Redakcja

Katarzyna Kolowca-Chmura

Korekta

Katarzyna Kierejsza, Lidia Iwicka

Projekt graficzny okładki i środka

Paweł Dąbrowski / 2to2

Ilustracje wewnątrz książki i na okładce

Anna Srebro / 2to2

Skład i łamanie

Anna Cupiał

© Copyright by Wydawnictwo Zielona Sowa Sp. z o.o., Kraków 2010

ISBN: 978-83-265-0003-9

Wydawnictwo Zielona Sowa Sp. z o.o.

30-404 Kraków, ul. Cegielniana 4A

tel./fax 12-266-62-94, tel. 12-266-62-92

www.zielonasowa.pl

wydawnictwo@zielonasowa.pl

Po co ci ta książka?

Trudne tematy dla mamy i taty to nie tylko poradnik poświęcony wychowaniu dzieci. To spora dawka wiedzy o sztuce życia w zwariowanym XXI wieku, który postawił przed współczesnymi rodzicami wyzwania, o jakich nawet nie śniło się ich rodzicom, nie oszczędzając im jednocześnie żadnego z „ponadczasowych” problemów wychowawczych.

Jak zbudować autorytet i go nie stracić?

Jak uratować rodzeństwo przed bratobójczą walką?

Jak się rozwieść, nie raniąc dzieci?

Jak wprowadzić do rodziny nowego partnera?

Jak ustrzec dziecko przed uzależnieniem od komputera?

Jak rozmawiać o seksie?

Jak sobie radzić z lękami, egoizmem, utratą pracy?

Jak przeprowadzić dziecko przez chorobę i żałobę?

Jak chronić przed złym dotykiem i przemocą?

Najlepiej przeczytaj tę książkę od deski do deski – nigdy nie wiadomo, jakiemu problemowi trzeba będzie jutro stawić czoło. Jeśli chwilowo nie masz na to czasu, możesz korzystać z tej książki jak z zestawu pierwszej pomocy rodzicielskiej. Dzięki przejrzystemu układowi i pogrupowaniu zagadnień łatwo znajdziesz interesujący cię temat, a graficzne wyróżnienia pomogą wyłowić najważniejsze informacje i zapamiętać techniki skutecznego porozumiewania się w konkretnych sytuacjach. Sformułowanie tytułów w postaci pytań zachęca do udzielenia sobie jasnej odpowiedzi, która może stać się pierwszym krokiem do odważnej zmiany twoich dotychczasowych działań i przekonań.

Ta książka daje ci jako rodzicowi solidne narzędzie: strategie, które pomogą radzić sobie z piętrzącymi się problemami i pokażą, jak umiejętnie przekazywać dzieciom wartości i wzmacniać nadszarpnięte codziennymi zmaganiami więzi rodzinne, z pełnym szacunkiem zarówno dla potrzeb dzieci, jak i dorosłych. Bo wprawdzie nie ma uniwersalnego przepisu na dobre życie, ale nawet najtrudniejszą i najbardziej skomplikowaną codzienność można oswoić, pod warunkiem że włoży się w to dużo serca, wytrwałości i… odrobinę wiedzy.

Książka sięga do problemów, w których niejednokrotnie dorośli muszą najpierw zmierzyć się z własnymi słabościami i wątpliwościami. W niezwykle wyważony, pełen życzliwości i prostoty sposób autorka ukazuje konkretne sytuacje, kiedy górę mogą wziąć niekontrolowane reakcje dorosłych, wywołane lawiną emocji, oraz obrazuje sposób ich odbierania przez dzieci. Pierwotną motywacją, z jaką rodzic sięgnie po tę książkę, jest poszukiwanie pomocy dla dziecka, jednak przesiąknięta empatią i szacunkiem (również do samego siebie) lektura sprawi, że dorosły zacznie dostrzegać istotną zależność pomiędzy zachowaniami dziecka a własnymi.

z recenzji psycholog B. Klimek

I
Solidne fundamenty,

czyli co nas łączy i kształtuje

Spis treści

Postawy rodzicielskie Czy moje dziecko będzie mnie naśladować?

Rodzic niemal idealny Czy rodzice popełniają błędy?

Posłuszeństwo nie zawsze bezwzględne Czym jest autorytet rodzicielski?

Płeć mózguCzym chłopcy różnią się od dziewczynek?

