© Copyright by Wydawnictwo Kosmos Kosmos

© Copyright do tekstu by Wiesław Weiss

Redakcja: Paulina Wierzbicka

Projekt graficzny: Radosław Ślusarczyk

Skład i łamanie: Radosław Ślusarczyk

ISBN 978-83-926991-6-3

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.

Jak powstają twoje teksty – gdy mnie ktoś tak spyta

Zakurwię z laczka i poprawię z kopyta

Kazik („12 groszy”)

WSTĘP

Czy można opowiedzieć interesująco o dwustu, ponad dwustu piosenkach? W przypadku zespołu takiego jak Kult można, bo za każdym dokonaniem zespołu kryją się inne inspiracje, inne wspomnienia, inne anegdoty. Czasem zabawne, kiedy indziej gorzkie i smutne, zawsze zajmujące. Zazwyczaj nieznane, często opowiedziane po raz pierwszy.

Wielkie dzięki muzykom kolejnych składów Kultu, od najdawniejszego po obecny, oraz wszystkim z ich otoczenia, którzy zgodzili się podzielić ze mną, a za moim pośrednictwem z tymi, dla których muzyka zespołu jest ważna, swoimi wspomnieniami na temat wspólnej przeszłości i wspólnych dokonań.

Czy udało mi się wyciągnąć od nich wszystko, co w takiej książce powinno się znaleźć? Na pewno uzyskałem więcej, niż mogłem się spodziewać.

Czy jest to książka wyłącznie dla fanów Kultu? Dla nich na pewno, ale myślę, że nie tylko. Muzyka zespołu jest przecież zjawiskiem tak niezwykłym i tak znaczącym w pejzażu polskiej popkultury, że wstyd jej nie znać. Owszem, można tych piosenek nie lubić, można nie podzielać wizji świata, jaka się z nich wyłania, można oburzać się na mocne słowa, które w nich padają. Ale nie znać – nie przystoi.

Pierwsze wydanie „Białej księgi”, z 2009 roku, miało postać bogato ilustrowanego albumu. Żałuję, że w edycji obecnej mogliśmy zachować jedynie wybrane fotografie. Zależało nam jednak na tym, by książka miała w tej wersji bardziej przystępną cenę i tym samym stała się dostępna także dla tych, którzy wcześniej nie mogli sobie pozwolić na jej zakup.

Zgodnie z życzeniem Kazika tekst został zachowany w postaci z wydania pierwszego, a wzbogaciło go jedynie omówienie muzyki Kultu, która trafiła na rynek od tamtej pory.

Wiesław Weiss

Wszystko zaczęło się, jak wiadomo, od fascynacji punk rockiem. Kazik, wspominając swój pierwszy kontakt z muzyką Sex Pistols, nawet dziś nie potrafi opanować emocji. Mówi: Kiedy włączyłem „Never Mind The Bollocks”, kurwa, po minucie wiedziałem, że to jest to. Jak się zaczęło „Holidays In The Sun”, padłem z rozdziawioną gębą. I kontynuuje: W międzyczasie pojechałem na koncert Boorsów do Anina – Boors to był późniejszy Kryzys. Tam się trochę zintegrowałem z tą załogą. I wiedziałem, że chcę tak wyglądać i że chcę mieć zespół. Co prawda nie umiałem na niczym grać, ale to, jak się przekonałem, nie jest konieczny warunek. I dosyć szybko założyliśmy Poland...

Z ROZDZIAWIONĄ GĘBĄ • OD SŁOWA DO SŁOWA • ODSĄDZENI OD CZCI I WIARY • ŻELAZO I SIARKA

Była wiosna 1979 roku. Na świecie fala punk rocka wydawała się opadać. Nie było już Sex Pistols – śmierć Sida Viciousa okazała się ostatecznym ciosem dla zespołu. Damned zdążyli się rozpaść i reaktywować, ale nikt nie oczekiwał, że jeszcze powalą świat na kolana. Pożegnalny koncert zagrali Sham 69, a zapowiadana przez nich na jesień płyta „The Adventures Of The Hersham Boys” miała być ostatnią. The Clash zebrali nie najlepsze recenzje za metalowo brzmiący album „Give ’Em Enough Rope” i nie bardzo było wiadomo, czego oczekiwać po następnym. I tak dalej, i tak dalej. Tymczasem w Polsce punk na dobrą sprawę ciągle jeszcze nie eksplodował. Ale też miał do nas bardzo utrudnioną drogę. Radio programowo tej muzyki nie grało, poza jakimiś przypadkowymi i zazwyczaj mniej interesującymi kawałkami. Płyty były niedostępne – poza giełdami, gdzie można było kupić tytuły ściągane prywatnie z Zachodu, ale za astronomiczne kwoty, sięgające nawet połowy przeciętnej miesięcznej pensji. A jednak i u nas zaczęły się pojawiać punkowe zespoły, działające od przypadku do przypadku, dysponujące lichym sprzętem i zazwyczaj reprezentujące poziom nieco powyżej amatorskiego. Irek Wereński, zwany Jeżykiem, który w tym ruchu uczestniczył jako basista Kryzysu, a później także Polandu, opowiada: Stanowiliśmy taką grupę ludzi, którzy się poznali w szkole, ewentualnie na giełdzie płyt w Hybrydach czy na Wolumenie. Połączyły nas wspólne zainteresowania muzyczne. I na zasadzie „zrób to sam” tworzyliśmy zespoły. Koncertów było mało, a więcej zamieszania typu: kapele powstawały, grały jeden koncert, grały dwa, zmieniały składy, rozwiązywały się. W ten nurt wpisał się też Poland.

Bezpośrednim motywem utworzenia zespołu był spór o dziewczynę. Darek Gierszewski, inny uczestnik ruchu – perkusista Fornitu, a później Polandu – opowiada: Kazik chodził do Reja, a w Reju uczyli się również Robert Brylewski i Robert Schmidt. Brylewski i Schmidt rywalizowali o tę samą dziewczynę – Kasię Terechowicz. W pewnym momencie Brylewski zaczął grać w The Boors. Zresztą to ja go do nich przyciągnąłem, poznałem z Markusem, czyli Markiem Iwańczukiem, który grał na gitarze basowej, i z Kamilem Stoorem, który grał na perkusji. Na początku sam usiłowałem śpiewać, ale okazało się, że w ogóle nie mam do tego talentu. W każdym razie, kiedy Brylewski został wokalistą i gitarzystą The Boors, Schmidt postanowił założyć z Kazikiem zespół.

Tak zapamiętał to Kazik: Robert Schmidt był moim kolegą z klasy. Wiadomo było, że na normalnego, pracującego na etacie człowieka nie wyrośnie. Zresztą szybko mu się zmarło, bo korzystał z życia pełnymi garściami. A do naszej szkoły chodził też Robert Brylewski. I w pewnym momencie odbił Schmidtowi dziewczynę, Kasię Terechowicz. Był już wtedy gitarzystą Boorsów. A może to był Kryzys? Chyba tak, bo oni nazwali się Kryzys przed takim koncertem w Remoncie, poprzedzonym wstępem naukowym przez Zbigniewa Hołdysa. I Schmidt zaczął strasznie naciskać, żeby założyć zespół. W tej załodze punkowej się kręciliśmy. No i tak od słowa do słowa zaczęła się rozmowa. I szukanie nazwy. Różne braliśmy pod uwagę, nawet Saturator. W końcu zdecydowaliśmy się na Poland. Ale to nie było coś, co miało jakiekolwiek znaczenie ideologiczne, to nie było coś, co super brzmiało. To było... najmniejsze zło. Tak jak później Kult.

Był więc pomysł, była nazwa, ale zespół tak naprawdę powstał kilka miesięcy później, po wakacjach. Kazik: Trochę się z tym Polandem bujaliśmy, w ogóle nie grając. A we wrześniu, bez żadnej próby, zadebiutowaliśmy w Grodzisku Mazowieckim (obok Kryzysu, a także Mono Maćka Góralskiego i Jeżyka). Robert Schmidt na minutę przed wyjściem na scenę wyznał, że kłamał, że umie grać na basie, a tak naprawdę to ma instrument pierwszy raz w ręku. Koncert był, jaki był. Na szybko załatwiliśmy gitarzystę, niejakiego Pietrachę – Maćka Ziemskiego. Drugi kolega z ogólniaka, Paweł Wiechowski, grał na perkusji. Było to oczywiście coś kompletnie niezjadliwego, lecącego nawet nie free jazzem i nie free rockiem, a jakimś tam free free punkiem. Zostaliśmy opluci, obrzuceni papierem toaletowym i odsądzeni od czci i wiary. Ale to nas tylko zmobilizowało do stworzenia bardziej konkretnego zespołu. Wtedy się zebraliśmy i mieliśmy już w miarę regularne próby.

Pietracho po tym pierwszym koncercie zniknął z pola widzenia. Tak naprawdę nie miał zresztą czego w Polandzie szukać. W rzeczywistości był folkowcem, nie punkowcem. Barierą była też różnica wieku. Pietracho był już doświadczonym muzykiem. A Poland powstał jako zespół uczniowski. Kazik podkreśla: Wszystko to się działo w IX liceum imienia Mikołaja Reja, gdzie byłem i ja, i Schmidt, i Wiechowski, i Jacek Zaniewski, który wkrótce potem został gitarzystą Polandu, i Piotrek Redzimski, który troszeczkę później doszedł jako drugi gitarzysta... Nie mówiąc o Robercie Brylewskim i jego bardzo bliskim koledze Robercie Sobocińskim, którzy pierwsi z tym punk rockiem wkroczyli do szkoły.

Warto też przytoczyć inną jego wypowiedź, która daje wyobrażenie o atmosferze panującej wówczas w IX liceum imienia Mikołaja Reja, prowokującej do sprzeciwu, a czy można sobie wyobrazić lepszą pożywkę dla punk rocka niż młodzieńcza buta? Kazik wspomina: Rej był szkołą o wysokiej marce, ale w momencie, kiedy ja zacząłem się zbliżać do wieku licealnego, tę markę utracił i stał się jednym ze słabszych ogólniaków, ze słynnym na całą Warszawę bałaganem nie do opanowania. Mówili, że dyrektor w ogóle nie panuje nad anarchią uczniowską, nauczyciele działają sobie a muzom. Równocześnie z moim przyjściem do Reja pojawił się jednak nowy dyrektor, ostry koleś, który słynął z tego, że porządkował takie sytuacje – przyszedł z liceum Zamojskiego, gdzie taką rzecz wykonał. Okazał się potworem. Wypalał ten bałagan żelazem i siarką. Przez cztery lata mojego pobytu w Reju z mojej klasy wylecieli wszyscy fajni chłopcy...

NUDA, NUDA OTACZA NAS • PROFILAKTYCZNE WYBICIE SZYB • GRAĆ NIE POTRAFIĄ, A SIĘ PCHAJĄ

Jesienią 1979 roku Poland na krótko zadomowił się w domu kultury na Muranowie i przystąpił do pracy nad repertuarem. Zaczął od przygotowania własnych wersji kawałków punkowych, jak „Cretin Hop” i „Rockaway Beach” Ramones (po dopisaniu polskich tekstów pierwszy stał się „Plamą”, ze słowami: Kiedyś zwieję z domu lub powieszę się/Czy któryś z was durnie rozumie mnie?, drugi przeobraził się w „Gdzie ja mam iść” ze słowami: W domu nie ma siedzieć co/Ałła Pugaczowa śpiewa w radio/Gdzie ja mam iść?/Gdzie, gdzie, gdzie ja mam iść?) czy „If The Kids Are United” Sham 69. Stworzył też pierwsze własne numery. Zazwyczaj były to kompozycje Wiechowskiego, jak „Młodzi warszawiacy” z tekstem Kazika, całkowicie oryginalna, i „Miasto płonie” z tekstem Plastika Starszego, będąca swobodną parafrazą „London’s Burning” The Clash. Obie są dostępne w młodzieńczych wersjach na płycie dodanej do książki Leszka Gnoińskiego „Kult Kazika” (pierwsza została też nagrana na żywo na „Tan”, a cytat z drugiej pojawił się po wielu latach w utworze „Bracia” na „Poligono Industrial” – wraz z cytatem z innego „Miasta płonie”, pióra Maćka Góralskiego). W tym czasie powstały też kompletnie już dziś zapomniane utwory „Goryl” bez słów i „Myśl”, którego refren brzmiał: Szarzyzna, szarzyzna wokół nas, wokół nas/Nic się nie dzieje, kurwię was, kurwię was/Nuda, nuda otacza nas...

