Copyright © by Magdalena Zawadzka

Copyright © by Zofia Turowska

Copyright © by Wydawnictwo Marginesy, Warszawa 2011

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.

Naszemu Jaśkowi – mama

Gustaw Holoubek, lata sześćdziesiąte

Gustaw, Gucio, Gucieniek… Holoubek. Jestem dumna, że ten nadzwyczajny, o niepowtarzalnej osobowości człowiek był moim mężem. Spotkanie z nim to pocałunek losu.

W cudowny sposób był naturalny. Wszelkie smutki, radości i obowiązki codzienności traktował z dystansem, z nich czerpał siły i pomysły twórcze. Pracował z dnia na dzień, zdając się na przychylny los. Jakby od niechcenia. Niczego nie planował według koncepcji czy recept, nie zastrzegał w umowach wymagań dotyczących grania takich czy innych ról, a przecież nawet mała część tego, co zrobił, byłaby spełnieniem dla niejednego aktora. Gdy opadała kurtyna, momentalnie wracał „do siebie”. Żartował z aktorów, którzy przekraczali próg swoich domostw z resztkami kreowanej postaci. Nie znosił sztuczności i fałszu i od razu rozszyfrowywał tandetne, jak mówił, mistyfikacje. Denerwowały go miny, wymagania i fochy, pozowanie na kogoś, kim się nie jest, i za wszelką cenę zwracanie na siebie uwagi. Źle się czuł w towarzystwie takich aktorów i starał się ich unikać: „Skoro sytuacja jest sztuczna, ja też zaczynam być sztuczny” – cytował Gombrowicza. Był najzwyczajniej sobą.

Nigdy nie widziałam Gucieńka ćwiczącego miny i gesty przed lustrem lub nagrywającego siebie, żeby sprawdzić intonację głosu. Do roli szykował się niczym tygrys do skoku. Czaił się, spokojnie zbliżał do celu – jak najgłębiej i najtrafniej wyrazić, niezależnie kogo grał, własny pogląd na rzeczywistość. Przemyśliwał koncepcję postaci podczas stawiania pasjansa, prowadzenia samochodu, wypoczywania w ulubionym fotelu. Nie wymuszał dla siebie szczególnej atencji, nie udręczał przedpremierowymi nerwami. Po zachowaniu Gustawa nie poznałabym terminu premiery. To raczej ja przeżywałam jego i swoje. Gustaw był skromny, obce mu było samouwielbienie, dlatego nie chciał nikomu zawracać sobą głowy. Tę jego zwyczajność celnie scharakteryzował Tadeusz Konwicki: „Gucio lęka się pozy artystycznej. Robi wszystko, żeby zbanalizować swój byt”.

Kiedy o nim opowiadam, przedłużam mu życie.

Gustaw Holoubek, lata sześćdziesiąte

Wszystko zaczęło się wiosną…
1969–1970

Kocham tę radosną porę i cieszę się z jej nadejścia. Wraz z przyrodą budzę się do życia. Nabieram chęci do robienia generalnych porządków, do szykowania letniej garderoby, do pieszych i rowerowych wycieczek. Tęsknię do wesołych kolorów. Jesienno-zimowe barwy wręcz mnie odpychają. Zaczynam ubierać się w pastele i moją od dziecka ukochaną czerwień. Zapuszczam piegi na twarzy i rozpiera mnie radość życia. Wierzę, że to czas czegoś nowego i dobrego, jakiejś cudownej niespodzianki darowanej z niebios.

Magdalena Zawadzka w obiektywie Wiesława Rutowicza.

Kapelusz typu „Piotruś”, najmodniejszy w latach sześćdziesiątych

Wiosna sześćdziesiątego dziewiątego roku dwudziestego wieku okazuje się dla mnie wyjątkowa. Jak zawsze kolorowa i pachnąca, ale nie w pełni mogę korzystać z jej uroków, jestem zapracowaną młodą aktorką. Trzy lata pobytu w jednym z najlepszych teatrów warszawskich, Teatrze Dramatycznym, do którego zaangażował mnie dyrektor Andrzej Szczepkowski, owocują kilkoma poważnymi rolami¹. Gram prawie co wieczór, a dodatkowo w tak zwanych popołudniówkach. Mam za sobą także duże role w spektaklach Teatru Telewizji², a na premierę czeka Makbet Szekspira. Andrzej Wajda powierza mi w tym przedstawieniu rolę Lady Makbet u boku Tadeusza Łomnickiego. Do tej pory w tradycji teatralnej grały ją dojrzałe aktorki z życiowym i zawodowym doświadczeniem. Poprzez wybór mnie, bardzo młodej kobiety, ten wybitny reżyser chce pokazać młodzieńczą żądzę władzy, jej drapieżność i wielką niepohamowaną namiętność prowadzącą do tragedii. Tylko moja podyktowana wiekiem odwaga i wsparcie Tadeusza Łomnickiego pozwalają mi się zmierzyć z tym trudnym zadaniem.

Odskocznią od tej wstrząsającej postaci jest subretka Michasia w komedii Moliera Mieszczanin szlachcicem. Realizuje ją też dla telewizji Jerzy Gruza, dzięki któremu mogę zagrać obok Bogumiła Kobieli, odtwarzającego główną postać – Pana Jourdaina. Trzy razy w tygodniu zarywam noce, bo zaraz po spektaklu idę grać w kabarecie „Dudek”. Na uroczystą premierę czeka Pan Wołodyjowski, moje największe w tym czasie dokonanie filmowe. Równocześnie trwają zdjęcia do serialu telewizyjnego Przygody pana Michała. Nie wiem, jak godzę te wszystkie zajęcia, skąd biorę siły i energię, ale jestem młoda i szczęśliwa, że tak ciekawe i pełne planów jest moje życie zawodowe, a dobre recenzje i nagrody dodają mi wiary w siebie.

Życie prywatne też wydaje się udane. Mam kochających mnie babcię, rodziców i męża, operatora filmowego Wiesława Rutowicza, którego poznałam na planie filmu Późne popołudnie³ i po ukończeniu drugiego roku studiów poślubiłam. Nasz miły dom, mnóstwo znajomych i wielbicieli, a przede wszystkim mój entuzjazm niemal do wszystkiego, co robię, i niepoprawny optymizm chronią mnie przed złem tego świata. Poza pracą, którą autentycznie kocham, lubię się bawić, śmiać, tańczyć i spotykać się z serdecznymi ludźmi, jeździć na wycieczki. Odkrywam w sobie pasję do podróży zagranicznych, ale w końcu lat sześćdziesiątych to zamiłowanie niełatwe do realizacji: paszporty zamknięte w urzędowych szufladach, zakaz posiadania i wywożenia obcej waluty, słowem uroki żelaznej kurtyny. Mnie szczęście dopisuje – od razu frunę aż na drugą półkulę. Znany aktor i satyryk Jerzy Dobrowolski zobaczył moje występy w „Dudku” i gościnnie angażuje mnie do stworzonego przez siebie kabaretu „Owca”, zaproszonego właśnie na tournée po Stanach Zjednoczonych i Kanadzie. Ta wspaniała niespodzianka spotyka mnie wiosną poprzedniego roku. To mój pierwszy w życiu wyjazd na Zachód i od razu do Ameryki! Przeżywam szok cywilizacyjny. Od tamtej chwili zwiedzanie świata staje się moim życiowym marzeniem, tym bardziej że zarobiłam w Ameryce pokaźną sumę „udokumentowanych” pieniędzy. Część naturalnie wydałam na prezenty dla rodziny i przyjaciół, drobiazgi do domu, a dla siebie na fantastycznie kolorowe ciuszki i buty. Jestem więc zadowoloną z życia, wystrojoną w mini i czarne lakierowane botki za kolana młodą kobietą. Jedynie ciągle brakuje mi czasu, więc kradnę go kosztem snu i wypoczynku.

W tym stanie ducha zastaje mnie wiosna owego sześćdziesiątego dziewiątego roku. Z błogich rozmyślań o planach życiowych i zawodowych wyrywa mnie telefon od ówczesnego dyrektora Teatru Dramatycznego, Jana Bratkowskiego, który proponuje mi główną rolę kobiecą w sztuce Calderona Życie jest snem w reżyserii Ludwika René. Próby mają się rozpocząć od zaraz. Wpadam w panikę, bo już na nic przecież nie mam czasu, na dodatek dostaję propozycję zagrania we współczesnym filmie i chcę z niej skorzystać. Zdobywam się na odwagę i proszę dyrektora o zwolnienie mnie z prób Calderona. – Chyba zwariowałaś! – dziwi się nie na żarty. – Odmawiasz pracy w spektaklu, w którym główną rolę męską będzie grał Gustaw Holoubek?! – Przytomnieję dość szybko i rezygnuję z filmu.

Rozpoczynają się próby. Na pierwszej, tak zwanej czytanej, pojawia się pan Holoubek. Wszyscy witają go entuzjastycznie. Jest to jego powrót do Dramatycznego, w którym grał na początku lat sześćdziesiątych⁴. Jako studentka pierwszego roku szkoły teatralnej widziałam jego Płatonowa i byłam tą kreacją urzeczona. Pan Gustaw wraca więc do siebie, do zespołu, który go zna i podziwia. Ponowne pozyskanie tak wybitnego aktora, postaci wręcz owianej legendą, znanej ze wspaniałych ról granych w Teatrze Narodowym⁵, głównie Gustawa-Konrada w Dziadach, wywołuje świąteczne podniecenie w całym zespole. Jest uwielbianym przez wszystkich Gustawem Holoubkiem, cenionym aktorem i człowiekiem. Ta pierwsza próba przeradza się w manifestację radości, że zaangażował się właśnie do nas i że będziemy razem pracować.

