Redakcja: ADAM PLUSZKA

Korekta: ANNA ZALEWSKA

Projekt graficzny okładki: MAGDALENA MAMAJEK-MICH

Ilustracja na okładce: MATEUSZ KOŁEK

Projekt mapy w środku: ROBERT JANEK

Zdjęcia: MARZENA FILIPCZAK

Zdjęcie autorki na okładce: ALBERT ZAWADA /Agencja Gazeta

Skład: MAREK OBREMSKI

Copyright © Poradnia K
Copyright for the text and images © Marzena Filipczak

Warszawa 2014

ISBN 978-83-63960-03-2

Wydawnictwo Poradnia K
01–063 Warszawa, ul. Okopowa 16/169
e-mail: poradniak@poradniak.pl
WWW: www.poradniak.pl

Konwersja: eLitera s.c.

Mozaika w medresie Uług Bega w Bucharze.

Od autorki

Dzień przed wyjazdem do Iranu postanowiłam wyrzucić z plecaka hidżab.

Hidżab obowiązuje w tym kraju od czasów rewolucji islamskiej i muszą go nosić wszystkie kobiety, nie tylko miejscowe, turystki także. Prawem nakazano, by ubranie zasłaniało całe ciało z wyjątkiem twarzy i dłoni, ukrywając przy tym jego kształty. W praktyce kobiety z rodzin bardziej tradycyjnych okrywają się od stóp do głów czadorem, czyli płachtą materiału podtrzymywaną ręką albo zębami. Czador w języku perskim dosłownie oznacza „namiot” i rzeczywiście tak wygląda. W familiach bardziej postę-powych wystarczą długie spodnie, płaszczyk do kolan i chusta, najlepiej w kolorze czarnym, ostatecznie – ciemnych granatach, brązach albo zieleniach.

Nie, nie zamierzałam manifestować przeciw normom każącym zakładać każdej dziewczynce i kobiecie ten pancerz wszędzie poza domem, niezależnie od pogody i okoliczności, od dnia dziewiątych urodzin już do końca życia. Bo wyobrażacie sobie kryte buty ze skarpetkami, dżinsy, bluzkę, na niej manto (tak się nazywa wspomniany płaszczyk, w wersji pospolitej uszyty z dość grubego sztucznego materiału), a na to nierzadko czador – przy 40 stopniach Celsjusza? Wiecie, jak to jest siedzieć w nich w kinie, ze znajomi w restauracji czy wygłupiać się w parku nad stawem? Nie móc zdjąć chusty, wychodząc z hotelowego pokoju do łazienki albo śpiąc w nocnym autobusie?

Dla mnie stało się to jednak zupełnie nieważne, bo właśnie sobie uświadomiłam, że ja żadnych tunik, luźnych koszul ani chust nie potrzebuję.

Bo mnie i tak do Iranu nie wpuszczą.

W ferworze przygotowań, wyrabiania wiz, potwierdzania przejść granicznych, działających bankomatów i przeliczania irackich dinarów na irańskie riale, a tych na turkmeńskie manaty, pamiętałam o wszystkim – kupiłam sobie nawet spinkę do upinania włosów pod chustą na irański sposób – z wyjątkiem najważniejszego. Nie wiem jak, ale zupełnie wyleciało mi z głowy, że pół roku wcześniej byłam w Izraelu, co wyklucza wjazd do Iranu i kilku innych krajów islamskich. Świadome problemu służby graniczne Izraela nie pozostawiają już co prawda po sobie śladu, wbijając pieczątki na osobną kartkę, ale ja przechodziłam dalej lądem do Jordanii, o czym świadczył stosowny stempel w paszporcie. Wpatrywałam się w niego jak głupia, łudząc się, że może jego producenci się pomylili, zapomnieli o nim, wykazali miłosierdzie dla turystów czy cokolwiek innego i nie umieścili na nim nazwy przejścia. Po niej każdy urzędnik zidentyfikuje, że mogłam przyjść wyłącznie z Izraela. W nadziei pobiegłam nawet do najbliższej kebabowni w poszukiwaniu kogoś mówiącego po arabsku, ale miły pan z zaplecza głośno i wyraźnie odczytał: „Wadi Araba”. Cała nadzieja znikła, a gorączkowe przewertowanie internetu w poszukiwaniu jakiejś deski ratunku potwierdziło: „Osoby ze śladami pobytu w Izraelu nie zostaną wpuszczone do Iranu”.

