Okładka

Karta tytułowa

Eduard Wołodarski

Wolf
Messing

Jasnowidz z Góry Kalwarii

Wydawnictwo Inicjał

ROZDZIAŁ PIERWSZY

MOSKWA, LATA 70. XX W.

W 1971 roku dziennikarz Witalij Blinow przygotowywał dla magazynu „Niediela” wywiad ze znanym artystą-telepatą Wolfem Messingiem. Wywiad przeleżał prawie dwa lata i w 1973 roku redaktor naczelny pisma Walentin Archangielski zapewnił Wita-lija, że materiał wejdzie do najbliższego numeru, wymaga jednak nowej autoryzacji. Blinow znów udał się do Messinga. To spotkanie dziennikarz zapamiętał na całe życie…

Drzwi otworzył mu sam Messing, starszy pan z uśmiechniętą, ale zmęczoną twarzą. Szerokie czoło poorane głębokimi zmarszczkami, zaczesane do tyłu ciemne, kręcone, z gęstą siwizną włosy. Twarz nie była stara, ale nieliczne zmarszczki były tak głębokie i plastyczne, że mimo woli przychodziła do głowy myśl: ten człowiek musiał niemało przeżyć.

– Dobry wieczór, Wolfie Grigorjewiczu. To ja do was dzwoniłem godzinę temu. Nazywam się Witalij Blinow.

– Moglibyście tego nie mówić – uśmiechnął się Messing. – Już od miesiąca wiedziałem, że do mnie zadzwonicie.

– Wybaczcie, zapomniałem z kim mam do czynienia…

Przeszli jasno oświetlonym małym korytarzykiem i weszli do gabinetu. Messing poprosił gościa o zajęcie miejsca w skórzanym fotelu stojącym niedaleko biurka, zawalonego mnóstwem papierów i gazet. Włączył stołową, ze szklanym abażurem lampę i powiedział z pogodnym uśmiechem:

– Mogę nawet powiedzieć, jaki jest cel waszej wizyty. Musicie powtórnie autoryzować wywiad, który dałem wam dwa lata temu!

Na potwierdzenie Witalij tylko kiwnął głową.

– Dajcie ten wywiad…

Dziennikarz wyciągnął zwinięte w rulon arkusze papieru. Messing odebrał je i przeglądając, siadł do stołu.

– Chcecie zapalić? Palcie. Popielniczkę znajdziecie na stoliku.

Nie ukrywając zdziwienia, Blinow znów pokiwał głową, wyjął papierosa i zapalił go zapalniczką.

Messing szybko przebiegał oczami tekst, wiersz za wierszem, odłożył jeden arkusz, potem drugi… trzeci… w końcu chwycił wieczne pióro.

– Podpisuję. Tylko niepotrzebnie przejmujecie się. W ostatniej chwili naszą rozmowę zdejmą bez podania przyczyny, artykuł opublikujecie dopiero za dwadzieścia lat – oczywiście, jeśli „Niediela” będzie jeszcze istnieć. Ale mnie już na tym świecie nie będzie…

– Nie rozumiem, Wolfie Grigorjewiczu… zresztą, po co ja się pytam… to po prostu już niemożliwe… dlaczego mieliby zdjąć ten wywiad? Naczelny powiedział, że już go puszcza do numeru. Dlaczego mieliby go zdjąć? – zaczął się denerwować Witalij.

– Tego powiedzieć wam nie mogę – podpisując, odpowiedział Messing.

– Dziwne, że wy tego nie wiecie…

– Wiem. Ale nie chcę powiedzieć. Was to nie dotyczy, proszę mi wierzyć…

– Messing uniósł głowę i z uśmiechem podał dziennikarzowi podpisane arkusze. – Napijecie się kawy?

Okazało się, że miał rację, ten zagadkowy telepata… dwie godziny przed podpisaniem numeru pisma do składu materiał został zdjęty z polecenia redaktora naczelnego bez jakichkolwiek wyjaśnień. Wywiad został opublikowany dokładnie dwadzieścia lat później, tak jak przewidział Messing. Ówczesny redaktor naczelny pisma Stanisław Siergiejew zdradził dziennikarzowi, że to już ostatni numer, tygodnik zamykają… Rok później pismo znów zaczęło się ukazywać… ale samego Wolfa Messinga nie było już wśród żywych.

Witalij Blinow spotykał się z tym człowiekiem jeszcze nieraz i za każdym razem bał się patrzeć mu prosto w oczy. Przerażała go ich głębia… straszna, przerażająca głębia bezdennego wiru…

POLSKA, PÓŹNA JESIEŃ 1939 ROKU

Niemieckie wojska bez większego oporu przekraczają niemiecko-polską granicę… Samoloty ze swastyką na skrzydłach krążą nad Warszawą, nurkują w dół, lecą bomby… Po ulicach miasta w panice miotają się mieszkańcy… Maszerują kolumny niemieckiej piechoty. W kolumnach – uśmiechnięci, zadowoleni żołnierze… Z hukiem przesuwają się kolumny czołgów z krzyżami na pance-rzach. Na pierwszym czołgu powiewa sztandar z czarną swastyką… Wloką się ponurzy jeńcy – polscy żołnierze i oficerowie…

Wspólnie ze swoim wieloletnim impresariem Piotrem Zelmei-sterem i jego pomocnikiem Lową Kobakiem, Messing już prawie dobę jechał po wiejskich drogach. Mżył drobny lodowaty deszcz, szelestem drobił po dachu powozu, kopyta koni chlupały po ciężkim do pokonania błocie. Lowa Kobak palił papierosa za papierosem i milczał, Zelmeister denerwował się, co chwila zerkał na świecącą się w półmroku tarczę zegarka. Wolf Messing wbił się w kąt powozu, którym rzucało raz po raz i kołysało z boku na bok, przymknął oczy i drzemał.

Zelmeister nagle pochylił się do Messinga i rzucił złośliwie:

– Wiedziałeś, że tak będzie? Powiedz, proroku nieszczęsny! Wiedziałeś, że tak będzie? Czegoś milczał?

– Nie, nie wiedziałem… widziałem tylko wojnę... i o niej mówiłem… nie, Piotrze, wybacz… nie mogłem wiedzieć…

Messing zamknął oczy i dodał z bólem, wykrzywiając twarz:

– O tym tylko Pan Bóg mógł wiedzieć…

– Na cholerę mi taki Bóg! – zaklął Zelmeister. – Wcześniej w niego nie wierzyłem, a tym bardziej teraz!

Powożący parą koni woźnica z kołpakiem z rogoży na głowie, postukał w ściankę powozu i rzucił głośno w półotwarte drzwiczki:

– Podjeżdżamy, panowie! A jeśli tam są Niemcy?

– Jacy Niemcy?! – warknął głośno Zelmeister. – Co oni mogą robić w tej dziurze!

– Coś ciemno… świateł nie widać! – odpowiedział woźnica.

– Ludzie się pochowali, nie rozumiesz tego, czy jak? – ze złością już prawie krzyknął Zelmeister i zatrzasnął drzwiczki.

Powóz wjechał w ulice Góry Kalwarii. Rzeczywiście, po obu stronach ulicy domy były wyciemnione, bez jakichkolwiek świateł. Nawet psy nie szczekały.

– Zatrzymaj się! – otworzywszy drzwiczki, krzyknął Wolf, i woźnica ściągnął lejce. Konie stanęły.

Nie żałując lakierowanych butów, Messing zeskoczył w błoto, i po kilku krokach zniknął w ciemnościach.

– Wolf, gdzie jesteś? Przecież możemy podjechać pod sam dom – krzyknął mu w ślad Zelmeister. – Chce ci się tak po błocie taplać?

Nie doczekawszy się odpowiedzi, machnął ręką, też zeskoczył w błoto i ruszył w ślad za nim.

Z powozu wychylił się Lowa Kobak – po chwili on też stanął na drodze. Porozglądał się wkoło i polecił woźnicy:

– Janku, poszukaj na razie kogoś. Przecież powinni tu być jacyś ludzie.

Woźnica westchnął, poprawił kołpak przeciwdeszczowy na głowie i szarpnął lejcami. Konie powoli ruszyły.

Podeszli do domu. Zmurszałe i na wpół zgniłe ogrodzenie miejscami było całkiem zwalone, furtka była wyrwana i leżała na uboczu. A oto i ogród pełen jabłoni. Ciężkie od deszczu i owoców gałęzie nisko opuściły się aż do samej ziemi. Wolf ruszył po ścieżce, nagle zatrzymał się, popatrzył na drzewa, na widoczny w głębi sczerniały od deszczu dom. Przeszłość ścisnęła mu serce. Zamknął oczy, przetarł mokrą od deszczu twarz...

*

POLSKA, 1911 ROK

Miasteczko Góra Kalwaria w Polsce – miejsce całkiem zapomniane przez Boga. Drogi – ciągła breja błota, przez którą bez kaloszy nie da się przejść; po obu stronach tej szerokaśnej, posiekanej dziesiątkami głębokich kolein ulicy, jak pijane krzywiły się w różne strony domki z na pół ślepymi okienkami i na pół zgniłymi ogrodzeniami. Na sztachetach suszyły się jakieś garnki i kociołki, wisiały wyprane łachy – koszule, kalesony, spódnice i onuce.

Teraz jednak była noc i ogromny, bladozielony księżyc, jak jakaś twarz umarlaka, wisiał po środku pustego, sinego koloru firmamentu. Od czasu do czasu zawył gdzieś pies, a jego głos niósł się długo i jakimś tęsknym echem po ulicach.

Wolfik spał razem z bratem i siostrami na dużym materacu rozłożonym na podłodze przy piecu; wszyscy przykryci byli jedną kołdrą. Wolfik tak i nie zrozumiał, dlaczego się obudził. Chudziutki chłopiec odrzucił kraj kołdry, wstał i powoli przeszedł przez pokój z wyciągniętymi przed siebie rączętami. Oczy miał zamknięte, twarz spokojną – jak u śpiącego człowieka. Powoli podszedł do okna, otworzył je i wspiął się na parapet. Zamarł tam, zwracając twarz w stronę księżyca, dużego i jaskrawego, zalewającego ziemię błękitną poświatą. Chłopiec wyciągnął do niego rączki. Stał na samym brzegu parapetu; jeden niezręczny ruch – i runie w dół, wprost na sterczące ze zwaliska drzewca.

Z tyłu, najciszej jak tylko mogła, podeszła jego matka. Sara ostrożnie objęła chłopca, wzięła pod kolana i przycisnąwszy do piersi, poniosła z powrotem. Ułożyła go obok rodzeństwa i długo siedziała przy nim nieruchomo, gładząc po główce i cicho uspokajając…

– Nic z tego nie rozumiem? On jest lunatykiem? – Sara z niepokojem patrzyła na rabina zmęczonymi oczami.

– Jeśli nawet, to co z tego? – Mało to z czym spotykamy się na świecie, Saro. Lunatycy to też ludzie i nawet bardzo dobrzy ludzie, w niczym nie gorsi od nas – spokojnie i z uśmiechem odpowiedział jej rabin.

– Ale dlaczego on wciąż chodzi po nocach? Stoi i ręce do księżyca wyciąga, jak gdyby modlił się do niego; to coś strasznego, rebe.

– A co w tym strasznego? Oni już tacy są, Saro. Chodzą po nocach – księżyc ich przyciąga.

– To znaczy kogo? – ze strachem zapytała Sara.

– Lunatyków. Ale nie bój się, wśród Żydów lunatycy to żadna nowość.

– I co teraz z nim robić, rebe? – pokiwała głową Sara.

– A rano pytałaś się go, co w nocy robił?

– Pytałam. Ale on nigdy niczego nie pamięta.

– I bardzo dobrze. Zrobimy tak: lunatycy boją się wody – pod oknem postaw na podłodze miskę z wodą. Jak w okno polezie, w miskę wdepnie i zaraz się przebudzi.

– A skąd ty to wszystko wiesz, rebe?

– Saro, ja długo już żyję na tym świecie i niejedno widziałem – westchnął rabin. – Trudno mnie już czymś zadziwić. No, chyba że jakąś dobrą popijawą i zakąską.

– Akurat, ty wcale nie jesteś starszy ode mnie.

– Z Bogiem jestem w stałym kontakcie, Saro, a to bardzo postarza człowieka… człowiek choć mądrzeje, za to bardzo szybko starzeje się… Tak więc żyj i ciesz się, Saro… A do szkoły nie zamyślasz go wysłać?

– To przecież tak daleko, rebe. Gdzie takiemu maluchowi siedem wiorst na piechotę… i jeszcze przez las… przez cmentarz… To i nie dziw, że on do szkoły nie chce.

– Trzeba tak zrobić, żeby zechciał – powiedział rabin i nagle uśmiechnął się. – Chcesz, pomogę?

– Zawsze liczymy na twoją radę i pomoc, rebe. Na kogo tu jeszcze można liczyć?

POLSKA, 1939 ROK, NIEMIECKA OKUPACJA

– Wolf, ogłuchłeś, czy co? – krzyczał Zelmeister, stojąc przy ganku domu. Drzwi wejściowe skośnie wisiały na jednym zawiasie.

– Co? Wybacz… Co tam? – ocknąwszy się, zapytał Messing i ruszył ścieżką do domu.

– Nikogo tam nie ma! – głośno powiedział Zelmeister – porozrzucane rzeczy… rozbite naczynia… Oni pewnie dokądś wyjechali.

– Dokąd mogli pojechać? Nie mają dokąd. – Messing wszedł po schodach na ganek, potem z pewnym oporem zajrzał do domu.

Rzeczywiście, wszędzie były porozrzucane rzeczy, pod nogami chrzęściły odłamki naczyń, drzwiczki od bufetu poniewierały się na podłodze, skrzynie były powysuwane i puste.

Wolf stał pośrodku pokoju, wodząc wkoło pustym, nic nie rozumiejącym wzrokiem, i znów serce ścisnęło od wspomnień…

POLSKA, 1911 ROK

Czego nie brakowało w Górze Kalwarii – to słońca. Zalewało biedne miejsce gorącymi promieniami, dlatego też łopian i pokrzywa rosły wzdłuż płotów jak szalone, zarastając ścieżki i grządki z ogórkami, pomidorami i ziemniakami.

Girsz Messing miał duży sad jabłoni i wiśni, w którym od rana aż do zachodu słońca pracowała cała jego rodzina – oprócz niego samego. Sara niosła na nosidłach wiadra z wodą. Bose nogi tonęły w rozkisłym błocie powyżej kostek, stąpała ostrożnie, ciężko. Zeszła z drogi i ruszyła do domu, minęła ogrodzenie i po ścieżce weszła do ogrodu. Z wyraźnym zmęczeniem postawiła wiadra na ziemi i otarła pot z czoła. Tu było chłodniej – szeroko rozłożyły się gęste korony starych jabłoni i wiśni. Do wiadra podbiegły dzieci – Wolfik, Siemionek, Zosia i Bietka. Wolfik miał dziesięć lat i był najstarszy. W rękach dzieciaki trzymały duże blaszane konewki, w które Sara ostrożnie rozlewała wodę, podnosząc wiadro coraz wyżej i wyżej. W końcu wiadra były puste, maluchy zabrały swoje konewki i powolutku, uginając się pod ich ciężarem, ruszyły podlewać drzewa, zlewając skopaną wokół nich ziemię.

Sara znów poszła po wodę. Podeszła do studni, postawiła wiadra na ziemię i zaczęła kręcić ciężkim drewnianym wałem z metalowym łańcuchem, opuszczając przyczepione do niego puste wiadro.

Z pełnymi już wiadrami ruszyła z powrotem do domu.

– Mamo, ja już nie mogę! – chlipnął najmniejszy Siemionek. – Ręce mnie bolą!

– I mnie też bolą! – podchwyciła Zosia.

– Ja też się zmęczyłam, dziatki moje! – odpowiedziała Sara, opuszczając wiadra na ziemię. – Ale jak nie będziemy podlewać drzew, to nie będzie zbiorów… A nam nie wystarczy nawet na zapłatę za dzierżawę tego przeklętego ogrodu. Kto o tym powinien myśleć? – ja czy ten wasz cholerny tatuś? Czy on w ogóle o czymś myśli? Chyba tylko, jak walnąć kielicha i dać komuś po mordzie…

Girsz Messing siedział w szynku od rana. Po jego łysinie i mięsistej twarzy spływały krople potu, kamizelkę miał rozpiętą, rękawy brudnej koszuli zawinął po łokcie; był już w sztok pijany. Towarzyszyło mu dwu innych, tak samo biednych i tak samo pijanych mężczyzn. W ogóle to za stołami mrocznego szynku siedziały tylko takie typy. Chmary tłustych much latały nad nimi, nad kawałkami gotowanej kury, pomidorami i kiszonymi ogórkami. Rozmawiano w mieszanym polsko-żydowskim dialekcie, padały też słowa rosyjskie.

– Tobie, Girsz, to dobrze! Jaki ty sad masz! Jesienią owoce zbierzesz, sprzedasz – to i zimę i wiosnę jakoś przeżyjesz.

– Gadanie tam! Taką gadkę możesz w dupę wsadzić naszemu rabinowi! Jak ja sprzedam zbiory, ja-ak?! Nim owoce do Warszawy dowieziesz – ile pieniędzy trzeba to porozdawać? A skąd je brać? U nas jabłuszko kosztuje połuszkę¹, ale nim je do Warszawy dowieziesz – to i griwiennik² będzie kosztować! Uriadnikowi daj, stójkowemu łapę pozłoć! I jeszcze bandyci na targu łapówki się domagają! A kto za griwiennik będzie kupować? I tak wychodzi, że ze stratą handlujesz! A jeśli pośrednikowi oddać zbiory – to całkiem bez gaci zostaniesz. A za co dzierżawę płacić? Od dwu lat już tonę w długach po uszy; szlag niech trafi takie życie! Szkoda gadać…!

– Duszą nas, duszą… – kiwnął głową Monia. – Za co żyć? A ja tylko słyszę i słyszę od Polaków i Rosjan – sami jesteście sobie winni! Boże drogi, dlaczego we wszystkim zawsze są winni Żydzi!

– No właśnie, dlaczego my?

– A któż by jeszcze?

– Może to jeszcze Ormianie są wszystkiemu winni! I ci jeszcze… jak im tam?... studenci! Polacy tak mówią… – Girsz pokiwał głową.

– I ci… jak im tam? Rosjanie! – zaśmiał się Monia.

– A ty gorzały nie chlej, to na jutro jakiś grosz ci zostanie – zaśmiał się trzeci kompan od kielicha.

– A mnie tam wszystko jedno! Nastanie dzień – zawsze znajdzie się coś do jedzenia! Bóg nie zostawi w biedzie…

Monia wprawnym ruchem chwycił karafkę z ciemnego szkła i rozlał gorzałkę do kubków. Stuknęli się, wypili i zaczęli zagryzać kurą, pomidorami, gryźć ząbki czosnku.

– Boże drogi! – wyćmokał z pełnymi ustami Messing i huknął się pięścią w pierś. – Dlaczego stworzyłeś mnie Żydem?! Za jakie to grzechy moich przodków?

– A gdyby stworzył cię Murzynem? – złośliwie spytał Monia.

– Choćby Chińczykiem! – ryknął Girsz. – Choć Papuasem! A ja mam w domu cztery głodne gęby, które jeść wołają! A jak ich wyżywić, ja-ak?

Kompani roześmieli się, Monia znów rozlał gorzałkę. Ktoś zaczął grać na skrzypcach. Chudy, w białej koszuli i aksamitnej kamizelce skrzypek, zgiąwszy się wpół i z uśmiechem na ustach zaczął rzępolić na stareńkich skrzypcach znaną żydowską melodię „Siedem, czterdzieści” i nagle cały szynk ocknął się. Brodatym i zarosłym, w czapkach i jarmułkach chłopom gęby się rozjaśniły, w takt zaczęli stukać po stołach rękami. W końcu jakiś Żyd nie wytrzymał, wyskoczył na środek izby i zaczął tańczyć. Skrzypek przyspieszył, tancerz coraz szybciej przebierał nogami w rozdeptanych buciorach.

