanclerza RFN Helmuta Kohla w Krzyżowej – miejscowości będącej w czasie II wojny światowej siedzibą niemieckich przeciwników reżimu Hitlera. Pod koniec nabożeństwa na wezwanie „Przekażcie sobie znak pokoju” obaj politycy długo się obejmują. Znakiem czasów jest i to, że kanclerz musi przerwać swoją wizytę w Polsce na wieść o upadku muru berlińskiego.

Bez PRL. 29 lipca rząd Rakowskiego znosi urzędowe ceny żywności (poza pieczywem, mlekiem i odżywkami dla niemowląt), a 1 sierpnia – kartki na mięso; 29 września rozwiązane zostaje ZOMO (Zmechanizowane Oddziały Milicji Obywatelskiej, używane dotąd do zwalczania demonstracji ulicznych); 16 listopada w Warszawie rozpoczyna się demontaż pomnika Feliksa Dzierżyńskiego; 23 listopada przestają istnieć ORMO (Ochotnicza Rezerwa Milicji Obywatelskiej) i Urząd do spraw Wyznań; 26 listopada satelickie przez lata wobec partii komunistycznej Zjednoczone Stronnictwo Ludowe na nadzwyczajnym kongresie przekształca się w Polskie Stronnictwo Ludowe „Odrodzenie”; 29 grudnia Sejm usuwa z konstytucji zapis o kierowniczej roli PZPR, sojuszach i socjalistycznej gospodarce; przywraca też dawną nazwę państwa – Rzeczpospolita Polska – oraz godło – orła w koronie, a określenie „państwo socjalistyczne” zostaje zastąpione sformułowaniem „państwo demokratyczne”.

Polowe łóżko. Jest to rozkładana metalowa konstrukcja, obciągnięta brezentem. To ono jest, nomen omen, prawdziwą kolebką wolnego rynku w Polsce po 1989 roku. A jego ojcem jest Mieczysław Wilczek, członek partii komunistycznej i minister przemysłu w ostatnim rządzie czasów PRL. To on w 1988 roku przeforsował liberalną ustawę o przedsiębiorczości, której ideę doskonale wyrażał już pierwszy artykuł: Podejmowanie i prowadzenie działalności gospodarczej jest wolne i dozwolone każdemu na równych prawach, z zachowaniem warunków określonych przepisami prawa. Regulacja umożliwiła każdemu, kto tego chciał, otwarcie własnego biznesu – choćby w postaci ulicznego handlu z polowego łóżka. Efektem było nie tylko pobudzenie i częściowa przebudowa struktury rodzimej gospodarki, ale też aktywizacja Polaków oraz epokowa zmiana mentalna.

Jednak do pełni sukcesu potrzeba było jeszcze prywatyzacji państwowych firm i zlikwidowania państwowego nadzoru nad gospodarką oraz ograniczenia inflacji. Tego dokonał zaś dopiero Leszek Balcerowicz wraz z patronującym mu rządem Tadeusza Mazowieckiego.

Szczepkowska. „Proszę państwa, 4 czerwca skończył się w Polsce komunizm” – to proste zdanie, wypowiedziane 28 października 1989 roku, przeszło do historii. Choć było stwierdzeniem oczywistości, to u wielu wywołało szok, pomieszany z radością. Zasadnicze znaczenie miał fakt, że padło w głównym wydaniu Dziennika Telewizyjnego TVP (a przypomnijmy, że innych stacji wtedy nie było), w którym – choć od przełomowych wyborów minęło już prawie pół roku – wciąż panowali ludzie i duch PRL. Rolę grało również to, że wygłosiła je ceniona aktorka – i zrobiła to z właściwym sobie kunsztem, robiąc z sytuacji niemal teatralne przedstawienie.

Jesteśmy wreszcie we własnym domu. Nie stój, nie czekaj. Co robić? Pomóż!

Ernest Bryll, hasło inicjatywy Artyści dla Rzeczypospolitej

W efekcie Joanna Szczepkowska osiągnęła swój cel: jak bowiem wspomina, chodziło jej o wstrząśnięcie widzami i uświadomienie im, że od niedawna żyją przecież w wolnym kraju, a Polska jest już po drugiej stronie muru (świat wciąż podzielony był na dwa obozy, a mur berliński ciągle stał nienaruszony). Jak wspomina, pomysł zrodził się, kiedy chodząc warszawskimi ulicami, widziała wiele zmęczonych i smutnych twarzy rodaków, a przypadkiem dostała wówczas propozycję wywiadu dla Dziennika, z racji swojej nowej roli w teatrze. To podczas niego, zapytana o plany, poczekała, aż operator zrobi zbliżenie na jej twarz i, starając się panować nad emocjami, wypowiedziała nieoczekiwaną kwestię. Znamienne jest też, że mimo iż nie była to wypowiedź na żywo, telewizja zdecydowała się na jej emisję.

O sile rażenia happeningu świadczy lawina gratulacji i podziękowań, jakimi potem obsypano Szczepkowską. Na bramie Uniwersytetu Warszawskiego zawisł nawet transparent z napisem „Joanna Szczepkowska niech żyje!”. 

Sama aktorka nie zakończyła na tym swej pozateatralnej aktywności: stała się wziętą felietonistką i wielokrotnie zabierała głos w sprawach publicznych.

