Ignacy Krasicki

Antymonachomachia

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Nowoczesna Polska.

Antymonachomachia[1]

Pieśń I

I

Często pozory łudzą słabe oczy,  

Zwłaszcza, gdy staną na widok gromadnie;  

Często i malarz, w dziele zbyt ochoczy[2],  

Zmyli się, obraz chcąc wydać[3] dokładnie;  

I w kunszcie[4] nieraz rzemieślnik wykroczy,  

Kiedy się w złoto szych[5] podły zakradnie;  

Nie traci przeto[6] kruszec swej korzyści,  

Szych pełznie[7] w ogniu, a złoto się czyści.  

II

Jędzo niezgody[8]! Twoje to są sztuki:  

Ty, co się w dziełach zjadliwych objawiasz,  

Mieszasz się w kunszta, mieszasz i w nauki,  

Słodycze żółcią mieszasz i zaprawiasz,  

Wkładasz obmierzłe[9] jarzmo[10] twej przynuki[11],  

A gdy się tylko niesnaski[12] zabawiasz,  

Nie dość dla ciebie państw, narodów klęski,  

W cienie zakonne rzucasz grot zwycięski.  

III

Twój to kunszt zdradny, żeś zacisze święte  

Nowym podejściem mieszać[13] zamyślała.  

Jużeś poczęła[14] dzieło przedsięwzięte,  

Jużeś na poły[15] z twych sztuk korzystała —  

Niebo, sług swoich niewinnością tknięte,  

Nie dopuściło, byś tryumfowała.  

Opowiem, jakeś padła z piekłów[16] łona,  

Opowiem, jakeś była zwyciężona.  

IV

Nie podła gnuśność[17] rządziła klasztorem,  

Gdzie się te sceny wydały[18] tragiczne.  

Klasztor był cnoty zawołanym[19] wzorem,  

Klasztor, obfity w dzieła heroiczne,  

Klasztor, od wieków wsławiony wyborem,  

Budował[20] wszystkie miejsca okoliczne.  

Dzielny przykładzie! Ach, któż cię wychwali!  

Tyś tarczą twoich, co ciebie dawali.  

V

Święte więzienia[21] miłość cnoty wzniosła,  

Niewinność twierdzą otoczyła wieczną,  

Żarliwość z świeckiej marności uniosła,  

Pokora skryciem[22] czyniła bezpieczną,  

Przykładność dzielna w ich cieniu urosła,  

Wiara obronę znalazła waleczną.  

Ukryte światło stanęło na korcu[23]  

W nauczycielu świętym cudotworcu[24].  

VI

W takim schronieniu lepszy, niż wiek złoty[25],  

Trawiły[26] prawe[27] dla Boga ofiary  

W straży ubóstwa, posłuszeństwa, cnoty[28],  

W zaszczycie pewnej nadziei i wiary,  

W czułych zapędach żarliwej ochoty,  

A niebieskimi obdarzona dary[29]  

Miłość, rękojmia[30] cnoty i załoga[31],  

Słodziła prace dla bliźnich i Boga.  

VII

Te Jędza przerwać zabawy[32] gdy chciała,  

Zbliża się, kędy[33] w głębokim ukryciu  

Księga zakonnej wojny[34] zostawała,  

Płód żartobliwy... Chcąc ją mieć w użyciu,  

Tyle przewrotnych kunsztów używała,  

Że wpadł w jej ręce — a, w klasztornym życiu  

Chcąc wzniecić pożar, raduje się zjadła[35],  

Że dzieło przyszłej niezgody wykradła.  

VIII

Wzbiła się wgórę a, jak jabłko owe[36],  

Co poróżniło i ludzie, i bogi[37],  

Niesie płód żartów; gmachy klasztorowe[38]  

Skoro zoczyła[39], wydała krzyk srogi,  

Cieszy się, widząc klęsk przyszłą osnowę[40].  

Forty[41] warownej już przebyła progi  

A myśląc, wściekła, o przyszłym pożarze,  

Przebiega szybkim krokiem kurytarze[42].  