W ten sposób – kilkanaście godzin przed odlotem – stałam nad pożyczoną czarną tuniką, ciut przydużą i zdecydowanie za długą niebieską koszulą oraz chustą szeroką na tyle, by oprócz włosów okryć szyję i dekolt, gorączkowo układając plan B. Co prawda wybierałam się także do kilku innych państw w rejonie, ale ponieważ żadne z nich nie wymaga hidżabu, nie był mi on już do niczego potrzebny. I właśnie wyjmowałam go z plecaka, chcąc odłożyć na półkę, kiedy pomyślałam: „To prawda, nieraz słyszałam, że z pieczątkami potwierdzającymi pobyt w Izraelu nie można dostać wizy do Iranu. Ale przecież nigdy nie spotkałam nikogo, komu rzeczywiście by z tego powodu odmówiono!”.

Być może dlatego, że zostało to przyjęte za pewnik, nikt nigdy nie próbował sprawdzić, jak jest naprawdę. W ten sposób wszyscy żyliśmy w przekonaniu, że to niemożliwe.

Ale czy nie jest tak samo ze wszystkim innym w podróży? Czy nie straszą mnie za każdym razem, że w pojedynkę nie dam sobie rady, że to trudne, niebezpieczne, nieodpowiedzialne i głupie? A potem okazuje się, że było o niebo łatwiej, niż się wszystkim wydaje? Czy nie tak samo pukali się w głowę, gdy wyjeżdżałam po raz pierwszy sama na pół roku, spałam w górskiej jaskini albo jechałam stopem przez tundrę? Miały zostać ze mnie kosteczki. Podobnie zresztą mówiono i teraz. „Eee, aha, hm. Ty na pewno dobrze się czujesz?” – brzmiała standardowa reakcja na informację, że jadę sama do Iranu. O Iraku i Osetii Północnej na wszelki wypadek nawet nie wspominałam, posiłkując się Turkmenistanem albo Kurdystanem. Na szczęście brzmiały na tyle egzotycznie, że mało kto cokolwiek o nich wiedział.

I co?

Było tak, jak myślałam

W Turcji – bez zbędnych pytań i formalności – w kilka godzin dostałam wizę do Iranu. W krajach powszechnie uznawanych za niebezpieczne poznałam, czym jest gościnność. Tam, gdzie kobieta bez towarzystwa ojca, męża czy brata praktycznie nie funkcjonuje, spotkały mnie głównie opieka, pomoc i zainteresowanie. Podróżując sama, byłam dla nich takim samym dziwadłem, za jakie mnie brano jeszcze niedawno w Polsce, kiedy mówiłam, że jadę tam, dokąd jadę. Ale tam w pozytywnym słowa znaczeniu.

Była to podróż bardzo intensywna i zupełnie inna od poprzednich. Równie często co w hotelach gościłam w prywatnych domach, spałam u miejscowych, jadłam z ich stołów, biesiadowałam w plenerze, asystując przy zarzynaniu barana i pielgrzymowałam do lokalnych świątyń. W Górskim Karabachu („Czy to tam jest wojna?” – pytali mnie po powrocie. „Była” – odpowiadałam cierpliwie) święciłam w klasztorze sól na huczne przyjęcie z okazji osiemdziesiątych urodzin seniorki rodu. W Armenii piłam wódkę z rodziną na grobach ich bliskich, w Uzbekistanie bawiłam się na trzydniowym weselu, a w Kirgistanie zaproszono mnie na uroczysty wieczorny posiłek w pierwszy dzień ramadanu. W słynącym z legendarnej gościnności Iranie przekazywano mnie z rąk do rąk i z domu do domu (zdarzyło się też do jaskini), a w Kałmucji zamieszkałam u buddystów – ta rosyjska republika jest jedynym miejscem w Europie, w którym oficjalną religią jest właśnie buddyzm. W zamkniętym na świat i rządzonym twardą ręką Turkmenistanie zaopiekowali się mną spotkani na granicy szmuglerzy. Spędziłam w ich domach kilka dni i wyjechałam obdarowana dwiema tradycyjnymi sukniami, haftowanym serdakiem i bucikami. W Kazachstanie podarowano mi złoto-srebrny pierścień grawerowany w tradycyjne wzory. Na protesty, że nie mogę przyjąć tak drogiej rzeczy, usłyszałam: „Żebyś o nas nie zapomniała. Więc nie dyskutuj, tylko bierz”.