Jestem najmłodsza w zespole, najmniej doświadczona zawodowo i trochę peszy mnie perspektywa współpracy z tym gigantem sceny i filmu, mimo że miałam już okazję poznać pana Gustawa podczas realizacji filmu Spotkanie w „Bajce”. Przygotowywałam się wówczas do matury, a także uczestniczyłam w telewizyjnym Młodzieżowym Studiu Poetyckim. Dostałam zaproszenie na próbne zdjęcia do epizodycznej roli w tym filmie. Wybrali mnie, mama podpisała umowę, bo byłam niepełnoletnia. Ubrali w szpilki i wydekoltowaną sukienkę w grochy, uczesali i umalowali jak zawodową aktorkę. Partnerowałam Andrzejowi Łapickiemu, a Gustawa Holoubka poznałam tylko przelotnie. Zdjęcia realizowano w Sandomierzu i któregoś dnia panowie zaprosili mnie na kawę. Grzecznie, ale stanowczo odmówiłam, niemal wystraszona, bo obiecałam rodzicom, którzy nasłuchali się opowieści o rzekomej rozwiązłości panującej w środowisku filmowym, że po pracy z nikim nie będę się zadawać. Przejęta sytuacją odwróciłam się tak gwałtownie, że na oczach zdumionych dżentelmenów z całym impetem weszłam w zamknięte oszklone drzwi. Posypało się szkło…

Kilka lat później, po skończeniu studiów, spotykamy się w spektaklu Teatru Telewizji Brat marnotrawny Oskara Wilde’a w reżyserii Jerzego Gruzy. Próby przypadają na okres bardzo męczący i bardzo ważny dla pana Gustawa. Niemal natychmiast po popołudniowej telewizyjnej próbie gra w Dziadach w Teatrze Narodowym. Pamiętam troskę całej obsady: Ireny Kwiatkowskiej, Kaliny Jędrusik, Andrzeja Łapickiego i Jurka Gruzy, żeby Gustawa oszczędzać, żeby zbytnio się nie męczył, bo za dwie godziny czeka go wyczerpujący wieczór. Byłam wtedy tak zajęta występami w teatrze, że niestety nie widziałam Dziadów. Liczyłam na to, że zdarzy mi się wolny wieczór i zobaczę głośne już w całej Polsce przedstawienie z genialną rolą pana Gustawa. Nie mogłam przewidzieć decyzji politycznych, które w krótkim czasie zmiotą spektakl ze sceny Narodowego i będą zarzewiem antykomunistycznych demonstracji i początkiem wypadków marcowych ’68 roku. Wtedy jednak na próbach w telewizji zajmujemy się zabawnymi perypetiami angielskich ladies i gentlemen. Pan Gustaw gra w Bracie marnotrawnym mojego wujaszka, któremu rzucam się na szyję, ani przez moment nie przeczuwając przyszłości. Mijamy się też w sytuacjach towarzyskich. Kiedyś po premierze „Dudka” przyszedł za kulisy i byliśmy radzi, że Holoubkowi się podobało. Zresztą gdziekolwiek się pojawiał, niezmiennie wszyscy się rozpromieniali.

Z Andrzejem Łapickim na planie filmu Spotkanie w „Bajce”, Sandomierz 1962

Podobnie na tej pierwszej próbie w Dramatycznym. Siadamy przy długim stole i rozpoczyna się czytanie sztuki. Dla mnie to zawsze podniecający moment. Czy sztuka i rola będą mi się podobać? Pierwsze wrażenie uważam za najważniejsze, bo jest doznaniem bardziej zmysłowym niż intelektualnym. Po licznych przemyśleniach, zamykając finalny kształt roli, odwołuję się do tych wrażeń. Na szczęście zarówno sztuka, jak i role wszystkim odpowiadają. Pan Gustaw siadł przy stole naprzeciw mnie, przodem do okna. Mogę więc widzieć jego twarz bardzo wyraźnie w świetle wiosennego dnia. Tyle że mój wiosenny błogostan nie sprzyja zwracaniu uwagi na kogokolwiek. Podczas przerw w próbie zaszywam się w swojej garderobie i kuję angielskie słówka. Za rok czeka mnie wyjazd na stypendium ministra kultury i sztuki do Londynu, a pobyt w Ameryce uświadomił mi wielkie braki w znajomości angielskiego. Zawieszona między tekstem sztuki a własnymi sprawami nie dostrzegam bożego świata ani pana Gustawa, jest mi mężczyzną dalekim niczym kosmos. Aż jeden z kolegów, niby mimochodem, zauważa, że ten siedzący naprzeciw mnie mężczyzna, o czym już wszyscy sobie opowiadają, nie spuszcza ze mnie wzroku. Wszystko, co mówi, kieruje pod moim adresem, z intencją zwrócenia na siebie mojej uwagi. Ocknęłam się z niebytu. Wtedy tak naprawdę po raz pierwszy przyglądam się panu Gustawowi, którego do tej pory znam właściwie tylko ze sceny i ekranu. Ma miłą łagodną twarz i ogromne oczy, nieprawdopodobnie niebieskie i prześwietlone, z czającymi się chochlikami. Przyciągają jak magnes. Gęste, czarne, aż granatowe włosy z lekkim szpakiem na skroniach i śniada cera jeszcze bardziej podkreślają charakter tych oczu. Duże, odstające uszy dodają łobuzerskiego wdzięku. Można powiedzieć, że te oczy i uszy są jego znakiem firmowym. Nienaganne maniery, styl bycia i wysławiania się, dowcip i wesołość. Piękny, męski, właściwy tylko jemu głos. Zdaje mi się czarującym mędrcem. Patrzę zdumiona i zastanawiam się, jak to możliwe, że do tej pory widziałam w nim tylko wielkiego aktora, a nie fascynującego mężczyznę? A może los właściwie mną kierował? Mój status mężatki stwarza naturalną barierę dla pokus. Mam ich wiele, jestem raczej rozpieszczana powodzeniem niż sfrustrowana jego brakiem. Pan z naprzeciwka też nie jest wolny, a na dodatek dużo ode mnie starszy, w sile wieku, jak się mówiło o czterdziestosześcioletnim mężczyźnie. Mam dwadzieścia cztery lata, męża i żadnej ochoty na flirt. To dla mnie jedynie kolega z pracy.

Poza tym drzemie we mnie jakaś diabelska przekora, irracjonalny bunt, usprawiedliwiony chyba tylko młodością i zawirowaniami emocjonalnymi. Wszystko jest albo czarne, albo białe, tak albo nie, żadnych odcieni i niuansów. Przy tym mało mówię. Panuje moda na obojętność i luz, jednym słowem lub spojrzeniem można wyrazić wszystko, więc po co strzępić język? Dla nas, młodych, silnych i zbuntowanych przeciwko wszystkim i wszystkiemu, wyrażanie uczuć należy do kategorii wstydliwych. Dzieci kwiaty, a chcę się do nich zaliczać, patrzą na świat bezczelnym, pewnym siebie wzrokiem i łamią wszelkie utarte kanony postępowania. Z żalem przyznaję, że do końca nie jestem taka. Dom, wychowanie, zakazy, nakazy ograniczają moją swobodę, ale mam w sobie pewną dozę tego wyzwolenia, które zagłusza we mnie panienkę z dobrego domu. Nigdy więc nie zabiegam o względy mężczyzn. To panom pozostawiam przywilej walki o mnie, a raczej łaskawie pozwalam, żeby zdobywali mnie w pięknym, rycerskim stylu. Nawet gdy ktoś mi się bardzo podoba, nie daję tego po sobie poznać. Jestem zbyt ambitna, żeby ponieść uczuciową porażkę. Dopiero absolutna pewność, że druga strona jest mocno zaangażowana, może osłabić moje nieprzejednanie. I taka właśnie siedzę naprzeciw pana Gustawa. Nic nie mówię i wiem swoje. On jednak widocznie inaczej rozpoznaje sytuację. Rozpoczyna delikatną walkę podjazdową. A to niby przypadkiem wypytuje mnie o plany na najbliższe dni, a to dogania na ulicy, pytając, w którą idę stronę. Raz odpowiadam zuchwale: – W przeciwną niż pan. – Ku mojemu zdumieniu nie tylko się nie zraża, ale go to rozbawia, pamięta przecież, kiedy odmawiając pójścia na kawę, rozbiłam głową szybę. Któregoś dnia po raz kolejny zaprasza mnie do kawiarni. Tym razem nie odmawiam. Zaczynamy się spotykać już nie przypadkiem, tylko trochę potajemnie. Ale cóż to za tajemnica, skoro spacerujemy po ulicach albo siedzimy godzinami na ławce w parku! Wszyscy już o nas wiedzą, jesteśmy jednak tak zajęci sobą, że na nic nie zwracamy uwagi.

Na planie filmowym, Kiedy miłość była zbrodnią, 1967

Poniżej: Gazety codzienne i kolorowe lat sześćdziesiątych wielokrotnie opisywały życie zawodowe i prywatne Magdaleny Zawadzkiej i Gustawa Holoubka

Nie wiadomo, co się nagle dzieje, jakie siły powodują, że ludzie zakochują się w sobie. Kończą się próby i zaczynamy grać spektakle. Każdego wieczoru dostaję od Gustawa piękne kwiaty, w nich bilecik na przykład z tekstem z Calderona: „Cóż jeszcze można Ci życzyć, skoro jesteś słońcem, jutrzenką, różą, gwiazdą i diamentem…”, a każdego ranka czeka na mnie w sekretariacie uroczy list, jak choćby taki: „Najdroższa Pani, chociaż nie mam ślicznego zdjęcia Pani, obraz jej towarzyszy mi w każdej sekundzie jawy i w każdej sekundzie snu. Wielbiciel Miś Kłapouch, który czeka roztęskniony”. W przerwie przedstawienia odwiedza mnie w garderobie, nie dbając o to, co kto sobie pomyśli. Nie ukrywa, że się o mnie stara. Granicząca z naiwnością chłopca otwartość, z jaką ofiarowuje mi swoje uczucie, oczarowuje mnie tak dalece, że tracę czujność i zakochuję się po same uszy, jego i moje!

Po raz pierwszy razem na scenie, Życie jest snem, Teatr Dramatyczny, 1969

Rozpętują się wokół nas plotki i spekulacje, kto kogo pierwszy porzuci. Przyjaciele Gustawa stawiają na mnie. Nie wiem, na jakiej podstawie, bo przecież mnie nie znają. Uważają, że jestem dziewczyną, która z premedytacją rozkochuje w sobie mężczyzn, pobawi się nimi, a potem rzuca. Właściwie powinno schlebiać mi, że uznano mnie za femme fatale. Wyrażają się też dyplomatycznie: – Gucio znowu się pewnie ożeni, już nie chcemy powiedzieć z kim! – Moi rodzice zaniepokoili się nie na żarty. Plotki dotarły do nich z prędkością światła. Też nie znają Gustawa, ale wyczuwają z jego strony poważne zagrożenie dla swojej jedynaczki, bo żonaty, ojciec dzieciom, złamie jej serce i zostawi na pośmiewisko gawiedzi! Mój mąż przeczuwa, że dzieje się ze mną coś niecodziennego, ale boi się pytać, oczekując złych wiadomości. Tylko moja kochana babcia Jadwiga tajemniczo milczy. Środowiskowi plotkarze podgrzewają atmosferę do czerwoności. Nikomu tylko nie przychodzi do głowy, że to może być miłość. Ponadto jeśli małżeństwo jest naprawdę szczęśliwe, nie tak łatwo wedrzeć się do niego trzeciej osobie. Oczywiście, może zdarzyć się przelotny romans czy kryzys, które często odświeżają i jeszcze bardziej wzmacniają małżeński układ, jednak pod warunkiem, że fundamentem jest miłość. Widocznie nasze małżeństwa były pozornie udane. Gustaw twierdzi, że nasze uczucie wybuchło z taką siłą, bo jest ostatnią deską ratunku, której oboje się uczepiliśmy, żeby przeżyć prawdziwą miłość i szczęśliwy związek. W każdym razie skandal wisi w powietrzu, tylko my jesteśmy głusi i ślepi na wszystko. Gustaw jest wierny zasadzie, że dżentelmen o pewnych sprawach nie mówi. Nie obarcza mnie też swoimi małżeńskimi problemami, odcina od tamtego swojego życia, nie chce, żebym miała jakiekolwiek poczucie winy.

Jak cudowną sprawą jest porozumienie dusz… My dosłownie zgadujemy swoje myśli. Niepotrzebny nam telefon, którego posiadanie w tym czasie jest zresztą luksusem, bo porozumiewamy się telepatycznie. To samo nas bawi i martwi. Mamy tę samą hierarchię wartości i na szczęście poczucie humoru. Ani przez chwilę nie czuję różnicy wieku. Gustaw jest niemal moim rówieśnikiem, a czasami nawet wydaje mi się, że jest ode mnie młodszy. Miłość nie patrzy w metrykę, trwa poza czasem. Łączą nas ten sam gust i upodobania. Nie stronię od współczesnej muzyki rozrywkowej i piosenek, ale moją ulubioną jest muzyka klasyczna. Gustaw również jest jej miłośnikiem, a nawet znawcą. Słuchania i rozumienia muzyki nauczył go w krakowskiej szkole teatralnej wybitny kompozytor i pedagog Artur Malawski. Więc Gucio tłumaczy mi formę i znaczenie poszczególnych części utworu w przystępny i interesujący sposób. Po licznych dyskusjach dotyczących twórczości wielkich kompozytorów za naszych najulubieńszych uznajemy Bacha, Mozarta i Chopina. Dzięki Guciowi przekonuję się do opery, tego chyba najbardziej teatralnego, w najlepszym tego słowa znaczeniu, gatunku sztuki. Gustaw wielbi Rossiniego, więc łapiemy okazję, by wspólnie posłuchać nagrań Cyrulika sewilskiego i nacieszyć się pięknem głosów wybitnych śpiewaków. Mamy też tego samego historycznego bohatera – Juliusza Cezara. Gustaw od zawsze interesuje się historią. Wiele wie i tak barwnie opowiada o wydarzeniach historycznych, które w szkole wbijano mi w nudny sposób do głowy, że nawet najbardziej odległe w czasie zdarzenia stają się bliskie i ciekawe. Wymyśla nawet swoją własną teorię względności czasu: – Wyobraź sobie, że jeżeli postawisz obok siebie dziesięciu Solskich, a ten wspaniały aktor dożył stu lat, mamy Mieszka I. – Podziwia mądrość i dokonania polityczne Władysława Jagiełły. Przeczytał wszystkie książki dotyczące dynastii Jagiellonów. W jednej z nich znajduje ciekawostkę, że król nie lubił jabłek. Bardzo go to rozbawia, bo twierdzi, podobnie jak Jagiełło, że są niezdrowe. Dzięki temu drobiazgowi jeszcze bardziej polubił króla. Kilkanaście lat później gra Władysława Jagiełłę w serialu Królewskie sny⁶.

„Całe życie przede mną!"

Gadamy sobie o wszystkim, to znaczy Gustaw opowiada, a ja mogę godzinami słuchać. Mówi barwnie, bez mentorstwa, ma tylko sobie właściwą melodię zdania, nawet gdy porusza zwyczajne sprawy. Jego głos działa niczym narkotyk, a on sam jest niedoścignionym mistrzem słowa i pauzy, nie tylko na scenie. Nim poznałam Gustawa, byłam raczej małomówna i niezbyt ufna. Może dlatego, że się nie spotkałam z taką szlachetną otwartością. Na początku naszej znajomości, może nawet niezbyt taktownie, wyrywa mi się: „Boże, jak pan dużo mówi!”. Szybko przekonuję się, że słowo jest kluczem do wszystkiego. Gustaw wierzy w jego magiczną moc i energię otwierającą serca i umysły. W czasach jego młodości dziewczyny uwodziło się flirtem, wierszem, czarownym słowem. Po latach żartował, że podczas naszego małżeństwa on zamilkł, a ja rozgadałam się na dobre. To prawda. Zmieniłam się. Złagodniałam i mam nadzieję, że zmądrzałam.

Mam na imię Magdalena, ale różnie mnie nazywano: Magdalenka, Magda, Magdulka, Madźka, Madzieńka, Magdunia, Megi, Magdusia, Magdzisko, a Tadzio Łomnicki mówi do mnie per Magdzior. Mój kochany dziadek Mieczysław wymyślił Magusię. Gustaw na początku naszej znajomości zwraca się do mnie Magdaleno, w charakterystyczny dla siebie sposób przedłużając samogłoski, które są aż cztery w moim imieniu. Brzmi jak niebiańska muzyka: – Magdaleno, czy mogłaby pani powtórzyć końcówkę tekstu, bardzo proszę… – Ach, te formy, tak na co dzień zaniedbywane. A więc Magdaleno…

Nadeszły letnie wakacje. Urlop w teatrze. Nie jesteśmy jeszcze gotowi na podjęcie radykalnych życiowych decyzji, więc bez szczególnych wyjaśnień i narad postanawiamy wyjechać, każde w swoją stronę. Nie wymieniamy adresów, niczego sobie nie przyrzekamy, ot tak, po prostu rozstajemy się na jakiś czas. Traktuję to wakacyjne rozstanie jako próbę uczuć. Racjonalnie podchodzę do sprawy: znamy się raptem cztery miesiące, mamy swoje rodziny, ułożone życie, plany. A może to tylko chwilowe zauroczenie, romans tym piękniejszy, że krótki i niespełniony? Jestem pewna, że znam siebie na tyle, by łatwo sobie z tym poradzić. Muszę przestać o nim myśleć – będę odpoczywać, bawić się i flirtować, ile się da, żeby zagłuszyć w sobie wspomnienia. Tak, to najlepszy sposób. Flirt to przecież niewinna forma zabawy, ćwiczenia z inteligencji i wdzięku, poprawia samopoczucie i nie zobowiązuje do niczego. A więc flirtować, nie myśleć, zapomnieć. Z tak genialnym planem w głowie rzucam się w wir wakacyjnych przygotowań.

Magdalena w Magdalence

Na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Moskwie, 1969. Od prawej aktorzy:

Daniel Olbrychski, Magdalena Zawadzka, Tadeusz Łomnicki, Barbara Brylska

Z walizką pełną wystrzałowych minispódniczek lecę w oficjalnej delegacji na festiwal filmowy do Moskwy, razem z bardzo miłym towarzystwem, z którym nie rozstaję się przez ostatnie dwa lata: Walą i Jurkiem Hoffmanami, Basią Brylską, Tadziem Łomnickim i Danielem Olbrychskim z żoną Moniką Dzienisiewicz. Wiem, że z nimi będzie mi dobrze, ukoją moją skołataną duszę. Uroczysty pokaz Pana Wołodyjowskiego odbywa się w moskiewskim Pałacu Zjazdów. Film wysoko oceniają krytycy i widzowie, więc fetują nas, zapraszają na imprezy kulturalne, towarzyskie spotkania i bankiety. Jesteśmy wśród sław aktorskich z całego świata: śniadanie przy jednym stole z Marcellem Mastroiannim, zwiedzanie Moskwy w towarzystwie Mariny Vlady i Moniki Vitti. Jedziemy także na kilkudniowy pobyt do Soczi. Same przyjemności: plaża, ciepłe morze, wieczory w restauracjach. Dużo się dzieje i właśnie to jest mi potrzebne. Mimo jednak bajecznie kolorowych kwiatów, słońca, morza i gór świat jakoś zszarzał.

Magdalena Zawadzka laureatką Złotej Maski, 1969

Wakacje przeleciały i ponownie spotykamy się w teatrze. Oboje staramy się unikać siebie i trwać w swoich układach małżeńskich. Słabo nam to wychodzi. Zaczynamy się znowu spotykać, tym razem w jesiennym deszczu, a potem śniegu. Do przewianej i przemrożonej spacerami głowy wpada mi myśl, żeby kupić samochód. Nie mogę wejść do salonu samochodowego, wybrać modelu, zapłacić i odjechać. Najpierw muszę napisać podanie do ministra handlu wewnętrznego ze szczegółowym wyjaśnieniem powodów, dla których samochód jest mi potrzebny, i cierpliwie czekać na ewentualny przydział talonu. Liczą się też znajomości z personelem lub dyrektorem Motozbytu. Po przejściu biurokratycznej golgoty, dzięki znanej już twarzy i nazwisku, uzyskuję prawo do kupna czaru czterech kółek, jak to pieszczotliwie określa socjalistyczna propaganda. Mimo że „Trybuna Ludu”, organ KC PZPR, pisze o nieprawdopodobnej wprost dynamice rozwoju rodzimego przemysłu samochodowego i jakości wyrobów, najbardziej pożądany jest model eksportowy, który siłą rzeczy musi być lepszy niż ten dla tubylców. Udaje mi się wywalczyć samochód z importu – škodę 1000 MB w kolorze ciemnozielonym. Mawia się popularnie, że załatwiłam wszystko „na małpę”. Szybko robię prawo jazdy i nareszcie mamy z Gustawem schronienie przed deszczem i zimnem. Tym moim pierwszym w życiu samochodem robimy wypady do małych restauracyjek i kafejek w okolicach Warszawy, gdzie, jak nam się wydaje, nikt nas nie zauważa. O święta naiwności! Gustaw jest znany chyba wszystkim, a ja wygrywam plebiscyt „Expressu Wieczornego”, Złotą Maskę, na najpopularniejszą polską aktorkę⁷. My jednak płyniemy obranym przez siebie nurtem, nie bacząc, co się wokół nas dzieje.

Coraz bardziej podziwiam Gustawa. Mimo przeciwności losu – małżeństwa nasze właściwie już się rozsypały, choć nadal tkwimy formalnie we wcześniejszych związkach – zawsze jest pogodny, czuły i wyrozumiały. Naprzeciwko bloku, w którym mieszkam, wynajmuje kawalerkę, kompletnie pustą, bez mebli, telefonu, światła. Z sufitu zwisają przewody elektryczne. Gdy widzę z okien mojego mieszkania zapalone świeczki, wiem, że tam jest i czeka na mnie. Któregoś dnia kupuje duży futrzak, wełniany puchaty koc i „uwija nam gniazdko” na podłodze. Ja w przypływie szaleństwa kupuję w desie kulawą komodę. W ten sposób, nie mając rozwodów, własnego mieszkania i żadnych perspektyw na wspólną przyszłość, mamy siebie, koc, futrzak i komodę. Zaczynam nazywać go już nie Gustawem czy Guciem, lecz Gucieńkiem. Tak zdrabniali jego imię przyjaciele i bardzo mi się to podoba.

Gucieniek zawsze jest pełen pomysłów. Namówił mnie na wyjazd do Zakopanego. Na kilka dni. Chce mi pokazać Tatry, których nie znam, a on zaprzyjaźnił się z nimi i pokochał je od dziecka. Okazuje się najwspanialszym przewodnikiem. Oprowadza mnie po wszystkich miejscach, z którymi był związany wspomnieniami. Odwiedzamy też Sanatorium Pocztowców na Antałówce. Tam zrozumiałam, że miłość do gór to nie tylko podziw dla ich piękna, lecz także wdzięczność, że dzięki nim wyzdrowiał. W latach pięćdziesiątych nastąpił nawrót gruźlicy, na którą zachorował w latach czterdziestych, choroby w tamtych czasach śmiertelnej. Dwuletni pobyt w tym ożywczym klimacie, wspaniała opieka lekarska, nowy lek – streptomycyna – i determinacja samego Gustawa, który zimą i latem spał w śpiworze na balkonie, uratowały mu życie. I ja, która uznaję tylko plażę, morze i wydmy, zakochuję się w górach za dar życia dla Gucieńka.

Innym razem pojechałam do Zakopanego sama. Ledwie rozpakowałam się w pokoju, zawiadamiają mnie z hotelowej recepcji, że w hallu ktoś na mnie czeka. Kiedy schodzę, wprost dębieję. Widzę Gucia w dziwnym przebraniu i pełnej charakteryzacji. Okazuje się, że uciekł z planu filmowego niczym uczeń na wagary, wsiadł w samolot do Krakowa, stamtąd w taksówkę i w trzy godziny jest u mnie.

Nasze sprawy prywatne, trudne rozstania i radosne powroty przyćmiewa niezwykłe wydarzenie – wybór Gustawa na walnym zjeździe SPATiF-u na prezesa tego stowarzyszenia⁸. Zaszczyt tym większy, że Gustaw nigdy nie zabiega o żadne funkcje i stanowiska. Obce mu jest pojęcie robienia kariery. To środowisko obdarza go zaufaniem i uznaje za niekwestionowany autorytet, czego potwierdzeniem wybór przez aklamację. Stanisław Dygat mówił o Gustawie po premierze Dziadów: „Miał tak wielką charyzmę, że gdyby wtedy krzyknął: Na Belweder!, ruszyliby wszyscy”. Z tym ważnym wyróżnieniem łączą się także odpowiedzialność i zobowiązania, społeczna praca, która, jak czas pokaże, trwa aż jedenaście lat, co jest najdłuższą kadencją w ponaddziewięćdziesięcioletnich dziejach naszego stowarzyszenia. To także kadencja czynu, załatwienia żywotnych spraw środowiska⁹.

W siedemdziesiątym roku dużo pracujemy. Gustaw reżyseruje w Teatrze Dramatycznym Zemstę Fredry. Znakomita obsada¹⁰ z genialnym Wiesławem Gołasem w roli Papkina oraz reżyseria Gustawa gwarantują sukces artystyczny i frekwencyjny. Zemsta nie schodzi z afisza przez wiele lat. Dla telewizji Gustaw realizuje Trąd w Pałacu Sprawiedliwości Ugona Bettiego. Akademia Teatru Telewizji uznała wówczas ten spektakl za jeden ze stu najlepszych w historii Teatru Telewizji. Gustaw powtarza w nim swoją genialną kreację sędziego Custa, którą w 1958 roku podbił Warszawę. Byłam wtedy dziewczynką ze szkolnej ławki i naturalnie nie widziałam tego przedstawienia, ale Andrzej Łapicki tak wspomina Gustawa Holoubka: „Pierwszy raz zobaczyłem go w roku 1958. Grał w teatrze rolę Sędziego w Trądzie w Pałacu Sprawiedliwości. Warszawa wtedy oniemiała. Zobaczyła aktora, który ma w sobie niezwykłą siłę magnetyczną. To był magnetyzer. Władał widownią. Było w nim coś przyciągającego, a równocześnie niesłychanie prostego. Wchodził na scenę i wszyscy patrzyli tylko na niego. Wszystko, co robił, było ciekawe. W Trądzie czytał gazetę tak, że nie można było oderwać oczu od tego czytania”¹¹.

Mnie zaangażowano do głównej roli w telewizyjnym filmie według opowiadania Turgieniewa Pierwsza miłość ¹². Zależy mi na zagraniu w tym filmie, ponieważ po Baśce Wołodyjowskiej jest to równie atrakcyjna rola kostiumowa, a takie wyjątkowo lubię. Film kręcą we Wrocławiu, a każdego wieczoru gram na scenie Dramatycznego w Warszawie. Żyję więc w niewyobrażalnym napięciu i pośpiechu. Po spektaklu wsiadam do pociągu sypialnego relacji Warszawa–Wrocław. Rano muszę już być na planie filmowym. Zdjęcia trwają do popołudnia, potem samolotem na przedstawienie do Warszawy, a po spektaklu znów do pociągu, i tak prawie przez dwa miesiące. Na szczęście ani razu się nie spóźniłam¹³.

Nawet w letnie wakacje, które znowu są smutnym rozstaniem z Guciem, nie mam czasu na odpoczynek. Wyjeżdżam na stypendium do Londynu. Szkoda, że nie mogę razem z Gustawem przeżyć tego, czego doświadczam sama, dzielić się wrażeniami, podyskutować i się pośmiać. Znał Anglię tradycyjną i za to ją podziwiał. Ja poznaję ją całkowicie odmienioną – kolorową, zwariowaną, hipisowską. Jakże mi brakuje jego refleksji. Wakacyjną rozłąkę i tęsknotę osładzają mi listy, a pisze Gucieniek cudownie. Przyrzekam sobie, że jeżeli nasze sprawy życiowe pomyślnie się rozwiążą, będziemy podróżować zawsze razem.

Koniec szalonych lat sześćdziesiątych.

Poniżej: W podróży, na zimowym spacerze, na scenie, w domu, na plaży, w atelier, zoo: w Bejrucie, Radziejowicach, Teatrze Telewizji, Warszawie na osiedlu Za Żelazną Bramą, Międzyzdrojach, u Zofii Nasierowskiej

Wspomnienia są niczym kalejdoskop, wystarczy, że przesunie się jedno małe szkiełko, już całkiem inny obrazek…

Razem w życiu i na scenie
1971–1972

Razem, na występach w Jugosławii z Teatrem Dramatycznym, 1971

Początki we dwoje

Teatr Dramatyczny zostaje zaproszony na występy do krajów demokracji ludowej, popularnie nazywanych demoludami¹⁴. Prawie trzy tygodnie wyrwane z rutyny codzienności, prób i nagrań. Z repertuaru teatru wybrano dwa bardzo widowiskowe przedstawienia: Kroniki królewskie Stanisława Wyspiańskiego i Juliusza Cezara Williama Szekspira, oba w reżyserii Ludwika René. Świetni aktorzy, piękna scenografia i kostiumy zapewniają powodzenie. Gustaw gra w Cezarze Marka Antoniusza, ja królową Jadwigę w Kronikach. Tym bardziej cieszę się na ten wyjazd, bo znów możemy być razem.

Długa podróż autokarem integruje zespół, jesteśmy dla siebie serdeczni i koleżeńscy, pomagamy sobie wzajemnie, dzielimy się zabranymi w podróż smakołykami, śpiewamy, a żartom nie ma końca. Wszystkim zależy, aby teatr odniósł sukces. I tak się dzieje. Owacjom zgotowanym nam w Belgradzie, Zagrzebiu, Lublanie i Sofii nie było końca. Na widok scenografii Jana Kosińskiego do Kronik królewskich, której głównym elementem jest przepiękna brama wawelska, zrywa się burza braw.

Największe wrażenie robi Jugosławia – piękne krajobrazy, zabytki, zamożność, zachodni styl. Czyżbyśmy byli w socjalistycznym raju? Węgry urzekają atmosferą nad Balatonem – wino, pyszne jedzenie, muzyka, cudowna pogoda. Podobnie w Rumunii, jedynie przy wyjeździe z miasta Kluż przytrafiła się niezbyt przyjemna przygoda. W ferworze wsiadania do autokaru, ogólnej radości, jaka panuje w zespole, zapominamy zabrać z parkingu dwóch kolegów, starszych panów, którzy przy odjeździe gdzieś się oddalili. Ujechaliśmy już ponad sto kilometrów, gdy ktoś nagle krzyknął: – A gdzie Pierożnicy?! – Nazywaliśmy ich tak, bo chroniąc się przed upałem, porobili sobie z białych chustek do nosa czapeczki w kształcie pierogów. Z duszą na ramieniu wracamy po nich pełni obaw, czy gdzieś nie zaginęli bez paszportów i pieniędzy. Na szczęście ze stoickim spokojem czekają, a potem wszystkim nam ostro wymyślają i atmosfera się oczyszcza.

Niezapomniane tournée stało się początkiem przyszłych licznych wyjazdów Teatru Dramatycznego w świat, a nas z Guciem tak bardzo zbliżyło, że wspólne letnie wakacje są przesądzone. Mój tata organizuje mi miesięczny pobyt w Sztokholmie. Jednak dopiero po przyjeździe do jego znajomych mam poznać adres akademika, w którym będę mieszkać. Wyjeżdżam więc z Warszawy w nieznane. Gucio w sekundę decyduje, że do mnie przyjedzie. W błyskawicznym tempie, co w państwie socjalistycznym, mimo popularności Gustawa, jest wyczynem nie lada, zaczyna załatwiać formalności wizowo-paszportowe i bilet samolotowy. Pewnie przyleci do Sztokholmu, jednak też w nieznane. Wpada więc na pomysł, że ściśle określonego dnia o dwunastej w południe spotkamy się pod filharmonią. – Chyba jest tam filharmonia? – pyta. I z tą niewiadomą się rozstajemy. Nie ma przecież Internetu, e-maili, telefonów komórkowych, nawet automatycznych połączeń telefonicznych. Możemy tylko liczyć na sprzyjający nam los. Gdy w samo południe pod sztokholmską filharmonią ujrzałam z daleka jego lekko pochyloną sylwetkę, czułam, że rozpiera mnie szczęście. Jesteśmy jak dwoje rozbitków, którzy odnaleźli się na bezludnej wyspie. Szalony plan się udał!

Pod koniec siedemdziesiątego pierwszego roku Gustaw uzyskuje rozwód. Widząc, z jakim pośpiechem zaczynam załatwiać swoje sprawy osobiste, przestrzega, żebym absolutnie nie robiła raptownie niczego, czego mogłabym potem żałować. Prosi, abym nie podejmowała pochopnej decyzji w sprawie swojego rozwodu tylko dlatego, że on ma tę sprawę już za sobą. – Musisz być absolutnie pewna swoich uczuć – powtarza po wielekroć. Chce, żeby nasz związek był wyjątkowy i już na całe życie. Po raz nie wiem który zachwyca mnie swoją wielkodusznością i brakiem egoizmu.

Znowu w Jugosławii, już jako małżeństwo, 1976

Z namysłem, jak radzi Gustaw, ale konsekwentnie szykuję się do odejścia od męża. Tylko dokąd? Gustaw opuścił dom, zostawiając wszystko byłej żonie i córce. Decyduję się i postępuję podobnie; wyprowadzam się od męża, który jest dobrym, kochającym mnie człowiekiem, ale rozumie, że stało się coś, na co nie ma już wpływu. Zabieram jedynie samochód. Nie mamy się gdzie z Gustawem podziać. Przygarnia nas moja przyjaciółka, wieloletnia świetna suflerka z Teatru Dramatycznego, Halinka Friedmannowa. Kocha nas oboje, cieszy się naszą miłością i wierzy, że będziemy bardzo szczęśliwi. Jej całkowicie bezinteresowna pomoc w trudnej dla nas sytuacji jest wyznacznikiem prawdziwej przyjaźni, która przetrwa aż do jej śmierci¹⁵. Zamieszkujemy więc u Halinki, ale co dalej? W krótkim czasie okazuje się, że tuż obok jej mieszkania, w pięknej, przedwojennej willi dystyngowanego pana profesora anglisty, jest pokój do wynajęcia. Łapiemy tę okazję dosłownie jak diabeł duszę i wprowadzamy się tam bez zwłoki, bez kłopotliwych przeprowadzek, bo prawie nic nie posiadamy, także pieniędzy. Gustaw po rozwodzie ma wobec żony i córki zobowiązania alimentacyjne, które sumiennie wypełnia, oraz mnóstwo zaległych długów do spłacenia. Moja sytuacja jest dużo lepsza, a jeszcze rodzice deklarują daleko idącą pomoc i wywiązują się z tego postanowienia bez zarzutu. Halinka również ciągle nad nami czuwa i prowadzi wspólne gospodarstwo. Nie mając prawie nic, żyjemy jak królowie. Jesteśmy trójką szczęśliwych ludzi. Razem pracujemy w teatrze, spędzamy wolny czas, razem jadamy. Kuchnia Halinki jest wyśmienita. Zarówno ona, jak i Gustaw pochodzą z Krakowa, mają to samo upodobanie do galicyjskich tradycji i smaków. Gustaw uwielbia te jej niby proste, a przepyszne potrawy: rosół, sznycel po wiedeńsku, krakowską maczankę. Zaczynam podpatrywać jej sposób gotowania. Przypominam sobie smaki kuchni babci i mamy, dołączam pomysły Halinki i tworzę spory repertuar dań. Specjalnie dla Gustawa uczę się sztuki gotowania. Przyznaję szczerze, nigdy jednak nie stała się moją pasją.

Któregoś dnia dostrzegam, że na zewnętrznym parapecie okna uwił gniazdo ptaszek. Szczęśliwy znak na przyszłość! Bez własnego mieszkania nie zapowiada się ona optymistycznie. Postanawiamy wystarać się o pożyczkę w banku. Wpłacając od razu całą sumę za własnościowe mieszkanie, uzyskiwaliśmy szansę zamieszkania w nim nie szybciej niż dopiero na stare lata. Ponieważ potrzebne nam są również inne rzeczy, decydujemy kupować je na raty, zadłużając się na wiele lat. Tak bardzo wierzymy w siebie, że nie boimy się tych comiesięcznych spłat, mimo że liczba książeczek ratalnych rośnie w oczach i w pewnym momencie możemy ustawiać je w wysokie słupki. Gucio pociesza mnie: – Nie myślmy o pieniądzach, one zawsze się jakoś znajdą, trzeba tylko pracować, a nie czekać na gwiazdkę z nieba.

Cezar i Kleopatra, Teatr Telewizji, 1972

Magda Zawadzka jako Kleopatra w kostiumie zaprojektowanym przez Ottona Axera, ale we własnych butach

Mała Magda z ukochaną babcią Jadwigą Szubańską i mamą Danutą Zawadzką

Propozycji na szczęście mamy wiele. Gustaw gra w filmie Jak daleko stąd, jak blisko swojego przyjaciela Tadeusza Konwickiego, scenarzysty i reżysera tego filmu, ja występuję w Teatrze Telewizji w Poskromieniu złośnicy Szekspira¹⁶, w wymarzonej roli Kasi, z zaprzyjaźnionym ze mną Tadeuszem Łomnickim w roli Petruchia. Wyjeżdżam znowu na występy do Ameryki i Wielkiej Brytanii. Zarobione tam pieniądze bardzo podreperowują nasze gospodarstwo. Gustaw dostaje też niezwykle ekscytującą propozycję realizacji w Operze Bytomskiej Manon Lescaut. Przyjmuje ją z entuzjazmem, od dawna marzy o wyreżyserowaniu opery. Razem gramy w Teatrze Telewizji u Jurka Gruzy w sztuce Shawa Cezar i Kleopatra. Gustaw – oczywiście Cezar, ale ja Kleopatra? Zadrżały w posadach wszystkie piękne brunetki. Dla wielu reżyserów kryterium koloru włosów do dziś jest obowiązujące. Jurek Gruza wyobraził sobie, że dzięki znakomitym charakteryzatorkom można zupełnie odmienić mój wygląd. Tuż po Kleopatrze tytułowa rola w Żabusi Zapolskiej¹⁷. Diametralnie inna, coś cudownego do zagrania…

Nasz zawód jest dla nas wyjątkowy. Daje szansę czegoś nadzwyczajnego, ucieczki od szarej codzienności w sferę ucieleśnienia marzeń. Jednak, jak mówi Gustaw: – Tylko wtedy można dobrze grać na scenie czy w filmie, jeżeli w życiu się nie gra.

Rozstanie na zawsze

Różnie bywa, gdy zamieszka się razem. Nasze wspólne życie układa się zgodnie i szczęśliwie. Zły los daje znać o sobie w sierpniu siedemdziesiątego drugiego roku – odchodzi na zawsze moja ukochana babcia Jadwiga Szubańska, matka mojej mamy. Stało się to tak szybko. Ledwo zdążyła polubić się wzajemnie z Guciem, oswoić z myślą, że zaczęłam nowe życie. Świat bez babci przestaje być radosny i kolorowy. Zszarzał, a ja z dnia na dzień posmutniałam¹⁸. Odeszło zrozumienie, wybaczenie i pobłażliwość, kochała mnie taką, jaka byłam – bezwarunkowo. Przestaję być wnuczką i stawiam kolejny krok w dojrzałość. Żeby mnie trochę pocieszyć, Gustaw zabiera mnie do swojego królestwa – sportu. Z autokarową wycieczką ze śpiewem na ustach i biało-czerwonymi chorągiewkami jedziemy do Monachium na olimpiadę.

Wita nas przepiękne kolorowe miasto, zasobne i działające z tradycyjną niemiecką precyzją. Pierwsze dni olimpijskich zmagań wzbudzają w nas, jak u wszystkich, entuzjazm. Gustaw jest w swoim żywiole, szaleje z radości. Zawsze kochał sport, czuje go jak nikt inny, a teraz może obejrzeć uwielbiane lekkoatletykę, boks i piłkę nożną w światowym wydaniu na żywo. Jest nieocenionym kibicem, przy tym wybitnym znawcą sportu, wręcz jego fanatykiem, może z powodzeniem sędziować wiele dyscyplin lub być sprawozdawcą, lepszym niż niejeden uznany fachowiec. Nawet podczas pobytu w Sztokholmie codziennie kupował gazetę „Svenska Dagbladet”, twierdził, że stronę poświęconą sportowi rozumie w każdym języku.

W Monachium Gustaw zaraża mnie sportową pasją. Oboje jesteśmy w euforii, gdy nasi piłkarze wygrywają finałowy mecz z Węgrami i zdobywają złoty medal olimpijski! Biegamy jak wariaci z miejsca na miejsce, ze stadionu do hal sportowych, żeby wszystko, co możliwe, zobaczyć i przeżyć niepowtarzalne emocje. Niestety, radość i entuzjazm przerywa brutalny atak terrorystyczny – giną niewinni sportowcy. Zło zwycięża, zniszczono piękną ideę olimpijską. Pełni smutku i lęku wracamy do Warszawy. Wielokrotnie potem odwiedzałam Monachium z Gustawem czy sama, będąc tam na występach, i za każdym razem towarzyszył mi cień tamtej tragicznej olimpiady.

Powrót z Monachium, z zakończonej tragicznie olimpiady, 1972

Zakochani i szczęśliwi, Stany Zjednoczone

Zabawna kartka od zespołu Teatru Dramatycznego dołączona do prezentu urodzinowego dla Gustawa Holoubka

Nasz kochany Dramatyczny

Rozwiodłam się. Pod gmachem sądu czeka na mnie Gustaw, bierze za rękę i idziemy, już naprawdę razem, w nowe życie.

Na samym początku wspólnej drogi Gustaw dostaje od losu piękny prezent – propozycję objęcia dyrekcji Teatru Dramatycznego. Gdy jak zwykle przed podjęciem ważnej decyzji pyta mnie i przyjaciół o zdanie, doradzamy, aby spróbował. Zespół teatru wręcz nalega na zaakceptowanie tej nominacji. Gustaw słucha rad, ale kieruje się własną intuicją, zgodnie z którą podejmuje wszystkie decyzje życiowe i nigdy ich potem nie żałuje. Po przemyśleniu wyraża zgodę. Gdy przyjaciele wypominają mu, że teraz będzie miał dla nich mniej czasu, odpowiada, że pięćdziesięcioletni mężczyzna nie może siedzieć w domu i czekać na telefon z propozycją. Musi brać sprawy w swoje ręce, decydować, aby pozostawić ślad pobytu na ziemi. I tak przez jedenaście lat tworzy Teatr Dramatyczny, który pod jego kierunkiem staje się jednym z najlepszych teatrów w Polsce i może konkurować ze znakomitymi scenami europejskimi.

Dyrektor Holoubek zastaje pięknie urządzony gabinet, w którym… nie urzęduje. Zasiadanie za biurkiem, wydawanie poleceń i namaszczanie, często towarzyszące ludziom na wysokich szczeblach władzy, nie leżą w Gustawa charakterze. Ważniejszym miejscem jest bufet, gdzie gra w kości, karty, żartuje i najważniejsze – rozmawia, nie tylko o sprawach teatru. – Nie można przez cztery godziny na próbie być nieustannie napiętym, skupionym, aktor musi choć na chwilę wrócić do rzeczywistości – argumentuje. Jest zwyczajnie częścią zespołu, naszym kolegą, człowiekiem wrażliwym na ludzkie problemy, więc radzą się go, żalą, proszą o pomoc. Dyskretny i powściągliwy, ma ogromny autorytet. Mimo dającej się odczuć dość swobodnej atmosfery wspólnoty towarzyskiej przed premierą następuje pełna mobilizacja, skupienie na pracy. Dziedziczy po poprzednich dyrektorach świetny zespół techniczny i aktorski. Dyrektorem administracyjnym jest Mieczysław Marszycki, a niezastąpioną sekretarką Janina Kęstowiczowa. Od lat stanowisko głównego reżysera zajmuje Ludwik René, który wybitnymi inscenizacjami przysporzył teatrowi wielu sukcesów.

W studiu telewizyjnym

O sprawach artystycznych Gustaw decyduje sam. Angażuje aktorów i reżyserów przy okazji spotkań w pociągu, gdzieś na korytarzu czy ulicy. Ściąga z teatrów Warszawy i całej Polski utalentowanych aktorów, którym daje szansę pokazania swoich możliwości. Dzięki pracy w teatrze Holoubka uczą się tak wiele, że należą dziś do czołówki polskiego aktorstwa¹⁹. Jako artysta i dyrektor ma niepisane prawo do reżyserowania i grania we wszystkim, co wchodzi na afisz. Jemu bardziej odpowiada pozycja animatora. Owszem, dużo gra, przeważnie znaczące role, ale kto chciałby pominąć w obsadzie tak wybitnego aktora. Reżyseruje bardzo rzadko²⁰. Zwraca się z propozycjami współpracy do wybitnych reżyserów, scenografów i muzyków. Nie narzuca im swojej wizji, nie wtrąca się, tylko słucha ich pomysłów i wybiera te, które najbardziej mu odpowiadają. Twierdzi, że w teatrze ma dominować różnorodność, dająca szerokie możliwości zarówno twórcom przedstawień, jak widzom, bez których teatr nie istnieje. Nie schlebia gustom publiczności, proponuje jej swoją „religię artystyczną” opartą na najpiękniejszym kanonie wyrażającym ideę teatru. Cytuję Gustawa: „Człowiek powołuje do życia iluzję, żeby oderwać się od rzeczywistości. Rzeczywistość trzeba przetworzyć za pomocą syntezy i metafory tak, żeby stała się uogólnieniem, wręcz przypowieścią, a nie tylko publicystycznym faktem. Teatr ma przenieść widzów w inny wymiar i w ten sposób mówić o ludzkich problemach. Ma być domeną poezji, a nie podglądaną przez dziurkę od klucza rzeczywistością, którą mamy na co dzień i chcemy od niej uciec. Obcowanie z iluzoryczną rzeczywistością, sztucznie jakby rozmyślnie tworzoną, daje pole dla wyobraźni twórców, wykonawców i widzów”.

Gramy więc wielkie dramaty starożytne, jak Medea Eurypidesa, klasykę polską – Odprawę posłów greckich Jana Kochanowskiego czy Księdza Marka Juliusza Słowackiego, dzieła Szekspira, współczesne polskie i zagraniczne komedie, tragedie, farsy, wodewile. Publiczność zawsze dopisuje. Jesteśmy zapraszani na występy w Polsce i na świecie i wszędzie przynosimy chlubę polskiej kulturze. Nie wiem, jakim cudem, przy tak licznych indywidualnościach pracujących w teatrze, udaje się Gustawowi stworzyć i utrzymać tak świetny, lubiący się i szanujący wzajemnie zespół. Może dlatego, że jego zdaniem niezwykle ważna jest atmosfera panująca za kulisami i że to ona wpływa na jakość tego, co dzieje się na scenie. Rzeczywiście trudno jest wytworzyć entuzjazm do pracy, gdy ludzie są skonfliktowani. Pomagamy sobie, lubimy być ze sobą, wiec pobyt w teatrze w naturalny sposób się przedłuża. Przychodzimy dużo wcześniej przed spektaklem, zostajemy po próbach, żeby ze sobą pogadać, zjeść razem obiad w bufecie, wiosną poopalać się na tarasie. Ci, którzy niezbyt dobrze się czują w tej rodzinnej atmosferze, przez nikogo przecież nienarzucanej, wykruszają się i przechodzą do innych teatrów. Każdy zna maksymę dyrektora Holoubka: „Sztuka nie jest ważniejsza od życia i trzeba mieć do niej dystans, nie można się w niej zatracać”. Taka hierarchia wartości porządkowała myślenie, stwarzała komfort i dystans do siebie i tego, co się robi. Nie ma w związku z tym spraw niemożliwych do załatwienia. Gustaw dąży do uśmierzania konfliktów i znajdowania kompromisu, dlatego jest tak miło w naszym teatrze i mimo braku rygorów panuje porządek. Surowa dyscyplina wyzwala raczej strach, a dyktatorskie metody urzędowania nie są częścią natury Gustawa. Jest wszystkim bliski i przez wszystkich szanowany, mimo że wprowadza kilka zasad, które mogą wydawać się niepopularne. Na przykład nie uznaje w sztuce demokracji. Nie każdy może wszystko zagrać, nie można mieć po równo, główną pozycję w teatrze ma wyznaczać talent, a nie wysługa lat, koneksje czy odgórne zarządzenia. Aktorzy tę zasadę akceptują. Oznajmia także zespołowi, że absolutnie nie toleruje donosów. W ten sposób likwiduje w zarodku intrygi, lizusostwo, podejrzliwość. Pewnie też z tych powodów uchodził za konserwatystę i tradycjonalistę, bo wiele ukształtowanych reguł uważał za nienaruszalne.

Nie wtrąca się, gdy reżyserują inni, ale ustanawia komisję złożoną z aktorów nieuczestniczących w próbach, której skład zmienia się przy każdej kolejnej premierze. Gdy przedstawienie dojrzewa, oglądają je i doradzają, co poprawić. Wielokrotnie wychwytują błędy, które w ferworze przedpremierowych zmagań umykają aktorom i reżyserom. Sam Gustaw też z uwagą słucha rad koleżanek i kolegów z komisji. Nawet niechętni z początku tym praktykom uwierzyli, że nikt nie działa na ich szkodę. Zespół wie, że dyrektor jest bezwzględny w ocenach. Jeśli uważa, że nie da się już niczego naprawić, potrafi zdjąć spektakl tuż przed premierą, uważając ten akt za mniejszą szkodę dla teatru niż oszukiwanie publiczności. Naturalnie nie wszystko, co trafia na afisz Dramatycznego, jest doskonałe.

Bez żadnych ograniczeń dzieli się swoją osobowością oraz doświadczeniem scenicznym. Uczy nas, że istotą aktorstwa i wszelkiej twórczości są wyobraźnia, rozum, talent, technika, ale przede wszystkim kunszt dawania siebie innym.

¹ Olga w Meteorze Dürrenmatta, Zofia Pawłowna w Mądremu biada Gribojedowa, Królowa Jadwiga w Kronikach królewskich Wyspiańskiego i Miriamne w Scenerii zimowej Andersona.

² Camilla w Nie igra się z miłością Maupassanta, Arycja w Fedrze Racine’a, Cecylia Cardew w Bracie marnotrawnym Wilde’a, tytułowa rola w Czarującej szewcowej Federica Garcii Lorki oraz udział w licznych programach rozrywkowych.

³ Rola Tuńki, córki Marii Siankowej, głównej bohaterki (Wanda Łuczycka). Film w reżyserii Aleksandra Ścibora-Rylskiego.

⁴ Pamiętne jego kreacje z tamtych lat: Goetz w Diabeł i Pan Bóg, reż. Ludwik René, 1960; Edyp w Królu Edypie, reż. Ludwik René, 1961; tytułowa w Płatonowie, reż. Adam Hanuszkiewicz, 1962; tytułowa w Hamlecie, reż. Gustaw Holoubek, 1962.

⁵ Ryszard II w Królu Ryszardzie II, reż. Henryk Szletyński, 1964; Przełęcki w Uciekła mi przepióreczka, reż. Jerzy Goliński, 1964; ojciec Riccardo Fontana w Namiestniku, reż. Kazimierz Dejmek, 1966; Alcest w Mizantropie, reż. Henryk Szletyński, 1967.

⁶ Reżyseria Grzegorz Warchoł, 1988.

⁷ 1970 rok.

⁸ 26 III 1970–17 IV 1981.

⁹ Gustaw Holoubek doprowadził do zlikwidowania procedury mianowania i odwoływania dyrektorów teatrów przez władze polityczne. Od tej pory tylko SPATiF mógł o tym decydować. Skończył się więc obyczaj przynoszenia dyrektora teatru „w teczce”, prosto z KC. Teatry dzięki temu znalazły się w rękach artystów i złapały więcej swobody twórczej. Poza tym przekształcił nasze stowarzyszenie w stowarzyszenie twórcze, dzięki temu uzyskaliśmy prawa autorskie i wyższe emerytury, a także wymusił u władz spore pieniądze dla teatrów i od tego czasu zaczęliśmy więcej zarabiać. W 1981 roku na walnym zjeździe Gustaw otrzymał zaszczytny tytuł Honorowego Prezesa ZASP-u. Zdobył fundusze na rozbudowę Domu Aktora w Skolimowie.

¹⁰ Katarzyna Łaniewska – podstolina Czepiersińska, Gustaw Holoubek – rejent Milczek, Jan Świderski – cześnik Raptusiewicz.

¹¹ Portrety: www.teatry.art.pl/portrety/holoubek.

¹² Reżyseria Sylwester Chęciński, 1971.

¹³ Zagrałam jeszcze w dwóch filmach o tematyce współczesnej: Mały (1970, reż. Julian Dziedzina) i Pogoń za Adamem (1970, reż. Jerzy Zarzycki), w Teatrze Telewizji Hesię w Moralności pani Dulskiej Gabrieli Zapolskiej (1970, reż. Józef Słotwiński) i w Gospodzie pod Królową Gęsią Nóżką Anatola France’a (1971, reż. Stanisław Wohl).

¹⁴ 1971 rok.

¹⁵ Halina Friedmannowa zmarła 16 kwietnia 2010 roku.

¹⁶ Reżyseria Zygmunt Hübner, 1971.

¹⁷ Teatr Telewizji, reż. Józef Słotwiński, 1972.

¹⁸ Dziadek Mieczysław Szubański zmarł sześć lat wcześniej i przez kilka lat babcia mieszkała ze mną i moim pierwszym mężem. Jeszcze bardziej stała mi się bliska.

¹⁹ Wśród wielu: Jadwiga Jankowska-Cieślak, Joanna Pacuła, Ewa Decówna, Liliana Głąbczyńska, Piotr Fronczewski, Marek Kondrat, Marek Bargiełowski, Marek Walczewski, później Halina Łabonarska i Janusz Gajos.

²⁰ Chyba trzy razy na jedenaście lat dyrektorowania. Nora Ibsena, którą przygotował ze studentami jako ich spektakl dyplomowy i wystawił na małej scenie Teatru Dramatycznego, 1973; w 1976 roku Karykatury Kisielewskiego, a w 1979 Hamleta Szekspira.

²¹ Cytat z Kubusia Fatalisty Denisa Diderota.

²² Aleksandra Śląska, Mieczysław Voit, Jan Englert, Zdzisław Wardejn, Piotr Fronczewski, Henryk Borowski; 9 kwietnia 1973 roku.

²³ Martino Lori i Palma Lori.

²⁴ Jeszcze przed ślubem byłam zaproszona na festiwal polskich filmów do Danii.

²⁵ 1974 rok.

²⁶ Gustaw zaproponował współpracę między innymi: Kazimierzowi Dejmkowi, Bogdanowi Korzeniewskiemu, Jerzemu Antczakowi, Jerzemu Grzegorzewskiemu, Krzysztofowi Zaleskiemu i Witoldowi Zatorskiemu.

²⁷ O listach opowiadał mi Jerzy Jarocki. Niestety, w domowym archiwum Gustawa nie zachował się żaden z nich.

²⁸ Chciał mu nawet oddać swoje dyrektorskie stanowisko, rzecz niespotykana w świecie teatralnym.

²⁹ Trzecią sztukę Gombrowicza, Operetkę w reżyserii Macieja Prusa, teatr wystawia w 1980 roku. W roli Fiora – Gustaw Holoubek.

³⁰ 1974 rok.

³¹ Mgr Adam Sznajderski, opiekun KMTTV przy Technikum Chemicznym w Brzegu Dolnym, Telewidzowie o „Hamlecie”, „Tygodnik Kulturalny”, nr 7, 1974.

³² B. Firkowska i M. Dzikowski z Radawnicy, Telewidzowie o „Hamlecie”, „Tygodnik Kulturalny”, nr 7, 1974.

³³ www.fpff.pl/archiwum/filmy/3,2,1,65,Mazepa.html

³⁴ Danuta Szaflarska, Gustaw Holoubek, Jan Świderski, Wiesław Gołas.

³⁵ Poza innymi postaciami gram Dyzię – narzeczoną Kubusia.

³⁶ Don Kichot, Mizantrop, Skiz.

³⁷ Śmierć w wypadku samochodowym, 19 sierpnia 1981 roku, przerwała jego tak pięknie rozwijającą się karierę.

³⁸ Zagrałam około siedemdziesięciu ról w Teatrze Telewizji, nie licząc programów poetyckich, rozrywkowych, muzycznych.

³⁹ „Teatr”, nr 4/5, 1992, 45-lecie pracy artystycznej Gustawa Holoubka, z Tadeuszem Konwickim rozmawia Janusz Majcherek.

⁴⁰ Reżyseria Gustaw Holoubek, 1976.

⁴¹ Reżyseria Edward Żytecki, 1949. Gustaw grał starca, mając zaledwie 26 lat!

⁴² W ciągu ostatniego roku studiów grałam w trzech spektaklach dyplomowych: spektaklu muzycznym, Justysię w Spazmach modnych i Cecylię w Bracie marnotrawnym.

⁴³ Hamlet, 1962 rok.

⁴⁴ Juliusz Kydryński, Holoubek gra króla Leara, „Życie Literackie”, nr 23, 5 czerwca 1977.

⁴⁵ Teresa Krzemień, Dzieje żywota i śmierci egocentryzmu, „Kultura” nr 24, 12 czerwca 1977.

⁴⁶ Peter Ustinov przyjechał wówczas do Polski z okazji wręczenia mu Orderu Uśmiechu w Teatrze Wielkim w Warszawie.

⁴⁷ W tej roli Joanna Szczepkowska.

⁴⁸ Był honorowym członkiem Związku Podhalan.

⁴⁹ 1960 rok.

⁵⁰ Klinika MSW na Wołoskiej.

⁵¹ Reżyseria Andrzej Łapicki, 1978.

⁵² Pełny tytuł Polita, gwiazda gwiazd; spektakl oparty na książce Wiesławy Czapińskiej Polita.

⁵³ Fragment korespondencji Stanisława Witkiewicza z synem Witkacym, zacytowany w sztuce Staś Jerzego Jarockiego.

⁵⁴ Reżyseria Maciej Prus, 1980. Za rolę tę nagrodzono Holoubka na XXI Festiwalu Polskich Sztuk Współczesnych we Wrocławiu.

⁵⁵ Reżyseria Tadeusz Lis, 1980; nie przypuszczałam, że przedstawienie to stanie się jednym z ulubionych przez widzów spektakli Teatru TV i znajdzie się w Złotej Setce najlepszych.

⁵⁶ „Życie Warszawy”, 13–14 marca 1976.

⁵⁷ Cyceron w Spotkaniu wśród gwiazd, Stańczyk w Weselu, Pan w Burzy, prokurator w Szalonej Grecie. Ja w Teatrze TV zagrałam w zabawnej farsie Supeł i Hrabinę w Igraszkach trafu i miłości Marivaux, w reżyserii Andrzeja Szczepkowskiego.

⁵⁸ Magdalena Grochowska, Portret Gustawa Holoubka, „Gazeta Wyborcza”, 17 lipca 2004.

⁵⁹ Następna lekcja historii to premiera Kaliguli Camusa w reżyserii Andrzeja Chrzanowskiego. W roli szaleńca i despoty rządzącego Rzymem – Piotr Fronczewski, a ja Cezonii, żony cesarza Kaliguli. Pod koniec roku Dwie głowy ptaka Władysława Terleckiego, w reżyserii Andrzeja Łapickiego, z Gustawem w roli pułkownika carskiej policji, Griszyna, ostatniego naczelnika Warszawy z okresu powstania styczniowego.

⁶⁰ Premiera w maju 1981.

⁶¹ Warszawa,8 II 1982 .

⁶² Reżyseria Jan Bratkowski, 1984.

⁶³ Reżyseria Kazimierz Dejmek, 1984.

⁶⁴ 1957 rok.

⁶⁵ Rola Roullot, 1985.

⁶⁶ Z prywatnego archiwum Janusza Hellicha, tekst napisany w związku ze wspomnieniem o Holoubku w radiu.

⁶⁷ Weryfikacja, reż. Mirosław Gronowski, 1986; Zygfryd, reż. Andrzej Domagalik, 1986.

⁶⁸ W tej roli Leonard Pietraszak.

⁶⁹ Reżyseria Grzegorz Warchoł, 1988; reżyseria Maciej Wojtyszko, 1988. Ponadto: Seneka w Teatrze czasów Nerona i Seneki, autor: Edward Radziński, reżyseria Konstanty Ciciszwili, 1988; oraz Jan w To co najpiękniejsze Hemara, reżyseria Andrzej Łapicki, 1988.

⁷⁰ Reżyseria Andrzej Ziębiński, 1991.

⁷¹ Reżyseria Zbigniew Bogdański, 1992.

⁷² W ciągu trzech lat pobytu w Ateneum zagrał Prospera w Burzy Szekspira w reż. Krzysztofa Zaleskiego, 1991, i sam wyreżyserował dwa spektakle, w których również grał: Zemstę – Rejent Milczek i Mazepę – król Jan Kazimierz, 1992.

⁷³ Reżyseria Anna Minkiewicz, 1990.

⁷⁴ Gustaw Holoubek, Wspomnienia z niepamięci, Marginesy, Warszawa 2009.

⁷⁵ Reżyseria Krzysztof Lang, 1993.

⁷⁶ Pseudonim sceniczny Renata Bogdańska.

⁷⁷ Zmarł w Chicago 12 września 1991.

⁷⁸ Szczur Jana Łomnickiego, filmowa i telewizyjna wersja Goodbye, Rockefeller i Oczy niebieskie Waldemara Szarka.

⁷⁹ Pozostałe role: Rachel Baffin w Książę ciemności, Iris Murdoch, reż. Ireneusz Engler, 1994; Matka w Stroma ścieżka do nieba według prozy Andrzeja Szczypiorskiego, reż. Andrzej Konic, 1994.

⁸⁰ Wśród pozostałych ról: Michał w Ja, Michał z Montaigne, Józef Hen, reż. Grzegorz Warchoł, 1993; Ulrych Brendel w Rosmersholm, Henrik Ibsen, reż. Jan Maciejowski, 1993; Lekarz w Siedem pięter, Dino Buzatti, reż. Andrzej Barański, 1994; Nowowiejski w Jesiennym wieczorem, Gabriela Zapolska, reż. Mariusz Jarnuszkiewicz, 1994.

⁸¹ 1980: Kordian – opracowanie tekstu, reżyseria, rola Doktora; 1994: Kordian – Grzegorz, reż. Jan Englert; 1995: Kordian – Szatan, reż. Kazimierz Dejmek.

⁸² W Ateneum Gustaw gra niemieckiego kompozytora i dyrygenta, Wilhelma Furtwänglera w Za i przeciw Ronalda Harwooda, w reżyserii Janusza Warmińskiego, ja w przedstawieniu poświęconym twórczości Boya-Żeleńskiego, Boy, reż. Waldemar Śmigasiewicz. Przedstawienie zostało zaproszone przez POSK do Londynu; w Teatrze TV Gustaw Trio o zmierzchu (Noel Coward), Kompleks polski (Tadeusz Konwicki), Czwarty poziom (Waldemar Łysiak) i reżyseruje Trucizny teatru (Rudolf Sirer) oraz w filmie telewizyjnym Awantura o Basię (Kornel Makuszyński). W Teatrze TV zagrałam w Kobiecie zawiedzionej (Simone de Beauvoir) i w serialu Fitness club. Odwiedziłam też Paryż, gdzie w Audytorium w paryskich Halach zagraliśmy przedstawienie pt. Gwiazdy piosenki kabaretowej.

⁸³ Jaskinia filozofów, reż. Stefan Chazbijewicz, rola Sokratesa, 1996; Improwizacja paryska, reż. Maciej Englert, rola Jouveta, 1996; Czytadło, reż. Jerzy Markuszewski, rola Mickiewicza, 1996.

⁸⁴ Reżyseria Sławomir Kryński, 1997.

⁸⁵ Reżyseria Waldemar Śmigasiewicz.

⁸⁶ 31 sierpnia 1997.

⁸⁷ Odznaczony Srebrnym Krzyżem Kawalerskim Virtuti Militari, Złotym Krzyżem Zasługi z Mieczami, dwukrotnie Krzyżem Walecznych.

⁸⁸ Do wyzwolenia przebywał w niemieckim obozie jenieckim, w Oflagu VII A w Murnau. Potem we Włoszech w II korpusie gen. Andersa był oficerem szkoleniowym w 6. Pułku Pancernym Dzieci Lwowa i 3. Pułku Pancernym Ułanów Śląskich.