IX

Staje przed drzwiami mieszkania doktora[43],  

Pewna, że starzec rozkosznie spoczywa;  

Omyliła się: najpierwszy z klasztora[44]  

Do służby Bożej[45] śpieszy i przybywa.  

W chórze północna trzymała go pora,  

W chórze wraz z bracią[46] chwały Boże śpiewa.  

Wielka rzecz — z zasług być od prawa wolnym.  

Większa — z zasługą być prawu powolnym[47]!  

X

Weszła — a widząc i sprzęty[48], i łoże,  

Jęknęła z złości, czując baśnie płonne[49]:  

Zamiast kotary wytarte rogoże[50],  

Wszędzie ubóstwo zastała zakonne.  

Ksiąg mnóstwo, których zrachować[51] nie może,  

Ledwo objęły[52] pokoje przestronne;  

Sprzęt godny mędrca, godny zakonnika,  

Jadem ją nowym żarzy i przenika.  

XI

Rzuciła pismo — a, zawywszy wściekła,  

Powróciła się do swego łożyska;  

Z nią zazdrość zjadła[53] i zemsta przewlekła,  

Fanatyzm, straszny z daleka i z bliska.  

Wpadły, skąd wyszły, jędze w otchłań piekła,  

Wpadły w zwyczajne sobie[54] stanowiska;  

Tam z źródła jady na nowo czerpały,  

Aby tym dzielniej[55] truły, zarażały.  

XII

Wrócił się doktor, a gdy pismo czyta,  

Rozśmiał się[56]: taka zemsta wielkiej duszy.  

Trwoga występnym tylko przyzwoita[57],  

Kto się złym czuje, tego zarzut wzruszy[58];  

Cienia się swego boi hipokryta,  

Gdy go wewnętrzne przeświadczenie głuszy[59];  

Ubezpieczona w niewinności swojej,  

Prawdziwa cnota krytyk się nie boi.  

XIII

Tak brzeżna[60] skała, gdy niebo się chmurzy,  

I groźne coraz zbliżają obłoki[61],  

Wzrusza się morze, grzmi chmura wśrzód burzy,  

A choć uderza bałwan[62] w brzeg wysoki,  

Chociaż się w fluktach[63] zapienionych nurzy[64],  

Chociaż szturm srogi rwie twarde opoki,  

Trwa niewzruszona: pełzną wiatry chyże[65],  

A bałwan hardy[66] piasek pod nią liże.  

XIV

Wchodzi Honorat, a pismo podane  

Z rąk od doktora kiedy czytać bierze,  

Na pierwszą strofę[67] znać[68] po nim odmianę:  

Miesza się, płoni[69], blednieje[70] w cholerze[71],  

Karty nie skończył, już rzuca o ścianę.  

Chce drzeć, lecz doktor hamuje[72] w tej mierze.  

Sroży[73] się starzec, dziki i surowy,  

Tymi na koniec obwieszcza gniew słowy:  

XV

„Tać to nam korzyść za tyle podjętych  

Prac, trudów! Takie wdzięczności zadatki[74]!  

Targa się[75] śmiałość na mądrych i świętych,  

Wyszydza zjadła i ojce[76] i matki,  

A, niekontenta[77] z bluźnierstw przedsięwziętych,  

Hańbi różaniec. Jeżeli ostatki[78]  

W nas jeszcze cnoty żarliwej zostały,  

Niechaj jej dozna bluźnierca zuchwały!  

XVI

„Heretyk sprośny[79], Turczyn[80], jansenista[81],  

Ateusz[82], piekła zarażony jadem,  

Oszczerca, z cudzych defektów[83] korzysta,  

Godzien największej być kary przykładem;  

Niechaj go hańba ogarnie wieczysta  

I wszystkich, którzy tym będą iść śladem!  

Niech go...” Dech ustał ojcu żarliwemu;  

Wtem tak się doktor odezwał ku niemu[84]:  

XVII

„Złorzeczyć, nie wiem, jeżeli[85] przystoi  

Tym, którzy tylko winni błogosławić[86];  

Jad bardziej ranę rozjątrza, niż goi —  

Na cóż się próżnym[87] narzekaniem bawić?  