Najbardziej wzruszyła mnie siedemdziesięcioośmioletnia babcia Dania, z którą jechałam pociągiem przez step. Wysiadając, oddała mi własnoręcznie upieczony chleb, pół butelki sprite’a i papier toaletowy. Czyli wszystko, co miała.

Tak jak wszyscy przewidywali, z mundurowymi też miałam do czynienia. Na punkcie kontrolnym w irackim Kurdystanie wojsko zatrzymało mi stopa w kierunku Iranu, a służby bezpieczeństwa Osetii Północnej razem z mandatem, na który solennie zasłużyłam, wchodząc bez pozwolenia w strefę zakazaną, wręczyły czekoladę: Alionka, 200 gramów, najlepsza w całej Rosji.

Ta książka jest zapisem dwóch podróży odbytych latem i jesienią tego samego roku. Pierwsza wiodła przez Armenię i Górski Karabach, Osetię Północną i Kałmucję do Uzbekistanu i Kirgistanu. O Gruzji, którą tym razem przejechałam tranzytem (gościłam w niej kilka razy wcześniej), nie piszę, bo już chyba wszystko o niej napisano.

Wyjeżdżając, nie planowałam, że wrócę w te strony. Nastawiałam się raczej, że za kilka miesięcy pojadę do Omanu, może Mauretanii. Jednak każdy kolejny dzień utwierdzał mnie w przekonaniu, że chcę więcej! W ten sposób półtora miesiąca po powrocie do domu znowu byłam w drodze na wschód. Tym razem przejechałam Kurdystan turecki i iracki, Iran, Turkmenistan i kawałek Kazachstanu. W sumie spędziłam tam prawie cztery miesiące, z czego przynajmniej połowę w gościnie u ludzi poznanych zaledwie przed chwilą. Bycie podróżującą w pojedynkę kobietą daje mi to błogosławieństwo, że wszyscy chcą się mną zaopiekować, pomóc mi i dopilnować, abym bezpiecznie dotarła w kolejne miejsce. A bycie kobietą w świecie podzielonym na damski i męski pozwala zajrzeć w nie oba. W pierwszym, niedostępnym dla panów, jestem swoja, w dodatku jako gatunek „sama”, praktycznie tu niewystępujący, wzbudzam duże zainteresowanie, wywołuję milion pytań, porównań i opowieści o losie tutejszych kobiet. W drugim jestem turystką, czyli czymś pomiędzy – jeszcze nie mężczyzną, ale też już nie miejscową kobietą, a istotą, na którą patrząc z pobłażaniem, pozwala się jej na nieco więcej. Należy o mnie dbać, a niektórym panom nie przynosi nawet ujmy na honorze, by ze mną porozmawiać.

Alania, Kałmucja, Karakałpacja, Mangystau – to tylko niektóre z krain na mojej drodze. Powtarzam je na głos do dzisiaj. Rzeczywiście, są niebezpieczne: mają w sobie to coś, co każe rzucić wszystko i jechać.

Kilka spośród drobiazgów, które dostałam, żeby pamiętać o ich właścicielach. Buciki-ocieplacze wydziergane przez „moją” turkmeńską babcię, pierścień z Kazachstanu i błękitny amulet od irańskich Kurdów. Wisi w oknie, chroniąc mnie przed „złym okiem”.

Chaczkar na cmentarzysku w Noratus.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki