Redaktor serii

Małgorzata Cebo-Foniok

Korekta

Renata Kuk

Barbara Cywińska

Zdjęcie na okładce

© Elena Stepanova/Shutterstock

Tytuł oryginału

Don’t you love your daddy?

Copyright © Sally East and Toni Maguire, 2010

All rights reserved.

For the Polish edition

Copyright © 2014 by Wydawnictwo Amber Sp. z o.o.

ISBN 978-83-241-5074-8

Warszawa 2014. Wydanie I

Wydawnictwo AMBER Sp. z o.o.

02-952 Warszawa, ul. Wiertnicza 63

tel. 620 40 13, 620 81 62

www.wydawnictwoamber.pl

Konwersja do wydania elektronicznego

P.U. OPCJA

juras@evbox.pl

Nigdy nie odwiedziłam grobu mojego ojca. Oczywiście, wiem, gdzie się znajduje, bo kiedy ojciec umarł, odebrałam telefon z zaproszeniem na jego pogrzeb; zaproszeniem, które zdecydowałam się zignorować. Nie musiałam wypowiadać słów ostatniego pożegnania: zrobiłam to dawno temu.

W ciągu tych lat, odkąd dowiedziałam się o jego śmierci, usiłowałam wymazać wszystkie wspomnienia o nim, ale nadal, niechciane, wślizgują się do mojego umysłu, podobnie jak obraz jasnowłosej, zielonookiej dziewczynki, która kiedyś była mną.

Widzę ją, gdy, niewiele starsza niż zupełny maluch, kochała swojego wysokiego, przystojnego, ciemnowłosego ojca. Kiedy po pracy – a był stolarzem – wchodził sprężystym krokiem do domu, z szerokim uśmiechem, o którym myślała, że skierowany jest właśnie do niej, wyciągała do niego rączki, a jej buzia promieniała z radości, że już wrócił. Nawet zanim w jej pulchnych małych dłoniach znalazły się słodycze albo tabliczki czekolady, które, jak wiedziała, specjalnie dla niej ukrywał w kieszeni marynarki, domagała się, by natychmiast zwrócił na nią uwagę.

– Opa, tata, oppa! – ponaglała go.

A on, śmiejąc się z jej determinacji, zgarniał ją z podłogi i huśtał w ramionach. Nadal potrafię usłyszeć jego głos, jak mruczy:

– Jesteś moją wyjątkową córeczką, prawda, Sally?

Jej rączki oplatały mu kark. Lubiła uczucie, kiedy ją trzymał w objęciach. Z przyjemnością wdychała jego specyficzną woń – świeżo piłowanego drewna, politury, papierosów i płynu po goleniu – która wnikała mu w skórę, włosy, ubranie. Z policzkiem przy szorstkim policzku, dziewczynka przytulała się do piersi ojca.

– Nie kochasz swojego tatusia? – pytał i zawsze dostawał w odpowiedzi kilka szybkich kiwnięć główką, że tak, że kocha. – No to powiedz to! – żądał.

A ona posłusznie wypowiadała słowa, które chciał usłyszeć:

– Kocham cię, tato.

Tak było, zanim zaczęła się go bać.

Rozdział 1

Pierwsze siedem lat życia spędziłam na wsi w północnej Anglii, gdzie od wiosny do jesieni dzieci bawiły się na ulicach, a kobiety wystawały przed drzwiami sklepów albo plotkowały przez płot. Kiedy październik ze swymi mżawkami ustępował miejsca listopadowi, stalowoszare chmury zaczynały chlustać potokami deszczu i deszczu ze śniegiem lub sypać gradem. Wtedy uciekaliśmy pędem do domów i chroniliśmy się w ich ciepłych wnętrzach. Przez parę miesięcy, dopóki nie nadeszła wiosna, mroczne ulice były niemal opustoszałe, bo ludzie gromadzili się u siebie. W ciemnych oknach pulsowały światła telewizorów, rzucając niebieskawą poświatę na nagie gałęzie drzew, a po rynsztokach przemieszczały się miotane wiatrem, mokre zlepki opadłych liści. Wczesny wieczór przynosił odgłos zatrzaskiwanych drzwiczek: to mężczyźni wracali z pracy. Wzdłuż ulicy parkowały rzędem ich stare, zdezelowane samochody, bo na wsi, jeśli nie liczyć kursującego codziennie autobusu, były to, poza rowerami, jedyne środki transportu.