W tym czasie Poland miał już w miarę stabilny skład. Śpiewał oczywiście Kazik, bębnił nadal Paweł Wiechowski, a na gitarach grali Jacek Zaniewski i Piotrek Redzimski. Niestety, Schmidt ostatecznie zrezygnował i trzeba było znaleźć basistę. Tym pilniej, że...

Mieliśmy zadebiutować w kwietniu ’80 dwoma koncertami w Starej Prochowni – opowiada Kazik. Pech chciał, że dwa dni wcześniej dosyć poważnie zachorowałem na mononukleozę i wylądowałem na oddziale zakaźnym szpitala na Kasprzaka. Błyskawicznie zastąpił mnie Robert Brylewski. Wieczór w Starej Prochowni odbił się szerokim echem w Warszawie, ponieważ przyszło tyle ludzi, że ci, co się nie dostali na pierwszy koncert, profilaktycznie wybili przed drugim wszystkie szyby w teatrze, przyjechała milicja i następny już się nie odbył. Wejście mieliśmy więc dobre.

I dalej: Na tym koncercie basistą był niejaki Paweł Krzemiński, który umiał trzy czy cztery utwory. A podczas innych ściszał się, czy w ogóle wypinał ze wzmacniacza i udawał, że gra. Coś takiego nie mogło przejść. Zaproponowałem więc chłopakom, żeby przesłuchali Piotrka Wieteskę, którego poznałem rok czy dwa lata wcześniej na giełdzie płyt. I on, jak mi później opowiadał, przyszedł na próbę i zagrał schemat rock’n’rollowy, którego się wykuł na pamięć. Oni to zobaczyli i powiedzieli: „Łauu! Pełna zawodówka!”. Takim sposobem Wieteska trafił do Polandu. Pamiętam, że przyszedł do mnie do szpitala i powiedział, że tak, że przyjęli. A potem rozmawiałem z nimi i powiedzieli mi, że zajebisty basista...

Tak to wspomina sam Wieteska: Do Polandu trafiłem, kiedy Kazik był chory. Mieli termin koncertu w Ursynku, klubie studenckim na Ursynowie, i szukali basisty. A ja miałem bas, samoróbkę kupioną na Wolumenie, i uczyłem się na nim grać – tak jak wszyscy z tej naszej ekipy. Najpierw się zakładało kapelę, a potem uczyło się grać. Poszedłem na próbę w domu kultury przy pałacu Mostowskich i jak zagrałem im pochód rock’n’rollowy, byli zachwyceni, że nareszcie ktoś coś umie (śmiech). No i tak się zaczęło. Można powiedzieć, że nie umiałem grać. W Polandzie jedynie Wiechowski, perkusista, umiał grać bardzo dobrze. Kazik potwierdza: Paweł Wiechowski grał już wtedy od wielu lat, chodził na jakieś kursy dla perkusistów i instrument miał opanowany, tak mi się naonczas wydawało, w stopniu niemalże doskonałym. Pamiętam, że był lepszy od Kamila Stoora z Kryzysu, który też był dobry.

Wróćmy jednak do Wieteski, który, jak głosi legenda, debiutował w zespole Stressor. To było na samym początku – mówi. W ’79 albo ’80, jak kupiłem bas. Na gitarze grał Skorupa. Chyba w ogóle byliśmy tylko we dwóch, szukaliśmy perkusisty, ale nic z tego nie wyszło. Podobno dwa utwory Stressora trafiły do repertuaru Polandu. Wieteska zaprzecza: W Polandzie chyba żadnego utworu nie dałem. Dorabiałem ewentualnie basy do tego, co Wiechowski układał na fortepianie. Ale Kazik zapamiętał: Był jeden numer, „Stressor”, przynajmniej z tekstem Stressora: „Stres ogarnął cię dziś z rana/W oczach rośnie ciemna plama...”.

Skład z Wieteską dał w maju i czerwcu 1980 roku kilka koncertów, wszystkie w Warszawie: w auli SGGW na Ursynowie, w klubach Ursynek, Mechanik, Pudło, Architekt. Byłem na jednym z nich, w auli SGGW na Ursynowie. Na polu przed budynkiem, na deskach ułożonych bezpośrednio na ziemi, grał zupełnie jeszcze nieznany Oddział Zamknięty, z niezbyt przekonującym wokalistą – poprzednikiem Krzysztofa Jaryczewskiego. Gwiazdą głównej imprezy był John Porter ze swoim zespołem, a nadal amatorsko brzmiący Poland grał po nim, niejako na dostawkę. Publiczności nie było wiele. I była to wyłącznie publiczność punkowa, dla której Porter był symbolem – chyba niesłusznie – muzyki komercyjnej, gównianej, nie do przyjęcia. Wieteska wspomina: Było około stu osób w Warszawie, które chodziły na każdą kapelę punkową – obojętne, czy to był Kryzys, Tilt, Deuter czy Poland. A zespołów takich jak Perfect czy Porter Band, które nazywaliśmy estradowymi, się nie akceptowało. Z kolei one nie miały pewnie dobrego zdania o nas, na zasadzie: co to jest, grać nie potrafią, a się pchają. Mieli rację, ale z naszego punktu widzenia o co innego w tym wszystkim chodziło... Wyjaśnia też: Nie chodziło o to, żeby to zawodowo brzmiało. Na to, czy ktoś równo gra czy nie, w ogóle nie zwracało się uwagi. Ale też cały urok był w tym, że to było takie proste, surowe, minimalistyczne. Po Zeppelinach czy Purplach, których nasłuchałem się wcześniej, takie granie było jak świeży oddech. Tąpnęło mną strasznie...

Tak czy inaczej, doszło do burdy, wściekły Porter po jednym czy dwóch numerach cisnął gitarą o scenę, nastąpiła długa przerwa, a po tej długiej przerwie wyszedł na scenę Poland. Nie pamiętam, co grał, pamiętam, że nie był w tym swoim graniu przekonujący. Pamiętam też, że mimo całej sympatii do „muzyki jeszcze młodszej generacji”, jak za kilka lat miał ją nazwać Marek Proniewicz z Tonpressu, wychodziłem z auli SGGW zniesmaczony wręcz chuligańską aurą. Wieteska, który pamięta tamten wieczór lepiej niż Kazik, wyjaśnia: To był okres, kiedy zaczęli się pojawiać tacy osobnicy, których ja nazywałem „gitowcami w przebraniu punkowców”. Ponieważ punk stawał się modny, zakładali skóry, ale główną sferą działań było dla nich szukanie zadymy...

DOPUST BOŻY • ZERWANA STRUNA • Z PRZESIADKĄ W KUTNIE • ZAKRĘCAJĄC RZECZYWISTOŚCIĄ

Latem 1980 roku Kazik wyjechał do cioci do Anglii. Jego śladem podążyli Zaniewski i Wiechowski – z zamiarem pozostania na Zachodzie. Obaj wyemigrowali później do Australii. W sierpniu, zaraz po powrocie z wakacji, Kazik zaczął montować nowy skład. Jak ci wyjechali – wspomina – został Redzimski, Wieteska wyleciał, doszedł Jeżyk, no i na perkusji Darek Gierszewski, który był jakimś dopustem bożym i tragedią po tym, co ten Wiechowski umiał. Ale to był mój kolega z giełdy płyt, z Fornitu go chyba wyrzucili wtedy.

W ten sposób skład znowu na jakiś czas się ustabilizował. Basistą został Irek Wereński, zwany Jeżykiem (a w późniejszych latach także Waerenem czy Dziadkiem), perkusistą Darek Gierszewski, zwany Kwintalem (a w późniejszych latach Miśkiem). Na zdjęciach z tego okresu można jednak dostrzec jeszcze jedną osobę. Kazik wyjaśnia: To Marek Kadaj, który grał na przeszkadzajkach i był drugim wokalistą – śpiewał w chórkach. Też z liceum Reja. Pawda jest prozaiczna. Po prostu Kadaj miał gitarę, a Redzimski nie. Kadaj mu pożyczał, a za to jeździł z nami i też wychodził na scenę.

Irek Wereński wcześniej grał z Maćkiem Góralskim w grupach New Beatles (Próby odbywały się u Macieja w domu w Alejach Jerozolimskich z koleżką, który grał na weselach i znał wszystkie piosenki Beatlesów. Stworzyliśmy własne wersje kilku z nich, dołożyliśmy „Police And Thieves” The Clash – nie pamiętam, co jeszcze – i wystąpiliśmy w Aninie przed zespołem Boors...), Bracia Hermaszewscy, a także Mono. Z ostatnią z nich pojawił się we wrześniu 1979 roku w Grodzisku Mazowieckim – na tym samym koncercie, na którym wystąpił Poland w składzie z Robertem Schmidtem. Ponadto współpracował z Kryzysem – zdarzało mu się zastępować Marka Iwańczuka, zwanego Markusem. Już wiosną 1980 roku miał sposobność wystąpić z Polandem. Wspomina to tak: Byłem na ich koncercie na Mokotowie, w Pudle czy w Mechaniku, luźna atmosfera, i Piotrek Wieteska zaprosił mnie do grania, podając mi swoją gitarę. Wskoczyłem na scenę i zacząłem grać z takim impetem, że zerwałem mu strunę. Chłopaki powiedzieli: „Ten to gra, że aż struny rwie!”. No i pewnie dlatego zostałem później następcą Piotrka...

Darek Gierszewski z kolei zaczynał bębnić w Fornicie. Tak to wspomina: Wcześniej grałem z Pawłem Kelnerem w zespole punkrockowym Fornit. A wszystko zaczęło się tak, że siedzieliśmy we czterech przy stoliku, ktoś powiedział, że gra na gitarze, ktoś, że będzie śpiewał, ktoś, że gra na basie, no i patrzą na mnie, mówię więc: „To ja na perkusji”. Tak zostałem muzykiem. I staram się z tego żyć do dziś. Dodaje też: Kazik kupił mi pierwszy instrument, bo ja oczywiście nie miałem kasy, a on jako nieco bardziej majętny z domu zaproponował: „To ja ci kupię takiego Polmuza, będziesz mi spłacał”.

Gierszewski od dawna przyjaźnił się z Kazikiem. Poznaliśmy się w Hybrydach – wspomina – to była jedyna meta, gdzie można było wymieniać się płytami i dowiedzieć czegoś więcej o muzyce. Kazik zawsze miał jakieś nowe ciekawe tytuły. Potem się okazało, że ma ciotkę w Londynie. Potrafił pojechać do niej na wakacje i przywieźć dwieście, czterysta płyt. Ale Kazik prostuje: Przesada. Znaczy, w ’81 faktycznie przywiozłem dużo płyt. Między sto a dwieście. Ale to dlatego, że trafiłem na sklep, w którym były przecenione maksisingle reggae’owe. Za dziesięć penów można było coś fajnego trafić. I tych maksisingli reggae’owych miałem od cholery i trochę. Ale albumy? Skąd miałbym pieniądze na tyle albumów? Ja jeszcze nie jeździłem wtedy do pracy. Tyle, co mama dała, a mama żyła tutaj, więc zarabiała dwadzieścia dolarów na miesiąc. Ciotka była oszczędna, jak dała piątkę na koniec mojego pobytu, to święto było. Ja tam różnego rodzaju oszczędzanki wykonywałem – na autobusach, na metrze, wykorzystując to, że byłem na granicy wieku, który tam się liczy jako dziecko jeszcze.

Fascynacja Kazika muzyką reggae znalazła wyraz w muzyce Kultu – w utworach w rodzaju „Zabiłem kolegę na poligonie”, skomponowanym jeszcze przed wakacjami, i „Śmierć sołtysa”, powstałym w tym okresie. Punk, choć nadal ogromnie ważny dla zespołu jako ekspresja butnej, nieprzejednanej i bezkompromisowej postawy, zaczął się już bowiem rozpływać w jego graniu w różnych inspiracjach, którym trudno było nie ulec w tamtych nowofalowych czasach. Wereński przyznaje: Nie byliśmy ortodoksyjnymi punkowcami w skórach z ćwiekami i tak dalej. I dodaje: Oczywiście słuchaliśmy tych ostrych kapel, ale interesowały nas też inne odcienie grania, które wywodzi się z początków punk rocka, chociażby Patti Smith. Nowofalowe zespoły też miały na nas wpływ.

O metamorfozie Polandu w tym czasie wiele mówi dobór cudzych utworów, jakie zespół wziął na warsztat. Kazik opowiada: Graliśmy wtedy na przykład kawałek „Kryzys energetyczny”. To była przeróbka „Energy Crisis” grupy Athletico Spizz 80. Oni co roku zmieniali nazwę. Spizzenergi się nazywali, potem Athletico Spizz 80. Super kapela, ogromnie mi się wtedy podobała. Wokalista Spizz bardzo mi pasował. Straszne było oczekiwanie na ich pierwszą płytę długogrającą, „Do A Runner”. W końcu się ukazała. Mam ją do dzisiaj. Na Oxford Street wszedłem do sklepu i leciał ten „Energy Crisis” – to tak mi się podobało, a do tego okazało się, że jest to jedna z trzech piosenek w moim życiu, które umiałem zagrać na gitarze. No i napisałem polski tekst do tego i zagraliśmy to parę razy. Inny kawałek z tego okresu to „Autobus”, ale nie graliśmy go na koncertach. To była wprawka na bazie „Summertime Blues”, z tym że nie oryginalnego, Eddiego Cochrana, tylko wersji nagranej przez grupę Flying Lizards. Oni mieli dosyć radykalne przeróbki różnych piosenek. Czytałem wywiad, w którym się chwalili, że grają tylko na rzeczach znalezionych na wysypisku śmieci. Taka laska tam śpiewała beznamiętnym głosem – bardzo mi się podobała, a lider, David Cunningham, robił do tego podkłady, w których tylko śladowo jakieś harmonie się pojawiały. No i ten „Summertime Blues” to była jedna z ich lepszych przeróbek.

Warto dodać, że w tym okresie Kazik, jedyny raz w historii Polandu i Kultu, podjął próbę pisania tekstów razem z kimś innym – z Piotrkiem Redzimskim. Ich wspólnym dziełem były słowa takich piosenek, jak „Marionetkowe miasta” (Rzecz sprowadza się do tego/Kto pociąga wszystkie sznurki/Kto kieruje tym spektaklem/Kto narzuca wszystko z góry...) i wspomniana „Śmierć sołtysa”.

Nowy skład Polandu miał zadebiutować 30 sierpnia 1980 roku na wspólnym koncercie w Ustrzykach Dolnych z zaprzyjaźnionym z Kazikiem zespołem KSU. Niestety, Gierszewski nie wziął w nim udziału. Śmieszna sytuacja – przyznaje dziś. Rodzice mi nie pozwolili. Musiałem z nimi pojechać gdzieś nad morze. I z Polandem zagrał Tutak zamiast mnie (Bogdan Tutak zwany Tuptusiem z KSU). Byłem zbuntowanym punkowcem, ale, jak widać, nie do końca.

Poland w składzie: Kazik, Redzimski, Wereński i Tutak otworzył imprezę w Ustrzykach. Drugie zagrało KSU. Akcentem finałowym był występ grupy Kanał, sformowanej ad hoc podczas wcześniejszego festiwalu nowej fali w Kołobrzegu przez Andrzeja Turczynowicza, zwanego Amokiem, nie mającej stałego składu. Kazik wspomina: Na festiwalu punk rocka i nowej fali w Kołobrzegu zorganizowanym przez Amoka sformował się Kanał. W tym Kanale Bohun z KSU zagrał na tenorze, śpiewał jakiś Amerykanin. No i potem był festiwal w tych Ustrzykach, gdzie Kanał ponownie wystąpił. Wtedy ja też dołączyłem do składu. Pamiętam, że pierwszy raz w życiu wyszedłem na scenę zupełnie bez przygotowania – na zasadzie jamu trochę, bo Kanał tak właśnie działał. Amok jakieś hinduskie skale wygrywał na gitarze, Jeżyk chyba grał na basie, Tomasz Świtalski na saksofonie, a ja śpiewałem. No i perkusistą był Tutak z KSU, bo żaden inny bębniarz nie dojechał. On grał we wszystkich trzech grupach. Zapamiętał też: Gdy nazajutrz wracaliśmy do Warszawy, było podpisywanie porozumień gdańskich...

W następnych miesiącach grupa coraz częściej koncertowała poza Warszawą, na przykład 8 i 9 listopada 1980 dwukrotnie w toruńskiej Od Nowie na I Festiwalu Nowej Fali, obok Kryzysu, Deadlocka, Tiltu, Fornitu i wspomnianego Kanału. Zresztą później kilkakrotnie wracała do Torunia. Wereński wspomina: Wsiadaliśmy w pociąg z gitarami w miękkich futerałach i jechaliśmy, powiedzmy, do Torunia, z przesiadką w Kutnie, graliśmy koncert i w nocy z powrotem do domu, znowu z przesiadką, a dworzec w Kutnie był wtedy bardzo nieprzyjemnym miejscem, zwłaszcza nocną porą. Tak więc zaraz po koncercie wracaliśmy do domu, zadowoleni, że udało się gdzieś zagrać...

Echem wyjazdów do Torunia był nowy utwór „Stasiek” – zainspirowany przez postać Zbyszka Cołbeckiego, lidera tamtejszej grupy Bikini. Kazik przypomina sobie słowa: Stasiek pracuje w fabryce/Ale wszyscy dookoła wiedzą, że/Stasiek nie chce pracować w fabryce/Stasiek na Zachód wyjechać chce/Stasiek żonę młodą ma/Oraz małego bachora... I dodaje: Teraz ten tekst przerobiłem i z El Dupą go gramy, tylko że się „Zbyszek” nazywa. Ale już wtedy ta piosenka była o Zbyszku Cołbeckim. On często gęsto przejękiwał, że w Polsce nie widzi dla siebie przyszłości i chce wyjechać na Zachód. To, że ma żonę i małego bachora, to nieprawda, bo wtedy nie miał, nie wiem, czy dzisiaj ma. Co ciekawe, to jest ten człowiek, który w 2008 roku na YouTube zasłynął jako tańczący śmieciarz w Londynie.

W styczniu 1981 roku Kult zagrał w warszawskich Hybrydach jako Surrealizm 32. Kazik: To był jakiś przegląd grup hardrockowych. Pamiętam, że wystąpił młody Oddział Zamknięty. A także zespół niejakiego Krawca, który teraz jest właścicielem sprzętu i wynajmuje przody na koncerty – wykonał taki numer „Coca Cola Rock”. Poland był znany w Warszawie jako kapela punkowa, nie było więc szans, żeby nas przyjęli. Dlatego zmieniłem nazwę. A Surrealizm 32 dlatego, że wpadła mi w ręce płyta szwajcarskiej kapeli, która jakoś podobnie się nazywała. Też mieli coś wspólnego z surrealizmem i też do międzywojnia sięgali. Fajna płyta, bardzo odjechana muzyka. Tak więc chcąc zakręcić troszeczkę rzeczywistością i po pierwsze – zamaskować fakt, że nie jesteśmy kapelą hardrockową, a po drugie – pokazać się od jakiejś fajnej strony, nazwałem zespół na ten jeden występ Surrealizm 32. A Gierszewski dodaje: Wykonaliśmy tam bodajże „List z poligonu” (chodzi zapewne o piosenkę „Zabiłem kolegę na poligonie”). Usiłowaliśmy też chyba zagrać „Get Up, Stand Up” Boba Marleya. Zapamiętałem ten koncert, ponieważ był to też jeden z pierwszych występów Oddziału Zamkniętego, z Pawłem Mścisławskim i Jarkiem Szlagowskim.

IMPREZA DO ODFAJKOWANIA • DAR OD BOGA • KAZIK DMUCHA W RURĘ

Wiosną 1981 roku kolejny skład Polandu się rozsypał. Kazik wspomina: To było tuż przed maturą lub zaraz po maturze, dokładnie nie pamiętam. Piotrek Redzimski powiedział, że nie ma czasu na głupoty i nie będzie grał, a Jeżyk został skaperowany przez Brygadę Kryzys, która powstała z połączenia Kryzysu z Tiltem – w głębi duszy sobie wtedy mówiłem, że nigdy im tego nie daruję. Zostałem z Kwintalem, czyli Darkiem Gierszewskim. I próbowaliśmy zebrać jakikolwiek skład. Udałem się do Markusa, czyli Marka Iwańczuka, basisty Kryzysu, który ustąpił miejsca Jeżykowi. No i z nim zaczęliśmy próby na Mokotowie w pobliżu Warszawianki, w domu kultury, który nazywał się bodajże Na Skarpie. Kierownik, Jacek Majewski – jeden z kilku Jacków Majewskich, których w życiu poznałem – powiedział, że możemy tam grać, ale musimy w czerwcu czy na początku lipca dać koncert. Widocznie miał do odfajkowania jakąś imprezę – żeby w papierach było.

Gierszewski potwierdza: Był taki dom kultury – obok obecnego stadionu Warszawianki. Prowadził go taki gość, który wyglądał poważnie, ale o dziwo... Jak spotykało się takich ludzi w domach kultury, to na nasz widok zwykle uciekali. Mówili: „Nie, nie, nie”. Uważali, że to jakaś chuliganeria, bandyci, nie wiadomo kto. Narkomani może. A ten... On był trochę od nas starszy, nie było między nami aż takiej różnicy wieku, i potraktował nas poważnie.

Markus dodaje: Próby były przy ulicy Puławskiej, tak mi się zdaje. Tamte okolice. Nie bardzo co prawda pamiętam, jak się zeszliśmy. Oczywiście znaliśmy się wcześniej. Pamiętam, że pierwszy raz usłyszałem Poland w Hybrydach. To było w ’81, ja już wtedy grałem mniej więcej od dwóch lat.

A Kazik kontynuuje: Zaczęliśmy klecić program. Do tego składu dołączyli dwaj gitarzyści: brat cioteczny Markusa, podobny do niego, i jakiś koleś z Józefowa. Brat cioteczny Markusa to Jacek Chmurski; drugi koleś, wcale nie z Józefowa, to Sławek Truszkowski zwany Kankiem (Gierszewski: Ze Sławkiem chodziłem do podstawówki. Rok starszy ode mnie...). Co ciekawe, Kazik w tej wersji Polandu ograniczył się do roli saksofonisty. Markus wyjaśnia: Ja śpiewałem – jakiś dar od Boga z tym moim głosem. A Kazik był zafascynowany saksofonem. Pierwszy facet wśród moich znajomych, który dmuchał w taką rurę.

Nikt już nie pamięta, jak wyglądał repertuar grupy w tym czasie – z jednym wyjątkiem. To wtedy powstała pierwsza wersja „Krwi Boga”, później zarzucona. Został jedynie tekst, wykorzystany w Kulcie w „Krwi Boga” numer dwa, tej właściwej, z muzyką Piotrka Wieteski. Ale tamta wczesna „Krew Boga” nie została wykonana podczas jedynego występu schyłkowego Polandu.

Kazik opowiada: Ten Majewski cały czas napierdalał, że musi być koncert. Ale Markus i Gierszewski powiedzieli mi, że nie zagrają, bo coś tam. I gdzieś się zmyli. Na basie zagrał więc Szymon Matusiak z Torunia. Nie potrafił za wiele, ale słuchał dużo takiej muzyki – Red Crayola, Pere Ubu – która dawała nadzieję, że to będzie jakiś odlot, bo próbował wygenerować coś podobnego. Jednego z gitarzystów posadziłem za perkusją. I zagraliśmy taki program improwizowany, instrumentalny. Ja w ogóle na niczym... Ten saksofon miałem od czterech miesięcy. Wypłoszyliśmy całą tę publiczność bardzo szybko – dziesięć, piętnaście minut to trwało. Ale Majewski był zadowolony, bo występ się odbył.

Kazik przypomina też sobie: Markus już w Kryzysie słynął z takich historii: tuż przed koncertem oznajmiał, że nie zagra, na przykład pierwszy ich występ, jaki widziałem, w Aninie, był bez basisty, bo on nie mógł się pojawić. Z tego, co dowiedziałem się później, jego mama była przeciwna temu, żeby grał w zespole, zamiast się uczyć. A był to zdolny basista i dobry kompozytor. Spotkałem go wiele lat później w Dębkach i narzekał na to, że był zbyt miękki w stosunku do mamy, i żalił się, że pracuje w Ikei, a mógłby być w jakimś fajnym zespole.

Markus potwierdza: Chciałem grać. Ale mama miała wątpliwości, czy pogodzę to z nauką. I zabraniała mi. Dlatego musiałem odejść z Kryzysu. Do tej pory żałuję.

Markus upiera się też jednak, że występ Na Skarpie zignorował z innego powodu niż zakazy mamy: W tym domu kultury była wystawa fotografii. I organizatorowi chodziło o to, żeby zrobić jakiś hałas – ludzie wchodzą, a w tle jakaś kapela gra. Tak więc to nie miał być koncert Polandu z prawdziwego zdarzenia. Poza tym stałem na stanowisku, że nie jesteśmy jeszcze gotowi. I tu mieliśmy zupełnie inne zdanie z Kazikiem. Nie chciałem takiej popeliny. Tak czy inaczej, Kazik, który dostał się wtedy na socjologię, wyjechał zaraz potem na wakacje do Londynu. A zespół Poland znowu się rozsypał.

Markus, który z wykształcenia jest inżynierem budowlanym, rzeczywiście pracował w Ikei, ale dziś jest deweloperem w korporacji ING Real Estate. Po latach przerwy wrócił też do muzyki: Zobaczyłem na ulicy plakat: przyjeżdża UK Subs. Poszedłem na ten koncert i chociaż akurat w tym momencie życia nie bardzo było mnie na to stać, następnego dnia kupiłem gitarę basową i zacząłem ze Sławkiem Truszkowskim montować kapelę. Powstała grupa Che, która zagrała parę fajnych koncertów, między innymi w Proximie z Farben Lehre. A później zmontowałem nowy skład, Vondenberg, z gitarzystą Piotrem Olczykiem. Poza tym w 2006 zagrałem koncert w CDQ z reaktywowanym Kryzysem.

KOLCZASTE OPUNCJE • TEGO PANA NIE OBSŁUGUJEMY • BIERZEMY MUCHY W PALUCHY

Jeszcze przed wakacjami – może przed koncertem Na Skarpie, może później – Kazik, znowu tylko jako saksofonista, przymierzał się do utworzenia grupy z Tomkiem Hornungiem i Tadkiem Baganem.

Tak wspomina to Bagan: Miałem z Tomkiem Hornungiem zespół, który nazywał się roboczo Kolczaste Opuncje – od piosenki Tercetu Egzotycznego. Ja grałem na gitarze, on śpiewał. Mieliśmy próby na Ursynowie w podziemiach akademika SGGW. Trudno to właściwie nazwać zespołem. Ale robiliśmy trochę hałasu. Kazik bardzo chciał z nami grać i powiedział, że ograniczy się do saksofonu, mimo że Tomek raczej wrzeszczał niż śpiewał.

Kazik wyjaśnia, dlaczego pomysł upadł: Szykowaliśmy się na założenie zespołu z Hornungiem. Ja byłem tak zafascynowany jego osobą, że i tu byłem gotów zrzec się roli wokalisty. Tylko żeby być z nim i na saksofonie mu przygrywać. On znał tego Tadka Bagana, który przywiózł sobie gitarę z Londynu. W porównaniu z tym, na czym się wtedy grało – kosmos. I gdzieś na Pradze w jakimś domu kultury PKP, pamiętam, cały dzień czekaliśmy we dwóch na Hornunga, ale nie przyszedł. I próba się nie odbyła. A zaraz potem Hornung wydupczył do Londynu.

Po wakacjach Kazik zaczął studiować socjologię na Uniwersytetecie Warszawskim. Muzyka na krótko zeszła na dalszy plan jego zainteresowań. Kiedy jednak nadeszło zaproszenie do udziału w II Festiwalu Nowofalowych Grup Rockowych, organizowanym 14 listopada w toruńskiej Od Nowie, postanowił reanimować Poland. Zafascynowany piosenką „Novelty” zespołu Joy Division nazwał go w tym czasie Novelty Poland. Wyjaśnia: Novelty Poland, ponieważ było to coś nowego, ale przede wszystkim dlatego, że wtedy, jesienią ’81, dotarło do mnie Joy Division, które po Sham 69 stało się dla mnie na jakiś czas taką ołtarzową muzyką.

Był też inny motyw zebrania kolejnego składu. Kazik wspomina: Nagle się pojawiło niezależne od nikogo miejsce prób. Znajomy rodziny – u nas mówiło się na niego wujek – dał mamie plenipotencje, żeby zajęła się domkiem w Radości. Tam nie do końca jeszcze jakieś kwestie prawne były uregulowane i mogliśmy pojawić się tam my.

Kazik skontaktował się przede wszystkim z Gierszewskim, ale przypomniał sobie też o Baganie, mimo że stary już był, bo miał dwadzieścia dwa lata. Bagan wspomina: Kazik wpadł do mnie któregoś popołudnia, czym byłem mocno zaskoczony, i zapytał, czy byśmy razem coś zagrali. Wiedział, że mam dobrą gitarę (śmiech). Składu dopełnił Jacek Skowroński, zwany Skowronem – od dawna nie żyje, zmarł w 1994 roku na białaczkę.

Działalność Novelty Poland ograniczyła się, oprócz prób, do jednego występu – w listopadzie na wspomnianym festiwalu. Bagan wspomina: Pojechaliśmy do Torunia. No i tam był spory obciach. W Radości, na naszym sprzęcie, gitara się bardzo ładnie sprzęgała, a tam był jakiś supersprzęt i wszystko zabrzmiało klarownie, a więc mało punkrockowo, raczej psychodelicznie. Trzeba było coś kombinować z przystawkami, jakie mieliśmy. Ale niektórym się podobało. Pamiętam, że Marek Wiernik napisał bardzo budującą recenzję. My jednak byliśmy generalnie niezadowoleni. I kontynuuje: Graliśmy taką piosenkę „Bomba”, która jest na „Czterdziestym pierwszym” Kazika w trochę innej wersji. „Bomba” była inspirowana, żeby nie powiedzieć zerżnięta, z Zounds – takiego zespołu z kręgu Crassu. To nas wtedy brało. Graliśmy jakieś kowery, na przykład numer Chelsea, który nam mocno nie wyszedł. I jakieś swoje psychodeliczne rzeczy, które właśnie Wiernikowi się spodobały.

Graliśmy „Freemans” Chelsea – potwierdza Kazik. Z polskim tekstem jako „Kanał”: „Ja mam kanał/Ty masz kanał...”. Bardzo fajny utwór, prosty, na dwóch akordach. A „Bomba” to rzeczywiście numer w znacznym stopniu ściągnięty z „War” Zoundsów. Przyniósł go Skowron. On też prawdopodobnie napisał tekst. Ja ten utwór umieściłem – z innymi słowami, ale chyba pod tym samym tytułem – na płycie „Czterdziesty pierwszy”. No i tutaj popełniłem pewne wykroczenie, wpisując siebie jako kompozytora, ponieważ Skowron umarł młodo i nie chciało mi się szukać spadkobierców.

Kazik mówi też: Mam ten singiel Zounds nadal. Dziś to jest, kurwa, unikat. To singiel ze zbiorów Hornunga. On, wyjeżdżając do Londynu, zostawił wszystkie płyty, jakie miał, Tadkowi i mnie. I jak zakładaliśmy Novelty Poland, mieliśmy jeden wzmacniacz, Eltron trzydziestowatowy z jedną kolumną. I był taki Zakres, jeden z najostrzejszych załogantów, potem został skinheadem, taki już regularny bandyta. Co prawda w moim towarzystwie był grzecznym chłopcem i ja długo nie kojarzyłem, że ten Adaś, którego znałem, to właśnie Zakres, o którym opowiadano niestworzone historie. Bo to była taka bandyterka na granicy szaleństwa. Na przykład w nocy wybili szybę w sklepie monopolowym, weszli do środka i zaczęli pić. Przyjechała milicja i chciała ich aresztować, a ten pociął się tłuczonymi butelkami i mówi: „Bierzcie mnie!”. Zawieźli go do Tworek, a w Tworkach mówią: „Nie, tego pana nie obsługujemy”. Natomiast gdy do mnie przychodził, grzecznie siedział... No i on miał wzmacniacz Eltron z dwoma głośnikami. Więc zadzwoniłem i pytam, czy by się nie wymienił: dostałby od nas ten wzmacniacz trzydziestowatowy i trochę płyt. Tomek oznajmił nam już wtedy – zadzwoniliśmy do niego – że nie wraca do Polski i możemy zrobić z tymi płytami, co chcemy. Zanieśliśmy je więc Zakresowi, żeby sobie powybierał. Ale Zounds było dla niego trochę za lekkie – tego nie chciał.

A wracając do występu Novelty Poland w Toruniu, Darek Gierszewski pamięta żartobliwy tekst wykonany tego wieczoru: Bierzemy muchy w paluchy/Kładziemy na blachę/I robimy jądrowe wybuchy... Według Kazika to był jakiś taki wierszyk, który Tadek Bagan skądś przyniósł i wyrecytował ze sceny.

Epizod pod tytułem Novelty Poland trwał krótko. Ciosem dla niego była decyzja Kazika o udziale w kilkutygodniowym proteście studenckim na Uniwersytecie Warszawskim. Zaraz potem był strajk i po tym jednym występie zespół zakończył żywot – precyzuje. A Bagan dodaje: Wtedy Jacek Skowroński odszedł. Nie mógł, zdaje się. I po kilku miesiącach przerwy Kazik przyprowadził Piotrka Wieteskę. A jak przyszedł Piotrek Wieteska, to jakoś to ruszyło muzycznie. Od razu wszystko zaskoczyło.

JA CHCĘ ZAŁOŻYĆ ZESPÓŁ, ON CHCE ZAŁOŻYĆ ZESPÓŁ • ZA DARMO I JAKBY SWOJE • CZERWONE WŁOSY, MARYNARKI, TRAMPKI, PODARTE DŻINSY I AGRAFKI

Zespół Kult narodził się na początku 1982 roku, wkrótce po wprowadzeniu stanu wojennego. Powstał – przypomina Kazik – z niedobitków tego mojego projektu, który nazwałem Novelty Poland. Był tam basista, który jakoś nam nie pasował. Kiedy wybuchł stan wojenny, ponownie nawiązaliśmy kontakt z Piotrkiem Wieteską, który od momentu odejścia z Polandu w ’80 roku bardzo dużo ćwiczył, właśnie na bazie Joy Division. Miał taki singiel „Komakino”, na folii, przypominający pocztówkę dźwiękową, tylko jeszcze cieńszy. „Komakino” to był głównie beat perkusyjny i on do tego ćwiczył ponoć po osiem, dziesięć godzin dziennie. I w momencie, kiedy go spotkałem, na początku ’82 roku, postępy były rewelacyjne. Zeszliśmy się więc na nowo. Wieteska potwierdza: Rzeczywiście, dużo wtedy ćwiczyłem. Jak przestałem grać w Polandzie, wziąłem się do grania. Pamiętam, że ćwiczyłem po osiem godzin dziennie. I siłą rzeczy jakieś efekty to przyniosło.

Dodać jednak trzeba, że grał nie tylko sam w domu, ale też z różnymi składami: Najpierw był zespół Schmidt And The Tampons z Robertem Schmidtem, potem D-Day z Jackiem Deputatem, a w końcu Parkmarks ze Sławkiem Słocińskim na perkusji, który później grał w Brygadzie Kryzys. D-Day miał taki moment zawahania... Deputat chciał go nazwać: Człowiek Który Zauważył Może Powiedzieć Nie. Ale jakoś się nie przyjęło. To wszystko były takie rzeczy zjawiskowe. Jak to młodzi chłopcy: zakładają kapelę, żyją nią, może nawet zdjęcia sobie robią. Ale niewiele z tego wynika. Spotykają się na jakieś próby, mają cztery czy pięć kawałków. Nic poważnego.