Le chaim, Żydzi! – krzyknął, wywijając dłonią nad głową, i w tym momencie zza stołów wyskoczyło jeszcze trzech kolejnych chłopów i puściło się w tan.

W izbie paliła się lampa naftowa i języczek płomienia wahał się, liżąc zakopcone szkło. Czwórka malców siedziała przy stole, przed każdym mały talerzyk. Po środku stołu matka postawiła glinianą miskę pełną kiszonych jabłek i dzban z mlekiem.

Sara wielkim nożem odkroiła grube pajdy czarnego chleba, położyła je przed dziećmi. Potem z dzbana rozlała mleko do kubków.

– Jedzcie, moi kochani, jedzcie… – wyszeptała ledwie słyszalnyjm głosem.

Dzieci błyskawicznie, jak na rozkaz, chwyciły po kawałku chleba, z miski brały kiszone jabłka, popijały mlekiem i chciwe jadły, jadły, jadły… Sara dla siebie odkroiła jeszcze jeden, cieńszy, kawałek chleba. Jadła powoli, patrząc na dzieci, w jej oczach powoli wzbierały łzy.

– Jedzcie, dzeciaczki, jedźcie… – cicho powtórzyła. Ciężko podniosła się zza stołu i podeszła do pieca.

Widząc to Wolfik odłamał ukradkiem skórkę z kromki chleba i schował ją do kieszeni krótkich spodenek, ze stołu wziął dwa jabłka i wyślizgnął się z domu.

POLSKA, 1939 ROK, NIEMIECKA OKUPACJA

– Musimy jechać z powrotem! – głos Zelmeistera przywrócił Messinga do rzeczywistości. – Jeżeli deszcz nie przestanie padać, to drogi tak rozkisną, że nie przejedziemy. Żadne konie nas wówczas nie wyciągną. Słyszysz?

– Słyszę, słyszę… nie krzycz… – skrzywił się Messing i wyszedł z domu.

– Ja krzyczę? – zdziwił się Zelmeister. – Głośno mówię, żeby do ciebie doszło! Do ciebie wszystko, co by nie mówić, dochodzi jak do żyrafy!

Ruszyli przez ogród do furtki. Messing nagle zatrzymał się, podszedł do jabłoni, podniósł ciężką, pełną jabłek gałąź, twarz zanurzył w liściach. Zimne krople deszczu potoczyły się po jego twarzy. Wydawało się, że płacze. Zerwał dorodne, zimne i mokre jabłko, powoli je ugryzł i tak samo powoli zaczął je jeść.

POLSKA, 1911 ROK

Zapadł już półmrok. Chłopiec okrążył dom i otworzył ciężkie skrzydło bramy do obory. Siedzące na drążku obok siana kury zagdakały z niepokojem, zaczęły przebierać nogami na żerdziach. Za niewysokim ogrodzeniem stała krowa i coś tam miarowo żuła. Jej ogromne, o liliowym odcieniu oczy jaskrawo świeciły się w mroku.

– Witaj, Różyczko… – cicho powiedział Wolfik i pogłaskał krowę po pysku, podrapał za uchem. Krowa głośno sapnęła. Chłopiec wyjął z kieszeni skórki od chleba i podał jej jedną na dłoni. Zwierzę wbiło się w dłoń mokrym dużym nosem, wzięło skórkę i powoli zaczęło ją żuć.

Wolfik znów pogłaskał krowę, też westchnął:

– Jaka szkoda, Różyczko, że niedługo umrzesz… jaka szkoda… – znowu podał jej skórkę. Pocałował krowę w pysk obok ogromnego oka, które wydawało się, że patrzy na niego z wdzięcznością, powtórzył: – Jaka szkoda…

Za jego plecami cicho podeszła matka.

– A ty co tu robisz? Ano biegiem spać. Co tam mruczysz pod nosem? Czego ci szkoda?

– Różyczki szkoda… niedługo zdechnie – cicho powiedział Wolfik i znów objął krowę za szyję i podał jej ostatnią skórkę.

Zwierzę z wdzięcznością sapnęło, powoli zaczęło poruszać potężną szczęką, patrząc na chłopca rozumnym spojrzeniem.

– Kto zdechnie? – wpadła w popłoch Sara. – Różyczka zdechnie? Kto ci to tych głupot naopowiadał?! Sąsiedzi!? Pewnie Mojsze Guberman? Temu staremu pijakowi tylko takie głupoty chodzą po głowie! O, Boże drogi, za co ty mnie karzesz?! Takim mężem i takimi dziećmi! – Sara złapała Wolfika za rękę i wciąż przeklinając, wywlokła z obory.

– Jeden w szynku ostatnie grosze przepija – krzyczała – drugi prorokiem został! Różyczka zdechnie, tfu, żeby cię! Jeśli Różyczki nie będzie, to wszyscy z głodu zdechniemy! Co ci przyszło do głowy bawić się w przepowiadanie, gówniarzu! Że ci do łba coś takiego przychodzi! Nie-e, to nie Różyczka, to ja wkrótce umrę! Bóg mnie zabierze do siebie i skończą się moje męki! Koniec nędzy! Męża pijaka! Durnych dzieci! Jeśli Różyczka zdechnie, to tak dostaniesz, że ruski miesiąc popamiętasz. Zapamiętaj to sobie, zakarbuj to sobie na głowie! Zabiję, na śmierć zabiję!

Biedny Wolfik bez słowa wlókł się za matką, krzywiąc się z bólu i zalewając się łzami.

A nocą chłopczyka znów pociągnęło do księżyca. Wstał z materaca i ruszył z zamkniętymi oczami przez izbę do okna. Szedł powoli z wyciągniętymi przed siebie rękoma. Pod oknem matka postawiła nieduże drewniane koryto z wodą. Wolfik podszedł do niego, i gdy tylko spróbował wdrapać się na parapet, wdepnął w koryto. To go natychmiast obudziło; drgnął, otworzył oczy i z przestrachem zaczął się rozglądać.

Za jego plecami cicho pojawiła się Sara, porwała go w ramiona, przycisnęła do siebie, zaczęła całować jego policzki i oczy, szepcąc:

– Nie bój się, kochanie… nie bój się … wszystko jest dobrze… chodźmy spać, złotko moje…

– Ale skąd tam się wzięła woda? – zapytał Wolfik sennym głosem.

– Przestraszyłeś się?

– Nie... spałem, coś mi się śniło, a jak wlazłem w wodę – sen zniknął…

– A co ci się śniło?

– Śniło mi się, że jadę w pociągu, potem jakieś duże miasto… jakbym był w tym mieście… i bardzo chce mi się jeść.

– Jakieś bzdury ci się śnią, kochanie… – matka położyła go obok brata na materacu. – Czy my się dokądś wybieramy? Nigdzie nie mamy zamiaru jechać… śpij, złotko moje, śpij spokojnie… – Siadła obok na podłodze, głaszcząc synka delikatnie po głowie…

Rankiem Sara umyła ręce w misce, przerzuciła przez ramię czysty płócienny ręcznik i poszła do obory.

Dzieci oraz mroczny i skacowany Girsz siedzieli przy stole. Dzieciaki jadły gotowane ziemniaki z kiszonymi jabłkami, ojciec wciąż dolewał sobie z dzbanka mętny kwas z jabłek i ciężko wzdychał.

Sara zdjęła skobel z wejścia do obory i weszła do środka.

– Różyczko piękna nasza! Żywicielko nasza! Radości ty nasza ukochana! Po mleczko przyszłam. Dasz nam mleczka, Różyczko? – cicho nawoływała krowę.

Ale co to? Różyczki nie widać. Dopiero po chwili, gdy oczy przyzwyczaiły się do panującego w oborze półmroku, zauważyła, że zwierzę leży nieruchomo na ziemi: zwaliło się na bok, pyskiem w stronę wejścia.

– Różyczko… – wyszeptała Sara i rzuciła się do krowy. Runęła na kolana, zaczęła gładzić ją po pysku, szyi, mówiąc przez ściśnięte gardło:

– Różo… Różyczko… Boże drogi! Co to się stało! Zdechła! Zde-echł-a-a!

Sara zerwała się z krzykiem i wybiegła z obory, siejąc popłoch wśród kur.

Rabin i Girsz Messing z żoną patrzyli bez słowa na martwą krowę. Z tyłu przestępowały z nogi na nogę dzieci.

– Jak to tak, rebe, na nic nie chorowała i nagle zdechła? – załamanym głosem spytał Girsz.

– Skoro zdechła, znaczy się, na coś chorowała – nic się nie dzieje przez przypadek. Bóg ma wszystko przemyślane – z przekonaniem odpowiedział rabin.

– Och, rebe, a mój Wolfik wczoraj powiedział, że Różyczka zdechnie… I jak wam się to podoba? – Sara spojrzała na rabina.

– Całkiem mi się nie podoba. Dlaczego tak powiedział?

– A sami się go spytajcie, rebe, to już z nim tak nie pierwszy raz!

– Co? – nie zrozumiał rebe.

– Przepowiada – szepnęła mu na ucho Sara. – W maju naszemu sąsiadowi – Mojsze Gubermanowi – przepowiedział, że mu się wkrótce szopa spali. I co myślicie, rebe? Za tydzień szopa do tła spłonęła. – Sara zachichotała nerwowo. – A Mojsze do tej pory mówi, że to my spaliliśmy mu ten kurnik… A pamiętacie, jak cyrk przyjeżdżał? A ten parszywiec już tydzień wcześniej mnie się spytał: mamo, a ty zaprowadzisz mnie obejrzeć tresowane niedźwiedzie i pieski? Już myślałam, że mu coś na rozum padło: jakie pieski, jakie niedźwiedzie? Skąd u nas wezmą się niedźwiedzie?

Rebe słuchał trajkotu Sary i patrzył na Wolfika mrocznymi ciemnymi oczami. Potem zapytał:

– A do synagogi dzieci prowadzicie? Talmud znacie? Dzieciom go czytacie? Coś ja ciebie, Saro, ani razu nie widziałem w synagodze z dziećmi!

– Chodzę, rebe! Jak mi Bóg miły, chodzę! – gorliwie zaklęła się Sara.

– Ale ja ciebie tam ani razu nie widziałem – rebe spojrzał na nią z wyrzutem.

– Za to ty, rebe, często mojego męża w szynku widzisz! – uniosła się Sara. – Chlejecie tam razem w tej przeklętej spelunie!

– Powstrzymaj język, kobieto! – groźnie nastroszył czarne i kosmate brwi rabin. – Znaj swoje miejsce!

– Krowa mi zdechła! Ty lepiej za nas się pomódl, rebe! Jak my teraz będziemy żyć? Czym ja dzieci nakarmię? Ale co ciebie to obchodzi! Ważne, ile pieniędzy ludzie przyniosą ci do synagogi! A potem do szynku z tym moim cymbałem gorzałkę chlać i wydzierać się na całą okolicę!

– Tfu! – splunął rabin i szybko wyszedł z obory. Po chwili odwrócił się i krzyknął: – Przez miesiąc masz zakaz wstępu do synagogi! – Przeszedł jeszcze kilka kroków, znowu się odwrócił i zawołał: – Wolfik, za mną.

Chłopiec posłusznie podszedł do rabina, ten objął go ramieniem i tak razem poszli ścieżką do furtki.

– No, powiedz mi, postrzeleńcu, skąd wiedziałeś, że wasza Różyczka zdechnie? Coś ci się przywidziało czy jak?

– Nie, nic takiego… po prostu zamknąłem oczy i zobaczyłem naszą Różyczkę martwą.

– A dlaczego zobaczyłeś akurat ją, a nie coś innego? – dopytywał się rabin.

– Nie wiem… wciąż o niej myślałem… bardzo kochałem naszą Różyczkę...

– Bardzo kochałem… – powtórzył pod nosem rabin. – I często tak z tobą się dzieje? No, jak często widzisz przyszłość?

– Nie wiem… ale pamiętacie Mojsze Czertoka? Wszyscy wtedy myśleli, że w rzece utonął a ja pomyślałem o nim i zobaczyłem go na targu w Warszawie, jak ziemniakami handlował.

– Pamiętam Mojsze Czertoka, pamiętam… – mruknął rabin.

– Powiedziałem wtedy, że on żyje, ale wszyscy mnie wyśmiali. A on przed Nowym Rokiem sam wrócił. Pamiętacie, rebe?

– Pamiętam, pamiętam… a powiedz mi, ty byłeś kiedy na targu w Warszawie?

– Nie, nigdy.

– To jak mogłeś zobaczyć coś, czegoś nigdy nie widział? Skąd wiedziałeś, że to Warszawa?

– Nie wiem… – z zakłopotaniem odpowiedział Wolfik.

– Ty nie wiesz i ja nie wiem… – westchnął rabin.

Szli wzdłuż błotnistej drogi. Rabin wciąż trzymał rękę na ramieniu chłopca. Za ogrodzeniami szczekały psy, od niskich, przekrzywionych od starości chałup ciągnęło wilgocią i jechało gnojem, słychać było jakieś podniesione głosy, krzyki. Pośrodku rozjechanej szerokiej drogi błyszczały podłużne kałuże. Wkoło czuć było nędzę i beznadzieję zapadłego kąta.

– Posłuchaj mnie, chłopcze – nagle zaczął mówić rabin. – Pan dał ci wielki dar, z którym ci będzie bardzo ciężko żyć… Ale jakoś sobie z tym poradzisz i będziesz dawać ludziom radość, i przynosić im pożytek. Musisz mi jednak coś obiecać – nigdy, słyszysz, nigdy nie skrzywdzisz ludzi… obiecujesz?

– Obiecuję… – cicho odpowiedział chłopiec.

– Inaczej Pan surowo cię za to ukarze… Stąd musisz wyjechać. Jaka przyszłość cię tu czeka, w tej ubogiej i biednej mieścinie? Tu nie ma przyszłości. A ilu sławnych Żydów wyszło z takich miasteczek! Dlatego, że nie przelękli się i sami wyszli naprzeciw swojemu losowi. Pójdziesz do szkoły? – nagle spytał rabin i zatrzymawszy się, pogłaskał Wolfika po głowie.

– Nie chcę...

– A czemuż tak?

– Daleko trzeba chodzić… przez cmentarz boję się chodzić…

– E-ech ty, przecież z ciebie już dorosły chłopiec.

– A po co mi szkoła? – Wolfik wybałuszył na rabina czarne oczyska. – Czytać i pisać przecież już umiem.

– A któż cię nauczył? – zdziwił się rabin.

– Sam się nauczyłem…

– Dobrze już, nieznośny żydowski chłopcze, z tobą trudno dyskutować, wracaj do domu. Matka pewnie już się martwi.

Tymczasem w oborze Girsz z żoną wciąż patrzyli na zdechłą krowę. W końcu Girsz przerwał milczenie:

– I co, doczekałaś się? – spojrzał z wściekłością na Sarę. – E-ech ty głupia babo… – machnął ręką i wyszedł z obory, mamrocząc po drodze: – To wszystko twój lunatyk wyprorokował, żeby go szlag trafił! Jasnowidz pieprzony! Po co mi taki gówniarz potrzebny? A jeśli jutro dom spali? Albo ja zemrę?! W księżyc się zapatrzył, mały łajdak! Stłukę na kwaśne jabłko!

Sara chlipnęła nosem, podniosła chusteczkę do oczu i cicho załkała. Przestraszone dzieci stały na uboczu, bojąc się podejść do matki, i milcząc patrzyły na nią smutnymi oczami.

Wieczorem, po męczącej aż do bólu pracy, jak zwykle siedzieli za stołem i przy świetle lampy naftowej jedli ziemniaki z chlebem i ogórkami, popijali gorzką herbatą. Nagle otworzyły się drzwi i do chałupy wpadł pijany w sztok Girsz. W ręce trzymał flaszkę gorzałki.

Nie zwracając uwagi na dzieci i żonę, bez słowa zwalił się na wolne krzesło przy stole, z głuchym stukiem postawił na nim butelkę. Z kieszeni kamizelki wyjął woreczek i cisnął na stół, zadźwięczały tam monety.

– To wszystko, co zostało z naszej Różyczki…

Sara zwinnie chwyciła pieniądze.

– Ile tu tego? – wysypała monety na dłoń, szybko przeliczyła. – Ile? Wszystkiego trzy ruble i dwa griwienniki? Girsz, co z ciebie za handlarz? Z ciebie po prostu kawał durnia!

– A za ile, według ciebie, można sprzedać mięso krowy, która zdechła, i to nie wiadomo od czego? Za ile?

– Czy za to da się kupić cielaka? – zamiast odpowiedzi spytała Sara, i sama sobie odpowiedziała: – Za te pieniądze można kupić tylko na pół zdechłą kozę. Pewnieś przepił z pięć rubli? Przyznaj się, pijaczyno? Razem z rebem przepiłeś?

– M-m-m! – burknął Girsz, podniósł się, otworzył przeszklony bufet i wyjął graniasty kieliszek, znowu walnął się za stół i nalał sobie wódki.

– Le chaim, Żydzi! – chuchnął i wypił jednym machem.

– Jaki z ciebie Żyd? – westchnęła Sara i pogłaskała Wolfika, który siedział najbliżej, po główce. – Kacap parszywy! Albo co gorzej – Chochoł debilny… chroń mnie Boże przez takimi Żydami. Wstyd i nic więcej… ani sprzedać, ani kupić nie umie!

– Zamilcz, babo! – Girsz walnął pięścią w stół, wziął kiszony ogórek z miski i zaczął jeść. – Ile byś, człowieku, pieniędzy do domu nie przyniósł, zawsze jej będzie mało! „Nienasycona chciwość kobieca” rzekł Salomon! Ja nie mogę wyżywić takiej gro-mady! Niech on ci powie, dlaczego krowa zdechła! – Ojciec wskazał palcem na Wolfika. – Niech on ci powie! A co on jutro nam wyprorokuje? Że wszyscy zdechniemy? Żeby go tu jutro już nie było – ma iść do chedru!

– Nie chcę do chedru – cicho powiedział Wolfik. – Tam dzieci rózgami biją, tam...

– Biją, za to żreć dają! – przerwał mu ojciec. – Rebe obiecał cię zabrać na koszt gminy! Chociaż o jedną głodną gębę będzie tu mniej! Nie mam jak cię żywić, nie mam! Czegoś gały wyłupił? Może już mnie chcesz ugrobić? Paszoł won! Jak jutro do chedru nie pójdziesz, to w domu nie masz czego szukać, lunatyku chrzaniony! Skórę wymłócę! – i zamierzył się na dziecko pięścią.

Wolfik nie czekał, co będzie, tak jak stał, pędem wypadł z domu.

– Ludzie-e, ludzie dobrzy, ratujcie! Idiota! Pijany idiota!... – zawyła Sara.

Chłopiec szedł przez ogarnięte wieczornym półmrokiem miasto. Ciepło świeciły żółte ognie w oknach domów, meczały kozy i przeciągle ryczały krowy, słychać było ludzkie głosy. Całkiem obok za przekrzywionym ogrodzeniem głośno zakwiczała świnia, potem rozległ się kobiecy głos pełen złości: – Zabiję się, gadzie! I dom podpalę! Pójdę, gdzie oczy poniosą! Tu mnie nic dobrego nie czeka – trzeba szczęście szukać gdzie indziej!

Wolfik minął rynek, przeszedł obok jatek i nowej synagogi. Podobny do tureckiego jataganu sierp srebrzystego księżyca wisiał nad domami. Nagle zza zakrętu, prawie na niego, wpadł ogromny brodaty chłop w tużurku, czapce ze złamanym daszkiem i brudnych wysokich butach. Podniósł w górę długie ręce i zaryczał niskim, donośnym głosem:

– Do szkoły chłopcze! Do szkoły! A jak mnie nie usłuchasz, w najbliższym stawie utopię!!!

Wolfika aż odrzuciło, potknął się i rozciągnął jak długi w błocie. Pozbierał się jednak błyskawicznie i rzucił do ucieczki – byle dalej od niego…

POLSKA, 1939 ROK, NIEMIECKA OKUPACJA

Wyszli na drogę, rozglądając się wkoło ze zdziwieniem. Deszcz wciąż siąpił.

– A gdzie powóz? – zapytał Zelmeister. – On nas tu zostawił czy jak?!

– Wysłałem go, żeby poszukał kogoś z mieszkańców – powiedział Lowa Kobak. – Jedzie już! Tam daleko, widzicie?

W ciemności pokazały się konie i ciemna buda powozu. Konie powoli zbliżały się.

– No i co, Janku? Dowiedziałeś się czegoś?

Gdy konie zrównały się z ludźmi, woźnica ściągnął lejce. Potem powoli zeskoczył na ziemię, wytarł nos, ściągnął z głowy kołpak chroniący przed deszczem.

– No mówże, tępoto! – nie wytrzymał Zelmeister.

– A co tu mówić? Niemcy tu już byli… jakieś Sonderkommando. Wszystkich Żydów zabrali. A kto został, ten uciekł, gdzie oczy poniosą.

– Dokąd zabrali? – zapytał Messing.

– Mówią, że do Warszawy…

– Kto powiedział? Mówże z sensem, pieronie! – warknął Zelmeister. – Każde słowo trzeba z ciebie wyciągać!

– W lesie znalazłem dwóch dziadków, tam się ukryli. Musiałem im jakieś naczynia pozbierać i chleb z pustych domów przynieść… to oni mi to wszystko powiedzieli…

– Dużo się ich tam poukrywało? – zapytał Messing.

– Raczej nie. Mówią, że jakieś piętnaście osób… tych, którzy do getta nie chcieli iść i pochowali się. Niemcy przez dwa dni ich szukali. Dużo ludzi pozabijali...

– Zabili? – drgnął Lowa Kobak. – Za co?

– Lowa, jesteś człowiekiem dorosłym, a zadajesz tak idiotyczne pytania – po głosie Zelmeistera poznać było, że zaczynają ponosić go nerwy. – Wolf, musimy jechać… Jestem pewien, że znajdziesz ich wszystkich w Warszawie… całych i zdrowych.

Wolf Messing nie odpowiadał, rozszerzonymi ze strachu oczami patrzył w ciemność. Krople deszczu spływały mu po twarzy, palto na plecach i ramionach skrzyło się drobinkami wody.

POLSKA, 1912 ROK

Wolfik zatrzymał się dopiero przy karczmie. Chwilę nasłuchiwał, ale straszny głos brodatego chłopa został już daleko z tyłu. Okna karczmy świeciły się jaskrawym światłem, migały cienie, dolatywały stamtąd pijackie głosy i niosła się skoczna melodia skrzypiec. W pewnym momencie z hukiem wypadło stamtąd dwu pijaków; objęci wpół poszli ulicą, zataczając się z boku na bok. Wolfik postał chwilę, w końcu odwrócił się i ruszył przed siebie.

Tak dotarł do stacji kolejowej. Samotna latarnia ledwo oświetlała mały budynek z nieco krzywym napisem „Góra Kalwaria”. Na zbitym z desek peronie, na dwóch drewnianych skrzyniach z ogromnymi zamkami siedziała gruba kobieta z trójką dzieci – rówieśnikami Wolfika, pod lampą palił papierosa mężczyzna w długim czarnym palcie. Na stacji świeciło się tylko jedno okno. W pewnym momencie z drzwi wyszedł wąsaty kolejarz w czarnym mundurze i czapce, rzucił ochryple:

– Pociąg zaraz przyjedzie.. Postój pięć minut…

W dali, jak gdyby na potwierdzenie tych słów, rozległ się przeciągły gwizd parowozu. Z ciemności wychłynęło żywe czerwone oko. Migało, było coraz mocniejsze, rosło. Wkrótce doszedł ich stukot kół po szynach i rytmiczne sapanie parowozu.

Wolfik jak zaczarowany patrzył w ciemność na to czerwone oko, które zbliżało się z ogromną prędkością. I oto czarny, ociekający smarami parowóz przemknął obok niego, uderzył obłokiem pary i dymu, leciały wagony z szeregiem oświetlonych okien. Pociąg powoli hamował. Ze stacji wyszli kolejni podróżni – dwóch eleganckich panów i dama z pieskiem na rękach; ogromne chłopisko niosło za nią skórzany kufer i kilka pudełek. Wszyscy szli w stronę jedynego wagonu pierwszej klasy. Gruba kobieta, chwyciwszy swe skrzynie, ruszyła w przeciwną stronę – na koniec pociągu; dzieciaki zatuptały za nią, jak kurczaki za kwoką.

Wolfik stał i patrzył na oświetlone okna – migali w nich ludzie, niosły się stamtąd jakieś głosy, kobiecy śmiech, cicha muzyka patefonu.

W końcu pasażerowie zajęli swoje miejsca, a chłopiec wciąż stał i patrzył.

Kolejarz wyszedł na peron i machnął zapaloną lampą, zagwizdał trzy razy w gwizdek. Parowóz odpowiedział mu przeciągłym sygnałem, okrył się kłębami białej pary, koła powoli zaczęły się obracać. Drgnęły i ciężko ruszyły wagony, konduktorzy zaczęli zamykać drzwi.

W tym momencie Wolfik rzucił się w stronę pociągu. Poczekał aż otwarte drzwi wagonu zrównają się z nim i skoczył, łapiąc się za brudną poręcz. Stojący tam konduktor dał mu przez łeb, Wolfik runął na żelazną podłogę, uderzając się czołem o przeciwległe drzwi.

– Marsz do wagonu, psia krew! – usłyszał.

Wagon pełen był pasażerów. Wszyscy ciasno siedzieli na ławkach, trzymając na kolanach bagaż albo małe dzieci. Wolfik nieśmiało przeszedł kilka kroków i zobaczywszy wolne miejsca, czmychnął pod ławkę – zaszył się tam w kąt, zwinął w kłębek. Wagon kiwał się rytmiczne, trzeszczały stare drewniane przedziały, stukały, nawołując się, koła na stykach szyn, cicho rozmawiali pasażerowie. Ta muzyka usypiała.

Obudził go donośny głos:

– Poproszę o bilety… bilety do kontroli… – Przez wagon szedł konduktor w służbowym mundurze. Był to stary i zgarbiony człowiek z workami pod oczami, posiekaną zmarszczkami twarzą, na nosie miał okrągłe okulary w metalowej oprawie. Pasażerowie okazywali mu bilety, ten je sprawdzał i dziurawił kasownikiem. Sprawdziwszy wszystkich pasażerów, konduktor zatrzymał spojrzenie na ławce, spod której wystawały koniuszki znoszonych butów.

– A kto tam się chowa? – usłyszał Wolfik nad głową. – Ano, gapowicz, wyłaź stąd! – Konduktor nachylił się i zajrzał pod ławkę. Natknął się tam na przestraszone oczy chłopca; patrzył na strasznego pana w służbowym mundurze i bał się ruszyć z miejsca.

– Wyłaź! – rozkazał konduktor, choć jego głos nie brzmiał całkiem surowo. – Wyłaź, albo wyciągnę cię za nogi.

Na takie dictum Wolfikowi nic nie pozostało, jak tylko opuścić przytulne miejsce pod ławką. Nie wstał jednak na nogi, tylko patrzył błagalnie na konduktora.

– Biletu oczywiście nie masz?

Chłopiec podał mu bez słowa kawałek urwanej gazety. Konduktor obejrzał papierek z jak najbardziej poważnym wyrazem twarzy, skasował i zwrócił chłopcu.

– Czego pod ławką jedziesz? – powiedział z uśmiechem. – Siadaj – tu jest dużo wolnych miejsc.

– Dziękuję… – wyszeptał Wolfik i wylądował na wolnym miejscu, wciąż jeszcze ze strachem patrząc na konduktora.

– Jakiś dziwny z ciebie chłopak – uśmiechnął się jeszcze raz konduktor i poszedł dalej.

Nagle Wolfik wstał i ruszył za nim, patrząc mu wciąż w plecy. W końcu wagonu zatrzymał się, widząc że konduktor z niego wychodzi. Nie domknął drzwiczek do przejścia i doskonale było widać, jak stanął tam pośrodku, rozejrzał się jakoś tak dziwnie wkoło i nagle otworzył drzwi do pociągu. Huk kół uderzył w uszy, zagłuszając wszystko.

Wolfik wciąż nie spuszczał z niego wzroku. Konduktor patrzył przez otwarte drzwi wagonu na migający przed nim nasyp, wysokie gęste krzaki, słupy telegraficzne, mijane domy i kościoły… i nagle zrobił krok do przodu… Chwycił się za poręcz schodów, obejrzał się – twarz miał nieszczęśliwą i wystraszoną śmiertelnie. Zetknął się wzrokiem z oczami chłopca, które nagle zrobiły się jakieś ogromne i straszne.

– Nie, nie chcę... – konduktor krzyknął błagalnie. – Nie chcę...!

Wolfik wciąż patrzył na niego martwymi, bezdennymi i czarnymi oczami.

Nagle konduktor puścił poręcz i rzucił się w dół. Straszny krzyk zginął w huku kół, tylko drzwiczki w przejściu wciąż skrzypiały i skrzypiały…

Wolfik drgnął, powoli dochodząc do siebie. Podszedł do otwartych drzwi wagonu i wyjrzał. W zapadającym zmroku biegły mu na spotkanie czarne cienie drzew, w dali migotały płomyki okien, a żółty księżyc, przeciskając się między chmurami, nie chciał pozostać w tyle za mknącym pociągiem.

POLSKA, 1939 ROK, NIEMIECKA OKUPACJA

I znów trzęśli się w ciemnym powozie. Głośno skrzypiały koła, taplały się w błocie końskie kopyta.

– Coś mi się wydaje, że oni zbierają Żydów z całej Polski – nagle powiedział Lowa Kobak.

– Od pana zawsze można usłyszeć rzeczy zbijające z nóg, Lowa – złośliwe odpowiedział Zelmeister. – Ciekawe, po co ich zbie-rają?

– Żeby wszystkich trzymać w jednym miejscu.

– W jednym warszawskim getcie wszystkich Żydów nie da się zmieścić – uśmiechnął się Zelmeister.

– Czytaliście prace Hitlera? Wszyscy Żydzi mają być wymordowani – powiedział Lowa Kobak. – Czytałem, że…

– Jaki mądry chłopiec – czyta wszystko, co piszą jacyś zwariowani degeneraci – przerwał mu z ironicznym uśmiechem Zelmeister. Nagle zachmurzył się i wzruszył ramionami. – A zresztą, w naszym strasznym świecie wszytko jest możliwe… – spojrzał na Messinga. – Nie, Wolf, w żaden sposób nie uwierzę, żeś tego nie przewidział.

– Takiego obłędu przewidzieć nie mogłem – wychrypiał Messing. – Nie mogę nawet wyobrazić sobie, co się stało z moją rodziną… Próbuję i nie mogę...

– W Warszawie w ogóle nam się pojawiać nie wolno… – westchnął Zelmeister. – To nawet ja mogę przewidzieć…

Wolf nie odpowiadał, siedział oparty o ściankę powozu, przymknął oczy. Wydawało się, że drzemie.

– Mamy tylko jedno wyjście, Wolf – kontynuował Zelmeister. – Trzeba uciekać do Związku Sowieckiego… Myślę, że cała Warszawa obklejona jest już plakatami z twoją gębą i obietnicą wykupu za twój durny łeb. Musimy zatrzymać się gdzieś na przedmieściu. Mam tam pewnych ludzi. Za dobre pieniądze dowiozą nas nad Bug i przeprawią na drugi brzeg. To starzy przemytnicy, drogę znają wyśmienicie. To znaczy taką drogę, po której można przejechać i nikogo nie spotkać. Tak więc do Warszawy nie ma po co się pchać. Tym bardziej, że tam każdy na ulicy cię rozpozna.

– Nie, jedziemy do Warszawy – nie otwierając oczu powiedział Messing. – Muszę zobaczyć matkę i braci… muszę ich zobaczyć…

– Zrozum, tam teraz wszędzie są Niemcy… – znowu zaczął Zel-meister, ale Messing przerwał mu gwałtownie:

– Jedziemy do Warszawy. Dostaniemy się do getta³, odnajdę matkę i braci… – Wolf otworzył oczy, spojrzał na towarzyszy. – Nie chcecie… boicie się, nie zatrzymuję was… Nie obrażę się… Sam tam pójdę.

– Mądra propozycja – mruknął Zelmeister. – Pewnie z Lową kiedyś z niej skorzystamy.

Messing uśmiechnął się i znowu zamknął oczy.

Zapadła cisza. Zelmeister z Kobakiem skulili się, wsunęli ręce w rękawy palta i próbowali się zdrzemnąć. Powozem trzęsło i rzucało na wszystkie strony.

WARSZAWA, 1912 ROK

Chłopiec błąkał się po Warszawie już od trzech dni, głodny i straszliwie zmęczony. Stawał przed sklepami, chciwymi oczami patrząc na rozłożone tam szynki i kiełbasy, girlandy parówek i lśniący od tłuszczu boczek. Z trudem odrywał wzrok od witryn, przełykał ślinę, w oczach mu się ćmiło… W końcu tak zakręciło mu się w głowie, że aż się zachwiał – ledwo dowlókł się do bramy jakiejś kamienicy, gdzie usiadł na schodach i przymknął oczy. Całkiem już opadł z sił, wydawało mu się, że już nigdy nie wstanie. Obok przepływał tłum przechodniów, wszyscy zajęci swoimi sprawami – nikt nie zwracał uwagi na małego włóczęgę, siedzącego na schodach.

W końcu jednak otworzył oczy, z trudem wstał i ruszył dalej. Nagle jego spojrzenie padło na szyld z napisem „Poczta”. Przez sekundę się wahał, w końcu zrobił krok do przodu i chwycił rączkę z brązu, pociągnął ku sobie ciężkie drzwi.

W magazynie poczty krępy mężczyzna w nieświeżej białej koszuli i sukiennej kamizelce, z niesmakiem przyglądał się małemu chłopcu.

– Ile masz lat, synu? – zapytał.

– Dwa... – Woflik szybko poprawił się. – Czternaście lat.

– Czternaście? Coś na to nie wyglądasz. Jak cię wołają?

– Wolfik… Wolf Messing.

– Skąd jesteś? – zapytał mężczyzna, wykrzywiając usta.

– Z Góry Kalwarii.

– A co, matka cię samego do Warszawy puściła? Zresztą, co mnie to obchodzi. Masz do mnie mówić – panie Andrzeju, zapamiętaj. Jeśli wpadnie tu inspektor i zapyta, ile masz lat, mów szesnaście, zrozumiałeś? Będziesz przesyłki roznosić. Wypłata co tydzień. A teraz zabieraj pierwszą paczkę i do roboty. Czytać umiesz? – Mężczyzna nogą przesunął w stronę Wolfika paczkę zapakowaną w szary papier i przewiązaną szpagatem. Z góry przyklejona była kartka z adresem.

– Umiem.

– Adres masz na paczce. Im więcej ich rozniesiesz, tym więcej zarobisz, zrozumiałeś?

– A teraz nie można? – przełknąwszy gulę w gardle, nieśmiało zapytał Wolfik.

– Co teraz? – ten nie zrozumiał.

– Pieniędzy trochę dostać?

– Co, żreć ci się chce?

– Proszę, jeśli można…

Mężczyzna wyjął z kieszeni kamizelki dwie monety, wyciągnął w stronę chłopca:

– Naści dwa złote… Ale najpierw zanieś pierwszą przesyłkę.

– Rozumiem. Dziękuję. – Wolfik wziął paczkę i wyszedł bocznymi drzwiami.

Przesyłkę wiózł najpierw tramwajem, następnie szedł ulicą, szukając potrzebnego numeru domu… potem wdrapał się na pierwsze piętro… zadzwonił do drzwi… Otworzyła mu kobieta w średnim wieku. Chłopiec wręczył jej paczkę, poprosił o pokwitowanie odbioru.

Następna przesyłka – ciężka skrzynka z dykty – Wolfik targał ją na ramionach niezręcznie przegięty wpół... potem znów jazda tramwajem, na piechotę… ciężko wchodził po schodach. Zadzwonił do drzwi. Tym razem otworzył mu starszy pan w ciepłej kamizelce z kożuszka. Długo potwierdzał odbiór w specjalnym zeszycie…

Kolejna przesyłka – miękki tłumok zawiązany szpagatem. Wolfik zarzucił go na plecy, ledwie powłóczył nogami… i znowu ciemna brama, szerokie schody z wytartymi od tysięcy nóg stopniami. Dzwonek do drzwi. Znów mu ktoś otworzył, chłopiec wniósł przesyłkę do przedpokoju. Gospodarz pokwitował odbiór…

I tak do końca dnia. Paczka, droga w jedną stronę, z powrotem. Za każdym razem pan Andrzej coś tam gniewnie mówił, palcem pokazywał w jego zeszyt. Wolfik potakiwał, zarzucał paczkę na ramię i szedł dalej. W zeszycie powoli rosła kolumna nazwisk ludzi, którzy odebrali przesyłki. Był już wieczór, gdy wyszedł z ostatniego domu. Robiło się coraz ciemniej, zapalały się witryny sklepów, latarnie na ulicach. Toczyły się koła dorożek, stukały o bruk końskie kopyta, dudniły nieliczne samochody.

Wolfik nagle zatrzymał się, przed oczami zaczęły mu się rozpływać kolorowe koła. Jakimś cudem dowlókł się do schodków najbliższego domu i zwalił się tam bez sił. Jak przez mgłę dochodziły go podniecone krzyki:

– Dziecko zasłabło!

– Stójkowy! Chłopak zemdlał!

Do tłoczących się wokół leżącego na schodkach Wolfika ludzi podszedł policjant. Jakaś kobieta w szerokim słomianym kapeluszu trzymała chłopca za rękę.

– On całkiem nie oddycha! Jezu – chyba umarł!

Policjant pochylił się nad chłopcem, przyjrzał mu się uważnie, dotknął policzka, chudziutkiej szyi i mruknął z zakłopotaniem:

– Faktycznie, nie oddycha, psia krew!

Kobieta w słomianym kapeluszu z przerażeniem spojrzała na policjanta:

– Naprawdę nie żyje? Ale co się stało?

– A skąd ja mam wiedzieć? – odburknął jej policjant. – Pewnie z głodu.. Takich co dzień po kilkunastu zbieramy z ulic!

– Biedny chłopiec…

Przez tłum przecisnął się mężczyzna w średnim wieku.

– Jestem lekarzem. Co się stało?

– Chłopak… chyba nie oddycha… – policjant bezradnie rozłożył ręce. – Pewnie zemdlał z głodu.. A może od czegoś innego…

Lekarz pochylił się nad Wolfikiem, wziął jego rękę, chwilę próbował odnaleźć puls i z zakłopotaniem stwierdził:

– Pulsu w ogóle nie czuję! – poklepał chłopca po twarzy – ten w żaden sposób nie zareagował. – Lekarz wyprostował się i chusteczką wytarł ręce. – Nic nie poradzę, zatrzymajcie jakiś wóz i odwieźcie.

– Dokąd? Do szpitala? – zapytał policjant.

– No, a dokąd? A tam do kostnicy…

Dwóch sanitariuszy w brudnych białych fartuchach wniosło na noszach Wolfika do pierwszego pomieszczenia kostnicy, położyło nosze na dużym, obitym blachą stole i zaczęło go rozbierać. Chłopiec leżał nieruchomo, nie oddychał – goły i chudy, podobny był do jakiejś niedorzecznej kukły.

– Co teraz? – zapytał jeden z sanitariuszy.

Przyjmujący ciała w kostnicy pracownik szpitala, również w białym, i też nie pierwszej świeżości fartuchu, poślinił ostrze ołówka chemicznego i napisał na udzie chłopca dużymi niebieskimi cyframi numer 78.

– Nieście go do chłodnicy – polecił. – Na jakieś wolne miejsce połóżcie. – Odwrócił się i zaczął wpisywać dane do grubego porwanego dziennika.

Jeden z sanitariuszy lekko podniósł chłopca, jak worek przerzucił przez ramię i poniósł w stronę dużych białych drzwi. Nagle odwrócił się i powiedział:

– Słuchaj, a co on taki miękki? Ciała umarlaków przecież tężeją.

– Nieś jak ci kazali! – podniósł głos pracownik szpitala. – Zdąży jeszcze stężeć.

Na drewnianych dwupiętrowych stelażach leżały w półmroku nagie trupy. Przez okna poprzecinane żelaznymi kratami świecił bladoniebieski księżyc, zalewając pomieszczenie kostnicy złowieszczą poświatą. Na jednej z dolnych półek leżał Wolfik. Nie dawał znaków życia i niczym nie różnił się od pozostałych „klientów” tej ponurej instytucji.

Szczęknął zamek ciężkich drzwi kostnicy, i niespodzianie pomieszczenie zalało jaskrawe światło. Pojawił się w nich doktor Abel, a za nim czterech młodych ludzi w białych fartuchach.

– Bardzo proszę, panowie praktykanci – zachęcił ich do przekroczenia granicy życia i śmierci doktor. On też miał na sobie biały fartuch kontrastujący z czarną i gęstą szopą na głowie, czarnymi wąsami. – Proszę obejrzyjcie pomieszczenie, które nazywamy „chłodnią”. Tu spoczywają ciała tych, których dusze odeszły, ośmielam się mieć nadzieję, do królestwa niebieskiego. Waszym zadaniem jest wybrać ciało, które wam się spodoba – wybaczcie to określenie – dokładnie mu się przyjrzeć i określić przyczynę śmierci nieszczęśnika. Daję wam na to pięć minut. – Doktor Abel odsunął połę fartucha, wyjął z kieszonki kamizelki złotą cebulę, spojrzał na cyferblat i zatrzasnął wieczko zegarka.

Praktykanci rozeszli się po pomieszczeniu, z obrzydzeniem, ale jednocześnie z ciekawością, oglądając trupy: podnosili im ręce i nogi, przyglądali się twarzom, odwracali martwe ciała z pleców na brzuchy.

– Panie doktorze, ten tu żyje! – Z przestrachem zawołał niewysoki grubasek, odskoczywszy od gołego Wolfilka. Z przerażenia aż cały się spocił.

– Rozumiem, bywa i tak, że trupy zmartwychwstają i krzyże chodzić zaczynają, a nawet wiedźmy na miotłach latają – z ironią powiedział doktor Abel.

– Słowo honoru, panie doktorze, on żyje! O! Ręką znowu ruszył – po raz kolejny ze strachem zawołał grubas Żytowicki.

Doktor Abel i w ślad za nim praktykanci podbiegli do niego.

Gołe i chude ciało chłopca dalej leżało na swoim miejscu, ale tym razem chłopiec miał szeroko otwarte i całkiem żywe oczy, które jeszcze nieco nieprzytomnie spojrzały na doktora Abla.

– Witam! Szanowny pan z tamtego świata? – ukłonił mu się doktor Abel. – Wrócił pan, aby zameldować nam, że tam jest nawet znośnie i można całkiem przyzwoici się urządzić!

– Pi-ić… – ledwie słyszalnie wyszeptał Wolfik. – P-ić, proszę…

– Wody niech no który przyniesie – odwrócił się doktor do praktykantów. – Jak ty tu przeżyłeś trzy dni i trzy noce? Nie zmarzłeś? – Doktor wziął chłopca za rękę, dotknął piersi, brzucha.

– Nic nie pamiętam… spałem … – odpowiedział chłopiec.

– Spałeś przez całe trzy doby.

– Naprawdę?

– A jak się obudziłeś, pamiętasz?

– Usłyszałem jakieś głosy, a potem ktoś mnie dotknął.

– A przez te trzy dni nikt cię nie dotykał?

– Nie pamiętam… nie wiem…

Żytowicki przyniósł szklankę z wodą, podał doktorowi Ablowi.

– Siąść możesz? – spytał doktor.

Wolfik usiadł na półce, zwiesiwszy nogi i przykrywając dłońmi wstydliwe miejsce.

– Nie masz się czego wstydzić – uśmiechnął się doktor, podając mu szklankę z wodą. – Nas nie przestraszysz – tu są sami mężczyźni. A i straszyć nas za bardzo nie masz na razie czym. – Doktor uśmiechnął się złośliwie. – A nieboszczykom w ogóle wstydzić się nie wolno.

Praktykanci, którzy dotychczas z napięciem patrzyli na dziwnego chłopca, z ulgą odetchnęli, wymieniając spojrzenia.

– Pij, pij… – Doktor Abel znów odwrócił się do praktykantów: – Żytowicki, gołąbeczku, idź, proszę, po dyżurnego kostnicy. I ubranie jakieś tam zorganizuj; choćby fartuch.

– I co, często ci się coś takiego przydarza? – spytał doktor Abel, uważnie przypatrując się Wolfikowi.

Chłopiec siedział naprzeciw niego przy stole, pił herbatę i chciwie zajadał kanapki z kiełbasą i serem, spoglądając co chwila łakomym wzrokiem na ich górę leżącą na talerzu.

– Czasami…

– I jak długo tak śpisz?

– Podobno trzy-cztery dni… – Wolfik skończył kolejną kanapkę i wziął z talerza następną.

– To się nazywa sen letargiczny, mówił ci ktoś o tym?

– Rebe coś napomykał… nie wiem.

– Mówiłeś, że jesteś z Góry Kalwarii? Uciekłeś, co?

– Uciekłem.

– Rodzice bili? Bieda była w domu? – delikatnie wypytywał się doktor Abel, patrząc jak Wolfik pochłania kanapki jedna za drugą i popija je słodką herbatą.

– Nie, mnie kochali, brata z siostrami też kochali. Ale bieda była. Ojciec powiedział, że cztery gęby nie da rady wyżywić…

– Tobie powiedział?

– Tak, ale mamie to już wcześniej mówił…

– A! Podsłuchiwałeś… – uśmiechnął się doktor Abel.

– Ja nie umyślnie… po prostu zobaczyłem w głowie jego życzenie, żebym zapisał się do chedru albo w ogóle się wyniósł. Powiedział, że jak nie pójdę do szkoły, to mnie z domu wypędzi. To i postanowiłem uciec…

– Życzenie zobaczyłeś? – ze zdziwieniem zapytał jeszcze raz doktor. – Ty widzisz życzenia?

– Czasami. Nie wiem, jak to powiedzieć… ja je jakoś tak czuję…

– Ciekawe, ciekawe… – znów uśmiechnął się Abel i zapalił papierosa w fifce. – Ciekawy z ciebie chłopiec… nad wyraz ciekawy… A może spróbujesz teraz odgadnąć, nie wiem, może poczuć, albo jak, moje życzenie? No co, spróbujesz?

– Spróbuję… – Wolfik przestał jeść kanapkę i utkwił wzrok w doktora.

Doktor próbował wytrzymać to spojrzenie, długo patrzył mu prosto w oczy, w końcu jednak odwrócił wzrok.

Wolfik wstał od stołu, przeszedł do drzwi i włączył światło.

– Coś takiego – z zachwytem powiedział doktor Abel. – Jak to zrozumiałeś?

– Nie wiem… – Wolfik wrócił do stołu, spojrzał na Abla. – Mogę jeszcze kanapkę?

– Jedz, jedz, oczywiście, że jedz! – Doktor podsunął mu talerz.

– Jak pan myśli, z pracy mnie nie wyrzucą? Tak dawno już tam nie byłem. Kierownik poczty to bardzo surowy człowiek.

– Nie musisz tam wracać – stanowczo powiedział doktor.

– Muszę pracować, za co chleb kupię? – odpowiedział Wolfik. – Mieszkać też nie mam gdzie.

– Będziesz mieć inną pracę. A mieszkać będziesz na razie u mnie. Podoba ci się tu?

Siedzieli w gabinecie doktora. Chłopiec objął wzrokiem regały z mnóstwem książek, fotografii oraz niedużych gipsowych i z brązu statuetek, szeroką skórzaną kanapę, przestronne biurko z dwoma szafkami, piękną lampę na nóżce z brązu, stary mahoniowy zegar wiszący na ścianie.

– Podoba się!

– To mieszkaj tu – uśmiechnął się doktor Abel i zapalił papierosa, otaczając się dymem.

– A co to będzie za praca?

– Będziesz leżeć w trumnie! W kryształowej! – odpowiedział doktor ze śmiechem.

Wolfik spojrzał ne niego uważnie i spytał:

– A ile za to dostanę?

– Dobrze pan zarobi, panie Messing! – spiskowym tonem powiedział doktor, przechodząc na „pan”, i nawet mu mrugnął okiem. – Razem będziemy bogaci!

– Wiem – odpowiedział Wolfik. – Pan już o tym od dawna myślał.

– Ta-ak, niebezpieczny z pana człowiek, Messing, trzeba na ciebie uważać! – powiedział doktor Abel i zadeklamował: class="separate" Mołczi, skrywajsja i toi / i czustwa, i mieczty swoi [Milcz i zazdrośnie wśród milczenia / Zataj i czucia, i marzenia]⁴ – Przestał się śmiać i znów poważnie spojrzał na chłopca. Porozmawiajmy jak ludzie dorośli o interesach. Będziesz mógł swojej rodzinie pomagać – ojcu, matce, braciom i siostrom. Chcesz im pomagać?

– Oczywiście. Bardzo chcę.

– No i będziesz im pomagać. I nawet wystarczy ci na dostatnie życie. Będziesz mógł dalej się uczyć… – Doktor nagle zamyślił się, dodał niewesoło: – Jeżeli, oczywiście, nic strasznego się nie wydarzy…

– Będzie wojna… – przerwał mu Wolfik.

– Co powiedziałeś? Wojna? – podniósł głowę Abel. – Do diabła, patrz, ja też o tym teraz pomyślałem. I kiedy, według ciebie, będzie ta wojna?

– W sierpniu czternastego roku wybuchnie straszna wojna… – spokojnie odpowiedział Wolfik i wziął ostatnią kanapkę z talerza, ugryzł…

– Posłuchaj, potworze… – znów pokiwał głową doktor Abel. – Zapamiętaj: ludzie nie lubią proroków. Wiesz, co mówili starożytni Danajcy, gdy spotykali proroka? Mówili: „Ten człowiek jest zbyt mądry, aby żyć wśród nas, jego miejsce jest przy Bogu”. I wieszali go na najbliższym drzewie.

– Za co go wieszali? – ze strachem spytał Wolfik.

– Za szyję – uśmiechnął się doktor.

– Z jakiego powodu? – poprawił się chłopiec.

– A że zbyt mądry, za dużo wie. – Doktor pochylił się w stronę chłopca, spojrzał mu prosto w oczy. – Za to, że za dużo widzi.

W ogromnej sali osobliwości zawsze było mroczno, co przydawało tajemniczości figurom ustawionym wzdłuż ścian i przy oknach. Był tu premier Wielkiej Brytanii Herbert Asquith, prezydent USA Theodor Roosevelt, Napoleon, admirał Nelson, król Stefan Batory, Mikołaj Kopernik, straszny Drakula, Kuba Rozpruwacz i wiele innych znanych postaci wszech czasów. Zwróceni twarzą do widzów stali w różnych pozach, wielu jednak patrzyło im wprost w oczy. Ludzie czuli się nieswojo pod tymi spojrzeniami, mimowolnie czując strach, choć przecież doskonale wiedzieli, że patrzą na nich jedynie figury woskowe.

Na środku sali, na wysokim cokole stała otwarta trumna kryształowa, w której leżał goły, jedynie w majteczkach Wolfik. Oczy miał zamknięte, ręce złożone na brzuchu, jak u nieboszczyka. Wysoka kobieta w czarnym żakiecie, towarzysząc grupie widzów, głośno mówiła, wskazując na trumnę:

– Szanowni państwo, macie wielkie szczęście: tego oto chłopca można zobaczyć tu raz na dwa, albo nawet, na trzy miesiące. Chłopiec wpadł w letarg… przebywa w stanie woskowej elastyczności… prawie nie oddycha, pulsu nie można wyczuć, ale on żyje… możecie przekonać się o tym, dotykając jego ręki – to nie ręka trupa albo figury woskowej – to ręka żywego człowieka.

– Jak długo może trwać taki sen? – spytał ktoś z widzów.

– Od trzech do siedmiu dni… teraz chłopiec śpi piąty dzień.

– Gdy się obudzi, pamięta coś?

– Nie, niczego nie pamięta i nic nie czuje.

Widzowie zebrali się wokół kryształowej trumny, oglądając leżącego w niej chłopca. Jeden z nich, najbardziej nieufny i śmiały, wyciągnął rękę i dotknął chłopca, uszczypnął go w nogę, w udo. I jak zawsze, jak w każdym tłumie wycieczkowiczów, musiał się znaleźć nieufny sadysta, który dyskretnie, tak by nikt tego nie widział, kilka razy ukłuł chłopca igłą, uważnie obserwując wyraz jego twarzy. Ta zawsze była nieruchoma. Chłopiec na ukłucia nie reagował.

Rozczarowanie, a nawet złość pojawiła się na twarzy nieufnego widza, ukłuł go jeszcze silniej, po czym niechętnie odszedł od trumny i nawet obejrzał się, licząc że w końcu zobaczy choć niewielki grymas bólu na twarzy śpiącego chłopca.

– Proszę o uwagę, panowie, oto wielka Sarah Bernhardt – bożyszcze milionów. Kobieta-legenda, kobieta-sfinks, kobieta-marzenie…

GÓRA KALWARIA, 1913 ROK

Wszyscy pracowali w ogrodzie – zbierali jabłka. Dzieci podnosiły z ziemi dojrzałe owoce i zanosiły je do dużych koszy wiklinowych stojących pod drzewami. Girsz siedział na jabłoni, skąd sakiem na długiej rączce zrywał jabłka, Sara przecierała je ściereczką i wkładała do kosza.

Za ogrodzeniem pojawił się listonosz. Otworzył furtkę i zdjąwszy czapkę, pomachał nią w powietrzu:

– Hej, Girsz! Sara! Zaraz zemdlejecie z wrażenia! Przygotujcie się!

– Kto to? – padło z drzewa pytanie.

– Listonosz – odpowiedziała Sara. – Pewnie przyniósł jakieś kwity podatkowe.

– Od niego niczego innego nie można sie spodziewać – burknął Girsz złażąc z jabłoni.

A pan Zbigniew szedł już po ścieżce do ogrodu, uśmiechając się od ucha do ucha:

– Nawet nie domyślacie się, co wam przyniosłem!

– A cóż ty takiego szczególnego możesz przynieść, oprócz druków podatkowych? – zapytał Girsz.

Dzieci biegły już do listonosza, trzymając po jabłku. Pan Zbigniew wziął je od nich, pogłaskał po główkach:

– Dziękuję dzieciaczki… dziękuję… A ty mimo wszystko spróbuj zgadnąć, Girsz. Sara, ty też spróbuj!

– Oj, mów w końcu, stara wrono – mruknął Girsz.

– Pewnie zapomnieliście o swoim najstarszym synu? No, przyznajcie się uczciwie..?

– Wolfik, Boże drogi! – klasnęła w dłonie Sara. – Wolfik, złotko moje, list przysłał?

– Pieniądze wam przysłał! – Listonosz wyjął ze skórzanej torby druk pocztowy z pieczęciami, zaczął machać nim nad głową, powtarzając radośnie: – Przysłał wam pieniądze! Le chaim, Żydzi! Tańczcie!

– Ano, dawaj! – Girsz wyrwał mu druk z ręki, popatrzył na kartkę pustym wzrokiem. – Zbigniewie, co tu jest napisane!

– Tu pisze, że wasz syn Wolf Messing przysłał wam całych dziesięć rubli! Nie ma nic piękniejszego dla ojca i matki, jak wdzięczne dziecko!

– Ile? – z wrażenia Girsz nie mógł złapać oddechu. – Dziesięć rubli? Saro, słyszałaś? To cały majątek! Słyszysz, Saro? Dziesięć rubli! Skąd on wziął takie pieniądze?

– Panie Zbigniewie, proszę do domu – pokłoniła mu się Sara. – Taką wiadomość godzi się uczcić. Proszę, panie Zbigniewie… – Sara chwyciła za rękę Siemionka, szepnęła: – Leć szybko, zawołaj rebego.

Na środku stołu przyciągała wzrok pieczona gęś pokrojona w kawałki, inne przekąski.

– Patrz, rebe, moja żona podała wszystko, co zbierała na święto – z dezaprobatą stwierdził Girsz.

– A czy to nie święto? – zaśmiała się Sara. – To moje największe święto!

– Mąż jest mądry mądrością żony – powiedział z zadumą rabin. – Dzisiaj macie się z czego cieszyć – spełniło się jedno z Mojżeszowych przykazań, że dzieci nakarmią rodziców swoich…

Girsz wziął do ręki butelkę wódki, rozlał do graniastych kieliszków. Potem powiedział wesołym głosem:

– Patrzcie ludzie, dziesięć rubli! Do tej pory nie mogę w to uwierzyć.

*        *
*

ROZDZIAŁ DRUGI

WARSZAWA, 1913 ROK

Wolfik siedział w gabinecie przy biurku i czytał grubą księgę, od czasu do czasu robiąc ołówkiem jakieś uwagi na marginesach, przepisując do notesu poszczególne fragmenty. Stary zegar melodyjnie wybił godzinę szóstą i do gabinetu wszedł doktor Abel z tacą w rękach.

– Wystarczy tego czytania! Czas odpocząć! – Na mały stolik przy skórzanej kanapie postawił srebrny dzbanek do kawy, dzbanuszek do mleka, filiżanki, cukiernicę oraz talerzyk z ciasteczkami i orzechami.

Wolfik słodko przeciągnął się.

– Co czytałeś? – zapytał Abel, nalewając do filiżanek gorącą kawę.

– Freuda…

– Ty naprawdę coś z tego rozumiesz?

– Pewne rzeczy są trochę niejasne, ale… w sumie rozumiem.

– Dałbyś radę takiemu człowiekowi jak Freud, rozkazać coś zrobić?

– Nie wiem… nie jestem pewien… ale gdybym tak skupił się, zebrał wszystkie siły, to pewnie tak.

– Boże mój, ileż wątpliwości. Powiedz, ty bardzo naprężasz się, odgadując czyjeś życzenie? Spróbujmy. Daj rękę, puls ci sprawdzę… No, zaczynamy... Ja już o czymś pomyślałem. – Doktor siadł obok chłopca, wziął jego rękę, znalazł puls. – No co, zgadujesz?

– Tak… próbuję… – Wolfik w skupieniu patrzył przed siebie.

– No i co, odgadłeś? Uważaj, wymyśliłem coś niezwykłego.

– To już zrozumiałem.