⁸⁹ Małgorzata Terlecka-Reksnis, Holoubek. Rozmowy, Prószyński i S-ka, Warszawa 2008.

⁹⁰ Reżyseria Krzysztof Zaleski, 1998.

⁹¹ Kolejne role Gustawa w spektaklach telewizji: Cztery pory roku Israela Horowitza, w reżyserii Janusza Morgensterna (1998) i Portret wenecki Gustawa Herlinga-Grudzińskiego, w reżyserii Agnieszki Lipiec-Wróblewskiej (1998) urzekały siłą osobowości i kunsztem aktorstwa, a Wilki w nocy Tadeusza Rittnera (1998) świetną reżyserią. Nie mógł więc, tak sobie, przestać pracować.

⁹² W Ateneum nad nową rolą Adelajdy w dwuosobowej sztuce Mr Love Karoline Leach, w reżyserii Tomasza Zygadły, w teatrze Prezentacje w Klanie wdów Ginette Beauvais Garcin i Marie Chevalier. Spektakl był przewidziany tylko na sezon letni, ale powodzenie przeszło najśmielsze oczekiwania dyrektora Szejda, też reżysera sztuki. Gramy go już ponad 10 lat!

⁹³ Szkoda, że mimo bardzo dobrych recenzji nie dołożono starań, żeby ją w tamtym czasie odpowiednio wypromować.

⁹⁴ Historie zakulisowe, reż. Zbigniew Zapasiewicz, 2000; Grzechy starości, reż. Maciej Wojtyszko, 2000; Podróż, reż. Piotr Mikucki, 2000.

⁹⁵ Gérard Aubert dotrzymał słowa. W 2004 roku napisał Salę 108, z dwiema świetnymi rolami dla Gustawa i Piotra Fronczewskiego. Przedstawienie dla Teatru TV reżyserował Gustaw.

⁹⁶ Reżyseria Tomasz Zygadło, 1999.

⁹⁷ Mnie nie ma w obsadzie. Zagrałam natomiast w spektaklu Teatru TV Urodziny mistrza Zbigniewa Książka i miałam przyjemność pracować z panią Márthą Mészáros, która to przedstawienie wyreżyserowała.

⁹⁸ Małgorzata Terlecka-Reksnis, Holoubek. Rozmowy, dz. cyt.

⁹⁹ 45-lecie pracy artystycznej Gustawa Holoubka, z Tadeuszem Konwickim rozmawia Janusz Majcherek, „Teatr”, nr 4/5, 1992.

¹⁰⁰ Reżyseria Andrzej Strzelecki, 2003. Spektakl przygotowany z okazji czterdziestolecia pracy artystycznej Wojciecha Młynarskiego.

¹⁰¹ Przyznana w 1991 roku.

¹⁰² Reżyseria Marcin Sosnowski. Premiera Pamiętnika odbyła się w teatrze Ateneum z okazji 35-lecia mojej pracy artystycznej.

¹⁰³ Lista nagród (w tym państwowych), orderów, odznaczeń nadanych Gustawowi za jego artystyczne osiągnięcia jest imponująca. Tylko w 2002 roku dołączyły do niej: statuetka Gwiazda Telewizji Polskiej z okazji 50-lecia TVP, Laur Mistrzowski Teatru TV, Specjalna TeleMaska tygodnika „Teletydzień”.

¹⁰⁴ Małgorzata Terlecka-Reksnis, Holoubek. Rozmowy, dz. cyt.

¹⁰⁵ Marzena Trybała, Tadeusz Borowski, Krzysztof Gosztyła, Jerzy Kamas, Jan Kociniak, Marian Kociniak, Wojciech Solarz.

¹⁰⁶ Na Rzeszowskich Spotkaniach Teatralnych Król Edyp zajął I miejsce jako najlepszy spektakl.

¹⁰⁷ Małgorzata Terlecka-Reksnis, Holoubek. Rozmowy, dz. cyt.

¹⁰⁸ Nagroda Wielka Fundacji Kultury za rok 2004; Międzynarodowy Festiwal Camerimage w Łodzi – Nagroda Specjalna „za szczególne osiągnięcia w dziedzinie sztuki filmowej”; Złoty Hipolit – nagroda Towarzystwa im. H. Cegielskiego za kierowanie się w życiu zasadami pracy organicznej; Nagroda C.K. Norwida w dziedzinie teatru; Odznaczenie Ministra Kultury „Zasłużony Kulturze – Gloria Artis”.

¹⁰⁹ Marzec 2006.

¹¹⁰ 1961 rok.

¹¹¹ 2007 rok.

¹¹² Za Słońce i cień otrzymał jeszcze dwie kolejne ważne nagrody: wyróżnienie na Festiwalu Era Nowe Horyzonty we Wrocławiu i nagrodę miesięcznika „Charaktery” na Festiwalu Nurt w Kielcach.

¹¹³ Zygmunt Nowakowski, właściwie Zygmunt Tempka (1891–1963), prozaik, aktor, wielki fan Cracovii, członek jej zarządu.

¹¹⁴ Rafael Mendizabal, reż. Tomasz Zygadło.

¹¹⁵ Reżyseria Adam Opatowicz, Andrzej Poniedzielski.

¹¹⁶ Telewizyjna transmisja umożliwia milionom ludzi uczestniczenie w ostatniej drodze i pożegnaniu Gustawa Holoubka. Los zrządził, że naprzeciw mogiły Gustawa na Starych Powązkach w strefie zerowej cmentarza, w pobliżu kościoła Boromeusza jest grób Bonawentury Kudlicza, postaci równie ważnej dla XIX-wiecznego teatru jak Wojciech Bogusławski, a z tyłu mogiła Andrzeja Hiolskiego, wybitnego barytona operowego.

¹¹⁷ Adagio g-moll Albinoniego, aria z 3. suity orkiestrowej D-dur Bacha, Sarabande Corellego, 3. część kwartetu smyczkowego f-moll op. 80 Mendelssohna, kwartet C-dur-KV część 2. Mozarta w wykonaniu kwartetu Marka Wrońskiego.

¹¹⁸ „Gazetka Zakładowa” NSZZ „Solidarność” Pracowników Teatru Ateneum, nr 8, marzec 2011.

¹¹⁹ Maria Czanerle, Gustaw Holoubek. Notatki o aktorze myślącym, WAiF, Warszawa 1972.

¹²⁰ Maria Jasnorzewska-Pawlikowska, Fotografia.

Redakcja: Maja Lipowska

Korekta: Irma Iwaszko

Projekt okładki, opracowanie graficzne i typograficzne: Anna Pol

Zdjęcia wykorzystane na okładce: © Jacqueline Feldine, © Wiesław Rutowicz

W książce wykorzystano zdjęcia autorstwa: Jacqueline Feldine (s. 1 okładki, 346), Zofii Nasierowskiej (s. 42, 49, 51, 216, 227, 232, 330), Renaty Pajchel (s. 218), Zbigniewa Biedrzyckiego (s. 46, 47, 92), CAF – Fot. Piotrowski (s. 52), Napoleona Czerwińskiego (s. 45), Tomasza Domaniewskiego (s. 91, 116), Ryszarda Dyby (s. 179), Foto Felici (s. 182), Krzysztofa Grossmana (s. 221), Krzysztofa Fusa (s. 274, 359), Marka Holzmana (s. 20, 21, 28, 78, 90, 97, 229), Jana Holoubka (s. 253, 307, 314, 322), Dariusza Honika (s. 190), Zygmunta Januszewskiego (s. 61, 100, 101, 127, 233), Kazimierza Komorowskiego (s. 74), Tadeusza Kubiaka (s. 6, 27, 78, 99, 106, 237), Leonfilm Sager nr 136/71 (s. 77), Zbigniewa Lewandowskiego (s. 37), G. Linkego (s. 225), Piotra Litwica (fabrykaobrazu.com) (s. 324), Bohdana Majewskiego (s. 254), Bolesława Miedzy (s. 224), Franciszka Myszkowskiego (29, 30), Leona Myszkowskiego (s. 208), Chrisa Niedenthala (s. 250, 251), J. Nowackiego (s. 226), Wł. Pawelca (s. 226), Jerzego Płońskiego (s. 205), Jana Popłońskiego (s. 22, 23), Wiesława Rutowicza (s. 1 okładki, 12, 33, 53), Zygmunta Rytki (s. 125, 280), Tomasza Sobeckiego (s. 247), Romana Sumika (s. 36, 230, 231, 235), A. Szarkowskiego (s. 129), Jarosława Tarana (s. 298, 299), Jerzego Troszczyńskiego (s. 76), Zych (Rep. s. 170) oraz z archiwum prywatnego Autorki.

Archiwum czasopism (materiał nieopisany lub niepodpisany w tekście): „Ekran” nr 14(365), 1964, nr 22(529), 1967, nr 46(1023), 1976; „Express Wieczorny” nr 62(7541) z 14–15 marca 1970; „Filipinka” nr 10, 1969; edycja angielska i francuska „Film” nr 1, 1969, nr 3, 1970, nr 6, 1977; „Film Spiegel” nr 8, 1972; „Film” wydanie specjalne, kwiecień 1967; „Kino” nr 4, 1969; „Notatnik Teatralny” nr 52–53, 2009; „Panorama” nr 25, 1968; „Perspektywy” nr 2(228), 1974„Polska” nr 5(177), 1969; „Radio i Telewizja” nr 6, 1972 „Scena” nr 9, 1977; „Teatr” nr 14(483), 1969; „Ty i ja” nr 4(108), 1969; „Walka Młodych” nr 7, 1968; „Zielony Sztandar”, dodatek z 15 maja 1977, „Zwierciadło” nr 11(615), 1969.

Wydawca dziękuje Panom: Janowi Domaniewskiemu, Krzysztofowi Fusowi, Piotrowi Litwicowi, Chrisowi Niedenthalowi za udostępnienie zdjęć do publikacji w książce.

Wydawnictwo Marginesy dołożyło należytej staranności w rozumieniu art. 335 par. 2 kodeksu cywilnego w celu odnalezienia aktualnych dysponentów autorskich praw majątkowych do zdjęć opublikowanych w książce.

Z uwagi na to, że przed oddaniem niniejszej książki do druku nie odnaleziono niektórych autorów zdjęć i źródeł ich pochodzenia, Wydawnictwo Marginesy zobowiązuje się do wypłacenia stosownego wynagrodzenia z tytułu wykorzystania zdjęć aktualnym dysponentom autorskich praw majątkowych niezwłocznie po ich zgłoszeniu się do Wydawnictwa Marginesy.

ISBN 978-83-933758-4-4

Wydawnictwo Marginesy

ul. Forteczna 1a, 01-540 Warszawa

tel./fax 22 839 91 27, 48 696 451 127

redakcja@marginesy.com.pl

www.marginesy.com.pl

Warszawa 2011

Skład i łamanie: manufaktura