Wróćmy jednak do Kultu. Tak o narodzinach zespołu – na razie bez nazwy – opowiada Wieteska: Na początku lutego ’82 spotkałem na mieście Kazika i jakoś się zgadaliśmy: ja chciałem założyć kapelę, on chciał założyć kapelę. Poszliśmy do mnie na Świętojerską i zagrałem mu kawałek, który miałem, „Krew Boga”, bas i gitarę – już z tą solówką, która jest na płycie (chodzi o nową kompozycję do tekstu, który Kazik próbował już przysposobić do muzyki w okresie współpracy z Markusem). Kazik mówi: „To chodź, założymy kapelę”. Dodał, że ma na oku Tadka Bagana na gitarę i Miśka, czyli Darka Gierszewskiego na perkusję. Powiedział też, że ma w Radości domek, gdzie możemy robić próby... Kazik kontynuuje: Nastał stan wojenny, wszystkie kluby studenckie zostały zamknięte i nikt nie grał. A my mieliśmy miejsce na próby, czyli ten domek w Radości. No i jak się nie chodziło do szkoły, to zaczęliśmy tam przygotowywać program.

Gierszewski przypomina sobie: Zwykle spotykaliśmy się tam w soboty i niedziele. A Bagan dodaje: To był domek w Radości przy ulicy Ezopa albo gdzieś w pobliżu. Po pewnym czasie, jak się tam jeździło, to było już: „Przepraszam, gdzie ten przystanek?”. „A, tam gdzie grają”. „A, tam gdzie grają, to wiem”. Staliśmy się tam znani. Klimat tych prób był dość surowy. Zaczęliśmy w zimie. I to w zimie stanu wojennego, czyli dość ponurej. Tam było jedno pomieszczenie czy dwa, jakaś kuchnia, niezamieszkałe. W zimie to wiadomo, paskudnie. Daleko od Warszawy, daleko od przystanku. Wszystkim daleko. Ale jakoś tam się rozgrzewaliśmy solidnie tą muzyką. Z reguły nie piliśmy. Próby były na trzeźwo. Byliśmy zdeterminowani, żeby tam dojechać, jakoś napalić w piecu, nastroić instrumenty, no i łoić po całych dniach. Z czasem, jak się ociepliło, wygłuszyliśmy to kartonami od jajek i płytą spilśnioną. Klimat pomieszczenia był niespecjalnie do pozazdroszenia. Ale było za darmo i jakby swoje. A atmosfera była koleżeńska i taka... chęci zrobienia czegoś fajnego. Nie było czegoś takiego, że nie mogę, nie przyjadę; wszyscy ładowaliśmy się do autobusu linii C i tam jechaliśmy. Można powiedzieć: atmosfera entuzjastyczna. I sporo ładnych piosenek tam wtedy powstało.

I znowu Wieteska: Było zimno, nie było ogrzewania. Pierwsze próby graliśmy w kurtkach i czapkach. Potem zaczęliśmy palić w piecu – Bagan umiał rozpalać piec, więc się tym zajął. Wtedy powstały pierwsze numery. Oprócz „Krwi Boga” także „Umarł mój wróg” i chyba „Droga do piekła”... Był też taki kawałek, który nigdy nie ukazał się na płytach: bas funkowy i tekst, napisany przez Kazika pod wpływem emocji, jakie zrodził udział w strajku studenckim. Refren szedł tak: „Solidarność zwycięży/Solidarność jest i będzie...”. Ale ponieważ mieliśmy korzenie punkowe, staliśmy tak naprawdę obok i nie angażowaliśmy się w politykę. Uważaliśmy, że nie ma znaczenia, czy to będą komuniści, czy ktoś inny. To system i to system. Babilon.

Kult był właściwie przedłużeniem Polandu. Tamten zespół kilka razy się przecież rozwiązywał, a po kilku tygodniach odradzał, podobnie też było tym razem. W pierwszym zaś składzie znaleźli się wyłącznie muzycy, którzy w tym czy innym okresie grali w Polandzie. A jednak dla Kazika to już zupełnie nowy rozdział, nowa bajka, nowy zespół: To miała być jakaś cezura. Zmieniamy coś, inaczej gramy. Skończył się punk rock, zaczynamy działać pod szyldem nowej fali... No właśnie. Muzyka Kultu zrodziła się z trochę innych fascynacji. Wieteska opowiada: Jak Kult powstawał, to my już właściwie nie słuchaliśmy punku. Pociągały nas takie rzeczy, które ja nazywam post punkiem, jak Joy Division, The Cure, D.A.F., Stranglers, Gang Of Four, Talking Heads, także reggae. A Kazik dodaje: Ja tak jak szybko do punku wszedłem, tak szybko z niego wyszedłem. Pamiętam, że gdy przyszła ta druga fala punkowa, która u nas zebrała największe żniwo – takie rzeczy, jak Exploited, Anti-Pasti, Blitz czy G.B.H. – dla mnie punkowanie to był już trochę obciach. I te skóry, irokezy... Myśmy wyglądali jak Sex Pistols na początku – czerwone włosy, marynarki, trampki, podarte dżinsy i agrafki – a nie jak Exploited. Więc jaka muzyka mnie inspirowała? Bardzo mocno poleciałem w Joy Division, głównie „Closer”, ale też „Unknown Pleasures”. Poza tym Killing Joke, wielkie odkrycie. Co prawda ktoś mówił, że to jest normalny hard rock, tylko inaczej nagrany, ale ja się z tym nie zgadzam, to była absolutnie przełomowa kapela. W mniejszym stopniu – ale też – takie historie bauhausowate, czyli ciemna nowa fala. Dużo słuchałem Talking Heads – zespół jeszcze z czasów punkowych, ale przecież nigdy nie był stricte punkowy jak Ramones, a poza tym cały czas się rozwijał. Dużo awangardy angielskiej – strasznie mnie kręcił Cabaret Voltaire. Także A Certain Ratio. Nadal Clash. Ja zawsze mówię, że było czterech muszkieterów punk rocka, czyli grupy Sex Pistols, Damned, Clash i Sham 69. Dwie stanęły w miejscu, najpierw Sham 69, która do pewnego czasu była dla mnie absolutnym numerem jeden, a potem też Damned, chociaż trzecia płyta, „Machine Gun Etiquette”, była jeszcze bardzo dobra. Sex Pistols jakby przepoczwarzyli się w Public Image Ltd. i to przez bardzo długi czas – po tym, jak osłabła fascynacja Curtisem i Joy Division – był dla mnie zespół numer jeden. A Clash rozwijał się cały czas. Pamiętam, że jak od kogoś pożyczyłem „London Calling”, to dopiero gdzieś po pół roku skapowałem, o co w tym chodzi. To samo „Sandinista”. Podoba mi się nawet „Cut The Crap”, ta płyta bez Micka Jonesa, która jest łabędzim śpiewem Clash, ale jest tam przecież „This Is England”, jedna z największych piosenek zespołu. Tak więc siedziałem w tych nowofalowych rzeczach, jednocześnie sięgając do czasów przed punk rockiem, przed nową falą...

NAZWIJMY SIĘ, KURWA, SPANDAU BALLET! • KREDĄ PO ŚCIANACH • NAPIS NA KANDELABRZE • JEZU! JAKA WIBRACJA!

Zaczęły się regularne próby, zaczęła się praca nad materiałem, pojawiła się też szansa zagrania dla publiczności – w lipcu w klubie Remont. Ale zespół nadal nie miał nazwy. O powrocie do szyldu Poland nie było mowy. Zresztą Kazik już w polandowych czasach – po rozwiązaniu składu z Wieteską, Zaniewskim i Wiechowskim, a przed pozyskaniem Jeżyka i Gierszewskiego – zastanawiał się nad nową nazwą. Pomysły miał różne, niekiedy kontrowersyjne. On sam opowiada: Byłem w Anglii w ’80 roku i w telewizji BBC leciał program typu „Sprawa dla reportera”. A tam ciekawostka, że jest grupa młodzieży, która wymyśliła sobie takie fiu bździu, które nazywa się new romantic. No i idziemy z kamerą do nich, a oni w blokasie jakimś siedzą, w mieszkaniu grają. I o nich. Że wyglądają tak dziwnie... No, więc jadą ci dziennikarze windą, wchodzą, matka w kuchni coś gotuje, a w pokoju kapela gra. I ta kapela, mówią, nazywa się Spandau Ballet. A ja mówię: „Jaka zajebista nazwa!”. Bo Spandau to więzienie, w którym siedział Hess, a ja już wtedy historią Trzeciej Rzeszy się interesowałem. I w połączeniu z Ballet... Pomyślałem: „Nazwijmy się, kurwa, Spandau Ballet albo Norymberga Balet!” (śmiech). A ta kapela? Co z tego, że był o niej reportaż w telewizji! Przecież w Polsce nikt się nie dowie (śmiech). No i łaska boska, że tego nie zrobiłem, bo dosłownie parę miesięcy później patrzę w „Smash Hits”: Spandau Ballet wydali singiel „To Cut A Long Story Short”, potem pierwszy longplay, i nagle stali się maks popularni. Dopiero po jakimś czasie Duran Duran ich przegonił, ale oni byli pierwsi z tej ekipy. Poland pozostał więc Polandem.

W 1981 roku, zapewne gdzieś między Polandem a Novelty Poland, pojawił się inny pomysł: Zęby Orlaka. Jest taki przedwojenny niemiecki film „Ręce Orlaka” – wyjaśnia Kazik. Ponieważ główny bohater traci ręce, przyszywają mu inne, jak się okazuje – ręce zabójcy. I on sam też zaczyna mordować. Nie chciałem, żeby było dokładnie jak w filmie, stąd Zęby Orlaka. Ale skończyło się na idei.

Jednakże w 1982 roku Kazik był zdeterminowany, by nowy zespół otrzymał zupełnie nową nazwę. Kiedy zbliżał się już termin pierwszego koncertu, na dole w Remoncie – wspomina – strasznie długo główkowaliśmy, jak się nazwać. Jeździliśmy na próby autobusem C, więc może Linia C. Równie dobrze pamięta to Bagan: Myśleliśmy o nazwie Linia C, bo jeździliśmy tą Cetką do Radości. Spędzaliśmy jakieś koszmarne chwile na przystankach, w tych autobusach. Linia C albo Linia Do Radości. Bo Linia Do Radości brzmiało trochę jak Joy Division.

W końcu jednak zespół przyjął nazwę Kult. Wymyślił ją kolega Kazika, Grzegorz Brzozowicz, student Politechniki Warszawskiej, który dał się poznać jako popularyzator jugosłowiańskiej nowej fali (kilka lat przebywał z rodzicami na placówce w Belgradzie), a od jesieni 1981 roku także organizator koncertów w Remoncie. On sam opowiada: Tomek Hornung, którego poznałem na giełdzie płyt i z którym się zaprzyjaźniłem, wydawał fanzin, „Organ”. Nie wiem, ile numerów wyszło. Pamiętam tylko, że to było dwustronne ksero. I ja przy okazji rozmów o jugosłowiańskiej nowej fali opowiedziałem mu o grupie Idoli, która zaczęła się promować, zanim tak naprawdę powstała. Na tej zasadzie wiosną ’81 wymyśliliśmy zespół, któremu nadałem nazwę Kult. Nieistniejący. Niemający nic wspólnego z Kazikiem. Chodziliśmy po centrum i pisaliśmy kredą po ścianach: Kult. A na liście przebojów publikowanej przez „Organ” umieściliśmy fikcyjny utwór fikcyjnego Kultu z jedynym tekstem, jaki w życiu popełniłem: „Ja nie myślę, ja nie czuję, ja tylko wykonuję”. Dlaczego Kult? Chyba ładnie mi zabrzmiało. Nie było w tym żadnej ideologii. Zespół jugosłowiański nazywał się Idoli, czyli Idole. A więc jakieś skojarzenie z tym. Poza tym miało być krótko i efektownie.

Wszystko wskazuje jednak na to, że Kazik i pozostała trójka o akcji pod hasłem Kult dowiedzieli się nie od Brzozowicza, a od Hornunga. Gierszewski wspomina: Pamiętam, byliśmy u Tomka Hornunga. Mieszkał w willi przy ulicy Zawrat na Mokotowie. Puścił jakiś singiel. Mówi: „A, słabe”. I wyrzucił go przez okno. Ja mówię: „Ty, mnie się podobało”. „A to idź sobie weź”. Zbiegłem na dół i wziąłem sobie tę płytę. Taka historyjka. Właśnie wtedy pierwszy raz usłyszałem tę nazwę. Byliśmy ja, Kazik i jeszcze ktoś. Moim zdaniem nazwę Kult usłyszeliśmy po raz pierwszy od Tomka Hornunga, u niego. Przy czym wcale nie było jeszcze wiadomo, że nasz zespół będzie się nazywał Kult. Jak dzisiaj pamiętam, że on mówił o całej tej akcji. „Już piszę na ścianach, chodzę, wszystko robię”.

Kazik zastanawia się: Może i wtedy nam sprzedał tę historię Idoli i Kultu. Coś było z tym wyrzuceniem płyty. Wyrzucił i to było u niego. Aczkolwiek do niego było się bardzo trudno dostać. Bo on miał pojebanych rodziców i ich trzeba było oszukiwać, że jesteśmy z Politechniki i będziemy się razem uczyć, bo inaczej nie wpuszczali. To był taki toksyczny dom. I tę toksyczność czuło się dość mocno. Hornung opowiadał na przykład, że u niego należało chleb do końca zjeść. Zawsze. Wobec tego on nigdy w dzieciństwie nie jadł świeżego chleba, bo świeży leżał obok starego w oczekiwaniu, aż ten stary zostanie zjedzony. A stary czerstwiał, ale nie można go było zostawić. Myślę, że homoseksualizm Hornunga, z którym się bardzo późno wyświetlił, jeśli chodzi o rodziców, to jakaś pochodna tej toksycznej atmosfery. On już przyjeżdżał ze swoimi narzeczonymi z Londynu, czyli to było wiele, wiele lat później, a tam padały pytania: „Kiedy ty się, Tomek, wreszcie ożenisz?”. A obok przy stole siedzi kolo jego, Angol. I on któregoś razu wybuchł: „Kurwa, nie ożenię się, bo jestem pedałem! Niech to do was dotrze w końcu!”. Byli zszokowani, ale nie całkiem mu uwierzyli. W każdym razie Kwintal ma rację: że nas wpuścili, to wyrzucenie tej płyty teraz wróciło do mnie. I tam mogła paść ta opowieść na temat Kultu. Natomiast już samo połączenie nazwy Kult z Kazikiem Staszewskim, Piotrkiem Wieteską, Tadkiem Baganem i Kwintalem, no to już jest sprawa roku później. Kiedy nam się przypomniały te opowieści. Bo Hornung wyjechał przecież z kraju we wrześniu ’81.

Bagan uważa jednak, że nazwę Kult podpowiedział grupie sam Brzozowicz już po wyjeździe Hornunga: Wracaliśmy z Remontu – Kazik, Grzesiek Brzozowicz, ja, ktoś jeszcze, nie pamiętam kto. Pewnie Piotrek Wieteska. Jakaś tam grupa. I jakby to nazwać, to, tamto. No i że Kult. Szliśmy MDM-em na placu Konstytucji. I nawet ktoś z nas od razu wyrył kluczem na kandelabrze napis, który był tam jeszcze parę lat temu, dopóki tych kandelabrów nie odnowili. Grzesiek powiedział: „To może Kult”. „Kult? Dobrze brzmi. To może tak”. Pamiętam, że wtedy pierwszy raz uznaliśmy, że to będzie dobra nazwa.

Ale zdaniem Kazika to Hornung wyrył nazwę Kult na kandelabrze, co oznaczałoby, że było to przed wrześniem 1981. Kazik mówi: Jedynym świadectwem działań Hornunga i Brzozowicza pozostał właśnie napis „Kult” wydrapany na kolumnie na MDM-ie, który jeszcze parę lat był widoczny. Byłem przy tym, jak Hornung to pisał. Bagan też mógł tam być. Czy Brzozowicz tam był? Nie pamiętam. A Brzozowicz zapewnia: Na sto procent wydrapaliśmy nazwę Kult na kolumnie na placu Konstytucji. Byłem z Hornungiem. Nie pamiętam, czy był przy tym ktoś jeszcze.

Jak było naprawdę? Nigdy się już nie dowiemy. I nie ma to chyba większego znaczenia. Kazik podkreśla: Tomek Hornung był już w Anglii, kiedy nazwaliśmy się Kult. Wyjechał we wrześniu ’81 roku. I przez pierwszych osiem lat nie przyjeżdżał, nie kontaktowaliśmy się. Znaczy, nie miał możliwości przyjechać i nie zostać zatrzaśniętym, bez możliwości wyjazdu. Wymyślenie nazwy Kult i całej takiej historii, która miała być czymś na podobieństwo tych Idoli, to jest albo sprawka Grzegorza Brzozowicza, albo sprawka Tomka Hornunga. Nie pamiętam już i nie dojdziemy. Ale połączenie nazwy Kult z naszym składem to jest nasza sprawa. Zrobiliśmy to gdzieś wiosną ’82 roku, bo zbliżał się termin pierwszego występu. Wszystkie nazwy były słabe. I ten Kult był taki najmniej słaby.

I kontynuuje: Ja badałem sobie, jak to brzmi. Gdyby był jakiś taki cienki przegląd zespołów w domu kultury, wyszedłby taki chujowy konferansjer i zapowiedziałby nas, to żeby nazwa nie zgrzytała. Pamiętam, że tego głupiego konferansjera wyobrażałem sobie pod postacią takiego krytyka – mimo że on był dziennikarzem, nie konferansjerem – Andrzeja Ibisa Wróblewskiego. Że jak taki Ibis Wróblewski wyjdzie i zapowie: „A teraz przed państwem wystąpi grupa...” i rzuci nazwę tej grupy, żeby ta nazwa w jego ustach nie brzmiała jako kompletnie kretyńska i obciachowa. I ten Kult był taki... Najmniej to obciachowo brzmiało. Ale na początku, jak się pytali Wieteski, w jakiej kapeli gra, bo generalnie każdy z tej załogi punkowej miał jakąś kapelę, wstydził się powiedzieć, że w Kulcie, bo mu to zgrzytało (śmiech). Zresztą mi też zgrzytało. Pamiętam, że zazdrościłem chłopakom z Kryzysu. Kryzys to była moim zdaniem nazwa trafiona od razu, a ten Kult taki...

Gierszewski dodaje: Mnie też nazwa Kult wydawała się obciachowa. Kojarzyła mi się z kultem jednostki i ze Stalinem. Z mrocznymi latami pięćdziesiątymi, których nie pamiętam, bo urodziłem się nieco później, ale jakieś takie miałem złe skojarzenia. Bagan protestuje: Nie przypominam sobie, żeby nazwa Kult była uważana przez nas za obciachową. Nawet była taka piosenka „Kult inwazja”. Graliśmy ją na jakimś koncercie. Właściwie żartobliwa, ale świadcząca o tym, że nazwa została zaakceptowana. Tam były takie słowa: „Kult już wyszedł/Teraz gra/Jezu! Jaka wibracja!”. Albo: „Znany aktor/G. Holoubek/Zachowuje się jak czubek...”. Czy: „Nawet student z Senegalu/Nie jest na studenckim balu...”. I refren: „Kult inwazja/Kult inwazja...”. Jakiś taki trzyakordowy, szybki kawałek. Punkowy. I ja pamiętam nazwę Kult jako coś fajnego, krótkiego. Może trochę monumentalnego. Ale na czasie. Jeżeli nawet były jakieś głosy przeciwko, to szybko wszyscy się na to zgodzili. Tym bardziej, że nie było żadnej alternatywy. Były jakieś głupawe Linie C czy coś takiego.

CZTERNAŚCIE BILETÓW • SCENA NA SCHODACH • GRZYWKA OPADAJĄCA AŻ NA USTA

Grupa zadebiutowała 7 lipca 1982 roku w klubie Remont na wspólnym koncercie z punkową TZN Xenną. Imprezę zorganizował wspomniany Grzegorz Brzozowicz. On sam opowiada: Do Remontu sprowadził mnie kolega, z którym studiowałem na elektronice. Odziedziczyłem przede wszystkim dwa zespoły, TZN Xenna i Deuter, które miały próby w Hadesie. Po wejściu do akademika schodziło się schodami w dół i tam były dwie kanciapy. To właśnie nazywało się Hades. Cały czas dochodziło tam do jakichś rozrób i niszczenia sprzętu. Ja przyszedłem jako ten, który ma tam zaprowadzić porządek. W rezultacie na samym początku muzycy Xenny i Deutera byli nastroszeni i mnie nie lubili. A ja się ich bałem. I dalej: Zacząłem organizować koncerty w październiku ’81. Ale po rozruchach 1 maja ’82 wszystkie kluby studenckie w Warszawie zostały zamknięte. Otworzyli je dopiero w lipcu. Wtedy zrobiłem pierwszy koncert Kultu. A później organizowałem im wszystkie koncerty w Warszawie aż do Róbrege w ’87.

Wróćmy jednak pamięcią do 7 lipca 1982 roku, do wieczoru, który Kazik uważa za właściwy początek Kultu. Grzegorz Brzozowicz wspomina: Ponieważ sprzedało się tylko czternaście biletów, wpuściłem wszystkich za darmo. Pamiętam, że scena nie była tak jak zawsze, tylko na schodach. Darek Gierszewski dodaje: Wtedy była taka moda, że grzywki się nosiło. Ja też miałem taką grzywkę. I Wieteska też miał taką grzywkę. Prześmiesznie to wygląda, jak ogląda się dziś zdjęcia... A Piotrek Wieteska precyzuje: Pamiętam, że z jednej strony miałem grzywkę opadającą aż na usta, a z drugiej wygoliłem głowę do gołej skóry. Nie było sprzętu – w Kulcie na początku gitara i bas były wpięte w jeden Eltron. A struny miałem sztukowane, wiązane. Jak później pojechałem do Londynu, to jedyne, co przywiozłem, to komplet strun – na więcej nie było mnie stać. A dziś basista co koncert nowe struny załada...

Widzem w Remoncie był Alek Januszewski, kolega Tadka Bagana, który – jak sam twierdzi – już wtedy od czasu do czasu uczestniczył w próbach Kultu jako dodatkowy gitarzysta. Wspomina: Byłem na tym koncercie, zdjęcia im robiłem. Miałem kiepski aparat z jakąś taką ruską lampą błyskową źle zsynchronizowaną. I część jest taka, że połowa jest oświetlona, a połowa nie. Pamiętam, że Kazio był ostrzyżony na łyso, co było jakimś ewenementem w tamtych czasach, bo teraz jest już czymś banalnym. Pamiętam też, że strasznie pusto było w tym Remoncie. Mało ludzi.

Najwięcej szczegółów zapamiętał Tadek Bagan: Graliśmy przed TZN Xenną. Pamiętam ten koncert jako niespecjalnie udany. Coś tam się sypaliśmy. Graliśmy na pewno „Krew Boga”, na pewno „Radio Tirana”, na pewno „Das Model” Kraftwerku. Graliśmy „Warhead” UK Subs jako „Wojny”. Graliśmy „Umarł mój wróg”. Była też piosenka taty Kazika z bardzo ładnym tekstem, której nie ma na późniejszych płytach Kultu. Graliśmy też rzeczy w rodzaju „Obudowy wiertnika”, bo ja miałem jakąś przystawkę do gitary – to nie był flanger, to nie był chorus, tylko phaser czy coś takiego – i trzeba było ją wykorzystywać, bo było. Aha, i jeszcze taka psychodelia: „Solidarność zwycięży/Solidarność jest i będzie...”. Takie rzępolenie improwizacyjne, ale to nam dobrze wychodziło i wszystkim się podobało. Jakby zapowiedź rapu. Kazik co prawda twierdzi, że „Das Model” był wykonywany tylko na próbach. Podobnie jak piosenka z tekstem taty i muzyką – prawdopodobnie – Bagana. Wszystko wskazuje na to, że była to inna wersja utworu „Zastanówcie się sami”, nagranego na „Tatę 2”.

Jakie jeszcze utwory grupa mogła zagrać tego dnia? „Obywateli śmierdzieli” i „Starą ich armadę”, które powstały w tym okresie. Wspomnianą wcześniej „Kult inwazję”. A także „Schizofrenię”, o której Bagan opowiada: Na płycie „Czterdziesty pierwszy” Kazika jest taki kawałek „Schizofrenia”. Graliśmy go w Radości jeszcze przed przyjściem Alka. Taki trzyakordowy, prawie w tej postaci, jak Kazik go nagrał na „Czterdziestym pierwszym”. Ale tam śpiewa jakoś tak „Sfizohremja” – coś takiego. To był jego kawałek, który graliśmy sobie na próbach. Był w repertuarze. Na pewno nie został natomiast wykonany inny utwór, który zespół wykonywał w Radości – „Tainted Love” z repertuaru Soft Cell. Kazik wspomina: Graliśmy „Tainted Love”. Przed Januszewskim. Na klawiszach grała z nami w tym kawałku ówczesna narzeczona Tadka, Beata Stochaj. I wiem, że jakieś organy były w tym celu przywożone, typu Student czy Vermona. Jakieś ogromne organy woziliśmy do tej Radości tylko po to, żeby ona mogła sobie klawisze poprzyciskać. Ale na koncercie tego nie zagraliśmy. Gierszewski potwierdza: Ona rzeczywiście przychodziła z Tadkiem na próby. I może „Tainted Love” jednym palcem grała.

Byłem w Remoncie na koncercie Kultu z TZN Xenną, ale mogło to być później, chociaż pamiętam, że wokalista Zygzak, czyli Krzysiek Chojnacki, chodził wtedy o kulach, a Brzozowicz wspomina: Właśnie w tym czasie Zygzak miał złamaną nogę. Czyli musiałeś widzieć Kult na pierwszym koncercie. Zwierzyłem się w każdym razie Kazikowi, że Xenna zrobiła na mnie wtedy większe wrażenie niż Kult. W jej graniu była energia, był czad, a wokaliście, czyli Zygzakowi, nie brakowało charyzmy. Kazik w odpowiedzi wyjaśnił: No tak, ale Xenna działała już wtedy od pewnego czasu, grała dużo prób, a myśmy byli zupełnie zieloni. Zresztą długo jeszcze uczyliśmy się nie tyle grania, co bycia na scenie. Dla mnie przez wiele, wiele lat wejście na scenę było naprawdę czymś, co kosztowało mnie wiele wysiłku. Musiałem pokonywać strach, pokonywać tremę. Brzozowicz zaś zapamiętał: Kazik był wtedy spięty, nie umiał się zachować. Natomiast Xenna miała super wokalistę. I to była prawdziwie punkowa kapela... Ja ich sto razy wolałem od Dezertera. Oni mieli power. I wyglądali fantastycznie. Sidney na basie, Gogo na perkusji i Zygzak na wokalu. Nie pamiętam, kto grał na gitarze.

NA DWIE GITARY • LASKA, PRZEŚLICZNA • DWIEŚCIE LITRÓW NA OSIEMDZIESIĄT OSÓB • KAZIK MÓWI, ŻE ODCHODZI

Kazik wspomina: Jak zaczynaliśmy, średni okres istnienia składu Kultu to był mniej więcej kwartał. Na początku funkcjonowaliśmy tak, że były próby, próby, próby, graliśmy koncert, potem skład całkowicie się zmieniał. Zaczynaliśmy robić zupełnie inny materiał, który znowu po trzech miesiącach był zagrany gdzieś tam i znowu skład się zmieniał. I tak przez pierwsze trzy, cztery lata to wyglądało... Dzięki temu zresztą Kult stworzył sobie bank pomysłów, z którego potem mógł dość długo czerpać. I na każdej z jego pierwszych płyt można znaleźć utwory z tego początkowego okresu działalności.

Pierwsza zmiana składu Kultu nastąpiła latem 1982 roku. Przede wszystkim dołączył drugi gitarzysta, wspomniany Alek Januszewski, który od jakiegoś czasu mógł uczestniczyć w próbach jako gość. Poza tym miejsce Darka Gierszewskiego zajął Norbert Kozakiewicz, wywodzący się z zespołu Zygzak Piotra Morawca.

To ja Alka Januszewskiego przyciągnąłem – wspomina Bagan. Poznałem go przez Tomka Hornunga. Mieliśmy podobne gusta muzyczne, bardzo się polubiliśmy. I ja przyprowadziłem go na próbę. No i on wszystkich olśnił, bo miał gotowe, poukładane kawałki. Mówi: „Ty grasz to, ty grasz to, ty grasz to”. Dość skomplikowane, jak na tamte czasy, zwrotka tak, refren tak, tutaj jakiś przerywnik. Wszystkim szczeny opadły. I ja pamiętam, że trochę razem pograliśmy i wyjechałem na jakieś dwa tygodnie na wakacje, a oni nadal mieli próby. I jak wróciłem, to już chłopcy byli zachwyceni, że gramy to, to, to. Dlatego tak poszło. Teksty po angielsku. On przyniósł gotowe wszystko. I ja byłem zaskoczony, że zarówno Wietecha, jak i Kazik, jakoś tak: „Super!”. No i zaczęliśmy to grać – na dwie gitary.

Januszewski potwierdza: Bagan zaprosił mnie na próbę do Radości i trochę tam graliśmy. Raz, drugi, trzeci. Jeszcze z Darkiem Gierszewskim. A później z Norbertem Kozakiewiczem. Próbowaliśmy robić jakieś kawałki. Oni mieli już jakieś swoje... Chyba parę miesięcy były te próby, bo pamiętam, że spotykaliśmy się tam w lecie i było bardzo przyjemnie, paliliśmy dżointy i jamowaliśmy. Ale mieliśmy też próby, kiedy było bardzo zimno. Trzeba było grać w rękawiczkach, a instrumenty się rozstrajały. Tak że kilka miesięcy musiało to trwać.

Kazik nie przypomina sobie dokładnie, kiedy zaczęła się współpraca z Januszewskim. Mógł przychodzić na próby już wcześniej – zgadza się. To był kolega Bagana. Ale pomysł, by zacząć grać z nim na poważnie, narodził się po pierwszym koncercie. Wiązaliśmy z nim bardzo duże nadzieje. Był od nas starszy, miał dużą wiedzę na temat muzyki rockowej w ogóle, a przy tym dobrze grał na gitarze...

W tym samym czasie nastąpiło rozstanie z Gierszewskim. On sam wspomina: Po koncercie w Remoncie wyjechałem na wakacje. A jak wróciłem, to już nie grałem. Znaczy, ja już się wcześniej domyślałem. Kazik przyjechał do mnie do domu, ja mówię: „No może w końcu mi to powiesz”. „No, wiesz, bo tak...”. W końcu wydusił z siebie, że niestety już nie gram. Żebym się nie gniewał, ale tak jest. Wersja była taka, że źle gram. Cóż, nikt nie jest genialny. Ja do tej pory nie uważam siebie za genialnego perkusistę. A wtedy właściwie się nie ćwiczyło, tylko się chodziło i grało. Być może rzeczywiście się nie sprawdzałem. Być może tak było. Dopiero po jakimś czasie rosną ambicje i pojawia się chęć lepszego grania. W każdym razie na jesieni powstał Daab. I gram w nim do dziś.

Januszewski potwierdza: Darek rzeczywiście nie grał do końca dobrze. Były jakieś śmieszne sytuacje, kiedy się mylił czy nie wyrabiał z tempem i Kazik mu kazał pompki robić za karę. Jak zrobił tych dziesięć pompek, to później grał jeszcze gorzej, bo mu łapy spuchły. A prawda jest taka, że nikt z nas nie grał wtedy dobrze.

Może więc były inne powody usunięcia Darka? On sam przypomina sobie: Chodziłem z dziewczyną Tadka Bagana do kina, a on się wkurzał. I podejrzewał mnie o jakieś niecne czyny. Pewnie przyczynił się do tego, że mnie wyrzucili. Ale Bagan protestuje: Na pewno nie było tak, że namawiałem kogokolwiek, czy Kazia, czy Wietechę, żeby go zwolnić. Bo poza tym, że razem graliśmy, to się kolegowaliśmy. To nie było przedsięwzięcie tylko muzyczne, ale i koleżeńskie. Myślę, że źle to odczuł.

Jak więc było naprawdę? Kazik wspomina: Po tym pierwszym koncercie Wieteska powiedział, że nie chce grać z Gierszewskim, ponieważ zachowuje się tak, jakby w Rolling Stonesach grał co najmniej. Zresztą pamiętam, że ja też byłem zniechęcony tym, że po jednej, pożal się Boże, sztuce, zagranej za darmo, waliło od niego takie źle pojęte gwiazdorstwo. Zaczęliśmy więc szukać innego perkusisty. I zaczepiła nas dziewczyna w autobusie, która powiedziała, że jej chłopak gra na perkusji. I to był Norbert Kozakiewicz.

Jaka dziewczyna? W jakim autobusie? Kozakiewicza Kazik przecież znał. Co więcej, spotkali się już raz na scenie. Kozakiewicz wspomina: My się znaliśmy. Grałem z Kazikiem już wcześniej, widywałem go, byliśmy w tej samej ekipie, jakby to powiedzieć, w załodze.

Kazik pamięta ten wspólny występ: To było tak, że... Był zespół Zygzak, czyli Krzysiek Chojnacki, który przyjął ksywkę Zygzak – później w Xennie śpiewał – oraz załoga z Grochowa, a więc Piotrek Morawiec, gitara, Grzesiek Kurowski, nieżyjący już, bas, i Norbert Kozakiewicz, perkusja. Dość słaba kapela. Niby melodyjny punk, ale czadu w tym nie było za wiele. Poznaliśmy się bliżej wiosną ‘81 roku przy okazji ich koncertu w Technikum Fototechnicznym przy Powązkach. Występował też Piotrek Wieteska ze swoją grupą. Śpiewał w niej Jacek Deputat, na gitarze grała Gosia Tarach. Zaczęła się próba i pierwsze, co ten Deputat zrobił, to podskoczył do mikrofonu, zrzucił go i zepsuł. A potem spalili oba wzmacniacze, no i był problem, bo koncert bez mikrofonu, bez wzmacniaczy... W końcu ktoś przytargał mikrofon od magnetofonu szpulowego. Przynieśli też głośniki i wzmacniacz od projektora filmowego. No i zaczął się koncert. Na publiczności kompletna zima. Kapela Wieteski nikogo nie poderwała. Zygzak też słabo. Ja byłem wtedy świeżo po odkryciu Crassu i innych zespołów z ich wytwórni, jak Zounds czy Poison Girls. Ich muzyka wydawała się wtedy zupełnie nową jakością. Do tego mocna podbudowa anarchistyczna. No i mówię: „Kurczę, zagrajmy”. Wziąłem Morawca, Kurowskiego i Kozakiewicza, tę trójkę z Zygzaka, i mówię: „Grajcie byle co, a ja będę krzyczał jak ci z Crassu”. I poleciałem tekstem „War” Zounds: „Wojna w Afganistanie, wojna w Irlandii...”. No i zadziałało. Nagle zrobiło się szaleńcze pogo. Zaczęli się bić, przewracać. Tak poznałem się z Norbertem. Dołączyłem na jeden kawałek do ich grupy.

Wieteska ma co prawda wątpliwości: Ja miałem wtedy zespół z Robertem Schmidtem – Schmidt And The Tampons. Nasz występ polegał na tym, że perkusista przez cały czas naprawiał stopę. Ja grałem na basie. A Schmidt śpiewał: „Prowadź mistrzu, czas na pigułki/Czas na pigułki, prowadź mistrzu...”. Chyba trzy piosenki wykonaliśmy. Scena była zrobiona ze szkolnych stołów zestawionych ze sobą. Natomiast z Deputatem miałem inny zespół, D-Day, ale nie zagraliśmy żadnego koncertu. Chyba, że pamięć mnie zawodzi. Ale Schmidt był na wokalu na pewno. Może Deputat na gitarze wtedy grał? To był niesamowicie zdolny koleś. Gdyby nie autodestrukcyjny styl życia, byłby dziś pewnie znaną postacią. Chodził do liceum plastycznego. Bardzo fajnie śpiewał, inteligentne teksty pisał. Niestety, narkotyki go zniszczyły. Nawet nie wiem, czy jeszcze żyje.