Nie z zemsty pozna Bóg, którzy są swoi:  

Jeśli należy[88], Jemu ją zostawić,  

A choć nas boleść najsrożej dotyka,  

Cierpieć, a milczeć — podział[89] zakonnika.  

XVIII

„Ten, który swoim naśladowcom wiernym  

Za złe stokrotnie dobrem kazał płacić[90],  

Potrafi ulżyć troskom, choć niezmiernym,  

Potrafi oddać, co możem utracić.  

Zyskiem się zemsty nie zmożem[91] mizernym,  

Cierpliwość lepiej nas zdoła zbogacić[92].  

Darujmy!” Uciekł Honorat i mruczał,  

A doktor westchnął, który go nauczał.  

XIX

Mógł był ukarać, ile przełożony[93],  

Ale, że starszy, nie spieszył się z karą.  

Starzec był laty i pracą zwątlony[94],  

A, zwykłą wieku swemu tchnąc[95] przywarą,  

Nadto[96] był w zdaniu swoim uprzedzony,  

Gdy kładł zakonność w równej szali z wiarą[97].  

Choć zdrożność[98] widział, ale, że przy cnocie,  

Przebaczył doktor żarliwej prostocie.  

Pieśń II

XX

Jak chmura, co grom po polach roznosi,  

Obiegł Honorat wszystkie kurytarze[99],  

Wszędzie wiadomość nieszczęśliwą głosi,  

Wszędzie o wszczętym[100] znać daje pożarze.  

O zemstę wszystkich nalega i prosi,  

Niechaj to dzieło i autora skarze.  

„Kupcie się[101] — woła — ku wspólnej odsieczy!  

Kupcie się, bronić pospolitej rzeczy[102]!”  

XXI

Na taki odgłos, jak piorunem tknięte,  

Tłumy się braci ze wszystkich stron spieszą,  

Rzucają prace i zabawy[103] święte,  

A, coraz większą gromadząc się rzeszą,  

Tam idą, kędy[104] żale rozpoczęte  

Wynurzał[105] starzec: wzmagają[106] i cieszą.  

Próżne[107] starania! Honorat się trwoży,  

Im bardziej miękczą, tym zjadlej[108] się sroży[109].  

XXII

Tak łań[110] po puszczach dzikich obłąkana[111]  

Z płodem[112], którego pilnie dotąd strzegła,  

Nagłym łoskotem[113] myśliwców zmieszana[114],  

Z miejsc się porywa, na których obiegła;  

Próżno[115] ucieka, wkoło opasana[116],  

Unosząc życie, choć płodu odbiegła[117],  

Chociaż rąk uszła i buja po lesie,  

Tkwi grot śmiertelny, który z sobą niesie.  

XXIII

Wrzask, krzyk, hałasy: i prośbą, i wsporem[118]  

Nie da się starzec ubłagać rozjadły[119],  

Niezbytym[120] punktu ujęty honorem.  

Gdzież się zdrożności[121] nasze nie zakradły?  

Pędzi, księgarni drzwi zastał otworem,  

Tam wpadł, strwożeni bracia tam z nim wpadli.  

Jednym zamachem starzec nieużyty  

Wywrócił cztery ksiąg pełne pulpity.  

XXIV

O ty, wszech rzeczy płodnej rodzicielki[122]  

Dzielny tłumaczu, i w lewą i w prawą,  

Którego wielbić musi człowiek wszelki,  

Ty, coś jest świata nauką, zabawą,  

Perło pisarzów[123], o Albercie Wielki[124],  

Coś tajemnice objawiał tak żwawo,  

Uczczenia godny, nieuszanowany, —  

Spadłeś pod szafę z twoimi kompany[125]!  

XXV

Wielki Tostacie[126]! Ty, coś znamienicie  

Pisał o wszystkim, o czym pisać można,  

Nie osiedziałeś się[127] na twym pulpicie,  

Złość cię zrzuciła, ale złość pobożna;  

Poznał cię starzec, zapłakał obficie,  

Twym spadkiem[128] myśl się powiększyła trwożna.  