Postawy rodzicielskie

Czy moje dziecko będzie mnie naśladować?

Rozumiejąc i akceptując uczucia dziecka i własne, pozwalając je wyrażać w sposób możliwy do zaakceptowania i wyrażając je samemu, rozwijasz samoświadomość dziecka, czyli umiejętność rozpoznawania własnych stanów emocjonalnych i stanów emocjonalnych innych oraz radzenia sobie z nimi.

M. Wiśniewska-Koszela, Szkolny start dziecka

Niektóre dzieci są ciekawe świata, cały czas zadają pytania, poruszają trudne tematy, bo chcą wiedzieć więcej i więcej. Zdarzają się też takie, które dowiadują się wielu rzeczy niejako przypadkiem, dlatego że ktoś inny o to zapytał albo akurat został poruszony interesujący je temat. Choć badanie otoczenia to rzecz zupełnie naturalna, żadne dziecko nie przychodzi na świat z wrodzoną ciekawością poznawczą. Tę cechę w dużej mierze wyrabiają nawyki i postawy prezentowane przez rodziców oraz środowisko, w którym maluch dorasta. Jeśli w domu jest mnóstwo tematów tabu, dziecko będzie szukało odpowiedzi poza nim, na przykład wśród rówieśników czy w internecie, a wówczas narażone jest na powielanie błędnych informacji i interpretacji, szukanie na oślep i utratę zaufania do rodziny. Oparcie w dorosłych jest dziecku niezmiernie potrzebne.

Przyjmij zasadę, że nie ma głupich pytań, że każdy może je zadawać i nawet jeśli nie znasz od razu odpowiedzi, wspólnie zabieracie się za jej poszukiwanie. Taka postawa szybko zaprocentuje u dzieci poprawą wyników w nauce, lepszym kontaktem z otoczeniem, chęcią podejmowania nowych wyzwań, eksperymentowania i akceptowania różnych punktów widzenia. Co więcej, w zależności od tego, jak ty traktujesz dzisiaj ich dociekliwość, tak one będą ją później rozwijać, a potem odnosić się do własnych dzieci. Unikanie trudnych tematów być może jest dobrym rozwiązaniem na chwilę, kiedy jesteś zmęczony, skrępowany lub zawstydzony, bo nie znasz odpowiedzi, jednak na dłuższą metę przynosi same straty.

Cała trudność polega na tym, że postawa rodzicielska powinna być elastyczna. Inaczej przecież rozmawia się z przedszkolakiem, a inaczej z dorastającym nastolatkiem. Nie ma jednej, prostej recepty na to, jak bardzo szczegółowo przedstawiać dzieciom konkretne tematy, czy ich na przykład wcale nie poruszać, skoro dziecko nie pyta, a zatem może nie jest ich ciekawe. Jedyną wskazówką może być podążanie za zainteresowaniem dziecka. Prawidłowa, wspierająca postawa rodzicielska dodaje mu otuchy oraz zachęca do stawiania pytań i poszukiwania na nie odpowiedzi. Nieprawidłowa może doprowadzić do lęku przed otaczającym światem.

Pozytywne postawy rodzicielskie – co to właściwie znaczy?

Dawanie swobody działania, myślenia, zadawania pytań – to podstawa. Kiedy dziecko wie, że rodzic nie unika konfrontacji z trudnymi kwestiami, a świat jest miejscem, którego poznawanie przynosi wiele radości, chętnie i często będzie to robić. Swoboda nie oznacza bezstresowego wychowania ani pozwalania na wszystko. Powinna to być raczej zachęta do badania świata pod czujnym okiem rodzica, który w razie zagrożenia zainterweniuje. Dawania swobody rodzice muszą się nauczyć. Najczęściej bowiem jesteśmy przyzwyczajeni do chuchania i dmuchania na pociechę. Nie ma się co dziwić, bombardowani przez media drastycznymi doniesieniami łatwo popadamy w paranoję i poddajemy się niepotrzebnym lękom. Pozwalanie na wiele nie oznacza jednak całkowitego braku kontroli.

Nie możesz dziś ubrać spódniczki, bo jest straszny mróz. Możesz za to wybrać, czy założysz zielone spodnie, czy te różowe. A pod nie możesz wybrać twoje ulubione rajtuzy.

Uznanie praw dziecka to kluczowa sprawa w dobrych z nim relacjach. Mało kto zastanawia się nad tym, jakie nieletni mają właściwie prawa. Nie ma też sensu przybijać na ścianie Karty Praw Dziecka i przy każdej wymianie zdań odwoływać się do tych regulacji. Raczej chodzi o poszanowanie godności dziecka jako człowieka. Z jednej strony otwiera to jego umysł na zastanawianie się nad wartościami w życiu, z drugiej – daje poczucie bezpieczeństwa. Szukanie kompromisów i prowadzenie partnerskich rozmów przynosi zaskakujące rezultaty w sferze budowania świadomości i własnej wartości dzieci. Nie boją się one wówczas zadawać pytania i szukać na nie odpowiedzi różnymi, niekoniecznie najprostszymi drogami.

Rozumiem, że nie chcesz być zmuszany do jedzenia szpinaku, bo ci nie smakuje. Przed kolacją proponuję pobuszować w książkach i sprawdzić, czym smacznym można go zastąpić.

Kiedy naprawdę nie masz czasu…

„Gdy rodzice nie mogą dostatecznie zapewnić dziecku swej obecności, gdy rzeczywiście nie znajdują dla niego czasu […], lepiej ofiarować mu częściej krótkie dobre chwile niż rzadkie dłuższe okresy, pomiędzy którymi narasta napięcie w relacjach rodzice–dziecko” [M.-C. Beliveau, Jak pomóc dziecku w problemach szkolnych, Klub dla Ciebie, Warszawa 2005.].

Akceptacja rozwijającej się osobowości dziecka nie jest sprawą łatwą. Rodzice muszą nastawić się na ciągły progres i nadążanie za uwarunkowaniami osobowościowymi dziecka, które zaskakująco szybko może przestać być niewinnym maleństwem i zamienić się w dociekliwego badacza rzeczywistości. Taki badacz ma prawo do popełniania błędów i przekraczania granic, nawet do łamania reguł. Musi też wiedzieć, że oprócz konsekwencji postępowania (niekoniecznie miłych) zawsze odczuje bliskość rodziców, którzy stoją za nim murem i są gotowi wspierać jego rozwój i ciekawość świata.

Rozumiem, że chciałeś sprawdzić, czy szczypanie zaboli kota, jednak na przyszłość pamiętaj, że zwierzęta dokładnie tak samo jak ludzie odczuwają ból. Skoro ty nie lubisz być szczypany, bo to boli, kot także może tego nie lubić. Dlatego właśnie cię podrapał, bo chciał się obronić.

Z powyższą postawą wiąże się kolejna – współdziałanie. Dzieciak zadający pytania nie robi tego po to, by denerwować rodziców, ale po to, by poznać świat. Współdziałanie można zatem rozumieć jako podążanie za jego ciekawością i pomoc w odkrywaniu tajemnic świata, nie tylko przez rozmowę, ale także przez propozycje zabaw, eksperymentów, pokazywanie nowości. Kiedy jednak dziecko nie jest gotowe na pewne wyzwania, nie należy go do nich na siłę nakłaniać, bo efekt będzie odwrotny do zamierzonego. Partnerzy nie zmuszają się do niczego, a w trudnych chwilach współpracują bez narzucania własnej woli drugiej stronie [M.Ziemska (red.), Dziecko i rodzina, PWN, Warszawa 1986.].

A jak myślisz, dlaczego ślimak nosi swój domek na grzbiecie? Czy to wygodne rozwiązanie? A może spróbujemy iść tak wolno jak ślimak? Nie jestem pewna, jak dobrze widzi ślimak, możemy to wspólnie sprawdzić w książce po powrocie do domu.

Jak uniknąć nieprawidłowych postaw rodzicielskich?

Wystrzegaj się nadmiernej ochrony dziecka przed światem zewnętrznym. Nie wynika ona ze złej woli, ale często właśnie z ogromnej miłości i lęku o dobro pociechy. Tutaj pracować nad sobą będziesz ty, nie dziecko – musisz przezwyciężyć własne obawy i pozwolić mu badać rzeczywistość, potykać się, popełniać błędy. Oczywiście nie chodzi o to, by pozwolić trzylatkowi bawić się zapałkami, ale pokazanie mu, co się stanie, i wyjaśnienie konsekwencji nie prowadzi jeszcze do katastrofy.

Dziecko przyzwyczajone, iż zawsze ktoś nad nim czuwa, może mieć trudności z osiągnięciem dojrzałości przedszkolnej lub szkolnej. Może też podświadomie oczekiwać od otoczenia wytyczania celów, łatwo się poddawać, nie wierzyć we własne możliwości. Może też być tak, że dziecko nadmiernie chronione ma wypaczone, przesadnie wybujałe poczucie własnej wartości i nie potrafi realnie oceniać zachowań i sytuacji – konfrontacja z rzeczywistością i rówieśnikami szybko sprowadzi go na ziemię. Niestety najczęściej wiąże się to z cierpieniem. Bywa, że przy rodzicach dziecko jest pewne siebie, ale pozostawione samo z problemem lub konkretną sytuacją – zupełnie sobie nie radzi. Im częściej odczuwa niepewność i niepokój, tym gorzej wpływa to na jego samopoczucie.

Szkodzisz: Nie wspinaj się na te drabinki, bo zaraz spadniesz!

Pomagasz: Jeśli chcesz, to spróbuj wejść na tę wyższą drabinkę, ja w razie czego ci pomogę, będę cię asekurować.

Uważaj, by nie stawiać zbyt wysokich wymagań. Łatwo zniechęcić dziecko do zadawania pytań, jeśli zasypuje się je odpowiedziami niedostosowanymi do poziomu jego rozwoju, i zdusić naturalną ciekawość, stawiając przed zbyt trudnymi wyzwaniami. Często rodzice mają tendencję do proponowania zabawy w eksperymenty, których dziecko kompletnie nie rozumie. Jeśli obserwujemy powstawanie kryształków soli, to kilkulatek nie od razu musi znać cały proces fizyczny i chemiczny, który zachodzi podczas tego doświadczenia. Równie dobrze zainteresowanie może pobudzić samo ich tworzenie, w formie zabawy. Taka postawa wpływa na rozwój ciekawości poznawczej, która da później rezultaty w postaci łatwiejszego przyswajania wiedzy. Zbyt wysokie wymagania prowadzą do nerwic, nadwrażliwości, a wręcz przewrażliwienia w pewnych kwestiach. Dziecko najczęściej odczuwa na tym tle różnego rodzaju lęki, które ciężko mu przezwyciężyć, co wpływa na jego osiągnięcia w przedszkolu czy szkole. Na przykład może uważać, że gdy tylko przestanie być najlepszym uczniem w klasie, to rodzice przestaną je kochać.

Szkodzisz: Mówiłam ci tysiąc razy, jak wygląda literka K, a ty wciąż zapominasz! Pomyśl chwilę, zanim zapytasz jeszcze raz.

Pomagasz: A może ułożymy literkę K na dywanie? Możemy do tego użyć klocków albo makaronu. To będzie bardzo smaczna literka.

Często nieświadomie sprawiamy, że dziecko czuje się odrzucone. Pamiętaj, że nie liczą się tu twoje subiektywne odczucia, tylko właśnie dziecka. Czasem czuje się ono odrzucone z zupełnie niezrozumiałych dla rodziców powodów, na przykład kiedy mama i tata bardzo dużo pracują, czytają gazetę podczas posiłków i rozmów, odsyłają do oglądania bajek, kiedy dzieciak zadaje trudne pytania, lub po prostu kwitują je stwierdzeniem: „Jesteś jeszcze na to za mały”, „Nie zawracaj mi głowy, nie mam teraz czasu”. Takie odtrącenie kształtuje w dziecku określony sposób myślenia i wywołuje określone zachowania: agresję, nieumiejętność mówienia o emocjach, zakłamanie, a także prowadzi do bezradności i nieradzenia sobie z rozwiązywaniem problemów.

Inna sprawa to świadome lekceważenie i ignorowanie potrzeb dziecka. Wtedy pośród wielu innych problemów dziecka (nieufność, osamotnienie, depresja) brak odpowiedzi na pytania wydaje się mało istotny.

Szkodzisz: Jesteś jeszcze za mały, by zrozumieć proces powstawania deszczu.

Pomagasz: A może zrobimy eksperyment i sam zobaczysz, jak powstają krople deszczu?

Dla dziecka dużym problemem może być unikanie kontaktu przez rodzica. W epoce funkcjonowania wielu małżeństw rozwiedzionych to dość częsty grzech tatusiów, którzy najczęściej nie mają czasu na spotkania z pociechami. Kiedy kolejny raz z powodu pracy, nowej znajomości, wyjazdu służbowego zostaje odwołany wspólny weekend lub spotkanie, dziecko może to odbierać jako unikanie go, wręcz odrzucenie. Bywa też, że rodzice faktycznie unikają kontaktów, zastępując rozmowy i okazywanie czułości prezentami, oglądaniem bajek w telewizji czy zapraszaniem każdego dnia kolegów. Odrzucone dziecko, najczęściej wychowywane przez nianie lub babcię, nie będzie miało zaufania do rodziców i w trudnym momencie nie przyjdzie zadać pytania. Unikanie wspólnych spraw rodzinnych powoduje, że dziecko nie czuje żadnej więzi i po prostu w przyszłości nie będzie zainteresowane tym, co się dzieje w rodzinie, a także tym, co spotyka otaczające je osoby. Taka postawa prowadzi do huśtawek emocjonalnych i nieumiejętności planowania własnych działań. Dziecko nie bardzo potrafi obiektywnie ocenić sytuację lub zachowanie, dlatego często popada w konflikty z otoczeniem. Nie jest też wytrwałe ani cierpliwe, za to skłonne do kłamstw i fantazjowania na wybrane tematy, o których ciężko mu mówić wprost.

Szkodzisz: Nie możemy dziś iść do kina – wiem, że obiecałam, ale szef zawalił mnie robotą. Możesz za to spędzić wieczór, grając na komputerze, przecież lubisz.

Pomagasz: Możemy dziś wyskoczyć do kina, jednak potem będę potrzebowała twojej pomocy, bo mam jeszcze sporo pracy. Pomożesz mi szybko przygotować kolację i ponaklejasz znaczki na świąteczne kartki, dobrze? Ja w tym czasie popracuję i wieczór będziemy mieli dla siebie.

Zastanów się, czy naprawdę macie dobre relacje, czy tylko stwarzasz pozory kontaktów z dzieckiem. Niby wspólnie spędzacie czas, jednak zawsze myślami jesteś gdzieś daleko? Wspólne przebywanie w domu nie oznacza jeszcze dobrych kontaktów. Karanie, nagradzanie i krzyczenie niejako automatycznie, z przyzwyczajenia, również nie wnoszą w życie dziecka żadnych wartości ani nie sprzyjają więzi. Wyznacznikiem budowania dobrych kontaktów jest umiejętność słuchania i rozmawiania na trudne tematy oraz okazywanie czułości każdego dnia – nie tylko w wyjątkowych chwilach.

Szkodzisz: Cały dzień siedzisz przed telewizorem, zajmij się czymś.

Pomagasz: Wystarczy już tego oglądania, ubieraj buty, idziemy do parku pojeździć na rowerach.

Spis treści

Po co ci ta książka?

I Solidne fundamenty,

czyli co nas łączy i kształtuje

Spis treści

Postawy rodzicielskie

Czy moje dziecko będzie mnie naśladować?

Pozytywne postawy rodzicielskie – co to właściwie znaczy?

Kiedy naprawdę nie masz czasu…

Jak uniknąć nieprawidłowych postaw rodzicielskich?

Rodzic niemal idealny

Czy rodzice popełniają błędy?

Wychowanie przez przepraszanie

Czy przyznając się do błędu, stracę w oczach dziecka autorytet?

Sytuacja naprawcza: jak przeprosić dziecko?

Jak uniknąć błędów w rozmowach z dzieckiem?

Posłuszeństwo nie zawsze bezwzględne

Czym jest autorytet rodzicielski?

Czy istnieją negatywne autorytety?

Jak uniknąć błędów związanych z budowaniem autorytetu dobroci?

Jak uniknąć błędów związanych z budowaniem autorytetu przekupstwa?

Jak uniknąć błędów związanych z budowaniem autorytetu przemocy?

Jak uniknąć błędów związanych z budowaniem autorytetu megalomanii?

Jak uniknąć błędów związanych z budowaniem autorytetu moralizowania?

Jakie są dobre autorytety rodzicielskie?

Jak uniknąć błędów związanych z budowaniemautorytetu moralności?

Jak uniknąć błędów związanych z budowaniemautorytetu wiedzy i kultury?

Jak rozmawiać z dzieckiem, jeślichcesz być autorytetem?

Płeć mózgu

Czym chłopcy różnią się od dziewczynek?

Szerszy kontekst

Różnice wśród rówieśników

Dlaczego oni wszystko psują?

Mocne strony

Nie będę się z nim bawić!

Mały beksa czy twardziel?

Jak uniknąć błędów związanychz identyfikacją z płcią?

IIEmocje,

czyli to, co najtrudniej opisać

Spis treści

Miłość

Skąd się bierze to ciepło w sercu?

Co to jest miłość? – definicja słownikowa

Rozmawiaj z dzieckiem o emocjach

Poczucie przynależności do rodziny budujefundamenty miłości

Jak uniknąć błędów związanych z rozluźnieniem więzi rodzinnych?

Zazdrość

Czy nowe dziecko w rodzinie musi oznaczać kłopoty?

Jak rozmawiać z dzieckiem o nowym członku rodziny?

Zazdrość ma różne oblicza

Jak budować więź między rodzeństwem?

Nic na siłę!

Jak to jest być starszym bratem lub siostrą?

Jak odciąć pępowinę?

Jak sobie radzić, gdy dziecko jest na „nie”?

Uczciwość

Czy złamanie obietnic może ujść na sucho?

Co czuje dziecko, którego rodzice nie dotrzymują obietnic?

Innym razem

To przez ciebie

Jeśli ładnie zjesz

Takie jest życie

Jak składać obietnice, by nauczyć dzieckouczciwości?

Szacunek

Czy oznacza bezgraniczne posłuszeństwo?

Dlaczego dzieci nie okazują nam szacunku?

Nie pękaj!

Jak nie polec przy budowaniu szacunku?

Lęk

Jak walczyć ze strachami?

Czy strach i lęk to to samo?

Strachy na Lachy

Czego właściwie może bać się dziecko i dlaczego?

Jakie mogą być objawy lęków dziecięcych?

Jak pomóc dziecku w walce z lękami?

Jak uniknąć generowania dziecięcych lęków?

IIISprawy wewnętrzne,

czyli to, o czym często wolimy milczeć

Spis treści

Kłótnie rodziców

Czy ktoś musi mieć zawsze ostatnie słowo?

Czy kłótnia oczyszcza atmosferę?

Jak się kłócić przy dziecku?

Co zrobić, kiedy dziecko było świadkiem kłótni po raz pierwszy?

Co czuje dziecko, kiedy widzi kłócących sięrodziców?

Co czuje dziecko, kiedy jest częstymświadkiem kłótni?

Jak nie pogłębiać lęków dziecka związanychz kłótniami rodziców?

Zasady prowadzenia sporów przy dzieciach

Czy istnieją konstruktywne kłótnie?

Jak uniknąć destrukcyjnej awantury?

Awantury dzieci

Kiedy oni się pozabijają?

Dlaczego jemu wolno więcej?

Dlaczego jego kochasz bardziej?

Dlaczego on zabiera moje rzeczy?

Dlaczego ona na mnie skarży?

Jak uniknąć powstania między dziećmiprzepaści?

Seks

Skąd się biorą dzieci?

Pierwsza reakcja

Przykład z góry

Niezbyt wiele detali

Jakich informacji o sprawach płci potrzebuje dziecko?

Jak się przygotować do trudnej rozmowy?

Jak uniknąć błędów w rozmowach o seksie?

Przemoc

Czy mogę pluć na brata?

Co to jest przemoc?

Jakie są konsekwencje stosowania przemocy wobec dziecka?

Dlaczego zaprzecza?

Oko za oko

Sposoby usprawiedliwiania przemocy stosowane przez dorosłych

Jak uniknąć nieświadomego stosowania przemocy?

Molestowanie

Czym jest zły dotyk?

Co to jest molestowanie seksualne dzieci?

Jak rozmawiać o złym dotyku?

Dlaczego dziecko nie chce rozmawiać o złym dotyku?

Jak przygotować grunt do obrony przed pedofilem?

Co powinno cię zaniepokoić?

Jak reagować na niepokojące sygnały?

Jak nie popełnić błędu podczas rozmowy o krzywdzie?

Pieniądze

Czy wiesz, co kryje skarbonka dziecka?

Skąd dzieci mają pieniądze?

Czy dawać dziecku kieszonkowe, skoro wydaje je na bzdury?

Jakie kwoty i jak często?

„Many, many, many…”

Czy płacić dziecku za pracę?

Jak uniknąć błędów w rozmowie o pieniądzach?

IVKataklizmy,

czyli kiedy świat się wali

Spis treści

Rozwód

Jak pomóc dziecku rozwodzących się rodziców?

Rozwód – czyli co?

Jak mówić o rozwodzie?

Nie za dużo informacji

Daję radę!

Akcja – reakcja

Czy będę kiedyś szczęśliwy?

Jak uniknąć błędów, rozmawiając o rozwodzie?

Nowa rodzina

Co to za facet kręci się po naszej kuchni?

Czego tu się obawiać?

Kiedy powiedzieć o nowym związku?

Czy on mnie w ogóle kocha?

A co, jeśli dziecko się buntuje?

Nie kupuj miłości

Jak uniknąć błędów w relacjach z przybranym dzieckiem, czyli ciosy poniżej pasa

Jak skleić dwie rodziny?

Fazy integracji zrekonstruowanej rodziny

Utrata pracy

To z czego my teraz będziemy żyć?

>Po co Jasia niepokoić…

Jak rozmawiać z dzieckiem o utracie pracy?

Jak uniknąć błędów w sytuacji braku pracy?

Strach przed lekarzem

Czy ta strzykawka musi być taka wielka?

Przygotowanie do wizyty

Kto się naprawdę boi?

Jak pomóc przezwyciężyć strach?

Czy będzie bolało?

A co po wizycie?

Jak uniknąć błędów związanych z wizytą u lekarza?

Pobyt w szpitalu

Jak oswoić szpitalne strachy?

Oswajanie

Jak rozmawiać o rzeczach nieprzyjemnych?

Strach ma wielkie oczy!

Jakie lęki towarzyszą dziecku podczas długotrwałej choroby?

Jak nie utrudniać dziecku przetrwania pobytu w szpitalu?

Śmierć

Czy w niebie mieszkają tylko anioły?

Czy okazywać silne emocje przy dziecku?

Żałoba

Etapy żałoby

Jak nie pogłębiać traumy w sytuacji choroby lub śmierci w rodzinie?

VŚwiat dookoła,

czyli jak wychować dobrego człowieka

Spis treści

Przyjaźń

Dlaczego kumple są czasem ważniejsi niż mama?

Jak wyjaśnić dziecku, kim jest przyjaciel?

Po co dziecku przyjaciele?

Jak wspierać dziecko w nawiązywaniu przyjaźni?

Jak wspierać dziecko w pielęgnowaniu przyjaźni?

Jak nie zniechęcić dziecka do zdobywania nowych przyjaciół?

Egoizm

Jak nie wychować samoluba?

Dlaczego moje dziecko jest samolubne?

Egoista czy nie – oto jest pytanie

Jak postępować, by dziecko nie stało się sobkiem?

Jak nie popełnić błędów przeciwko empatii i altruizmowi?

Tolerancja

Czy mama Murzynka może być biała?

Rodzimy się pozbawieni uprzedzeń

Przykład idzie z góry

Jak uniknąć błędów nietolerancji?

Kradzież

Skąd się biorą złodzieje?

Czy dziecko wie, że tak nie wolno?

Karać czy nie karać?

Jak wychować dziecko szanujące cudzą własność?

Jak dzieci tłumaczą kradzieże?

Jak uniknąć błędów w rozmowie o poszanowaniu cudzej własności?

Komputer

Jak oderwać dziecko od klawiatury?

Miłe złego początki

Kiedy można mówić o symptomach uzależnienia?

Jak oderwać dziecko od klawiatury?

Jak nie popełnić błędów w sprawie komputera?

Natura

Czego może nauczyć drzewo?

Rozbudzanie zmysłów i wartości

Jak rozmawiać z dzieckiem o ekologii?

Jak zachęcić dziecko do poznawania przyrody?

Jak uniknąć błędów w uwrażliwianiu na przyrodę?

Wiara

Po co Bóg stworzył piekło?

Pierwsze: nie zniechęcaj!

Jak mówić, by dzieci rozumiały?

Jak nie zniechęcić dziecka do zgłębiania tajemnic wiary?