Przyszłam na świat w szeregowcu o trzech sypialniach, stojącym w centrum osiedla domów komunalnych, które znajdowało się na skraju wsi. Mama opowiadała, że kiedy rodzice wprowadzili się tam dziesięć lat przed moim urodzeniem, domy nadal pachniały świeżą farbą i niedawno położonym tynkiem. Małe ogrody, przepołowione krótkimi betonowymi ścieżkami, stanowiły spłachetki świeżo skopanej ziemi: jeszcze nie posiano trawy, nie zostały posadzone krzewy ani kwiaty.

Dla wielu młodych par, którym wręczono klucz do drzwi frontowych, był to pierwszy własny kąt; dotąd mieszkali z rodzicami albo teściami i czekali na przydział domu komunalnego. Ale wszystkie rodziny wprowadzające się do nowego osiedla łączyło jedno: optymizm.

Zanim dorosłam na tyle, żeby zauważyć różnicę pomiędzy naszym domem a innymi w okolicy, lata zaniedbań zdążyły zebrać swoje żniwo. Z drzwi i okiennych framug złuszczyła się farba; podczas gdy sąsiednie ogródki były z oddaniem pielęgnowane, nasz porastały uschłe krzaki i licha trawa. Wiatr przynosił nasiona, które czasem się zakorzeniały, ale to, co z nich wyrosło, w końcu i tak marniało i więdło.

Poza okresami, kiedy mama zdawała się mieć niewyczerpaną energię, w naszych oknach ponuro zwisały zasłony, a wilgotne pranie, które często pozostawiała na całe dnie, trzepotało za domem na obwisłym sznurze.

Kiedy rodzice się wprowadzali, mój starszy brat Pete miał zaledwie kilka miesięcy, ale zanim dorosłam na tyle, by móc go poznać, stał się zbuntowanym nastolatkiem, który unikał domu, a jak się wydawało, również i mnie.

Rodzina ojca, złożona z trzech braci, ich żon i dzieci oraz niezamężnej siostry i moich dziadków, mieszkała w tej samej wsi, więc od najwcześniejszych lat zawsze mogłam się bawić z kuzynami i kuzynkami w różnym wieku. Mama miała tylko siostrę, Janet, którą dzieliło od nas prawie sto pięćdziesiąt kilometrów. Dziadków ze strony matki nie pamiętam: byli już w średnim wieku, gdy urodziły się obie ich córki, i zmarli, kiedy byłam malutka.

Co niedziela cała nasza rodzina spotykała się w kościele: mężczyźni w ciemnych garniturach, kobiety w sukienkach z krempliny, odpowiednio dobranych żakietach i najrozmaitszych kapeluszach, dzieciaki w swoich najelegantszych strojach. Chłopcy nosili krótkie spodenki, świeżo wyprasowane białe koszule, szkolne krawaty i marynarki, a włosy mieli starannie przyczesane. Dziewczynki były wystrojone w spódniczki, bluzki i sweterki. Pamiętam, że zależnie od pory roku miałam na sobie albo sukienkę w szkocką kratę, albo różową bawełnianą, do tego krótkie, białe koronkowe skarpetki i czarne lakierki. Pete zakładał do kościoła szare flanelowe spodnie i granatową marynarkę.

Kiedy mama przychodziła na nabożeństwo w czymś długim, powiewnym, uszytym z barwnej indyjskiej bawełny, różniła się wyglądem od pozostałych kobiet. Z gołą głową, lśniącymi, jasnymi włosami do ramion, porcelanową cerą i smukłą sylwetką, wydawała mi się najpiękniejszą matką na świecie. Lubiłam, kiedy w kościele była tuż obok, trzymając mnie za rączkę, i czułam coś w rodzaju wstydu, gdy się tam nie pojawiała. „Jestem zbyt zmęczona”, brzmiało jedno z jej tłumaczeń albo: „Źle się czuję”, i zanim wyszliśmy bez niej z domu, widziałam, jak twarz ojca tężeje od ledwie skrywanej wściekłości.

– Jak to będzie wyglądało, że cię nie ma? – pytał, ale ona tylko wzruszała ramionami i mruczała pod nosem, że guzik ją to obchodzi.