A gdy się coraz wzmaga i rozżarza,  

Tak z płaczem mówił do bibliotekarza:  

XXVI

„Nie tylko ludziom i księgom uwłacza[129]  

Bezbożnik, co się uwziął na zakony.  

Co winien Tostat, że mu nie przebacza?  

Co winien Alfons[130], ów król uwielbiony?  

Zuchwalec śmiało grzeszy i wykracza,  

Kroniki nawet dotknął zaślepiony[131];  

Nie godzien czytać piękności dobranych:  

„Wojska afektów zarekrutowanych[132]”.  

XXVII

„Wiem, skąd te złości i jady pochodzą.  

Już się świat zepsuł, a płody odrodne  

Polorem[133] niby jady swoje słodzą,  

Nazwiska nawet uczonych niegodne.  

Ich to koncepty[134] — prawdzie nie zagrodzą,  

Znajdziem my na nich sposoby dowodne[135].  

Umilkną zdrajcy, damy się we znaki,  

Spełznie z konceptem pisarz lada jaki[136]!  

XXVIII

„Bogdaj [137]to dawni w księgach nie szperali!  

Było też lepiej, każdy cicho siedział.  

I cóż nowego teraz wybadali?  

Bogdajby lepiej o nich świat nie wiedział!  

Nie tak to nasi ojcowie [138]działali,  

A, jeśli który co pisał, powiedział,  

Nie dął się[139] z swojej mądrości mniemanej[140],  

A nie zaczepiał[141] książki drukowanej”.  

XXIX

„Niejeden głupi był wydrukowany, —  

Biblijotekarz[142] rzekł do Honorata —  

Druk nie jest piętnem[143] chwały lub nagany,  

Dawniejszych, świeższych czasów alternata[144]  

Głupstwo i rozum stawia naprzemiany[145],  

Jednym je węzłem wiąże i przeplata;  

Z powszechnej wady my się nie odkupim[146],  

Można i u nas być mądrym i głupim.  

XXX

„Że się z prostoty śmiał pisarz swywolny[147],  

I my się śmiejmy, zagadniem i snadnie[148]:  

Pozna po śmiechu, w wyrazach zbyt wolny[149],  

Że fałsz napisał, odwoła dokładnie.  

Będziem się dąsać? Nie będzie powolny[150],  

Gorszy jad może w pióro mu się wkradnie.  

A kto wie wreszcie, czyli[151] nie chciał użyć  

Tego sposobu, aby się przysłużyć?”  

XXXI

„Piękna przysługa! Paszkwilem[152], potwarzą[153]?”  

„Posłuchaj tylko, ojcze Honoracie:  

Różne się myśli wierszopisom marzą,  

Jeszcze ich trybu[154] zupełnie nie znacie.  

Bywa częstokroć, gdy się zbyt rozżarzą[155],  

Że mniej pamiętni[156] o sławy utracie,  

Zbyt lekko[157] cudzą dotkliwość[158] tłumaczą”.  

„Zły to śmiech, ojcze, gdy na niego płaczą!”  

XXXII

„Targa się paszkwil na niewinność trwożną,  

Zaraża jadem, na złe zbyt ochoczy;  

Satyra, cierpieć nie mogąc rzecz zdrożną[159],  

Karze bez względu[160], wyrzuca na oczy;  

Krytyk żarliwość ma, ale ostrożną,  

Śmiechem poprawia, jadem nie uwłoczy[161],  

A kunsztu[162] jego te prawe[163] sposoby:  

Występek karać, oszczędzać osoby.  

XXXIII

„Ale mnie wytknął[164]!” — „Przypadkiem się stało”.  

„Jakto przypadkiem? Szydzić moje lata[165]!”  

„W myśli to jego może nie postało[166],  

Osławiać[167], szydzić z ojca Honorata.  

Co tam wyraził, u nas się nie działo,  

Jakaż stąd sławy[168] być może utrata?  

Nigdy się, ojcze, taki nie frasuje[169],  

Który zarzutu przyczyny nie czuje.  

XXXIV

,,Hazard[170] nadarzył twe imię w pisaniu,  

Ale opisał nie tym[171], czym cię znają.  

Alboż[172] upartym jesteś w twoim zdaniu?  

Alboż cię o złość bracia posądzają?  

Alboż nie trawisz[173] dni, nocy, w czytaniu?  

Alboż cię flaszki przyjacielem mają?  

Dobrzyście, mądrzy, na książkach się znacie —  

To nie o tobie, ojcze Honoracie”.  

XXXV

„Piękne to słowa, ale nic nie znaczą! —  

Krzyknął Honorat — Śmiał się z nas do woli[174]!  

Są uprzedzeni, co dobrze tłumaczą  

To, co jest skutkiem nieprawej[175] swawoli.  

Niech mi mędrkowie dzisiejsi wybaczą,  

Jak to nie sarknąć[176], kiedy kogo boli!  

Pożal się, Boże, widzę, naszej pracy!  

I wasze[177] zmodniał[178], ojcze Bonifacy”.  

Przypisy:

[1]

Antymonachomachia — tytuł odwołuje się do poprzedniego poematu Ignacego Krasickiego, zatytułowanego Monachomachia, co po grecku oznacza walkę bądź wojnę mnichów. Antymonachomachia pozornie jest tzw. palinodią, to znaczy odwołaniem zarzutów zawartych w poprzednim dziele, w istocie jednak je podtrzymuje.

[2]

ochoczy — pełen zapału.

[3]

wydać (daw.) — ukazać.

[4]

kunszt (daw.) — sztuka, rzemiosło, umiejętność.

[5]

szych (daw.) — nitka owinięta metalowym drucikiem, używana w hafcie, często do pozorowania użycia szlachetnego kruszcu; przen. fałszywa świetność a. bogactwo.

[6]

przeto (daw.) — przez to, z tego powodu.

[7]

pełznąć (daw.) — blaknąć.

[8]

jędza niezgody — Eris, w mit. gr. bogini kłótni i chaosu. To ona rzuciła między trzy boginie, Herę, Atenę i Afrodytę, złote jabłko przeznaczone dla najpiękniejszej, co doprowadziło ostatecznie do wojny trojańskiej, kiedy Parys rozstrzygnął, że jabłko należy się bogini miłości. Personifikacja ta występowała również w Monachomachii.

[9]

obmierzły — budzący wstręt lub niechęć.

[10]

jarzmo — prymitywna uprząż dla wołów; przen. niewola, ucisk.

[11]

przynuka a. prynuka (daw. a. reg.) — zachęta.

[12]

niesnaski — dziś popr. forma N. lm: niesnaskami.

[13]

mieszać — tu raczej: wzburzyć aniżeli: wprawić w zakłopotanie.

[14]

począć (daw.) — zacząć.

[15]

na poły (daw.) — w połowie.

[16]

z piekłów — dziś popr. forma D. lm: z piekieł.

[17]

gnuśność (daw.) — lenistwo.

[18]

wydać się (daw.) — wydarzyć się, ukazać się.

[19]

zawołany — wytrawny, renomowany.

[20]

budować — umoralniać, zwłaszcza przez przykład.

[21]

święte więzienia — klasztory.

[22]

skryciem — ukrywając.

[23]

ukryte światło stanęło na korcu — por Mt 5,14-16: Wy jesteście światłem świata. 14 Nie może się ukryć miasto leżące na górze. 15 Ani nie zapalają lampy i nie kładą jej pod korcem, lecz na świeczniku, i świeci wszystkim w domu. 16 Niech tak świeci wasze światło przed ludźmi, aby widzieli wasze dobre uczynki i oddali chwałę Ojcu waszemu w niebie.

[24]

cudotworcu — dziś popr.: forma N. lp.: cudotwórcy.

[25]

złoty wiek — mityczny okres szczęśliwości, w mitologii greckiej sytuowany u początków rodzaju ludzkiego; motyw złotego wieku pojawiał się ironicznie w I pieśni Monachomachii.

[26]

trawić (daw.) — spędzać.

[27]

prawy (daw.) — prawdziwy.

[28]

w straży ubóstwa, posłuszeństwa, cnoty — mowa o ślubach zakonnych posłuszeństwa, ubóstwa i czystości.