Lech Wałęsa

W czerwcu roku 1989 zwycięstwo było nasze, bo był Lech Wałęsa. Warto przypomnieć młodszym chwyt reklamowy solidarnościowej opozycji z kampanii wyborczej: każdy kandydat Solidarności robił sobie zdjęcie z Wałęsą na wyborczy plakat. I nawet najuczciwsi opozycjoniści, jeśli startowali bez zdjęcia z przewodniczącym, przegrywali bezdyskusyjnie.

I choć jesień była Mazowieckiego, to jednak nad całym rokiem unosił się duch Lecha W.

Wałęsę poznaliśmy jak wszyscy przeciętni Polacy – za pośrednictwem telewizji, podpisującego porozumienia sierpniowe.

Bereś pamięta, jak się wzruszał przed telewizorem na widok Wałęsy trzymającego wielki długopis z Papieżem. Potem było piętnaście miesięcy karnawału i przez cały ten czas to właśnie Wałęsa był dla nas punktem odniesienia. W każdym razie na pewno nie zdążyliśmy, jak wielu, znielubić go. A jego bohaterska postawa w internowaniu i kolejnych latach była dla nas niczym innym jak dowodem jego wielkości. Od jesieni 1982 roku wydawaliśmy podziemny dwutygodnik „Promieniści”, nic więc dziwnego, że w pewnym momencie wysłaliśmy nawet naszego krakowskiego emisariusza (ech, ta konspiracja) do Gdańska, na osiedle Zaspa, do Wałęsy. Gdy wrócił, przez dwa tygodnie grzaliśmy się w cieple opowieści z pierwszej ręki o Wałęsie.

Aż wreszcie nadszedł rok 1989 i komunizm zaczął się kruszyć. W trakcie Okrągłego Stołu, w lutym 1989 roku, Wałęsa zjawia się w Krakowie – obwożą go jak gwiazdora, od razu przykleili się do niego dziwni ludzie, a do tego zapowiedziano, że Solidarność będzie walczyła o prawo wydawania prasy związkowej (a więc nie naszego tytułu) – słowem: mieliśmy poczucie, że jak idą wolności frukta, to szarzy bojowcy, tacy jak my, zostaną wykiwani. Kiedy więc nadludzkimi wysiłkami dopychamy się na chwilę do Wałęsy, pierwsze nasze pytanie (wraz z nami Wałęsę upolował Jerzy Skoczylas, trzeci z Promienistych), siłą rozżalonego rozpędu, było takie: „Panie przewodniczący – dla jasności: popieramy pańską linię polityczną. Pluralizm został wywalczony między innymi dzięki panu. Ale: czy jesteśmy panu jeszcze do czegoś potrzebni? Ostatnio obraca się Pan wyłącznie w kręgu Kiszczaka i dziennikarzy »Polityki«…”.

Odpowiedź była błyskawiczna jak w ping-pongu, który Wałęsa zawsze uwielbiał: „Macie rację. Mnie jesteście niepotrzebni. Potrzebni jesteście Polsce”.

Na sporą chwilę nas zatyka, a gdy próbujemy podnieść sprawę gwarancji dla wolnej prasy, nasz rozmówca dobija nas, pół żartem, pół serio mówiąc: „Ilu malarzy, artystów, z głodu umierało, a potem się okazało, że byli świetni. Podobnie i dla was może zdarzyć się coś takiego. Ale to jest taka ironia życia. Natomiast ja będę pamiętał i będę wam pomagał…”.

(To na szczęście nie było potrzebne…).

Były to początki Okrągłego Stołu, więc zasadne było pytanie, czy należało siadać do rozmów z ekipą stanu wojennego. Odpowiedź była obrazowa: „Mamy trzy drogi: jedni to ci od stanu wojennego, drudzy to ci, którzy nie chcą rozmawiać z nikim, i trzeci to ci, którzy chcą z nami rozmawiać, ale się nie liczą. No więc został taki wariant…”.

Równie swobodnie odpowiadał też na zarzuty, że jest świetnie ustawiony materialnie, a chce być przywódcą związkowym w biedniejącym kraju. „Żeby było jasne: nie jestem żadnym milionerem. Żyję troszeczkę lepiej niż inni, ale dlatego, że odwaliłem chałturę. Chałtura to wiecie na czym polega? W końcu chciano wydać mi książkę, a ja sobie niejako dodatkowo zachałturzyłem, to znaczy dorobiłem sobie na lewo, zarobiłem, żeby się uniezależnić od związku, od wszystkich. Żebym był sam samorządny i niezależny (śmiech). I mało tego: 2/3 z tej chałtury oddałem dla związku. Tylko 1/3 wystarczy mi, żeby lekko żyć. Poza tym: myślę, że jak mam tylu przyjaciół, to mi nie pozwolą umrzeć”.

Były też celne bon moty. Gdy mówiliśmy o tym, że na ulicach trwają manifestacje młodych ludzi, walczących z milicją, Wałęsa nie wahał się tego skrytykować: „Niektórzy to polubili, a niektórzy mają uzasadnione pretensje, bo kiedyś dostali pałą i chcieliby oddać. Tyle że dostali od sierżanta, a inny teraz sierżant oberwie”.