– Puls coraz szybszy… zaczynasz się pocić… – Doktor położył dłoń na czoło chłopca.

– Już wiem, czego pan chce – powiedział Wolfik.

– No, no, sprawdźmy.

Doktor puścił rękę chłopca, ten wstał, nie śpiesząc się podszedł do regału z książkami, przebiegł oczami po ich grzbietach, odszukując potrzebny tytuł. Po chwili zdecydowanym ruchem wyjął gruby tom Adam Mickiewicz. Dzieła wybrane.

– To ta? – Wolfik obrócił się do doktora.

– Pierwsza klasa! – strzelił palcami doktor Abel. – Zuch z pana, Messing! A teraz spróbujemy czegoś bardziej skomplikowanego. Siadaj.

Wolfik siadł na kanapie. Doktor przeszedł w kąt gabinetu, chwilę pomyślał i powiedział:

– Ja już.

– Ja też – uśmiechnął się chłopak.

Wstał, znów podszedł do regału i pewnie sięgnął po cienką książeczkę ze złotym tłoczeniem na okładce – było to Powstanie Kościuszkowskie. Chłopiec otworzył książkę i spojrzał na Abla:

– Pięćdziesiąta siódma strona, dziewiętnasty wiersz od góry. Zgadza się?

Pierwszorzędnie! – znów z zachwytem zawołał doktor i z podniecenia zaczął krążyć po gabinecie.

– Teraz sprawdzimy jeszcze bardziej skomplikowany wariant. Oczywiście, rozumiem, znasz mnie od dawna, oprócz tego jestem lekarzem… zajmuję się telepatią, dlatego też będzie ci trudno do czegoś mnie zmusić, ale spróbuj… A może już na kimś próbowałeś? – Abel zatrzymał się i uważnie spojrzał na chłopca. – Próbowałeś? No, mówże. Po twojej chytrej gębie widzę, żeś próbował.

– Świadomie – nigdy, ale tak… nieświadomie… jechałem wówczas do Warszawy, bez biletu. A tu konduktor. Na śmierć się przestraszyłem, dusza mi po prostu w pięty uciekła. Poprosił o bilet, cały się trzęsłem ze strachu i podałem mu kawałek gazety. On go skasował, zwrócił mi go i powiedział: „Czego pod ławką się chowasz? Tu jest dużo wolnych miejsc – siadaj”. I poszedł sobie…

– To może my teraz spróbujemy? Każ mi coś zrobić.

– Nie wiem, czy się uda… – z pewnym zmieszaniem uśmiechnął się Wolfik.

– No, do roboty. Tylko wymyśl coś bardziej prostego. Trochę tępowaty jestem, niuansów nie chwytam.

Wolfik uśmiechnął się, słysząc jak żartem ocenia sam siebie doktor Abel, po chwili jednak skoncentrował się, potem spojrzał na niego dużymi czarnymi oczami, które wydawało się, że robią się jeszcze większe, a gdzieś tam na ich dnie, to gasły, to wybuchały iskry.

– Gotowe… – powiedział cicho.

Doktor Abel przez chwilę stał nieruchomo, potem zamknął oczy, znów je otworzył i ruszył w stronę drzwi. Wolfik pozostał na swym miejscu i patrzył mu w plecy. Doktor przeszedł przez korytarz do pokoju stołowego, tam rozejrzał się, potem podszedł do stołu nakrytego białym wykrochmalonym obrusem, na którym stał zestaw na sól z pieprzem, chwilę się zastanowił, po czym wziął solniczkę.

– To mi kazałeś przynieść? – zapytał, wchodząc do gabinetu.

– To solniczka?

– Solniczka… – wzruszył ramionami doktor.

– Niedobrze – westchnął chłopiec. – Chciałem, żeby pan przyniósł mi pieprzniczkę..

– A mówiłem – coś prostszego – uśmiechnął się doktor. – Nie przejmuj się! Pewnie nieświadomie broniłem się bardzo mocno. A może i świadomie – na znak podświadomego oporu.

– Wszystko jedno, nie udało się całkowicie.

– Tak samo wyglądają, przykrywki mają jednakowe, obie są kryształowe! – Zaoponował doktor. – No dobrze, fakt, wynik niezupełnie czysty… ale to tylko jakieś trzy dziesiąte procent nieścisłości! Co to za nieścisłość?

– Mimo wszystko nieścisłość – upierał się Wolfik i teraz wyglądał nie jak bezbronny wyrostek, a stanowczy, zdecydowany uczony. – Nie ma pan nic przeciwko temu, żebyśmy jeszcze raz spróbowali?

– Dla pana, Messing, gotów jestem w nieskończoność – podniósł ręce Abel. – Rozkazuj…

I znów Wolfik wbił wzrok w doktora swoimi czarnymi, rosnącymi oczami. – Gotowe…

Abel znów zamknął oczy, skupił się w sobie i wyszedł na korytarz. Chłopiec z napięciem wciąż patrzył mu w plecy.

Na korytarzu doktor zawahał się sekundę, rozejrzał i przeszedł do przedpokoju. Stanął przed wieszakiem na ubrania, zdjął z niego jasny płaszcz i wyjął z kieszeni rękawiczki. Patrząc na nie przez chwilę zastanowił się, następnie włożył prawą rękawiczkę z powrotem do kieszeni i z lewą wrócił do gabinetu.

– To? – zainteresował się Abel.

– Którą pan wziął – prawą czy lewą?

– Lewą. Co, znowu pomyliłem się?

– Teraz już dobrze… – rozpłynął się w uśmiechu młodzieniec.

– Co należało też dowieść! – Doktor podrzucił rękawiczkę pod sufit, zręcznie ją chwycił. – Naprzód, żołnierze! W bój nas wzywają surmy bojowe!

Nagle chłopiec osunął się powoli na kanapę, zamknął oczy. Na czoło wystąpił mu pot, skrzywił się z bólu i palcami dotknął skroni. Jak przez watę usłyszał głos doktora:

– Wolf, co z tobą? Źle się poczułeś?

– Głowa mnie strasznie rozbolała…

– Chwilę… – doktor podszedł do niego, zaczął masować mu skronie. – No jak, już lepiej?

– O, dziękuję… – wyszeptał Wolf.

– Tak to już jest, panie Messing, za wszystko na tym świecie trzeba niestety płacić. A za takie zdolności – potrójnie… Myślę kolego, że dość już tej sali osobliwości, kryształowej trumny i innych bzdur. Tym bardziej, że i wpływy całkiem nie takie, na jakie liczyłem. Co chcesz, Wolf, kraj ubogi, ludzie nie mogą więcej płacić za bilety. Czy nas to zadowala? Czy w tym jest sens życia?

– A w czym jest sens życia?

– W zwycięstwach! W sławie! Napoleon Bonaparte doskonale o tym wiedział! Cóż nam po tej biednej Warszawie?

– Chce pan jechać do Berlina? – spytał Wolf, nie otwierając oczu.

– Ta-ak, proszę o wybaczenie, panie Messing, wciąż zapominam, z kim mam do czynienia. Tak, przyjacielu, pojedziemy do Niemiec, do Berlina! Tam jest cała elita europejska! Malarze! Literaci! Artyści! Uczeni!

– Wcześniej pan mówił, że oni wszyscy są w Paryżu – uśmiechnął się Wolf.

– W Paryżu też! Ale Berlin bliżej! W Berlinie kochają przedstawienia! Lubią teatr! Kochają niezwykłych ludzi! A ty akurat i jesteś takim właśnie niezwykłym człowiekiem. A gdy zrobisz się tam znany, to szybko zasłyniesz na całym świecie!

Doktor przestał masować mu głowę, przeszedł się po gabinecie i gwałtownie odwrócił:

– No co, decydujemy się? Jedziemy do Berlina!

– Do Berlina?

– A o czym ja przed chwilą z tobą rozmawiałem? Nie słyszałeś? Spałeś, czy jak, Wolf?

– Oglądałem w myślach Berlin – uśmiechnął się Wolfik. – I nawet mi się spodobał. Widziałem dużą salę pełną widzów zalaną światłem z ogromnych żyrandoli… siebie widziałem na scenie… w białym smokingu… Tak więc jedziemy do Berlina, panie doktorze, do Berlina.

POLSKA, 1939 ROK, NIEMIECKA OKUPACJA

Rankiem powóz dotarł do niewielkiej stacji kolejowej.

Nagle Zelmeister ocknął się, wydobył spod siedzenia torbę podróżną, otworzył ją i zaczął w niej gwałtownie grzebać.

– Czego tam szukasz? – spytał Kobak.

– Proszę bardzo… – Zelmeister wyjął z torby kilka paczek banknotów. – To pieniądze, moi drodzy. Nie wiadomo co dalej będzie, gdzie się znajdziemy, czy będziemy razem… bierz, Lowa. – Zel-meister wyciągnął w stronę Lowy Kobaka dwie paczki. – W każdej paczce jest po dwadzieścia tysięcy marek niemieckich.

– Jeśli tak uważasz… – zmieszał się Kobak.

– Przecież nie masz pieniędzy przy sobie.

– Jakieś tam drobiazgi…

– To bierz.

Kobak wziął pieniądze a Zelmeister już podawał kolejne dwie paczki Messingowi:

– Ty też bierz. I jakoś dobrze schowaj…

– Dlaczego?

– A mało co się może zdarzyć… na wszelki wypadek – uśmiechnął się Zelmeister. – Ukryj to pod podszewką palta. Posłuchaj głupiego Żyda.

Wolf wziął pieniądze i schował do kieszeni palta.

– Nie, nie, pod podszewkę – zaprotestował Zelmeister. – Daj mi palto.

Messing z dosadą się skrzywił, ale usłuchał. Zelmeister wziął palto, naderwał od góry podszewkę i wepchnął tam paczki pieniędzy. Strzepnął okrycie i zwrócił je Wolfowi.

Podjechali do stacji kolejowej. Niewielki drewniany budynek z szeregiem jasno oświetlonych okien, obok stacja pomp, szopa, stajnia z otwartą szeroko bramą. Przy wejściu do stacji paliła się latarnia, której światło przebijało się przez szarawy obłok mgły.

Woźnica zatrzymał powóz. Wszyscy wysiedli.

– Trzymaj. – Lowa rozliczył się z Jankiem. – Dziękuję.

– Dziękuję, wielmożny panie – odpowiedział ten głucho.

– Bądź zdrów… – Lowa Kobak pomachał mu ręką na odjezdne.

Zelmeister zatrzymał przechodzącego obok starszego mężczyznę, okazało się naczelnika stacji:

– O której będzie jakiś pociąg do Warszawy? Czy nie kursują?

– Kursują… tylko kiedy przyjedzie, trudno powiedzieć.

W tym momencie w oddali drogi błysnęły światła i poniósł się huk motocykli. Naczelnik stacji z niepokojem spojrzał w tę stronę.

– Panowie macie dokumenty?

– Oczywiście, że tak… A o co chodzi? Kto to jedzie? – spytał Zelmeister.

– Niemcy. Patrol. Wy dokumentów i tak nawet nie potrzebujecie – wystarczy spojrzeć na wasze gęby. Chodźcie za mną. Szybko. – Odwrócił się i prawie biegiem poprowadził ich do budynku stacji.

W niedużej poczekalni zebrało się jakieś pięćdziesiąt osób. Przeszli obok nich do pomieszczenia przy kasie. Tam kolejarz odsunął na bok dużą drewnianą tablicę z rozkładem jazdy i otworzył ukryte za nią drzwi – zaklejone były taką samą tapetą jak ściana i w ten sposób nie różniły się od niej. Gestem wskazał na wejście.

Tymczasem do stacji podjechały trzy motocykle wyładowane niemieckimi żołnierzami. Pięciu z nich zeszło na ziemię i nie śpiesząc się, ruszyło w stronę stacji.

Weszli do poczekalni, rzucili okiem na tłum. Ludzie siedzieli lub spali gdzie bądź, nawet na zaplutej, zarzuconej niedopałkami i papierami brudnej podłodze. Z drzwi obok okienka kasy wyszedł kolejarz, niepewnie oddając honory.

Wszyscy z napięciem patrzyli na Niemców. Jeden z nich, z pagonami podoficera, poprawił pas wiszącego na szyi automatu, podszedł do wysokiego mężczyzny i rzucił krótko:

– Ausweis!

Mężczyzna sięgnął do wewnętrznej kieszeni palta, wyjął wymięty dowód osobisty z orłem na okładce. Podoficer z obrzydzeniem wziął dokument, rzucił na niego okiem, potem spojrzał na mężczyznę:

– Jude?

Ten nawet nie zdążył odpowiedzieć. Podeszło do niego dwóch żołnierzy, chwyciło pod ręce i poprowadziło do wyjścia. Podoficer jeszcze raz przebiegł oczami po ludziach, tknął palcem w pierś czarnowłosej kobiecie:

– Ausweis.

Kobieta sięgnęła do sfatygowanej, wyszywanej paciorkami torebki po dowód osobisty i podała go podoficerowi, patrząc na niego czarnymi oczami.

W tej samej chwili za ścianą poniosła się krótka seria z automatu…

Siedzących w ciemnej komórce Messinga, Zelmeistera i Kobaka aż rzuciło od tego dźwięku.

– Niemcy… – wyszeptał Zelmeisier. – Ciekawe do kogo strzelają.

– Do Polaków… – wyszeptał Lowa Kobak.

– Do Żydów… – poprawił go Zelmeister.

– Boże mój. Boże mój, co to się dzieje… Messing skrzywił się, westchnął i znów zamknął oczy… Pamięć uczynnie podsunęła mu zdarzenie z przeszłości…

BERLIN, 1913 ROK

Ogromna sala była pełna widzów. Wystrojone damy i poważni panowie cicho rozmawiali, uzupełnieniem eleganckich toalet i fraków były błyszczące kolie i diademy, naszyjniki i ogromne pierścienie. Damy podnosiły do oczu lornetki, przyglądając się stojącemu na scenie wysokiemu czarnowłosemu młodemu mężczyźnie o jeszcze dość chłopięcym wyglądzie – wiek maskował doskonale skrojony biały smoking. Wśród widzów wyróżniało się dwóch ludzi w średnim wieku, ale bynajmniej nie szykownymi ubraniami – znała ich prawie cała Europa. Jeden z nich – z ogromnymi wąsami przyprószonymi siwizną, z dużymi zakolami nad mocno wypukłym czołem i wesołym, drwiącym spojrzeniem ciemnych oczy. Drugi – chudy, o zdecydowanym spojrzeniu, podobny raczej do surowego nauczyciela, który nie daje poszaleć swoim uczniom. Byli to Albert Einstein i Sigmund Freud.

W sali siedziała jeszcze jedna osoba warta uwagi. Był to młody człowiek około trzydziestu lat, z eleganckimi wąsikami, w kraciastym szarym ubraniu – typowy frant. Na serdecznym palcu prawej dłoni błyskał duży złoty pierścień z imponującym brylantem. Mężczyzna nie spuszczał oczu ze sceny, patrząc badawczym spojrzeniem, pełnym fanatycznego, gorączkowego blasku.

Zza kulis wyszedł asystent w ciemnym garniturze, podszedł do kraju sceny i głośno, wyraźnie wymawiając każde słowo, zapowiedział:

– Panie i panowie, rozpoczynamy drugą część naszego przedstawienia. Herr Messing ma propozycję dla państwa. Może ktoś z was pragnie dać mu jakieś zadanie? Na przykład pomyśleć o jakiejś kombinacji cyfr, słowie, które Herr Messing odczyta w waszych myślach. Zapraszam państwa na scenę.

Szum przebiegł po sali, widzowie zaczęli szeptać między sobą, wzruszali ramionami, sceptycznie uśmiechali się.

– Czy naprawdę nie ma chętnych? – zapytał asystent. – Śmielej, panie i panowie!

Doktor Abel ukrył się za kulisami, tuż przy kraju kurtyny i z napięciem śledził zachowanie Wolfa Messinga. Ten stał nieruchomo, rozglądając się ciekawie po sali.

Po chwili niepewności ze swojego miejsca wstał grubas w średnim wieku i zaczął przepychać się do przejścia, następnie twardym żołnierskim krokiem podszedł do sceny. Z wyglądu – prawdziwy mieszczuch, nalany, z wąsikiem à la kajzer Wilhelm. Wszedł na scenę. Asystent podszedł do niego, ukłonił się i gestem zaprosił na środek. Ten przeszedł jeszcze kilka kroków, patrząc wściekle na Wolfa, jak gdyby miał zamiar wdać się z nim w bójkę. Nawet pięści zacisnął.

– Jak pan się nazywa? – głośno i wyraźnie, tak żeby słyszeli widzowie, zapytał asystent.

– Kurt Meyer – padła zdecydowana odpowiedź.

– Czy już pan wymyślił coś dla pana Messinga?

– Tak, już wymyśliłem… – odpowiedział ten ochrypłym ze zdenerwowania głosem, nie spuszczając oczu z Wolfa.

– Proszę powtórzyć głośniej, tak żeby wszyscy słyszeli – poprosił asystent.

– Wymyśliłem…

– Panie Messing, teraz pana kolej.

Wolf przez chwilę zamyślił się, zamknął oczy, potem poprowadził wzrokiem po sali i tak samo głośno i wyraźnie powiedział:

– Szanowny panie Meyer, pomyślał pan o liczbie tysiąc osiemset osiemdziesiąt jeden. Mogę tylko dodać, że jest to rok pańskich urodzin.

Stojący za kulisami doktor Abel uśmiechnął się i zwycięsko potrząsnął w powietrzu pięścią:

– Zuch Messing, zuch!

– Panie Meyer, czy pana zadowala odpowiedź pana Messinga? – ciągnął dalej asystent. – Czy to jest ta właśnie cyfra, o której pan pomyślał?

Kurt Meyer zamarł z wrażenia. Wypuczył oczy i otworzywszy ze zdumienia usta, patrzył na Wolfa, nie mogąc wymówić ni słowa.

– Panie Meyer – powtórzył asystent – może pan odpowiedzieć na moje pytanie? Pan Messing poprawnie nazwał liczbę, o której pan pomyślał?

– Poprawnie… – wychrypiał Meyer, cały w pąsach. – Ale skąd on wie, że urodziłem się w tym właśnie roku?

Po sali przebiegł śmiech, rozległy się oklaski. Jednak w kilka miejscach podniosły się głosy:

– To podstawiony człowiek!

– Jak można z ludzi robić durniów?!

– To oszustwo i nic więcej!

– Dlaczego od razu oszustwo? To błyskotliwy iluzjonista. Widziałem w Paryżu coś podobnego.

Swoje zdanie na temat spektaklu mieli też Freud z Einsteinem.

– Jak pan myśli, to tylko kolejny zręczny iluzjonista czy też w jego wyczynach jest coś więcej? – wesoło spytał Einstein swojego towarzysza.

– Pewnie to zwyczajny szarlatan… – marszcząc brwi odpowiedział Freud. – Ale… młody, przystojny…

– Ale liczbę przecież odgadł. I nawet, że to rok urodzenia tego gościa – zaoponował Einstein.

– A może to znowu jakiś podstawiony człowiek.

– Dlaczego by i nie? – Ostatnio namnożyło się tych podstawianych – uśmiechnął się Einstein. – A może sam pan spróbuje?

– Co jeszcze… Wystawiać się na widok publiczny? Tego mi tylko brakowało – żachnął się Freud.

W międzyczasie grubas zszedł ze sceny i ruszył na swoje miejsce, po drodze wciąż powtarzając:

– Liczbę odgadł prawidłowo! Ale skąd wiedział, że to wtedy się urodziłem?

Młody człowiek z cienkimi wąsikami o wyglądzie franta, nie odrywał wzroku z Messinga, potem wyjął z wewnętrznej kieszeni cienki notesik, ołówek, coś tam szybko zapisał.

– Szanowni państwo! Może ktoś jeszcze pragnie wejść na scenę i sprawdzić pana Messinga? – głośno spytał asystent. – Bez obawy, nie wstydźcie się! W myślach zadawajcie pytania! Proszę was, śmielej!

Nagle z sali podniósł się Einstein i zaczął powoli przeciskać się do przejścia. Widzowie zaczęli odwracać się w jego stronę, po rzędach foteli przeszedł szum, wciąż narastał:

– To Einstein… to naprawdę Einstein?.. To sam Albert Einstein! Wszystkie gazety piszą o jakimś jego kolosalnym odkryciu naukowym! Ale to taki młody człowiek. Czy to naprawdę on? Tak, to zdecydowanie on. Słynny fizyk? Tak, to ten słynny fizyk!

W sali rozległy się pojedyncze, rosnące z każdą sekundą, coraz głośniej i głośniej, oklaski; aż w końcu hukiem rozeszły się po sali. Rozległy się krzyki:

– Niech żyje Einstein!

Słynny fizyk wszedł na scenę – widać było, że jest zmieszany – podniósł rękę, prosząc o ciszę, podszedł do Wolfa i podał mu rękę. Przywitali się. Einstein głośno powiedział:

– Mam tylko jedno życzenie. Może pan zaczynać.

– Sam słynny Einstein wyraził życzenie uczestniczenia w doświadczeniu telepatycznym Wolfa Messinga! – podchwycił asystent. – Jak rozumiecie, szanowni państwo, pan Einstein w żaden sposób nie może być osobą podstawioną!

Oklaski powoli cichły, widzowie z przejęciem usiedli w fotelach, nie spuszczając wzroku z Wolfa. Ten również rozejrzał się po sali i milczał. Pauza przeciągała się.

Einstein wesołym wzrokiem patrzył na Wolfa, potem uśmiechnął się, jakby zachęcając go do działania.

– Aby wykonać pańskie życzenie, muszę zejść na salę, – wreszcie naruszył milczenie Wolf.

– Będzie pan łaskaw – uśmiechnął się Einstein. – Czy ja panu zabraniam?

Wolf zszedł po niedużych schodkach na salę i zdecydowanym krokiem ruszył przejściem między sektorami foteli. Widzowie ze zdwojoną ciekawością obserwowali go, siedzący z przodu odwracali głowy.

Messing doszedł do siódmego rzędu i zaczął przeciskać się wzdłuż foteli, raz po raz przepraszając:

– Przepraszam bardzo, chciałbym przejść… Proszę o wybaczenie, chciałbym przejść… W końcu dotarł mniej więcej do środka rzędu, zatrzymał się przed Sigmundem Freudem i wbił w niego swoje czarne przenikliwe oczy. Pod tym spojrzeniem nawet Freud poczuł się jakoś nieswojo.

– Muszę pana poprosić o wyjęcie z lewej kieszeni marynarki chusteczki do nosa.

– Proszę bardzo… – Freud wyjął z kieszeni białą chusteczkę i podał ją Wolfowi.

Ten złożył ją starannie.

– Dziękuję panu. Oprócz tego ma pan złoty zegarek-cebulę na złotym łańcuszku. Mogę o niego poprosić?

Wstrzymawszy dech widzowie obserwowali, co się dzieje. Sie-dzące dalej damy nie odejmowały od oczu lornetek.

– Bardzo proszę… – Oczy Sigmunda Freuda rosły ze zdziwienia, wyjął z kieszonki kamizelki zegarek-cebulę, odpiął z łańcuszka i podał Wolfowi.

– Dziękuję. – Messing wziął zegarek i dodał: – Oprócz tego, pan Einstein poprosił, żebym powiedział „ku-ku”!

– Co? – nie zrozumiał Freud.

– Żebym powiedział „ku-ku”. Nie mam pojęcia, co to oznacza.

– No cóż, ja również panu dziękuję – uśmiechnął się Freud.

Wolf ukłonił się i zaczął powoli przesuwać się z powrotem do przejścia. Po sali przebiegły uśmieszki, szepty. Widzowie pytali się tych, którzy byli bliżej:

– Co on powiedział?

– Ku-ku.

– A co to takiego to „ku-ku”?

– To słowo, które Einstein w myśli kazał Messingowi powiedzieć Freudowi.

– To ten pan nazywa się Freud?

– No tak, to Sigmund Freud.

– Ten słynny lekarz-psychoanalityk?

– No tak!

– Patrzcie no państwo! A co on tu robi?

Wolf dotarł do sceny, wszedł na nią po schodkach i podszedł do Einsteina. Podał mu chusteczkę i zegarek, mówiąc głośno:

– Czy to było pańskie życzenie?

– Całkowicie się zgadza. – Wykonał je pan ze zdumiewającą dokładnością. Jestem pełen podziwu. – Einstein uśmiechnął się, zabierając zegarek i chusteczkę. Potem odwrócił się w stronę sali, odnalazł wzrokiem Freuda i pomachał mu ręką z trzymanymi w dłoni przedmiotami: – Bez obawy, Sigmuncie, wszystko odebrałem.

Sala ryknęła śmiechem, rozpętała się burza oklasków. Wolf kłaniał się na lewo i prawo, wodząc po sali błyszczącymi ze szczęścia oczami. Młody człowiek o wyglądzie franta klaskał chyba najgłośniej.

– To było wspaniałe doświadczenie – przekrzykując szum oklasków powiedział Einstein. – Nie zgodziłby się pan przyjść do mnie z wizytą? Z niecierpliwością będę jej oczekiwać. – I podał Wolfowi swoją wizytówkę.

– Dziękuję. – Wolf wziął kartonik i długo ściskał fizykowi rękę.

Doktor Abel zza kulis obserwował Wolfa Messinga a oczy wypełniły mu łzy szczęścia i dumy za chłopca. Jedna z nich powoli zaczęła toczyć mu się po policzku. Doktor wyjął chusteczkę, wytarł oczy i głośno wysmarkał nos.

…A młody człowiek w garniturze w kratkę wciąż klaskał, a po jego twarzy błąkał się drapieżny uśmiech.

*

BERLIN, 1914 ROK

Siedzieli w gabinecie Einsteina – doktorzy Freud i Abel, Wolf Messing i sam gospodarz. Freud, jak zawsze, w czarnym surducie. Sztywno wykrochmalony kołnierzyk podpierał chudą, całą już w zmarszczkach szyję. Einstein miał na sobie białą, rozpiętą pod szyją koszulę i narzucony na ramiona gruby wełniany sweter.

Ściany gabinetu wielkiego fizyka zapełniał ciąg półek, szczelnie zastawionych książkami. Biurko zarzucone było papierami i czasopismami naukowymi. Sidzieli przy stole pod oknem, na którym stały filiżanki, pękaty imbryk na herbatę, na spodeczku plasterki cytryny, cukiernica.

– Niedawno dostałem list od pewnego starszego Żyda z Polski – uśmiechając się wesoło, opowiadał Einstein. – „Panie Einstein, co tam pan pisze o teorii względności? To przecież prostsze od budowy cepa, u nas o tym wszyscy wiedzą od lat. Czy naprawdę z powodu takiego głupstwa można się stać tak słynnym i bogatym? Zdobyć tak niesamowite pieniądze! Na pańskim miejscu wstydziłbym się brać takie pieniądze za podobną szarlatanerię. Czy nie lepiej rozdać je biednym?”

Wszyscy się roześmieli, Einstein również.

– A ja myślę, że ten człowiek po wielokroć ma rację – szyderczo powiedział Freud. – Tej twojej teorii względności nie można ani dotknąć, ani tym bardziej zobaczyć. A pokaż mu to, co wyprawia pan Messing – od tego zwariuje z wrażenia. Na twarz padnie przed nim jak starożytny Egipcjanin przed wielkim kapłanem boga Ra.

– Mogę pana zapewnić, panie Einstein – patrząc na młodego uczonego, powiedział Wolf – że w dwudziestym pierwszym roku pańska działalność naukowa zostanie doceniona przez jury bardzo wysokiej międzynarodowej nagrody….

– W dwudziestym pierwszym? – wesoło powtórzył za Wolfem Einstein. – Hm-m… trzeba będzie jeszcze trochę poczekać. Nie mógłbyś, młody człowieku, załatwić tego trochę szybciej? – Einstein roześmiał się głośno.

– On daje ci do zrozumienia, że dostaniesz Nobla – zjadliwie powiedział Freud. – Ale ty nic nie dostaniesz.

– A dlaczegoż to nie? – oburzył się Einstein.

– Dlatego, że to ja w dwudziestym pierwszym roku dostanę Nagrodę Nobla – powiedział Freud i obaj roześmieli się jak z przedniego dowcipu.

Wolf uśmiechnął się uprzejmie:

– Ja mówię prawdę, panie Einstein.

– Gotów jestem paść przed panem na kolana – uśmiechnął się Einstein. – I zgadzam się: moja teoria względności to czystej wody szarlataństwo w porównaniu z pańskimi hipnozami i telepatią. To normalne czary! Wiesz, co myślę, kochany panie Wolfie? Bezwzględnie trzeba zorganizować laboratorium… Tak – specjalne laboratorium, które zajęłoby się badaniem pańskich niezwykłych zdolności. Żeby tam pracowali fachowcy z najróżniejszych specjalności: lekarze, hipnotyzerzy, parapsycholodzy… i nawet magowie, czarnoksiężnicy, i tak dalej, i tak dalej… Pana trzeba badać, panie Messing. Czy pan choć wie, kim pan jest? Skąd ma te zdolności? Jak to wszystko w panu się dzieje?

– Nie wiem… – pokiwał głową Wolf.

– To pana męczy?

– Często – ale…

– Niech pan zostawi tego młodego człowieka w spokoju – zażądał Freud.

– Nie przeszkadzaj – nerwowo machnął ręką Einstein. – Mimo wszystko jestem trochę uczonym… młodym i głupim, niemniej jednak...

– Kochany Wolfie, nie pomoże mi pan zemścić się na Einsteinie za ten jego wybryk na pańskim przedstawieniu? – Nie dawał za wygraną Freud. – Jak on mi mógł zabrać złoty zegarek i zmusić do pokazania wszystkim mojej, nie pierwszej świeżości, chusteczki do nosa…

Wszyscy znów roześmiali się a Wolf odpowiedział:

– Gotów jestem panu pomóc.

– Dobrze – zjadliwie uśmiechnął się Freud. – Ja teraz pomyślę o jakimś zadaniu, a pan je wykona. – Zamilkł, zamknął oczy, skupił się w sobie. Po chwili powiedział: – Już gotowe.

Wolf spojrzał na niego uważnie i szeroko się uśmiechnął.

– Doprawdy, nie wiem czy to wypada?

– Z innym człowiekiem, być może, by nie wypadało, ale ponieważ dotyczy to mojego przyjaciela – całkiem wypada. On przecież udowodnił, że wszystko na świecie jest względne. Tak, że bez obawy Wolfie, do dzieła! – odpowiedział Freud, siadając z zamkniętymi oczami w fotelu.

Panie Einstein, gdzie można tu znaleźć pincetę? – spytał Wolf.

– Pincetę? – z lekkim przestrachem zapytał Einstein. – Po co panu pinceta?

– Po to, aby spełnić życzenie pana Freuda.

Przy tych słowach Freud złowieszczo uśmiechnął się.

– Proszę bardzo, powinna być na biurku. Zdaje się, że w pojemniku na ołówki.

Po chwili, już z pincetą w dłoni, Wolf podszedł do fizyka:

– Proszę wybaczyć, panie Einstein, ale będzie pan musiał wstać. To troszkę zaboli.

– Zaboli? – znów rzuciło Einsteinem. – Ja bardzo źle znoszę ból. A na widok krwi mogę nawet zemdleć, tak więc…

– Uspokój się Albercie, krwi nie będzie – ściszając głos, powiedział Freud. – A szkoda…

– Co ty tam zamierzasz? – z pewnym niepokojem zapytał Ein-stein. – Zachowujesz się jak typowy maniak-sadysta.

– Ja chyba lepiej wiem, jak zachowuje się maniak-sadysta – znów złowieszczo wyszczerzył zęby Freud. – W końcu jestem psychiatrą. A pan … żałosna parodia wielkiego uczonego.

– Idź do diabła – mruknął Einstein i zamknął oczy. – Róbcie, co chcecie. Opierać się maniakom to podobno w dwójnasób niebezpieczne…

Nim dokończył zdanie, Wolf pochylił się w jego stronę i pincetą zręcznie wyrwał mu włosek z wąsów.

– Oj! – krzyknął Einstein łapiąc się za wąsy. – Boże, niech was diabli, to boli!

– Proszę wybaczyć, to jeszcze nie wszystko!… – powiedział Wolf. – Powinienem to zrobić jeszcze dwa razy.

– Nie, nie – wystarczy raz! – zaprotestował Einstein, zakrywając wąsy dłońmi. – Myślę, że to wystarczające zadośćuczynienie nawet dla takiego maniaka jak pan, Freud…

– No cóż, chyba będą musiał ustąpić – westchnął Freud. – Ja bym na twoim miejscu lepiej zajął się włosami na głowie – popatrz lepiej na swoją łysinę.

– Łysi są mądrzejsi od innych. Mnie to tak przeszkadza w życiu, nawet nie wyobrażacie sobie jak… – westchnął ze smutkiem Einstein i spytał, patrząc na Freuda:

– A panu, jak widzę, lekko się żyje?

– O tak! – z powagą kiwnął Freud. – Nie mam zamiaru łysieć…

Teraz już wszyscy się śmiali, pokazując nawzajem palcami na siebie. Najgłośniej śmiał się Einstein, a w porywie łobuzerstwa pokazał Freudowi język, klepiąc się rękoma po kolanach.

Kiedy się żegnali, Einstein objął Wolfa ramieniem:

– Kochany młodzieńcze, przed panem wspaniałe życie… i nadzwyczajna przyszłość. Nie mam, co prawda, pańskich zadziwiających zdolności, ale mogę to z pewnością przepowiedzieć… – Einstein poklepał Messinga po ramieniu. – A jeśli pewnego dnia przyda się panu moja pomoc, to serdecznie zapraszam. Czym mogę – pomogę… A co do tego laboratorium, to postaram się coś wymyślić. Raczej nic z tego szybko nie wyjdzie – do tego potrzebne są pieniądze – ale będę się starać… Jak by co, zaraz pana zawiadomię..

POLSKA, 1939 ROK, NIEMIECKA OKUPACJA

Żołnierze sami wrócili do poczekalni, w której czekał na nich kontrolujący dokumenty oficer.

Podoficer spojrzał na dowód osobisty, potem na czarnooką ciemnowłosą kobietę, uśmiechnął się jakoś tak strasznie i spytał:

– Jude? – Po czym rzucił kilka słów po niemiecku.

Kobieta nie odpowiedziała, z przerażeniem patrząc na niego. Podoficer schował dowód do kieszeni munduru i machnął ręką. Żołnierze podeszli do niej, jeden wziął ją pod rękę i poprowadził do drzwi. Nie opierała się, obejrzała się tylko na ludzi przestraszonymi oczami.

Wyszli, trzasnęły drzwi. Podoficer zatrzymał się przed starszym mężczyzną w starym palcie i znoszonej czapce; z krzywym uśmiechem warknął:

– Ausweis.

Zelmeistier i Kobak z napięciem przysłuchiwali się temu, co działo się w poczekalni. Messing siedział oparty plecami o ścianę, zamknął oczy. Nagle powietrze przeszyła kolejna seria z automatu. Messing drgnął i otworzył oczy, spytał:

– Znów strzelali? Czy mi się coś przywidziało?

– Strzelali, strzelali, uspokój się... z goryczą uśmiechnął się Zel-meister. – Ciekawe, jak długo będziemy tu jeszcze siedzieć?

– A co, może chcesz wyjść pooddychać świeżym powietrzem? – zainteresował się Lowa Kobak.

– Ja to mogę wyjść, Lowo – odparował Zelmeister. Nie wyglądam na Żyda, a ty... nawet dokumentów nie trzeba sprawdzać, wystarczy na twój nas popatrzeć – Mojżesz chyba lepszego nie miał, idąc przez pustynię.

– Przestańcie – przerwał zdecydowanie Messing. – Znaleźli czas na żarty.

– A kiedy mam żartować? Jak będą nas rozstrzeliwać?

– Posłuchaj, Piotrze, nigdy bym nie pomyślał, że po tylu latach wspólnego życia będę miał ciebie dość – burknął Messing.

– Wspólnego? – spytał Zelmeister – Co masz na myśli?

– Przestańcie błaznować. Jeśli nie przestaniecie, możecie wynosić się stąd do wszystkich diabłów – ze złością powiedział Messing. – Przedstawień więcej nie będzie… wygląda więc na to, że nie ma już potrzeby znosić sie nawzajem.

– Boże drogi, wreszcie będę wolnym człowiekiem – mruknął Zelmeister. – Ani sekundy dłużej nie zostanę w tej przeklętej i zwariowanej Europie… Do Ameryki, tylko do Ameryki!

Za ścianą zadudniły silniki motocykli, rozległy się donośne głosy, niemiecki szwargot, śmiech. Chwilę później silniki zaryczały jeszcze głośniej, po czym szybko zaczęły cichnąć.

– Chyba już odjechali... – mruknął Zelmeister.

– Ciszej – szepnął Lowa Kobak – ktoś tu idzie.

Rzeczywiście, za ścianą rozległy się kroki, potem wąskie drzwiczki otworzyły się i w egipskich ciemnościach pojawiła się smuga światła, w której stanął znany już kolejarz:

– Wychodźcie… zaraz będzie pociąg…

Opuścili schronienie i po chwili znaleźli się w poczekalni. Zel-meister wyjął kilka banknotów, podał je kolejarzowi:

– Proszę, weźcie. Trudno powiedzieć, jak jesteśmy wdzięczni…

– Dziękuję wielmożnemu panu! – Kolejarz schował pieniądze do kieszeni munduru. – Ja pana Messinga od razu poznałem…

– Widzieliście go gdzieś?

– A jakże, dwa lata temu byłem w Warszawie na jego przedstawieniu. Pamiętam każdą jego sztuczkę. Prawdziwy czarownik! – kolejarz uśmiechnął się na to wspomnienie. – Nieziemski człowiek!

– Jak powiedzieliście? – wybałuszył na niego oczy Zelmeister. – Nieziemski człowiek?

– A jak inaczej? Najlepszy z najlepszych… Czy zwykły śmiertelnik coś takiego potrafi?

Zelmeister krzywo spojrzał na Messinga.

Gdy wyszli z budynku z przerażeniem zobaczyli leżące na ziemi pod ścianą trupy.

– Matko Boska! Przeżegnał się, widząc to, naczelnik. Po chwili zniknął, skręcając za rogiem budynku.

– Gorzej niż zwierzęta... – cicho powiedział Zelmeister, patrząc na zamordowanych; spojrzał na Wolfa Messinga: – Teraz rozumiesz, że do Warszawy nie mamy po co jechać?

– To dokąd jeszcze możemy?

– Dokąd chcemy. Mogę umówić się z pewnymi ludźmi, którzy przeprawią nas przez Bug do Sowietów. Teraz to chyba jedyne dla nas bezpieczne miejsce – mówię całkiem poważnie… Ty przecież jesteś poszukiwany. Chyba pamiętasz, że za twoją przecudną głowę Hitler wyznaczył dwieście pięćdziesiąt tysięcy marek? Przecież pierwsza przypadkowa osoba cię rozpozna!

– Najpierw muszę odnaleźć matkę i braci – uparcie powtórzył Messing.

– Jesteś pewien, że znajdziesz ich w Warszawie?

– Czuję, że żyją – muszę ich znaleźć.

W tej samej chwili w zamglonej mroźnej dali rozległ się przeciągły świst parowozu.

Z budynku stacji zaczęli wychodzić ludzie, tłoczyli się na peronie. Wielu z nich ukradkiem spoglądało na trupy pod ścianą, szybko żegnając się krzyżem.

Na stację powoli wtaczał się czarny parowóz w kłębach białej pary; zagwizdał wysoko i przenikliwie.

WIEDEŃ, 1914 ROK

Apartament hotelowy składał się z kilku pokojów – dużego salonu, dwóch sypialń i gabinetu z olbrzymim kominkiem. Dwie pokojówki i concierge wnosili do salonu ogromne bukiety kwiatów, układali je wprost na stole. Potem pokojówki powkładały bukiety do wazonów i karafek.

Na stole stały kieliszki i butelki szampana. Niektóre były już w połowie puste.

– Boże drogi, ileż można dostać kwiatów? – zapytał doktor Abel.

– Tam tego jest jeszcze dużo – odpowiedział concierge.

– Jesteś już tak znany jak Caruzo albo Szalapin! – uśmiechnął się Abel i rzucił pokojówkom – Wystarczy już, wystarczy. Pozostałe sami sobie zabierzcie!

– Ale Herr Abel, my też nie mamy co z nimi robić – odpowiedział concierge z uśmiechem.

Porozdawajcie je wszystkim damom, które tu mieszkają! I przestańcie nam w końcu przeszkadzać! – doktor Abel dosłownie na siłę wypchnął z salonu obsługę hotelu, zatrzasnął za nimi ciężkie dębowe drzwi.

Zmęczony, ale szczęśliwy, Wolf siedział w fotelu, trzymając w dłoni kieliszek z szampanem.

Doktor nalał sobie alkohol i podniósł kieliszek:

– Ty co, nie pijesz? Nie cieszysz z takiego sukcesu?

– Nie lubię alkoholu... słabo uśmiechnął się Wolf. – I bez tego głowa mnie boli.

Alkohol, gołąbeczku, pije się nie dlatego, aby głowa bolała! – pouczająco powiedział Abel. – Pije się, aby poczuć radość, euforię! Pije się, żeby zrzucić smutek z duszy i ciężar codziennego życia! A że głowa boli – to już, mój drogi, później! To się nazywa kac! Zresztą, Niemcy tego uczucia nie znają! I Żydzi również… Za to Polacy albo Rosjanie – to tak! Ci to dopiero wiedzą, co to jest prawdziwy kac.

– Skąd taki podział?

A stąd, że Niemcy i Żydzi mają silnie rozwinięty zmysł samozachowawczy. Natomiast Polacy i Rosjanie… oni tego zmysłu nie mają, to szalone narody – chleją bez żadnego umiaru! Byłem w Petersburgu i Moskwie: Boże mój, jak tam wspaniale piją! Wiadrami!

– Szampana też? – uśmiechnął się Wolf.

– Wszystko co wpadnie pod rękę! – Doktor opróżnił kieliszek, oblizał wargi ze smakiem. – Jednak dobre!

W tym momencie ktoś zastukał do drzwi. Chwilę później do salonu pewnym krokiem wkroczył młody człowiek w kraciastym ciemnoszarym garniturze i jaskrawoczerwonym krawacie. Jednak drzwi za nim nie zamknęły się – w progu stanęło dwu barczystych młodych ludzi w ciemnych garniturach.

– Wybaczcie, panowie, to nagłe wtargnięcie. Czy mogę rozmawiać z Herr Wolfem Messingiem? – Nie czekając na odpowiedź, młody człowiek podszedł do siedzącego w fotelu Wolfa, lekko się ukłonił. – Przede wszystkim chcę jeszcze raz, z całego serca, pogratulować panu tak udanego występu! Pańskie zdolności są fenomenalne!

– Posłuchaj dobry człowieku – powstrzymał go doktor Abel. – Pan Messing nikogo nie przyjmuje! Czy nikt pana o tym nie poinformował? I w ogóle, jak pan się tu dostał?

– Przepraszam bardzo, z kim mam przyjemność? – z tym samym radosnym uśmiechem zapytał młody człowiek.

– To chyba najpierw ja powinienem spytać, z kim rozmawiam – zmarszczył czoło Abel.

– Heinrich Maria Kanaris, komiwojażer. A to… – wskazał na mrocznych młodych ludzi przy drzwiach – moi pracownicy.

– No cóż, Herr Kanaris, niech pan będzie łaskaw i wynosi się stąd razem ze swoimi, hm-m, pracownikami.

– Dlaczego tak wulgarnie, Herr Abel? – W dalszym ciągu uśmiechając się, kontynuował Heinrich Kanaris. – Chciałbym tylko porozmawiać o pewnej ważnej sprawie...

– Pana Messinga nie interesują pańskie sprawy. Niech pan będzie łaskaw i opuści to pomieszczenie. Inaczej wezwę policję...

– Po co od razu policję, doktorze – przerwał mu Wolf i wypił łyk szampana. Słucham pana, Kanaris. Cóż to za sprawa?

Doktor Abel wymownie rozłożył ręce. Kanaris odwrócił się do swoich ludzi i dał im nieznaczny znak ręką. Młodzi ludzie natychmiast zniknęli za drzwiami.

– Chciałbym z panem porozmawiać sam na sam, jeśli oczywiście nie ma pan nic przeciwko temu.

– Przed tym człowiekiem nie mam tajemnic – odpowiedział Wolf, znowu upił łyk szampana i lekko się skrzywił. – Proszę mówić.

– No, cóż … – pomyślawszy chwilę, powiedział Kanaris. – Przede wszystkim chcę jeszcze raz panu pogratulować. Pańskie fenomenalne zdolności wzbudziły we mnie nie tylko bezmierny zachwyt, ale też dały powód do pewnych przemyśleń… Pan tak dokładnie nastraja się na telepatyczne fale każdego człowieka, wchodzi z nimi w kontakt myślowy, czyta jego życzenia… – Kanaris zamilkł, patrząc uważnie na Wolfa.

– Słucham pana. I co dalej? – ponaglił go Messing.

Doktor Abel tymczasem podszedł do stołu i nalał sobie jeszcze szampana. Upił łyk, patrząc z ironią na młodego człowieka.

– Mamy tu do czynienia ze zjawiskiem wzajemnego przyciągania jednego człowieka przez drugiego – kontynuował Kanaris. – Wasz obiekt wymyśla życzenie i czeka, aż pan dostroi się na niego i odczyta jego myśli. A gdyby spróbować zrobić to wbrew woli obiektu? Gdy widzi pan człowieka i chce poznać, o czym on myśli, co chce zrobić w ciągu najbliższej, dopuśćmy, godziny-półtorej?

– A obiekt o tym nic nie wie – nieoczekiwanie pociągnął jego myśl Wolf. – Dopuśćmy, że mówimy o wyścigach konnych; ja dostrajam się na jednego, potem drugiego, trzeciego dżokeja i w ten sposób mogę wyjaśnić, który z nich chce zwyciężyć, a który do tego nie jest gotowy. Albo, kto z kim się dogadał i będzie hamować swego konia. Wiedząc to wszystko, mogę robić prawidłowe zakłady. To o tym miał pan zamiar mi powiedzieć? W każdym bądź razie o tym pan myślał, idąc tu do nas.

Kanaris aż cofnął się nieco, patrząc ze strachem na Wolfa. Po chwili wymamrotał zmieszany:

– Boże, aż mnie ciarki przeszły… jeszcze chciałem opowiedzieć panu o ruletce i kartach. Pan rzeczywiście jest niesamowitym gościem: czytać cudze myśli, to wielki grzech!

– A jeszcze większym grzechem jest mieć takie złe, a dokładniej mówiąc, przestępcze myśli – wtrącił tu swoje trzy grosze doktor Abel. Dopiero co próbował pan namówić pana Messinga do przestępstwa i o tym mogę donieść policji.

– Tak, tak, oczywiście... może pan... – Heinrich Kanaris doszedł już do siebie, cofnął się krok w stronę drzwi. – A o tym, że występujecie ze swoimi psychologicznymi doświadczeniami, które mogą skończyć się dla ludzi psychicznymi urazami, i że nie macie licencji na podobne występy, też pan doniesie policji?

– Jakie urazy? Co za głupoty chodzą panu po głowie? Jestem lekarzem! I to internistą! Zajmowałem się też psychoanalizą…

– To oznacza, że wasze tak rozreklamowane występy należy traktować jako leczenie? – uśmiechnął się Heinrich Kanaris. – Ciekawie, ciekawie panowie! Ludzi się leczy, gdy oni całkiem o to nie proszą. Jeżeli za parę dni w gazetach ukażą się o tym artykuły, wyobrażacie sobie, co się narobi? Natychmiast was aresztują – nie ma wątpliwości. A potem... Proces wieku! Druga sprawa Drejfusa! Naprawdę zrobicie się słynni na cały świat! No, a już na całą Europę – za to ręczę!

Mówiąc to, Heinrich Kanaris nie odrywał drapieżnego wzroku od doktora Abla. Widział, jak ten zbladł, jak zadrżał w jego ręce kieliszek z szampanem i trochę wina rozlało się na dywan.

Po chwili doktor wziął się w garść, powoli wypił łyczek i oceniającym wzrokiem spojrzał na Kanarisa. Widać było, że gorączkowo rozmyśla nad tym, co usłyszał.

– Widzę, że pan prawidłowo odebrał moje słowa i wyciągnie z tego określone... prawidłowe wnioski – podkreślił na koniec Kanaris – Proszę uwierzyć, moja propozycja jest bardzo kusząca. Ile bierzecie panowie za jedno przedstawienie? Ile możecie zyskać, przystając na moją propozycję? Wiecie jakie wygrane trafiają się, gdy np. wygrywa nieznany koń? Do czterdziestu pięciu tysięcy marek za jeden zakład, panie doktorze. Do czterdziestu pięciu tysięcy… A w ciągu dnia jest siedem biegów. – Heinrich Kanaris zrobił pauzę; po czym dodał powoli i przymilnie: – To kopalnia złota, panowie… i wszystko całkowicie legalne. Wszystko czyściutko i nie do udowodnienia. – Znów się uśmiechnął. – Całkiem nie do udowodnienia. Bardzo proszę, panowie: dobrze nad tym się zastanówcie. Przyjdę po odpowiedź pojutrze, o tej samej porze. A teraz pozwólcie, że was pożegnam – kiwnął im głową i opuścił apartament.

Zapanowała niezręczna cisza. Abel postawił niedopity kieliszek na stół, trzęsącymi się ze zdenerwowania rękami wyjął paczkę papierosów, zapalił i powoli zaczął chodzić po salonie, wypuszczając długie i gęste kłęby dymu. W końcu powiedział:

– Licencji faktycznie nie mamy… faktycznie wszystko może odbyć się tak, jak powiedział ten młody łajdak. Do sądu, myślę, nie dojdzie, ale skandal może być ogromny. Jak mówią Rosjanie: „Gdyby człowiek wiedział, gdzie upadnie, słomę by sobie podścielił”.

– No cóż, to oznacza, że musimy przerwać moje występy – stanowczo powiedział Wolf.

– Ty co, zwariowałeś? W żadnym wypadku! Wszystko dopiero się zaczyna! I to jak zaczyna… Gdyby nie ten łajdak… Zrozum, Wolfie, ja ani trochę nie przesadzam. Musisz rozwijać się, pogłębiać i doskonalić swoje unikalne zdolności. Tu nie chodzi tylko o twoje występy, sławę i pieniądze. Tego wymaga nauka, rozumiesz? Ja przecież prowadzę notatki wszystkich twoich występów, wszystkich naszych zajęć… treningów… – Doktor spojrzał na Messinga rozgorączkowanym i niespokojnym wzrokiem, widać było, jak jest wzburzony. – Hipnoza… parapsychologia… telepatia – te zjawiska są tak mało zbadane… to wiedza bez dna… Freud miał całkowitą rację mówiąc, że to przyszłość… Człowiek nie może kierować światem, nie nauczywszy się kierować samym sobą… Nie pozna świata bez poznania siebie samego…

– Myśli pan, że to możliwe?

– Co właściwie? – doktor nie zrozumiał.

– Poznać samego siebie – uściślił Wolf. – Czy to kiedykolwiek się komuś udało?

– Ale człowiek zawsze do tego dążył – gwałtownie zaoponował doktor Abel. – Człowiek dąży do poznania prawdy… szuka drogi do Boga. Inaczej po co Bóg dałby ci takie zdolności? – Podszedł do Wolfa, pochylił się nad nim i gorączkowo wyszeptał mu w ucho: – Rozumiesz?

– Od pańskich słów strach ogarnia, doktorze – patrząc mu wprost w oczy, odpowiedział Wolf. – Czy naprawdę nie widzi pan, ile wysiłku kosztują mnie te moje nieszczęsne zdolności?

– Widzę. Ale takim cię stworzył Bóg i nie wolno narzekać na swój los… trzeba jakoś z tym żyć…

– To oznacza, że musimy wyjeżdżać z Berlina, z Niemiec – po chwili namysłu powiedział Wolf.

– Oczywiście! – od razu poweselał Abel. – Wyjeżdżajmy natychmiast! Do Zurychu! Do Paryża! Dokąd chcesz?

– Obojętne, byle jak najdalej stąd… Wie pan co, doktorze, cały czas nie opuszczają mnie jakieś złe przeczucia. – Oczy Wolfa zmętniały, wydawało się, że zaczyna wpadać w trans.

– No cóż, twoje przeczucia spełniły się – pojawił się ten oszust i zerwał nam występy. Kontrakty na kilka miesięcy do przodu… – gorzej być już nie może.

– Nie, chodzi o coś innego – wydaje mi się, że nadchodzą straszne czasy… Zdaje się, niedługo wybuchnie wojna.

W jego czarnych oczach buchnęły jakby ognie… biły z jego głębi, rozjaśniając twarz od wewnątrz. W tej sekundzie nie widział nic wokół… widział przyszłość…

Doktor Abel aż cofnął się ze strachu – nie mógł oderwać wzroku od twarzy proroka.

Na słupie ogłoszeniowym zalepionym dziesiątkami afiszy wyróżniał się jeden: „WOLF MESSING. SEANSE TEPEPATII I HIPNOZY”. O występach coraz bardziej znanego już telepaty pisała też prasa, o czym można było przeczytać w roznoszonych przez chłopców na ulicach gazetach. Ich krzyki roznosiły się na wszystkie strony:

– Wolf Messing! Seanse telepatii i hipnozy! Wizje przyszłości! Niebywałe powodzenie! Człowiek, który czyta cudze myśli!

Reklama dźwignią handlu – co chwila chłopcy wyjmowali z wielkich, przewieszonych przez ramię toreb pocztowych gazety i sprzedawali je przechodniom.

I znowu wielka sala pełna widzów. Na scenie – Wolf Messing i doktor Abel. Przedstawienie w toku. Doktor coś mówi, zwracając się do sali... i na scenę wchodzi człowiek… Wolf Messing rozmawia z nim, ten kiwa głową na zgodę, kilka chwil później na jego twarzy pojawia się ogromne zdziwienie i nawet pewien strach. Przytakuje i rozkłada ręce… Salę podrywają oklaski. Wolf z doktorem kłaniają się. Na scenę lecą kwiaty…

W tłumie rozentuzjazmowanych ludzi, jak zwykle można było spotkać młodego człowieka o wyglądzie franta – Heinricha Kanarisa. Z uśmiechem patrzył na Wolfa i z całych sił klaskał. Ich spojrzenia spotkały się i Kanaris mrugnął do niego wesoło...

Potem na scenę weszła od razu dwójka widzów. Wolf zamknął oczy i coś im w myśli rozkazał… zapadła cisza… Publiczność patrzyła na scenę wstrzymawszy oddech...I oto jeden z nich powoli podszedł do drugiego, wziął go za rękę, niezbyt sprawnie wyjął z rękawa koszuli złotą spinkę i odniósł ją Wolfowi. Potem wrócił do swojego partnera, zdjął swój krawat i założył mu na szyję.

Salę znów zalały oklaski. Doktor Abel znów coś powiedział, próbując przekrzyczeć widzów, potem gestem wskazał na Wolfa Messinga.

Messing z uwagą studiował fotografię przyniesiona przez starszą kobietę. Siedzieli w jego hotelowym gabinecie, przy biurku. Kobieta chlipała, raz po raz wycierając nos w brudną chusteczkę. Po chwili zadumy Wolf odłożył zdjęcie i spojrzał na kobietę.

– Proszę się uspokoić, Frau Grass – powiedział powoli – pani mąż żyje i jest zdrowy. Teraz jest w Ameryce. Ciężko pracuje…

– Ale on od ponad roku nie pisze – załkała kobieta i podniosła chusteczkę do oczu. – Ani jednego listu… A zawsze był taki troskliwy. Obiecał natychmiast zabrać nas do Ameryki, jak tylko tam się urządzi.

– Znalazł pracę – zapewniam panią – spokojnie odpowiedział Wolf. – Wkrótce przyjdzie od niego wiadomość.

– Naprawdę? – Twarz kobiety zmieniła się nie do poznania, z nadzieją spojrzała na Messinga. – Ale kiedy? Przecież ja mam dwójkę dzieci, Herr Messing… jestem na skraju sił – tak trudno je wyżywić…

– Zaczyna mu się całkiem dobrze powodzić. Wkrótce da znać o sobie – powtórzył Wolf.

– Wkrótce? Ale kiedy? – z uporem maniaka dopytywała się kobieta, wciąż wycierając oczy chusteczką.

– Za dwa tygodnie… – po chwili zastanowienia powiedział Messing, a po sekundzie powtórzył zdecydowanie: – Tak, za dwa tygodnie.

– Za dwa tygodnie? – zapytała jeszcze raz kobieta i nieśmiało uśmiechnęła się.

– Zapewniam panią – Messing potwierdził z pogodnym uśmiechem.

– Dziękuję, Herr Messing. – Kobieta podniosła się z krzesła, otworzyła torebkę, którą dotychczas trzymała na kolanach, zaczęła w niej grzebać, mówiąc cicho: – Dużo panu zapłacić nie mogę, Herr Messing… to wszystko, co mam.

– Proszę to zostawić sobie. Nie potrzebuję pani pieniędzy. Mam tylko jedną prośbę: kiedy otrzyma pani wiadomość od męża, proszę mnie o tym zawiadomić.

– Oczywiście, Herr Messing. – Kobieta zamknęła torebkę i podeszła do drzwi. – Będzie pan pierwszą osobą, która o tym się dowie… Jeszcze raz dziękuję z całego serca…

Zbliżało się południe. Mgliste pochmurne niebo ledwie przepuszczało promienie słońca. Na cichej wąskiej uliczce, przy starym piętrowym domu zebrała się duża grupa dziennikarzy. Prawie wszyscy byli w melonikach, jedni ubrani byli w lekkie płaszcze, drudzy tylko w marynarkach, wielu z nich paliło papierosy w długich fifkach. Jeden z nich, w kraciastej marynarce i takiej samej kraciastej czapce nasuniętej na oczy, rozstawił na trójnogu dużą skrzynkę aparatu fotograficznego i w skupieniu przygotowywał się do pracy.

Dziennikarz z papierosem w ustach wyjął z kieszeni kamizelki zegarek, podniósł przykrywkę:

– Za dziesięć minut południe, panowie, a poczty wciąż nie ma.

– Jeśli listu nie będzie, to zniszczę tego szarlatana w jutrzejszym numerze – powiedział drugi reporter, dymiąc papierosem. – Dopadnę go w końcu .

– Otto, co pan się męczysz z tą swoją zawaligrodą? Ma pan nadzieję, że zrobi zdjęcie oszalałej ze szczęścia Frau Grass z listem w ręku?