[29]

dary — dziś popr. forma N. lm: darami.

[30]

rękojmia — poręczenie, gwarancja.

[31]

załoga — tu: zabezpieczenie.

[32]

zabawa (daw.) — zajęcie.

[33]

kędy (daw.) — gdzie.

[34]

Księga zakonnej wojny — tłumaczenie tytułu Monachomachii, zob. http://www.wolnelektury.pl/katalog/lektura/monachomachia.html.

[35]

zjadły — zjadliwy.

[36]

jabłko owe — jabłko przeznaczone dla najpiękniejszej bogini, o które zaczęły się kłócić Hera, Atena i Afrodyta; do tego mitu nawiązywała również Monachomachia.

[37]

i ludzie, i bogi — dziś popr. froma B. l. mn: i ludzi, i bogów.

[38]

klasztorowy — dziś popr.: klasztorny.

[39]

zoczyć (daw.) — zobaczyć.

[40]

osnowa — nitki, biegnące w jednym kierunku, stanowiące pierwsze oparcie dla tkanego materiału; przen. podstawa, początek.

[41]

forta — dziś popr.: furta; w klasztorze służy do regulacji kontaktu zakonników ze światem zewnętrznym.

[42]

kurytarz — dziś popr.: korytarz.

[43]

doktor — w zakonach tytuł naukowy doktora uwalniał od obowiązku wykonywania cięższych prac.

[44]

z klasztora — dziś popr.: z klasztoru.

[45]

służba Boża — zakonnicy zobowiązani są m. in. do codziennego odmawiania modlitw o określonych porach dnia, co określa się mianem liturgii godzin.

[46]

z bracią — z pozostałymi braćmi zakonnymi.

[47]

być prawu powolnym (daw.) — być posłusznym prawu.

[48]

sprzęty — meble, wyposażenie.

[49]

płonny — jałowy.

[50]

rogoża — plecionka z sitowia lub z innych łodyg.

[51]

zrachować (daw.) — policzyć.

[52]

objąć — tu: pomieścić.

[53]

zjadły — zjadliwy.

[54]

zwyczajne sobie — zwykłe dla siebie.

[55]

dzielny (daw.) — mocny, skuteczny.

[56]

rozśmiać się — dziś popr.: roześmiać się.

[57]

Trwoga występnym tylko przyzwoita — sens: tylko występnym wypada się bać.

[58]

wzruszyć — poruszyć.

[59]

głuszyć — ogłuszać uderzeniem.

[60]

brzeżny — dziś popr.: przybrzeżny.

[61]

I groźne coraz zbliżają obłoki — w zdaniu brakuje „się”.

[62]

bałwan — fala.

[63]

flukta — wzburzone odmęty morskie; z łac. fluctus — prąd, burza, niepokój.

[64]

nurzy — dziś popr. forma 3 os. lp: nurza.

[65]

chyży — szybki.

[66]

hardy — dumny.

[67]

na pierwszą strofę — na widok pierwszej strofy.

[68]

znać — widać.

[69]

płonić się (daw.) — czerwienić się.

[70]

blednieje — dziś popr. forma 3 os. lp: blednie.

[71]

w cholerze — w gniewie.

[72]

hamować — powstrzymywać.

[73]

srożyć się (daw.) — złościć się, gniewać.

[74]

zadatki — tu ogólnie: zapłata.

[75]

targać się na coś — zuchwale coś atakować.

[76]

ojce — dziś popr. forma B. l mn.: ojców.

[77]

niekontent (daw.) — niezadowolony.

[78]

ostatki — resztki.

[79]

sprośny (daw.) — nieprzyzwoity.

[80]

Turczyn — tu: muzułmanin.

[81]

jansenista — zwolennik jansenizmu, czyli potępionej przez Kościół doktryny religijnej, sformułowanej we Francji przez biskupa Ypres, Kornela Ottona Jansena (1585–1638). Doktryna koncentrowała się na znaczeniu Bożej łaski i przypominała poglądy protestanckie.