– Twoja matka da wam niedzielny lunch – mówiła nieobecnym głosem. – Ona to uwielbia. – Wtedy ojciec, ciężko stąpając, wychodził z domu, a ja i Pete podążaliśmy za nim, zdenerwowani.

Kiedy cała zgromadzona rodzina widziała – po raz kolejny – że mama z nami nie przyszła, mój surowy dziadek gniewnie wzdychał, a babcia, która wraz z ciotkami, wujami i kuzynami niecierpliwie oczekiwała nas na kościelnych schodach, tylko cmokała z dezaprobatą.

Kładła mi przelotnie rękę na ramieniu, chcąc pokazać, że to nie na mnie jest zła, po czym wszyscy wchodziliśmy do środka i zajmowaliśmy miejsca.

Za mała, żeby czytać słowa pieśni, zdołałam nauczyć się na pamięć tych najbardziej popularnych i z zapałem śpiewałam razem ze wszystkimi. Uwielbiałam piękno kościoła, wysokie łuki sklepienia i witrażowe okna, czysty dźwięk organów i chóru, ale zawsze nudziło mnie kazanie. Niewiele z niego rozumiałam i odnosiłam wrażenie, że ciągnie się bez końca. Starałam się nie kręcić, ale trudno mi było usiedzieć spokojnie, a Pete, który też najwyraźniej się nudził, próbował mnie rozśmieszać, robiąc głupie miny. Kiedy ojciec, zauważywszy to, piorunował go wzrokiem, mój brat spuszczał oczy i garbił się w ławce.

– Lepiej chodźcie do nas na niedzielną pieczeń – zapraszała babcia, ilekroć sami zjawialiśmy się w kościele. Jej nieumalowane wargi ściągał wyraz dezaprobaty dla tego, co uważała za zaniedbywanie obowiązków żony. – Wątpię, czy Laura dziś cokolwiek ugotuje – dodawała, pociągając głośno nosem.

I faktycznie w takie dni mama nie gotowała, a że mężczyźni w naszej wsi nawet zaparzenie herbaty uważali za wielki wyczyn, było mało prawdopodobne, by ojciec przyrządził nam lunch.

Niedzielny jadłospis babci rzadko ulegał zmianom.

– Jakakolwiek by była pogoda, mężczyzna oczekuje, że dostanie pieczeń – mawiała.

Tak więc, niezależnie od pory roku, przed dziadkiem stawiano półmisek z potężnym kawałem wołowej pieczeni do pokrojenia; na stole pojawiały się dzbanki sosu cebulowego, pieczone ziemniaki i wybór warzyw oraz złociste puddingi z Yorkshire. Talerze były ładowane do pełna, potem proponowano dokładkę, a na koniec każdy dostawał gruby kawał placka z jabłkami albo obfite łyżki owocowej kruszonki z kremem jajecznym.

Lubiłam chodzić do babci, gdzie z lśniącej kuchni napływały apetyczne zapachy. W domu dziadków zawsze byłam w centrum zainteresowania. Ale nie lubiłam słuchać lekceważących uwag pod adresem mamy.

– Więc znowu źle się czuje? – mówiła ciotka do mojego ojca, zanim babcia zdążyła ją uprzedzić, żeby nie rozmawiali o tym przy mnie. Potem następowało kilka potępiających prychnięć, aż wreszcie ciotka nie była w stanie już dłużej zachowywać swoich myśli dla siebie. – Chciałabym wiedzieć, jakież to nieszczęścia spotykają Laurę, że tak się nad sobą użala. Masz dobrą pracę… tyle się wokół buduje, zajęcie dla cieśli zawsze się znajdzie. Mieszkacie w ładnym domu, macie dwoje ślicznych dzieci. Nigdy jej niczego nie brak, prawda? Tu potrzeba odrobiny stanowczości, dla twojego własnego dobra. Jesteś po prostu za miękki, Davidzie. I jaki to zły przykład dla Sally i Pete’a.

Głęboka depresja, która nękała mamę, nie spotykała się ze zrozumieniem. Choroba dwubiegunowa czy psychoza maniakalno-depresyjna, jak częściej ją nazywano, nie była wówczas powszechnie znana i mamine „złe dni” u członkiń rodziny ojca niewiele budziły współczucia. Co prawda, ruch wyzwolenia kobiet, a wraz z nim wiedza o dręczących je fizycznych i psychicznych problemach miały swój początek w latach sześćdziesiątych, jednak kiedy byłam mała, w naszej robotniczej miejscowości na północy kraju nikt o tym wszystkim nie słyszał. Mężatki, wzorem swoich matek, rzadko pracowały zawodowo: za to wierzyły, że ich życiową rolą jest dbanie o dom, gotowanie smacznych posiłków i wychowywanie dzieci w taki sposób, w jaki je same niegdyś wychowywano. Niezdolność mojej mamy do konsekwentnej realizacji tych zadań była źle widziana, a zmienność jej nastrojów składano na karb lenistwa i niewdzięczności.

W niedzielę, którą ojciec nazywał „dniem Pańskim”, nie wolno nam było bawić się na ulicy ani na placach zabaw w naszym osiedlu.

– To brak szacunku dla Boga – twierdził stanowczo.

Więc, gdy obiad dobiegał końca, siedziałam na podłodze w salonie, kolorując książeczki z obrazkami, albo oglądałam telewizję, jeśli pokazywano jakiś stary czarno-biały film. Od czasu do czasu spoglądałam tęsknie na ulicę za oknem: słyszałam bawiące się dzieci i marzyłam, żeby do nich dołączyć. Wiedziałam jednak, że nawet jeśli o to poproszę, ojciec i tak mi odmówi.

Po powrocie często zastawaliśmy dom pogrążony w ciemnościach. Mama spała na kanapie, a ogień, który tata rozpalał rano w kominku, dawno już wygasł.

Rozdział 2

Nasz dom był miejscem, gdzie po krzykach następowały wrzaski i wiecznie było słychać stłumiony szloch. Stała obecność tych odgłosów nadawała im pozór normalności, toteż z biegiem lat, w miarę jak z małego szkraba stawałam się dzieckiem, wplatały się one w tkankę mojego życia. Ojciec rzadko kiedy starał się ukryć zniecierpliwienie albo zniżał głos, kiedy stawał oko w oko z tym, co uważał za wyimaginowaną chorobę żony. Aż za często słyszałam, jak krzyczał: „Lauro, no weź się w garść!” Ale mijały całe dni, zanim mama była w stanie to zrobić.

Miałam około trzech lat, kiedy dotarło do mnie, że w te dni, które nazywała „czarnymi”, moja matka płacze, ale rzadko pytałam ją dlaczego. Wiedziałam tylko, że przerażały mnie dźwięki związane z jej złym samopoczuciem i ojcowską frustracją. Nocą do mojego pokoju płynęły z dołu krzyki gniewu i rozpaczy, a ja leżałam, zatykając uszy palcami, i modliłam się, żeby rodzice przestali.

W wieku czternastu lat Pete był tyczkowatym, mrukliwym wyrostkiem o głosie, który to skrzeczał piskliwie, to opadał do głębokiego basu. Kiedy ojciec, czerwieniejąc na twarzy i wymachując pięściami, wybuchał furią, mój brat rzucał mu gniewne spojrzenie i wypadał z domu. Rąbnięcie drzwiami to jedyny sposób, w jaki okazywał, że ma dość. Żałowałam, że też nie mogę wybiec, ale byłam na to za mała. Kuliłam się więc tylko jeszcze bardziej i z uciskiem w żołądku czekałam, aż krzyki ustaną.

Z biegiem lat wspomnienia o matce zlały mi się w jeden wielki fotograficzny kolaż, który umieściłam w pamięci, by na niego patrzeć, kiedy wracam myślami do przeszłości. Pewne obrazy zatarły się, jak gdyby wyblakły ze starości, ale inne wciąż są ostre i wyraźne. Nie potrafię ich uporządkować, wiem jednak, że wszystko, co związane z matką i czasem, który z nią spędzałam, zdarzyło się, zanim skończyłam sześć i pół roku.

Wiem, bo właśnie wtedy moje życie uległo całkowitej zmianie.

Już jako zupełny malec nauczyłam się rozpoznawać u mamy skrajne wahnięcia nastroju. Ciepły uśmiech, kiedy się budziłam, zapowiadał dobry dzień.

– No, wstawaj, wstawaj, leniuchu! – wołała, łaskocząc mnie po brzuszku i wyciągając z łóżeczka.