A na prowokacyjne pytanie, czy elektryk Wałęsa wie, w którą stronę płynie prąd (od plusa do minusa czy odwrotnie), czy w ogóle zna się na swej zawodowej robocie, żartem odparowuje:

– O, yes! Jestem elektrykiem, zawsze chciałem być najlepszy i zresztą uważam się za najlepszego.

– Dobrze, dobrze, ale w którą stronę płynie prąd?

– To zależy od wielu rzeczy (wybucha śmiechem). Natomiast nasz prąd płynie do Europy i do świata. Ja idę z tym prądem.

• • •

Drugie większe spotkanie z Lechem W. przypada na czas jego prezydentury. W styczniu 1992 roku rządzi ekipa Jana Olszewskiego, a my ciągle pamiętamy, jak Wałęsa protekcjonalnie potraktował naszego szefa Turowicza w czerwcu 1990 roku, gdy rozpadała się Solidarność, wzywając go jak uczniaka do tablicy… Szef jednak uznaje, że należy na łamach „Tygodnika” z Wałęsą porozmawiać.

Wywiad jest wyznaczony na 10 rano i choć jedziemy z Krakowa pociągiem, który ma dojechać półtorej godziny wcześniej – spóźniamy się kwadrans.

W Belwederze służby prasowe są przerażone, uprzedzają tylko, żeby ostro zacząć, bo tylko to prezydenta może udobruchać. Gdy Wałęsa wchodzi i rzuca groźnie na raz: „Widać, że mamy wolność, bo wam nawet wolno spóźniać się na spotkanie z prezydentem”.

– Na dwa odpowiadamy w pół sekundy: „Panie prezydencie, przepraszamy, ale zapowiadał pan przyspieszenie, a tu pociągi się spóźniają”.

„Faktycznie” – te słowa prezydenta wyraźnie cieszą. Siada w fotelu:

– No dawać mi tu pierwsze pytanie.

– Panie prezydencie, czy bywają sytuacje, kiedy dyktatura jest lepsza od demokracji?

– Nie. Zawsze demokracja jest lepsza od dyktatury. Tylko że (…) ja mówię tak: demokracja jest po to, by najlepsi ludzie i najlepsze programy miały nieskrępowane szanse dojścia do samych szczytów i potem mogły się realizować. (…) Natomiast kiedy już ustalimy, kiedy już większość opowie się za czymś, to dyktatura w wykonaniu. I wielu nie rozumie tego, co mówię: ja żądam dyktatury wykonawczej. Bo jeśli coś ustalimy – to nie ma żadnych zmian. (…) Prezydent w tym wszystkim jest niedookreślony i dobrze, bo on ma w tym pomagać. Nie zamknąć się w tym ubraniu, które było uszyte na dzisiaj, tylko inicjować, prowokować, zachęcać, pilnować, dopingować. I potem jak życie wykształtuje prawo, okaże się, czy prezydent jest w ogóle potrzebny, czy lepiej, jak prezydent jest typu amerykańskiego czy niemieckiego.

Początek lat 90. to silny, destrukcyjny związek zawodowy Solidarność. Wałęsa: „(…) mówiłem coś, czego nie daliście mi możliwości przekonania, że ponieważ »Solidarność« to hasło do walki, należy ten sztandar z tym hasłem zwinąć, i powiedzieć, że była to »Solidarność« wszystkich, a teraz do pracy to każdy ma iść w swoim ubraniu: jeden w kombinezonie, jeden ze śrubokrętem, a inny w komży. Gdyby znów posłuchano starego Wałęsy, byłoby świetnie: mielibyśmy w rodowodzie zwycięstwo »Solidarności«, a do pracy poszlibyśmy w innym, pluralistycznym ustawieniu”.

Ale lata 90. to też konflikty na linii państwo – Kościół. Wałęsa: „Są wierzący praktykujący, są wierzący niepraktykujący i są praktykujący niewierzący. I ci robią największą szkodę, bo praktykują wiarę, a nie wierzą. Czasami są bardziej papiescy jak papież. I to jest niedobre”.

Ciekawie wypowiada się o rozliczeniach z PRL.

„Jeśli chodzi o rozliczanie, oczywiście ci wszyscy, którzy mają przestępstwa wszelkiego typu, muszą być rozliczeni. Tylko pamiętajmy o jednej rzeczy: że jedne przestępstwa są większe w tym pięćdziesięcioleciu, a inne są mniejsze. Nawet księża chodzili do szkoły w państwie komunistycznym i też w jakiś sposób w komunizmie żyli. A więc każdy w tym kraju, żyjąc co najmniej pięćdziesiąt lat, w jakiś sposób jest ubrudzony. Bardziej lub mniej. Jeden sprzedawczyk czy morderca – i tych trzeba rozliczyć. Natomiast trzeba pamiętać, że pięćdziesiąt lat miało swoje prawa i niemożliwe było tu żyć i nigdzie się nie dotknąć komunizmu. By nie jechać koleją komunistyczną na przykład. (…)

Stan wojenny to była największa zbrodnia na organizmie Polski. Społeczeństwo szło do przodu, było gotowe ponosić ofiary na rewolucję. I został złamany duch, wielu ludzi złamano, poniżono, wielu ludzi z różnych przyczyn zapisało się do związków. I dzisiaj są przetrąceni moralnie”.