[82]

ateusz — ateista, człowiek wierzący w nieistnienie Boga.

[83]

defekt — wada.

[84]

ku niemu — do niego.

[85]

jeżeli — tu: czy.

[86]

tym, którzy tylko winni błogosławić — zakonnikom.

[87]

próżny — tu: jałowy.

[88]

jeśli należy — tu: jeśli jest należna.

[89]

podział — to, co przypadło w udziale.

[90]

Ten, który swoim naśladowcom wiernym Za złe stokrotnie dobrem kazał płacić — Chrystus.

[91]

zmóc się (daw.) — wzmocnić się.

[92]

zbogacić — dziś popr.: wzbogacić.

[93]

ile przełożony — ponieważ był przełożonym.

[94]

zwątlony — osłabiony.

[95]

tchnąć — tu: cechować się.

[96]

nadto — poza tym.

[97]

kładł zakonność w równej szali z wiarą — sens: traktował przynależność do zakonu jako równoważną wierze.

[98]

zdrożność — wykroczenie przeciw właściwym obyczajom.

[99]

kurytarz — dziś popr.: korytarz.

[100]

wszczęty — zaczęty.

[101]

kupić się (daw.) — gromadzić się.

[102]

kupcie się, bronić pospolitej rzeczy — zakon zostaje tu porównany do państwa.

[103]

zabawa (daw.) — zajęcie.

[104]

kędy (daw.) — gdzie.

[105]

wynurzać — tu: ujawniać skryte myśli (we współczesnej polszczyźnie używa się rzeczownika „wynurzenia”).

[106]

wzmagać — tu: wzmacniać, wspierać.

[107]

próżny — jałowy, nieskuteczny.

[108]

zjadlej — bardziej zjadliwie.

[109]

srożyć się (daw.) — złościć się, gniewać.

[110]

łań — dziś popr.: łania.

[111]

obłąkany (daw.) — zabłąkany, zagubiony.

[112]

płód — tu: dziecko, młode.

[113]

łoskot — hałas.

[114]

zmieszać się — zakłopotać się.

[115]

próżno — na darmo.

[116]

opasać — tu: otoczyć.

[117]

odbiec (daw.) — uciec od kogoś a. czegoś.

[118]

wspór (daw.) — wsparcie.

[119]

rozjadły (daw.) — rozzłoszczony.

[120]

niezbyty — taki, którego nie można się pozbyć, niezbędny, konieczny.

[121]

zdrożność — wykroczenie przeciw właściwym obyczajom.

[122]

wszech rzeczy płodnej rodzicielki — ziemi.

[123]

pisarzów — dziś popr. forma D. lm: pisarzy.

[124]

Albert Wielki — (zm. 1280) dominikanin, filozof scholastyczny i teolog, pisał również dzieła przyrodnicze.

[125]

z twoimi kompany — dziś popr. forma N. lm: z twoimi kompanami.

[126]

Tostat — właśc. Tostado, Alonso (1400–1455), biskup Avila, teolog i erudyta, niezwykle płodny pisarsko.

[127]

osiedzieć się — przetrwać w określonym miejscu.

[128]

spadek — tu: upadek.

[129]

uwłaczać — przynosić ujmę, obrażać.

[130]

Alfons — prawdop. chodzi o Alfonsa X Mądrego (1221–1284), króla Kastylii, mecenasa nauk i sztuk, autora tablic astronomicznych; władca o tym imieniu jest wspomniany w Monachomachii, jednak groteskowo błędne informacje biograficzne uniemożliwiają jego jednoznaczną identyfikację.

[131]

kroniki nawet dotknął zaślepiony — możliwe są tu dwie interpretacje: w Monachomachii wspomniana jest „seraficzna [...] kronika”, tj. kronika zakonu franciszkanów; Krasicki zaś napisał jednak również poemat heroikomiczny pod tytułem Myszeidos, parodiujący i wyśmiewający legendy z polskich kronik średniowiecznych.

[132]

Wojsko afektów zarekrutowanych — dewocyjne dzieło Hilariona Falęckiego, karmelity, wyd. w 1739 r., miało barokowo długi i zawiły tytuł, którego początek brzmiał: Wojsko serdecznych noworekrutowanych na większą chwałę boską afektów; książka wydana była na grubym papierze i liczyła pięćset stron.

[133]

polor (daw.) — wyrafinowanie, dobre maniery, kultura towarzyska.

[134]

koncept (daw.) — pomysł.

[135]

dowodny — stanowiący dowód, tu: skuteczny.

[136]

lada jaki (daw.) — byle jaki, kiepski.

[137]

bogdaj (daw.) — oby (dosł. niech Bóg da, aby...).

[138]

ojcowi — przodkowie.

[139]

dąć się — puszyć się, pysznić się.

[140]

mniemać — uważać coś, mieć jakąś opinię bez wystarczających argumentów czy dowodów.

[141]

zaczepiać — tu: atakować.

[142]

biblijotekarz — dziś popr.: bibliotekarz (wydłużenie o jedną sylabę ze względu na rytm).

[143]

piętno — tu: znak.

[144]

alternata (daw., z łac.) — zmiana.

[145]

naprzemiany (daw.) — naprzemiennie, na przemian.

[146]

my się nie odkupim — sens: nie unikniemy.

[147]

swywolny (daw.) — kierujący się tylko własną wolą.

[148]

snadnie (daw.) — łatwo.

[149]

w wyrazach zbyt wolny — sens: zbyt łatwo mówiący rzeczy podejrzane.

[150]

powolny — posłuszny, tu: postępujący zgodnie z naszą wolą.

[151]

czyli — czy z partykułą pytajną -li.

[152]

paszkwil — złośliwy, znieważający a. obrażający kogoś utwór literacki.

[153]

potwarz — oszczerstwo, obraza.

[154]

tryb — tu: sposób postępowania.

[155]

rozżarzyć się — tu: dać się ponieść namiętności polemicznej.

[156]

pamiętny — tu: pamiętający.

[157]

lekko — nie traktując poważnie.

[158]

dotkliwość — tu: podatność na obrazę.

[159]

cierpieć nie mogąc rzecz zdrożną — dziś popr. składnia: ścierpieć nie mogąc rzeczy zdrożnej.

[160]

bez względu — bez oglądania się na status społeczny czy okoliczności.

[161]

uwłoczy — dziś popr.: uwłaczy, tj: obrazi.

[162]

kunszt (daw.) — sztuka, rzemiosło, umiejętność.

[163]

prawy (daw.) — prawdziwy.

[164]

wytknąć — zarzucać coś komuś.

[165]

szydzić moje lata — dziś popr. składnia: wyśmiewać się z moich lat.

[166]

w myśli to jego może nie postało — sens: może nie miał tego na myśli.

[167]

osławiać (daw.) — obmawiać, rozpowszechniać o kimś złe a nieprawdziwe informacje.

[168]

sława — tu: szacunek, poważanie.

[169]

frasować się (daw.) — smucić się.

[170]

hazard — tu: przypadek.

[171]

nie tym — dziś popr.: nie w tym.

[172]

alboż — czy.

[173]

trawić — spędzać.

[174]

do woli — ile chciał.

[175]

nieprawy — tu: niesłuszny.

[176]

sarknąć — wyrazić się nieuprzejmie.

[177]

wasze (daw.) — waszmość.

[178]

zmodnieć — dostosować się do współczesnej mody.

Ten utwór nie jest chroniony prawem autorskim i znajduje się w domenie publicznej, co oznacza że możesz go swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać. Jeśli utwór opatrzony jest dodatkowymi materiałami (przypisy, motywy literackie etc.), które podlegają prawu autorskiemu, to te dodatkowe materiały udostępnione są na licencji Creative Commons Uznanie Autorstwa – Na Tych Samych Warunkach 3.0 PL.

Źródło: http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/antymonachomachia

Tekst opracowany na podstawie: Krasicki, Ignacy (1735-1801), Monachomachja i Antymonachomachja, Bibljoteka Polska, Warszawa, 1924

Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN.

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Paweł Kozioł, Marta Niedziałkowska.

Plik wygenerowany dnia 2011-01-26.