W te dobre dni szczotkowała moje jasnoblond włosy.

– Jakie piękne – zachwycała się. – Nie wolno ci ich nigdy obciąć. – I wiązała je w kucyki albo odgarniała do tyłu za pomocą czarnej aksamitnej opaski.

– Takie same jak twoje, mamusiu – odpowiadałam, bo włosy matki też miały kolor kukurydzy, którą jesienią zbierano z pól.

– Moje nie są takie śliczne – mówiła. Potem ubierała mnie i prowadziła na dół na śniadanie.

Nadal widzę ją w ciepłe, słoneczne dni, ubraną w długą dżinsową spódnicę i czarno-czerwoną kamizelkę, którą sama wydziergała szydełkiem. Kiedy w wirze gorączkowej aktywności sprzątała cały dom od strychu aż do piwnic, zawsze zakładała włosy za uszy. Z figlarnym błyskiem w zielonych oczach zmieniała pościel, czyściła odkurzaczem dywany, myła okna i prała firanki, całe w żółtych plamach od dymu papierosów, które paliła. Dom przesycały zapachy bielinki i pasty do podłóg. Mama przywracała kształt poduszkom, rozrzuconym na dralonowej kanapie, wynosiła stare gazety i czasopisma, porządkowała i układała, dopóki wszystkie rzeczy nie trafiły na swoje miejsce.

W takie dni byłyśmy same, aż do chwili, gdy Pete wracał ze szkoły, a ojciec z pracy. Kiedy domowym obowiązkom stało się już zadość, grałyśmy w różne gry albo mama sadzała mnie koło siebie na kanapie, obejmowała ramieniem i czytała mi bajki. Wtedy ożywali dla mnie Noddy i jego przyjaciel Wielkouchy, królewna Śnieżka i jej siedmiu krasnoludków. Czasem moja matka wymyślała własne historyjki, w których ja odgrywałam rolę głównej bohaterki. Zawsze opowiadały o spotkaniach z wróżkami, przyjaznymi smokami albo z roześmianymi olbrzymami – i właśnie je lubiłam najbardziej.

W inne dobre dni spędzałyśmy całe popołudnia, malując i rysując. Mama kładła na stole wielkie książki z obrazkami do kolorowania i przykrywała mi ubranie ceratowym fartuchem. Podczas gdy mnie pochłaniało rozmieszczanie jaskrawych kolorów na papierze, ona piekła ciasta i herbatniczki i zawsze pozwalała mi wyskrobać miskę. Kątem oka zerkałam na piekarnik: wiedziałam, że dostanę herbatnika, gdy tylko wystygnie na tyle, żeby można było wziąć go do ręki.

Zdarzało się, że zauważywszy w jakimś czasopiśmie nowy przepis, moja matka natychmiast chciała go wypróbować i biegła do sklepu po składniki. Kiedy wracała, stół wkrótce zastawiały miski z fachowo posiekanymi warzywami, pokrojonym mięsem, ubitą śmietaną.

– Sally, musimy nakryć jak należy – mawiała czasem po którymś z tych rzadkich napadów gorączkowego kucharzenia.

Serwis obiadowy, ślubny prezent rodziców, wydobywany był z kredensu i starannie myty. Pojawiały się także nasze nieliczne srebra – dzbanuszek, kilka łyżeczek, solniczka. Ja miałam za zadanie zanurzać ściereczkę w paście do polerowania i ścierać śniedź, która pobrudziła te srebrne przedmioty, odkąd używano ich po raz ostatni. Lubiłam czuć na palcach szorstką, różową pastę, gdy pomagałam mamie usuwać ciemne plamy i podziwiałam, jak błyszczy każda wypolerowana sztuka.

W takie wieczory ojciec uśmiechał się już od progu, robiąc uwagi na temat czystego domu i smakowitych zapachów. Nawet Pete siedział z nami przy stole, zamiast, jak zwykle, szybko coś przekąsić i zniknąć w swoim pokoju pod pretekstem odrabiania lekcji. Kiedy rodzice wyglądali na odprężonych, wydawało się, że stanowimy normalną rodzinę. W mamine dobre dni czułam się szczęśliwa: była matką, którą kochałam i na krótko potrafiłam uwierzyć, że to interludium przetrwa na zawsze – ale nigdy nie przetrwało.

Koniec wersji testowej.