– Cicho na to liczę – krótko odpowiedział fotograf w kraciastej cyklistówce.

W tym momencie na końcu ulicy pokazał się wóz pocztowy. Listonosz, grubas w ciemnoniebieskim mundurze z błyszczącymi miedzianymi guzikami i służbowej czapce, siedząc na koźle spokojnie kierował końmi.

– Panie Strumpf! – jeden przez drugiego zaczęli krzyczeć reporterzy. – Ma pan coś dla Frau Grass?

Strumpf przybrał poważny wyraz twarzy i nie odpowiedział, jakby nie słyszał pytania. Konia zatrzymał dokładnie na wprost wejścia do domu z dziurawym blaszanym daszkiem nad drzwiami. Powoli zszedł z kozła, nie zwracając uwagi na dziennikarzy otworzył drzwiczki wozu, pogrzebał w pocztowej torbie, wyjął stamtąd żółtą, zalakowaną pieczęcią kopertę i uroczyście ruszył w stronę drzwi.

– Czy to naprawdę ten list dla Frau Grass? – spytał reporter z papierosem.

– Tak – rzucił listonosz.

– Z Ameryki?

– Tak – padła tak samo krótka odpowiedź.

– Hej, Strumpf, niech pan tam stanie na chwilę! – zawołał fotograf.

Strumpf posłusznie zatrzymał się, dumnie wypiął do przodu pierś; przed sobą trzymał żółtą kopertę.

Rozległ się huk i błysk magnezji, podniósł się obłok dymu. Fotograf wyprostował się, odstąpił krok od skrzynki aparatu, uśmiechnął się zadowolony:

– Strumpf, jak łatwo pana fotografować! Wielkie chłopisko z pana!

Listonosz odpowiedzał mu uśmiechem i wszedł do budynku. Reporterzy rzucili się za nim, przepychając jeden drugiego przez drzwi.

Do mieszkania Frau Grass wdarli się dopiero wówczas, gdy ta już przeczytała list. Tuliło się do niej dwóch chłopców, a ta przez łzy wciąż powtarzała:

– On żyje, żyje! Pisze, że wkrótce wyśle nam pieniądze na drogę! Ma tam już swój biznes! Pojedziemy do Ameryki...

W tym momencie rozległ się zdecydowany głos fotografa:

– Ano, wszyscy na bok!

Wniósł do pokoju trójnóg z ciężką skrzynką błyszczącą okiem obiektywu, postawił na podłodze, rozsunął nóżki.

– Frau Grass! Muszę panią uwiecznić. Jutro zobaczy pani siebie i swoje szczęśliwe dzieci w gazecie!

*

POLSKA, 1939 ROK, NIEMIECKA OKUPACJA

Jechali w prawie pustym wagonie. Nieliczni, biednie ubrani pasażerowie siedzieli cicho, starając się nie patrzeć nikomu w oczy. Na wprost Messinga siedział Zelmeister, obok impresaria – Lowa Kobak. Oni również starali się unikać wzroku innych. Na sąsiednich ławkach – mężczyzna w podeszłym wieku i dwie starsze kobiety. Messing, podobnie jak wcześniej, drzemał. Zelmeister podniósł głowę, długo i bacznie wpatrywał się w niego. Potem z niepewnym uśmiechem zapytał:

– Wolfie, o czym ty cały czas myślisz? Myślenie szkodzi zdrowiu. Tak jeszcze mój dziadek mówił. A on rozumiał z życia trochę więcej od nas i dlatego przeżył sto dwa lata.

– Nie myślę, wspominam – nie otwierając oczu, odpowiedział Wof.

WIEDEŃ, 1914 ROK

Messing kończył właśnie śniadanie w salonie, gdy pojawił się doktor Abel z paczką gazet.

– Doktorze, proszę wybaczyć, ale tak mi się chciało jeść, że zacząłem bez pana – przeprosił Wolf, wstając od stołu.

– Drobnostka! Wypiję tylko kawę. – Doktor rzucił na stół gazety. – Czytaj. Frau Grass otrzymała list równo po dwóch tygodniach – tak jak przewidziałeś. Teraz czeka na pieniądze od męża, żeby pojechać do Ameryki! Wiedeń i cała Austria znów są u twoich stóp!

– Nie chcę – nachmurzył się Wolf. – Cały ten szum już mi się sprzykrzył.

– Musisz zmienić nastawienie! Rozumiem, sława, oczywiście, męczy, ale trzeba ją przyjmować z honorem i umieć czerpać z tego przyjemność.

– Wątpliwą przyjemność.

– Te wątpliwe przyjemności, Herr Messing, dopiero się zaczynają – uśmiechnął się Abel, podnosząc filiżankę z kawą do ust i upijając łyk. – Do diabła, kawa całkiem wystygła…

*

Po ulicach Wiednia biegali gazeciarze. Ich krzyki rozcinały poranne powietrze:

– Rosja wypowiedziała wojnę Austro-Węgrom! Niemcy wypowiedziały wojnę Rosji! Wojna! Wojna! Wystąpienie kajzera Wilhelma! Wojna!

14 sierpnia 1914 roku zaczęła się pierwsza wojna światowa…

Berlin. Kajzer Wilhelm odprawia wojska udające się na front wschodni. Otaczają go generałowie w mundurach galowych, w pikielhaubach… Żołnierze maszerują po placu… ulicami Berlina. Krzycząc z entuzjazmem tłum wystrojonych dam i mężczyzn wita swoich obrońców… pod nogi żołnierzy i oficerów lecą kwiaty. Ci uśmiechają się, oddają honory… Zaprzęgi potężnych koni ciągną działa…

Wiedeń. Cesarz Franciszek Józef żegna wojska… Kolumny żołnierzy przechodzą wzdłuż ulic… i znów rozentuzjazmowane tłumy ludzi odprowadzają wojska na śmierć… Kwiaty pod żołnierskimi butami… Uśmiechający się oficerowie…

Petersburg. Car Mikołaj II w mundurze galowym z szablą przy boku… Świta w białych mundurach i białych rękawiczkach, błyszczą złote naramienniki i akselbanty… Przed cesarzem przechodzi gwardia… rysią przemykają kozackie sotnie… kawaleria… Generałowie w białych mundurach i z medalami na piersiach… Żołnierze maszerują po placu, po Prospekcie Newskim… I ten sam, co wszędzie, szalejący, egzaltowany tłum – kobiety w kapeluszach, panowie w czarnych surdutach i białych rubachach, studenci w mundurach… wszyscy ogarnięci przez patriotyczny, podobny do obłędu, entuzjazm…

Śniadanie jedli w milczeniu. Jajecznica i parówki, herbata rozlana do białych pękatych filiżanek w drobne różowe kwiatki. Przy stole siedzieli w trójkę – Wolf, doktor Abel i jego pomocnik Lowa Kobak. Na stole stał też dzbanek do kawy, filigranowe filiżanki i dzbanuszek do mleka, z boku – wpółrozłożone gazety, widać było, że ktoś je już przeglądał.

– Lowa, podaj mi dzbanek – poprosił Abel. – Chcę sprawdzić czy nasza nowa gospodyni umie zaparzać kawę…

Kobak bez słowa podał mu dzbanek i mleko. Doktor napełnił sobie filiżankę, dodał mleka, upił łyczek, cmoknął ze smakiem:

– Tak, moi drodzy, wojna rozlewa się po całej Europie i wkrótce krew popłynie rzeką…

– A kto według pana zwycięży? – ostrożnie zapytał Kobak. – Ententa czy Trójprzymierze?

– Lowa, jaka różnica kto zwycięży – skrzywił usta doktor Abel. – W każdym przypadku skończy to się setkami tysięcy zabitych… A nie lepiej spytać o to naszego kochanego Wolfa… co on tam widzi?

– Zginą miliony – po chwili odpowiedział Messing. – To straszne, co będzie się działo…

– Ale kto zwycięży? – niecierpliwie powtórzył pytanie Abel.

– Ententa… – znów po pauzie odpowiedział Wolf. Z wyglądu przypominał artystę – wówczas nosili oni długie, sięgające prawie do ramion włosy, podstrzyżone bródki i wąsy. Messing bródki i wąsów nie miał – tylko gęste, długie, czarne kędziory.

– A kiedy? – znów spytał Abel.

Wolf długo patrzył przez okno, w końcu powiedział:

– W siedemnastym… nie, w osiemnastym roku…

– Trudno nawet sobie wyobrazić, jaka to będzie straszna rzeź – pokiwał głową Abel.

WIEDEŃ, 1915 ROK

Do gabinetu Messinga zajrzał młody człowiek i cicho zapowiedział:

– Interesant do pana.

– Proś, proś…

– Pozwoli pan, że się przedstawię: Hans Schweber, komiwojażer. – Zdejmując czapkę, do pokoju wszedł mężczyzna około pięćdziesięciu lat, w marynarce, bryczesach i wysokich butach. – Poradzono mi do pana się zgłosić, Herr Messing. Niepokoję się strasznie o syna: ostatni list przyszedł od niego miesiąc temu. Pisał, że jedzie do domu – a jego, jak nie było tak nie ma. Z Marsylii przecież najwyżej tydzień drogi… proszę, może rzuci pan okiem? Podobno z pana wielki mistrz w tych sprawach. – Schweber położył na stół kopertę z listem, usiadł w fotelu przy stole.

– W jakich sprawach? – uśmiechnął się pod nosem Messing.

– No, tego… – nieco pogubił się Hans Schweber. – Sprawdzić, co tam jest po drugiej stronie czasu?… Jak by to jeszcze powiedzieć? Widzieć na odległość? No, nie wiem, pan lepiej wie w czym rzecz… – Komiwojażer całkiem się pogubił.

– Sprawdzić, co jest po drugiej stronę czasu? – zapytał jeszcze raz Messing, otwierając kopertę. – No, no…

Długo wczytywał się w poszczególne wiersze listu… Czytał do końca i wracał na początek. Czytał z coraz większym napięciem, wydawało się, że jego czarne oczy robią się coraz większe i większe. W końcu odłożył kartkę, wstał od stołu i podszedł do okna. Patrzył, co dzieje się na ulicy, a za plecami słyszał coraz bardziej zaniepokojony głos komiwojażera:

– Widzi pan, trzy lata temu na atak serca zmarła moja żona, a w ubiegłym roku zmarła mi na zapalenie płuc córka. Syn to wszystko, co mi zostało. Kiedy odeszła Marta, zacząłem go prosić, żeby wrócił do domu… I oto wreszcie dostałem od niego list. Pisze, że szybko wróci. To co się z nim dzieje? Doprawdy, zaczynam się już bardzo niepokoić…

Wolf wrócił do stołu, jeszcze raz przeczytał list. W końcu go odłożył, mocno ścisnął szklaneczkę whisky i zamknął oczy. Schweber patrzył na niego z wyraźnym niepokojem.

– Muszę pana zmartwić, Schweber – głuchym głosem powiedział w końcu Messing. – Pański syn nie przyjedzie… niepotrzebnie pan na niego czeka…

– Że jak? – przerwał mu Schweber. – Jak to nie przyjedzie? Przecież pisze, że wraca do domu. Jak pan może tak mówić? Przecież ma pan w rękach jego list.

– To charakter pisma martwego człowieka… – z trudem wydusił z siebie Messing.

– Jak to martwego? Pan chce powiedzieć, że… co pan chce powiedzieć?

– Tylko to, co powiedziałem. Proszę mi wierzyć, ciężko mi to mówić, ale… ten list napisał człowiek, który… już nie żyje.

Schweber zerwał się, schwycił list, kopertę, z nienawiścią spojrzał na Messinga:

– Ty szarlatanie, jeszcze zapłacisz mi za to… Ty brudna żydowska świnio! Na szubienicę z wami wszystkimi! – Schweber potrząsnął pięścią i prawie wybiegł z gabinetu, z hukiem zatrzaskując za sobą drzwi.

Messing ze smutkiem popatrzył za nim. Potem przełknął gulę w gardle, w oczach błysnęły mu łzy. Wchodzący do gabinetu Abel zdążył zauważyć ten błysk i cicho powiedział:

– Na coś takiego trzeba być zawsze gotowym, mój drogi.

– Na co? – spytał Wolf odwracając twarz.

– Nie raz nazwą cię brudnym Żydem i szarlatanem…

– A co pan robi, gdy ktoś pana obraża?

– Wyobraź sobie – nic… – uśmiechnął się Abel. – A cóż ja mu mogę zrobić? Uderzyć? Skląć? A co to zmieni? Czy w ten sposób przestanę być w jego oczach brudną żydowską świnią?

– Nie rozumiem pana, doktorze… próbuję zrozumieć i nie rozumiem… – zachmurzył się Messing.

– A i nie trzeba, nie wysilaj się… wszystko jedno, nie zrozumiesz. Tylko o jedno cię proszę: podejdź do tego wszystkiego ze spokojem Spinozy… albo Alberta Einsteina… I weź pod uwagę, kolego, że trwa wojna… ludzi ogarnia coraz większa i większa złość… Zauważyłeś, że sale są coraz bardziej puste? Zamykane są teatry… muzea… À propos, wiesz choć, że zarabiamy coraz mniej i mniej?

– Nic mi pan o tym nie mówił, doktorze.

– A Kobak ci o tym nie meldował? – zdziwił się Abel.

– N-nie, on też nic nie mówił.

– A ty się niczego nie domyślałeś, widząc na wpół pusty sale?

– Na odwrót wydawało mi się, że właśnie w tych niespokojnych czasach ludzie będą przychodzić, żeby dowiadywać się… pytać o przyszłość…

– Mój drogi romantyku, ludzie nie mają pieniędzy, żeby kupować bilety na twojes występy – z wyrzutem powiedział doktor Abel. – Jaki ty jesteś niekiedy naiwny...

WIEDEŃ, MIESIĄC PÓŹNIEJ

Późnym wieczorem po przedstawieniu Abel z Messingiem wyszli z teatru przez służbowe wyjście. Doktor Abel delektował się cygarem.

– No cóż, mój drogi, czy widok pustych miejsc na sali nic panu nie mówi? – zapytał Abel. – Ludzie ubożeją… trzeba będzie obniżyć ceny biletów… a przy tym znacznie…

– No to obniżajmy.

– Ale wówczas trzeba będzie pożegnać się z komfortowym życiem. A my… proszę o wybaczenie, przyzwyczailiśmy się do niego – uśmiechnął się doktor.

– Jest takie przysłowie: „Tak krawiec kraje, jak mu sukna staje” – odpowiedział Messing.

– Mądre przysłowie, ale mnie jakoś nie pociesza.

Ledwie zeszli po schodach i stanęli na chodniku oświetlonym w tym miejscu gazową latarnią, gdy do nich szybko podeszło dwu mężczyzn. W jednym z nich Messing poznał Schwebera, drugi był o wiele młodszy, wysoki i barczysty, w kapeluszu i drogim wełnianym palcie, pod którym widać było biały kołnierzyk i krawat. W czymś przypominał tego pierwszego.

– Panie Messing, długo czekaliśmy na pana. Chodzi o to, że… chciałem poprosić o wybaczenie – szybko zaczął mówić Schweber.

– Nieoczekiwana prośba… nawet jak dla mnie – uśmiechnął się Wolf.

– Nie, nie, panie Messing, z całego serca chcę przeprosić. Proszę spojrzeć: to mój syn. Przyjechał cały i zdrów. Tak jestem szczęśliwy, panie Messing!

– To znaczy, że pomyliłem się… – nachmurzył się Wolf. – Po co te przeprosiny? A może chce pan przeprosić mnie za to, że nazwał mnie żydowską świnią?

– Za to oczywiście też… Ale pan się nie pomylił, Herr Messing, nie pomylił się! Z pana prawdziwy czarownik! Okazuje się, że list pisał nie mój syn, a jego kolega, rozumie pan? – Schweber uśmiechnął się z triumfem. – Kurt był bardzo zajęty i poprosił go o napisanie listu, tak żeby zdążyć wysłać go poranną pocztą. Ten napisał, a wieczorem już nie żył – utopił się…

– Utopił się ? – ze zdziwieniem powtórzył Wolf.

– Tak właśnie, utopił! – z entuzjazmem nie na miejscu zawołał Schweber. – Dlatego też pan powiedział, że list napisał ktoś martwy! Z pana prawdziwy prorok, Messing! Co nic nie mówisz, Kurt? – Schweber spojrzał na syna. – Mówże coś! Masz szczęście poznać wielkiego człowieka!

– Jestem zaszczycony, panie Messing… – ukłonił się Kurt. – Najpierw nie uwierzyłem ojcu, ale potem… to po prostu jakiś cud… Dziękuję panu. Mam nadzieję, że ojciec dobrze panu zapłacił? On jest człowiekiem... dość skąpym, ale ja gotowy jestem wypisać panu czek na dowolną kwotę... – mówiąc to Kurt wyjął z kieszeni marynarki książeczkę czekową i ołówek, szybko napisał sumę, następnie wyrwał z niej kartkę i podał Wolfowi.

– Teraz uwierzyłem w szczerość pańskich słów – uśmiechnął się doktor Abel i znów otoczył się dymem.

– Dziękuję panu – Wolf też się uśmiechnął, przyjmując czek.

– Podwieźć panów? – zapytał Kurt i wskazał na powóz stojący na ulicy

– Dziękuję, ale przejdziemy się – mamy niedaleko – odpowiedział Wolf.

– Jeszcze raz z całego serca chcę panu podziękować – uśmiechnął się Kurt. – Chodźmy ojcze…– Nie śpiesząc się, ruszyli w stronę powozu.

Doktor Abel chrząknął:

– Niepotrzebnieś odmówił. Tak blisko, to my nie mamy. Przejechalibyśmy się z wiatrem…

Bitwa pod Sommą… W okopach żołnierze francuscy i angielscy… Karabiny maszynowe seriami plują w przeciwnika…. Strzelają baterie dział… Wąsaty oficer wydaje rozkaz: „Ognia”… Wybuchają pociski… Przyparci do ziemi żołnierze pełzną po niej, przebijając się przez porozrywane zasieki z drutu kolczastego…

Niemieckie okopy… Ten sam obraz: strzelają karabiny maszynowe… Od wybuchu w powietrze wzlatują zwały ziemi… Pola zasiane trupami… Na frontach pierwszej wojny światowej trwają krwawe zmagania…

Front wschodni – lawina kozaków w ataku… Błyskają nad głowami szable, piki… bryły ziemi wzbijają się od wybuchów… wszędzie trupy ludzi i koni…

Armia rosyjska pod dowództwem generała Brusiłowa prowadzi natarcia na froncie austro-węgierskim…

*        *
*

ROZDZIAŁ TRZECI

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ CZWARTY

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ PIĄTY

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ SZÓSTY

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ SIÓDMY

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ ÓSMY

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ DZIEWIĄTY

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ DZIESIĄTY

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ JEDENASTY

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ DWUNASTY

Dostępne w wersji pełnej

EPILOG

Dostępne w wersji pełnej

Przypisy

¹ Połuszka – obiegowa moneta, 1/4 kopiejki.

² Griwiennik – moneta o wartości 5 kopiejek.

³ Tak naprawdę getto w Warszawie Niemcy założyli w październiku 1940 roku – red.

⁴ Fiodor Tiutczew, Silentium!, 1830 r.

Karta redakcyjna

Autor: Eduard Wołodarski

Tytuł oryginału: Wolf Messing. Widiewszij skwoz’ wriemia

Przekład i redakcja: Andrzej Palacz

COPYRIGHT © by Inicjał Andrzej Palacz
COPYRIGHT © by Eduard Wołodarski

ISBN 978-83-934661-6-0

www.wydawca.com.pl

Plik opracował i przygotował Woblink

www.woblink.com