Najdziwniej, a jak dziś wiemy – najciekawiej, było wtedy, gdy zapytaliśmy o bezpieczeństwo granic Polski. Pamiętajmy, że do NATO było wówczas daleko, do Unii Europejskiej – jeszcze dalej. Sam Wałęsa za chwilę, w marcu 1992 roku, przedstawi koncepcję NATO bis, organizacji obronnej złożonej z państw Europy Środkowej należących kiedyś do Układu Warszawskiego, której bezpieczeństwo gwarantować miałyby Rosja i NATO…

Wałęsa jednak w styczniu 1992 roku mówi coś, czego nie chce potem kontynuować:

„Jeśli myślimy w skali roku 1939 i wcześniej, to tak, to obronnie mamy najsłabsze państwo, jakie mieliśmy. Ale jeśli myślimy inaczej – że mamy dwie czy jedną atomówki albo jakieś elektrownie atomowe i że dzisiaj nikt, kto jest odpowiedzialny, nie waży się do nas wejść, bo wystarczy odkręcić zawór i wywalić wszystkich w powietrze, (…) to nikt, kto roztropny, nie pokusi się o żadne zamykanie, zabieranie itd. Kiedyś można było ukraść jakieś Zaolzie i inne rzeczy, bo to się opłacało, ale teraz – już nie”.

Kiedy nagranie z tym fragmentem puszczamy naszemu mistrzowi, redaktorowi Mieczysławowi Pszonowi, a potem samemu szefowi, śmieją się do łez. Uznają jednak, że dla dobra państwa nie można dawać takiego fragmentu, w którym wygląda, że prezydent oszalał… (Lech Wałęsa dał nam upoważnienie, aby wywiadu nie autoryzować – to też niezwykłe).

Jednak w kilka lat później, gdy robiliśmy wywiad z ministrem obrony narodowej Januszem Onyszkiewiczem, opowiedział nam, jak to Lech Wałęsa zlecił wywiadowi prace studyjne na temat „Jak pozyskać z terenów rozpadającego się ZSSR głowicę nuklearną”!

Tymczasem jednak, w 1992 roku, w rozmowie wracamy też do wojny na górze. Wałęsa lekko się wycofuje:

– Jeślibyśmy oceniali tylko Polskę, to możemy mieć różne zdania i możemy mówić: prezydent się pomylił. Ale popatrzmy gdzie indziej, gdzie nie było takiego prezydenta i też była wojna na górze, w Czechosłowacji, na Węgrzech…(…)

– Panie prezydencie, jest jedna co najmniej drażliwa sprawa związana z tamtym okresem. Owszem, w wielu sprawach się pomyliliśmy, oceniając pana, ale pamiętamy jedną rzecz, która nam akurat mocno zapadła w pamięci… Jesteśmy z pisma, którego szefem jest Jerzy Turowicz. I pamiętamy słynne posiedzenie Komitetu Obywatelskiego, kiedy pan bardzo obcesowo wezwał go do tablicy. Czy to było w porządku?

– Nie. (…) Co do formy, co do zręczności można mieć wiele obiekcji, ponieważ ja idę na skróty, ja nie mam czasu, nie będę się wdawał w polemiki. Ja tylko mówię, powtarzam, proszę… Raz mi się udaje, raz nie… Ale gdyby mnie wtedy posłuchano i poszerzono ten komitet poszerzony, to porozumienie byłoby możliwe. Ale nie słuchano, chciano się utrzymać tylko w tym małym gronie wielkich bohaterów, a nie zauważano nowego, narastającego procesu, który ma swoich bohaterów i musi zdmuchnąć stare układy.

Myślimy, że w małej części ten wywiad przyczynił się do tego, że w styczniu 1996 roku, po przegranych wyborach prezydenckich, Lech Wałęsa odwiedził redakcję „Tygodnika Powszechnego” i publicznie przeprosił Jerzego Turowicza za swoje słowa z roku 1990…

W pewnym momencie, w trakcie rozmowy prowadzonej w 1992 roku, co rusz zaczął pojawiać się w drzwiach gabinetu Mieczysław Wachowski i dość obcesowo przypominać Wałęsie o kolejnym ważnym spotkaniu. Ten jednak był już rozgrzany rozmową i tylko syknął: „Mietek, ty mi nie przeszkadzaj, bo to ja jestem tu za prezydenta”.

My jednak już woleliśmy wyjść…

• • •

Tym, którzy będą za sto lat zastanawiać się nad fenomenem Lecha Wałęsy, może być trudno, bo politologiczne analizy nie wyjaśnią tajemnicy jego sukcesu. (Nie mówiąc o tych, którzy sięgną – nie daj Boże! – tylko po opracowania IPN… Ci nic nie zrozumieją). Może tylko świadkowie czasów, czy ci z dołów opozycji, czy ci z jej szczytów, czy wreszcie – nawet ludzie władzy, zauważą, że w tej osobie spotkały się niespotykane w jednej paczce cechy. Błyskotliwość, ale nie dla sztuki, lecz dla przekonania dyskutantów do swoich argumentów. Przebiegłość, ale nie lisia, niska, lecz ta wysoka, służąca Polsce. Prostota myślenia – ale nie w sensie uproszczenia, lecz zmierzania do celu najkrótszą drogą. Bezdyskusyjny urok osobisty i jeszcze bardziej bezdyskusyjny patriotyzm. Jeśli dodać do tego, iż wiele jego diagnoz, przeciwko którym sami stawaliśmy jak najmocniej (choćby konieczność szybkiego podziału opozycji na różne partie w roku 1990), okazało się słusznymi rozwiązaniami, to widać, że nawet owa irytująca Wałęsowska pewność siebie w gruncie rzeczy irytuje dlatego, że ma oparcie w faktach.

A to, jakim markowym znakiem dla Polski jest Lech Wałęsa – mówić nie trzeba. Gdy wylądujesz człowieku w Ekwadorze, na wyspach Fidżi czy na Saharze Zachodniej (a wszędzie tam bywaliśmy i możemy to potwierdzić), miejscowi znają (znali) trzy tylko nazwiska: Papa Wojtyla, Kapuszczynsky i przede wszystkim trade union leader Waleza (czasami dodawano jeszcze Zibi Boniek)…

Ale rzecz nie tylko w marketingu politycznym. Ani nawet nie w wierności. Najważniejsze jest co innego: niewielu jest Polaków w historii, którzy tyle własnego dobra położyli na szali walki o wolność Polaków – i wygrali. Dlatego opluwanie go jest pluciem na nasze wspólne sukcesy.

I dlatego w szczycie IPN-owskich ataków na Wałęsę, w sierpniu 2008 roku, pojechaliśmy do niego na imieniny, aby wręczyć mu kopię dwutygodnika „Promieniści” z lutego 1989 z naszym wywiadem z nim.

Wybory 4 czerwca

„Nie śpij, bo cię przegłosują”
(jedno z haseł wyborczych Solidarności)

Fot. Tomasz Wierzejski/Agencja Gazeta: Plakat na autobusie „Głosuj na Solidarność. Lech Wałęsa”, Warszawa, maj 1989.

Ludzie wolnej Polski:
Lech Wałęsa

„Zdrowie wasze w gardła nasze!” (w czasie transmisji telewizyjnej ze sztabu wyborczego, po uzyskaniu informacji, że według prognoz wygrał wybory prezydenckie w 1990 roku)

Fot. Jerzy Gumowski/Agencja Gazeta: Lech Wałęsa podczas wiecu w stoczni, Gdańsk, 10 kwietnia 1990.

ROK 1990

kamień milowy 2

PLAN BALCEROWICZA

Trzeba zakończyć z fałszywą grą, w której ludzie udają, że pracują, a państwo udaje, że płaci

Leszek Balcerowicz w Sejmie, 17 grudnia 1989 roku

Godzina zero, kiedy wchodzi w życie plan Balcerowicza, wypada nie 1 stycznia (bo Nowy Rok), ale 3 stycznia 1990 roku.

A jeszcze w grudniu 1989 roku z półek sklepowych znika również ocet… Tymczasem kolejki zdesperowanych ludzi marzących o wizie przed ambasadami USA i Niemiec są jeszcze dłuższe, a złotówka słabnie już nie z każdym dniem, ale z każdą godziną. Od sierpnia 1989 roku, kiedy ostatni rząd RPL, rząd Rakowskiego, uwolnił ceny żywności, inflacja zamienia się w hiperinflację. Jej roczny współczynnik wynosi w grudniu już 639,6 procent, ale rekord rekordów padnie 14 marca 1990 roku: Główny Urząd Statystyczny ogłasza, że w ciągu ostatnich 12 miesięcy inflacja osiągnęła aż 1360 procent! A do tego doliczyć trzeba zadłużenie zagraniczne wynoszące ponad 43 miliardy dolarów, co w sumie stanowi prawie 65 procent całego produktu narodowego brutto i oznacza, że choć wszelki biznes w Polsce zaczyna się rozliczać w dolarach, to w kasie państwa rezerwy walutowe stopniały do zera, a wkrótce będzie trzeba zapłacić pół miliarda dolarów odsetek. Jeśli dodać do tego niemal całkowitą zapaść produkcji – to skala kryzysu dopiero staje się w pełni widoczna…

• • •

Każdy wyjazd na Zachód w epoce dawnej Polski był zawsze czymś więcej niż tylko zwykłym wyjazdem. Dlatego Krzysztof Globisz do końca życia będzie pamiętał swój pierwszy – ze „Starym” do Japonii, kraju kapitalistycznego. Było to jesienią 1989 roku, w czasie kiedy to Polak, słysząc słowo „Japonia”, myślał po pierwsze: egzotyka Orientu. Po drugie: to ten kraj, którym Polska miała się stać według obietnic Lecha Wałęsy z roku 1981 (– I liczyliśmy na to, że dowiemy się z pierwszej ręki, jak to ma być – wspomina z uśmiechem krakowski aktor). Po trzecie: ten wyjazd może być bardzo opłacalny finansowo. W ciągu miesiąca zespół „Starego” trzydzieści jeden razy wystawia Hamleta (IV) Wajdy. Dzień po dniu. Zarobione pieniądze w tym czasie przełomu są naprawdę całkiem pokaźne, tak że po powrocie z Kraju Kwitnącej Wiśni Globisz zdąży kupić – nim dolar osiągnie wartość w miarę normalną – dom na podkrakowskiej wsi, „Kopytówkę”.

Dlatego wolna Polska Krzysztofowi Globiszowi będzie się już zawsze kojarzyć jak najlepiej, to pełnia szczęścia: syn! Japonia! Dom na wsi!

• • •

Tymczasem nową gwiazdą Polski jest człek do niedawna zupełnie nieznany: prof. Leszek Balcerowicz, teraz minister finansów. W jego ekipie znajdują swoje miejsce prof. Stanisław Gomułka, dr Stefan Kawalec i dr Wojciech Misiąg, a wśród doradców – prof. Jeffrey Sachs, genialny uczeń amerykańskich doktryn liberalnych, mający za sobą między innymi zwycięstwo nad inflacją w Boliwii. Już po miesiącu prac Balcerowicz przedstawia na konferencji transmitowanej przez TVP projekt terapii szokowej, która ma doprowadzić do zdławienia inflacji i umożliwić transformację z gospodarki centralnie sterowanej na rynkową.

Balcerowicz ma trzy cele. Po pierwsze: opracować nowelizację budżetu państwa na rok 1989 oraz przygotować budżet na rok 1990. Po drugie: renegocjować spłatę długów zaciągniętych przez Gierka na Zachodzie i uzyskać zapewnienie ZSRR, że z dnia na dzień nie przerwie dostawy surowców. I wreszcie po trzecie: nie tylko opracować plan ratunkowy dla gospodarki, ale jeszcze spowodować, aby do końca roku przeszedł przez machinę Sejm – Senat – prezydent (reforma musi wejść w życie 1 stycznia 1990 roku).

Propozycje Balcerowicza – choć dla większości zjadaczy chleba niezrozumiałe poza tym, że będzie ciężej – rozpętują debatę w mediach. Jacek Fedorowicz, satyryk od lat związany z opozycją demokratyczną i zdecydowany zwolennik terapii szokowej, proroczo żartuje, że gdy przychodzi pacjent, to jedni nad nim będą debatować, podczas gdy Balcerowicz rach-ciach, znieczuli i zaaplikuje końską dawkę leku…

Siema!

powitanie używane przez Jurka Owsiaka w jego programach telewizyjnych, które weszło na długo do języka młodzieży

Udało się. Po otrzymaniu wsparcia finansowego Międzynarodowego Funduszu Walutowego i po przepchnięciu przez Sejm dziesięciu z jedenastu najbardziej niezbędnych ustaw, rozpoczęło się odliczanie do godziny zero.

Na marginesie – o Sejmie X kadencji złośliwi mówili, że jest kontraktowy, niereprezentatywny. To prawda – ale nie znaczy to, że był nieskuteczny, o czym świadczy choćby powołanie komisji nadzwyczajnej pod przewodnictwem prof. Andrzeja Zawiślaka (OKP), który od razu uprzedził jej członków, że jeśli będzie trzeba, będą pracować nawet w Boże Narodzenie. Na prośbę Balcerowicza posłowie pracowali w niedzielę 17 grudnia 1989 roku. W ciągu trzech dni (27–29 grudnia) przegłosowano niezbędne ustawy, a już 30 grudnia podpisał je prezydent Wojciech Jaruzelski.

Może i Sejm był kontraktowy – ale daj Boże, żeby wszystkie sejmy tak pracowały!

• • •

Jak wspomina Waldemar Kuczyński, w pierwszych dniach stycznia 1990 roku wszyscy są co najmniej przerażeni. Groźba, że hiperinflacja zamieni się w inflację o skali nieznanej dotychczas nowożytnemu światu, jest całkiem realna. Dość powiedzieć, że 8 stycznia ceny wzrastają tyle, ile miały wzrosnąć w ciągu całego miesiąca – 45 procent! A co będzie, jeśli do tego wszystkiego okaże się zaraz, że nie daje się utrzymać stałej ceny dolara? No i te gigantyczne podwyżki energii – o 400 procent! I ta rosnąca natychmiast liczba bezrobotnych! (W styczniu jest 56 tysięcy bezrobotnych, a na koniec lutego będzie ich już 158 tysięcy).

• • •

W styczniu 1990 roku, zaledwie pół roku po zwycięstwie Solidarności, Piwnica pod Baranami wydaje bal karnawałowy, pierwszy z wielu sławnych balów, pod hasłem „Komuno wróć!”. Rzecz odbywa się w lokalu Feniks przy krakowskim Rynku, który jeszcze zachowywał ów niepowtarzalny sznyt i szarm lokali gastronomicznych PSS „Społem” z panią Lolą w szatni i panią Stefanią w toalecie. Wystrój – maski Bieruta, Gomułki i Gierka, muzykę komponuje Jan Kanty Pawluśkiewicz do przemówienia Józefa Cyrankiewicza o tym, jak to władza robotnicza będzie odrąbywała tę rękę, która zostanie na władzę podniesiona.

W barze wódka była tylko na kartki…

Czyżby piwniczanie chcieli pokazać krakowskiej publiczności odczucia pracowników z upadłych pomorskich PGR-ów? Sprawa jest bardziej skomplikowana.

Oto kilka miesięcy wcześniej, zaraz po wakacjach 1989 roku (jak wiadomo, w wakacje Piwnica nie gra), jakoś we wrześniu, na którymś z artystyczno-programowych posiedzeń, najzupełniej poważnie zaczęto się zastanawiać, z czego będziemy teraz kpić, skoro rząd jest wreszcie nasz i trzeba mu jakoś pomagać. Grzegorz Turnau wspomina:

– Długo nad tym deliberowano i w końcu okazało się, że znaczną część programu trzeba zmienić, bo po prostu inne czasy nadeszły. Pamiętam, że to właśnie wtedy Piotr zauważył, że ta komuna to jednak była Piwnicy przydatna i tak wpadł na pomysł balu „Komuno wróć!”.

• • •

Tymczasem już w połowie stycznia widać oznaki poprawy sytuacji gospodarczej. Po pierwsze: na pustym dotychczas rynku pojawiają się towary, za które w dodatku zapłaty żąda się w złotówkach, a nie w dolarach. Po drugie: ceny tu i ówdzie zaczynają spadać, czyli działa konkurencja. Gdy np. do sklepów społemowskich rzucają mąkę po ponad 6000 zł za kilogram, natychmiast cena mąki na straganach przywożonej z odległych województw spada do 3200 zł.

I po trzecie: niemal z dnia na dzień Polacy stają się przedsiębiorcami pełną gębą, a symbolem roku jest łóżko polowe, na którym sprzedaje się wszystko od butów po świeże mięso. I to w dowolnym miejscu miasta!

Idźcie przez zboże, we wsi Moskal stoi

stały tekst w Kabarecie Olgi Lipińskiej

Jednak reformy od początku są źle przyjmowane przez wielu Polaków. W maju trwają strajki w PKP. Kończy je interwencja Wałęsy, który ma swój udział również w przerwaniu dość operetkowo wyglądającego tzw. użycia sił pancernych pod Mławą w czerwcu. Oto dostawcy mleka dla spółdzielni mleczarskiej zablokowali drogę Warszawa – Gdańsk, domagając się podniesienia ceny mleka o ponad 100 procent, prawa do sprzedaży go w każdej ilości i… każdej jakości. Na to rozhisteryzowany rząd wysyła policję oraz… transporter opancerzony SKOT, co oczywiście tylko pogarsza sytuację. Wtedy do akcji wkracza Wałęsa, obiecując rolnikom, że jeśli w ciągu dwóch tygodni nie poprawi się opłacalność produkcji mleka, to wznowią protest pod logo NSZZ RI „Solidarność”…

• • •

…w niektórych głosach, o czym mówię z bólem, usłyszałem coś, co bym nazwał antykomunizmem jaskiniowym. (…) w stanie wojennym po 13 grudnia i siedząc w kryminale, nie byłem aż tak odważny, żebym dzisiaj musiał być aż tak odważny

poseł Adam Michnik w dyskusji nad przejęciem na rzecz Skarbu Państwa majątku PZPR, Sejm

Im dalej od tamtych czasów, tym mniej słychać krytyków planu Balcerowicza. Ale i dziś, choć każdy widzi zgaszenie inflacji, wzrost gospodarczy kraju i przede wszystkim – pełne półki sklepowe, to wciąż padają ostre słowa pod adresem reform z początku lat 90. Nawet ekonomiści mówią o wzroście bezrobocia i upadku np. PGR-ów (choć plan Balcerowicza tylko ujawnił rzeczywisty poziom bezrobocia, które wcześniej występowało w formie ukrytej). Najmocniej krytykuje się uchylenie – nawet w już zawartych umowach! – stałych progów oprocentowania oraz utrzymanie sztywnego kursu dolara (1 dolar = 9500 złotych) aż do połowy 1991 roku, co spowodowało spadek siły pieniądza oraz sprytnym inwestorom dało krociowe zyski płynące z wysoko oprocentowanych lokat złotówkowych.

Tylko: jak wyglądałyby owe lokaty, gdyby inflacja nie została zduszona?

Rok 1990 to także wybory prezydenckie (patrz dalej). W noc pierwszej tury w Piwnicy jest jak w grobie Tutenchamona. Bo to, że wygrał Wałęsa, to jeszcze od biedy niech będzie. Ale że ten peruwiański szaman z Kanady wygrał z NASZYM SŁONKIEM Mazowieckim?

Bo jesień 1990 roku i pierwsze ogólnopolskie całkowicie wolne wybory – prezydenckie, dzielą Polaków bezlitośnie. Rzecz jasna nikt ze znajomych się nie przyznaje do tego, że chce głosować – lub nie daj Boże głosował! – na Tymińskiego. Ale już: Wałęsa czy Mazowiecki? Oto jest pytanie. Leszek Wójtowicz od początku jest „wałęsiakiem”, podobnie jak Zbigniew Raj, Marek Grechuta, prof. Andrzej Szczeklik, Joanna Ronikierowa czy Janka Garycka (osoba chyba najbliższa Piotrowi Skrzyneckiemu).

Reszta „piwniczan i ich przyjaciół” – chyba większa część – po stronie Mazowieckiego. Antoni Potocki, Krzysztof Penderecki, Grzegorz Turnau, Stanisław Rodziński, Jerzy Turowicz…

W ciągu dwóch kolejnych tygodni atmosfera napięcia w Piwnicy opada w tym sensie, że Mazowiecki wzywa do głosowania na Wałęsę, a wszyscy już sobie zdają sprawę z tego, że lepszy „Wałek w garści niż szaman w Belwederze”.

No i udaje się – wygrywa Wałęsa!

Piotr Skrzynecki siedzi z Wójtowiczem i cały czas mruczy: – Dobrze się stało, ale źle się stało. No nie, źle się stało. Ale też z drugiej strony, dobrze się stało. Chociaż tak bardzo źle się stało. Ale może jednak…

Wszyscy zatem siedzą tak i deliberują nad wszystkim i niczym, aż tu nagle telewizja pokazuje zwycięskiego Lecha Wałęsę, wznoszącego w górę dłoń z kieliszkiem i wygłaszającego wiekopomne słowa: „Zdrowie wasze w gardła nasze!”. Twarz Skrzyneckiego rozjaśnia się niczym księżyc w nowiu. – No, gratuluję ci, Leszku Wójtowiczu, przywódcy! Co za wdzięk i inteligencja, no brawo, gratuluję wam wszystkim… – mówi zjadliwie i pastwi się już tak przez cały wieczór…

• • •

Dla Tomka Schimscheinera rok 1990 to pierwszy rok wolnej Polski, z którego tak naprawdę w pełni i świadomie korzysta.

Przede wszystkim, jak żartuje, teraz dopiero zyskuje świadomą wolność: 3 czerwca bierze ślub z Beatą i zamieszkują w samodzielnym – choć nie własnym – mieszkaniu, z dala od oczu rodziców.

Po drugie, w podróż poślubną jadą na dwa miesiące do Paryża – ale teraz już praktycznie w ciemno, bez grosza przy duszy, starym, rozsypującym się małym fiatem wypchanym po dach pasteryzowanym mięsem w słoikach, bo kto by tam, będąc na Zachodzie, walutę wydawał na jedzenie. Po drodze stoją godzinami na granicy między wschodnimi Niemcami a zachodnimi. Szczęśliwie spotykają fajnych ludzi, dostają pracę (Tomek rozwozi przesyłki, bezmyślnie wkuwając adresy i podstawowe zwroty, i udaje im się jakieś pieniądze zarobić. „Jakieś” TAM – nadal bardzo duże TU).

Ale najbardziej ich dziwi to, że gdy wracają, nie tracą czasu na granicy między Zachodem i Wschodem – 3 października 1990 roku NRD przyłączyła się do Republiki Federalnej Niemiec.

• • •

Jacek Żakowski długo jeszcze, a na pewno przez cały rok 1990, ma poczucie uczestniczenia w rewolucji. Najpierw była praca w „Gazecie Wyborczej”, gdzie, jak podsumowuje, pełnił funkcję politycznego PR-owca. „Ewentualnie, mając dużo dobrej woli, można by to nazwać silnie zaangażowanym dziennikarstwem obywatelskim. Mieliśmy poczucie, że to rewolucja”.

Po epizodzie w „Wyborczej” przez rok jest rzecznikiem Obywatelskiego Klubu Parlamentarnego.

– Nie traktowałem tego jako zwykłej pracy. Po prostu: byłem dumny, że historia rzuciła mnie właśnie tu. Chciałem zostać dziennikarzem, ale wezwał mnie Bronisław Geremek i właściwie wydał mi rozkaz, bo pozostali kandydaci byli zbyt kontrowersyjni, a OKP musiał w końcu mieć rzecznika.

Potem przez ponad rok jest prezesem Interpressu.

„I to też nie była kariera czysto menedżerska: miałem misję przekształcenia tej agencji w Polską Agencję Informacyjną”. W latach 80. w piśmie „Powściągliwość i Praca”, legalnym miesięczniku wychodzącym pod parasolem Kościoła, a będącym w istocie także organem opozycji, zdobył pewne umiejętności organizacyjne, bo redaktorzy „PiP” musieli sami zbudować sieć kolportażu oraz zaufanie episkopatu, co było ważne, gdyż Interpress obsługiwał między innymi pielgrzymki papieskie. – Najpierw więc zadzwonił do mnie Jacek Kozłowski z Biura Prasowego rządu, a potem bp Jan Chrapek, z którym znałem się właśnie z okresu „PiP”, i powiedzieli, żebym się zajął Interpressem, bo nie ma innych kandydatów.

Jednak zarówno pracę w OKP, jak i w Interpressie wspomina z mieszanymi uczuciami: – W OKP od świtu do nocy trzeba było siedzieć w biurze, czego nienawidzę. A w Interpressie doszły jeszcze tabelki i słupki, płynność finansowa i podatki… Ale oczywiście były też momenty ciekawe. Przecież to był pionierski okres. Nawet nasi starsi koledzy chyba tylko udawali, że są tacy mądrzy i wiedzą, co robią. Dla nich też było to chodzenie po lodzie. I to po omacku. Nawet dla takich ludzi jak Bronisław Geremek. Tyle że oni nie mogli się przyznać, że mają jakieś wątpliwości. A żadnego programu mieć nie mogli, bo nikt takiej sytuacji wcześniej nie przerabiał. To była przecież bezkrwawa, ale jednak wojna domowa, a na dodatek równocześnie wojna między dwoma systemami. I wygrać obie miało te kilkadziesiąt osób z polskiej Solidarności…

• • •