Kazik upiera się jednak przy swojej wersji: Do dziś widzę, jak Deputat zrzuca ten nieszczęsny mikrofon. A ze Schmidt And The Tampons graliśmy razem w klubie Politechniki – 13 Bez Atu.

Tak czy inaczej Norbert Kozakiewicz wystąpił tego wieczoru u boku Kazika. Może się więc wydawać, że wystarczyło zadzwonić do niego i zaprosić na próbę. A jednak Kazik zapewnia, że anegdota z dziewczyną i autobusem jest prawdziwa: Pamiętam to jak dzisiaj. Jechaliśmy autobusem Trasą Łazienkowską i na wysokości kina Luna podeszła do nas laska, prześliczna, bo Norbert miał prześliczną narzeczoną. Musieliśmy znać ją z koncertów. W każdym razie zaczepiła nas i pyta: „Gracie gdzieś?”, a my: „Nie, bo nie mamy perkusisty”. Na co ona: „Słuchajcie, przecież mój chłopak gra na perkusji”. Ale jakoś nie skojarzyliśmy, że chodzi o Norberta. Mówię więc: „Tak? To się świetnie składa, niech zadzwoni”. No i przyszedł on. Po Kwintalu wydał nam się mistrzem instrumentu, mimo że trochę słabo było u niego z dynamiką. Bardzo leciutko uderzał. Ale rytmy fajne wymyślał. A ponieważ mieliśmy grać jak Television, gdzie przecież żadnego gigantycznego czadu nie było, nadawał się doskonale.

Television? Kazik uściśla: Pamiętam, że było takie założenie, że przyjdzie drugi gitarzysta i – tak mówił Piotrek – będziemy grać jak Television. Ja bardzo słabo znałem Television, ale to znaczyło dla mnie, że będziemy grali troszeczkę lżej. No, ale przyszedł Alek Januszewski i powiedział, że żadne tam Television tylko AC/DC jest najlepsze. I Rolling Stonesi. I jedziemy (śmiech).

Ale Januszewski protestuje: Nie cierpiałem wtedy AC/DC. I dodaje: Mnie się podobali Rolling Stonesi, w każdym razie rockowe granie, Baganowi też, natomiast oni chcieli jakieś inne rzeczy. Kazik miał taki temperament literacki, trochę studencki, na pewno upolityczniony, publicystyczny. A my po prostu lubiliśmy ostrą muzykę. Stonesi, Doorsi, Iggy Pop, takie klimaty. A w tym czasie odurzyła nas też muzyka Joy Division i Bauhaus. Tak że to była wypadkowa różnych rzeczy, takiego grania riffowego w duchu The Rolling Stones, a jednocześnie szukania pewnych klimatów – ponurych czy takich mollowych...

Grupa jeszcze bez Kozakiewicza zagrała w sierpniu na weselu Grzegorza Brzozowicza na działce w Komorowie pod Warszawą. Kazik pamięta, że za bębnami usiadł Jarek Wojciechowski (z zespołu Trawnik). I dodaje: Był znacznie starszy od nas, ale sympatyk ruchu. Zdeklarowany gej. Mnie też próbował kiedyś poderwać. Sam występ – w dwóch setach – raczej nie należał do udanych. Brzozowicz mówi wręcz: Rzęzili tak, że wszyscy domagali się, żeby ich wyłączyć. Grali o siedmiu zbójach. W końcu ktoś ich odłączył. Bagan się obraził, zabrał dziewczynę i wyszedł. Natomiast Kazik się upił. Wtedy było trudno o alkohol, ale ponieważ współpracowałem z Remontem, załatwiłem dwie beczki piwa. Dwieście litrów na osiemdziesiąt osób. I utkwiło mi w pamięci, że Kazik w dupę pijany szedł zygzakiem. A po drodze była furtka. I zastanawiałem, się, jak on wceluje w tę furtkę. A on, idąc zygzakiem, płynnie przeszedł przez tę furtkę, zdjął buciki, równo ułożył pod ławką, położył się na niej i zasnął. Januszewski zaś potwierdza: Pamiętam, że duże pijaństwo było. I ogólna rozpierducha. Raczej happening niż granie. Tam była chyba jedna gitara i jeden piecyk, tak że się zmienialiśmy z Baganem.

Ale już w następnym miesiącu Kult zaprezentował się publiczności w składzie z Januszewskim i Kozakiewiczem. Supportował Brygadę Kryzys podczas jej pożegnalnych koncertów, zorganizowanych w Remoncie między 1 a 4 września (prawdopodobnie podczas pierwszego i czwartego; na dwóch pozostałych zagrały grupy Deuter i TZN Xenna). Januszewski wspomina: Pamiętam, że to było w Remoncie na tej małej scence. Ludzi chyba nie było dużo. Na pewno było to jakieś przeżycie, bo przecież często się wtedy nie grało. Człowiek był spięty i chciał jak najlepiej wypaść. Myślę, że było OK. Nawet nie pamiętam, co wtedy graliśmy. Oni mieli parę swoich kawałków, jak „Krew Boga”, „Droga do piekła”, taki śmieszny numer o obudowie wiertnika. Ale na pewno wykonaliśmy też kilka moich.

Przed jednym z remontowych koncertów zespołowi udało się nagrać na profesjonalnym sprzęcie przywiezionym do klubu cztery utwory. Wybrano wyłącznie kompozycje Januszewskiego, jak mówi Bagan, mocno stonesowskie, gitarowe: „Walking” (ukazała się po latach na płycie dołączonej do książki „Kult Kazika”), „Steps Of Death”, „Play The Guitar” i „Driving”. Wszystkie z anglojęzycznymi tekstami. W tych czasach – wyjaśnia Januszewski – chciało się spróbować, jak to jest zrobić numer prawie angielski. Podobny do tych, których się słuchało.

Grzesiek Brzozowicz przekonuje: Po tych występach u boku Brygady Kryzys Kult zaistniał w świadomości warszawiaków. Kazik zaś dodaje, że kilka tygodni później był jeszcze jeden koncert w Remoncie z Alkiem w składzie. Ale niedługo potem, w październiku lub listopadzie, i to wcielenie Kultu przeszło do historii. Z grupą rozstali się bowiem Januszewski i Bagan.

Bagan wspomina: Pamiętam, że po którejś próbie Kazik mówi, że on odchodzi, bo nie może z Alkiem grać, oni się skonfliktowali jakoś. Ja mówię: „Odchodzisz?”. Coś w tym rodzaju. „O co chodzi?”. „No, bo nie mogę z Alkiem”. Jakoś tak to zaplątał, że mówię: „No, dobra, mnie się z Alkiem dobrze gra, to sobie pogramy”. Oni zaczęli już wtedy podążać w takim kierunku, który mi nie odpowiadał. Dla mnie to była piosenka studencka, chociażby „Berlin”. Krótko mówiąc: za mało gitar, za dużo jakichś fortepianów, trąbek, pierdół (śmiech). Takie to było rozmemłane. Stworzyliśmy więc z Alkiem Totentanz, generalnie mocno osadzony w latach sześćdziesiątych, w Rolling Stonesach, w Doorsach, z domieszką reggae. Ale zespół przetrwał tylko rok.

Kazik zastanawia się: Mogło tak być, że powiedziałem, że odchodzę. Bo ja mam trudności z wywaleniem prawdy na stół. I muszę czasami pokluczyć mocno. Z tym, że to nie było tak, że ja odejdę czy coś. Wietesce tak samo nie pasowało to, co się działo.

Sam Januszewski nie pamięta już dokładnie, w jakich okolicznościach doszło do rozstania: Czy to ja odszedłem z zespołu? Może zostałem wyrzucony? Powiedziano mi: „Wiesz, nie chcemy już z tobą grać”? Nie pamiętam. Generalnie stanęło na tym, że oni chcą robić coś innego. No i dobrze. Natomiast Tadek Bagan chyba jakoś później się zdecydował, że woli ze mną...

Wyjaśnia też: Ja na swoje dwadzieścia siedem lat byłem dla nich już stary. I pamiętam, że Wieteska, który uwielbiał Cure’a, nosił znaczki Cure’a i uważał, że muzyka zaczęła się od Cure’a, twierdził, że ja gram staroświecką gitarę. OK. Ale trochę mnie to śmieszyło, bo pamiętam, że lubili też Clash, a moim zdaniem między Rolling Stonesami a Clash jest nieduża różnica, bo i jedni, i drudzy wywodzą się z rock’n’rollowego podejścia do gitary. Tak że jest to kwestia pokoleniowa. Tak bym to ujął.

Podkreśla jednak: Próby w Radości to była czysta przyjemność. Jak człowiek znalazł grupę ludzi, z którymi mógł sobie trochę pohałasować, zwłaszcza w czasach, kiedy wszyscy w okolicy zakładali zespoły i coś się ogólnie działo, to było fajne. Natomiast tak naprawdę trzeba trafić na swoich ludzi, żeby robić z nimi to, co się lubi. Nie pograłem z Kultem dłużej, bo to się nie kleiło. Oni chcieli czegoś innego, ja chciałem czegoś innego. Ja chciałem grać rockową muzykę, a to było dla mnie trochę takie studenckie, harcerskie. I dodaje: Spotykasz ludzi, próbujesz z nimi coś zrobić i wychodzi, albo nie wychodzi. Tak jak w seksie. Spotykasz fajną dziewczynę, ale się okazuje, że nic z tego nie będzie, bo ci nie staje.

Kazik zaś przyznaje: Z perspektywy czasu żałuję, że nie znaleźliśmy z Alkiem wspólnej płaszczyzny porozumienia. Spotykam się z nim czasem i zawsze jest przesympatycznie. Super koleś z dużym poczuciem humoru. A ta jego Gardenia to naprawdę czujny zespół z bardzo fajnym pomysłem na granie. Niestety, wtedy ani ja, ani on, nie byliśmy zdolni do kompromisów.

Alek Januszewski w późniejszych latach pojawił się jeszcze na drodze Kultu jako grafik – to on stworzył okładkę składanki „Jeszcze młodsza generacja” z „Piosenką młodych wioślarzy”, on też był współautorem projektu okładki „Your Eyes”. Ukończyłem grafikę, pracowałem kilkanaście lat jako freelancer – mówi. Od piętnastu lat działam w agencjach reklamowych. Projektuję billboardy, robię filmy reklamowe. Jest to praca, która daje mi możliwość zapłacenia za komorne. Natomiast cały czas próbuję z kolegami grać, nie tylko z Gardenią. Grałem w zespole Miazma – zrobiliśmy dwie płyty z muzyką elektroniczno-jazzową, jeszcze niewydane. A teraz robię też własne nagrania, akustyczne. Tadek Bagan jest dziś weterynarzem.

JAK SAPERZY • A MOŻE TAK CHOCIAŻ NA FÜHRERA • MOŻECIE ZAGRAĆ JESZCZE TYLKO JEDEN NUMER • GWIAZDA DAWIDA

Zespół utracił równocześnie aż dwóch gitarzystów. Na ich miejsce pojawił się Piotrek Morawiec. Kolegował się z Kazikiem od dawna. Poznał go za pośrednictwem Roberta Schmidta. Robert i Kazik mieszkali wtedy naprzeciwko siebie – wspomina. Robert na Marszałkowskiej, po drugiej stronie Ogrodu Saskiego, a Kazik na Niecałej. I ten przestrzał między Schmidtem a Ogrodem Saskim poznaliśmy jak saperzy...

Poza tym w Kulcie grał od jakiegoś czasu Kozakiewicz, dawny bębniarz Zygzyka, zespołu Morawca. Bez wątpienia miał wpływ na zaangażowanie kolegi. Piotrek Morawiec był wtedy gitarzystą otwartym na to co nowe w muzyce – opowiada. Po rozwiązaniu Zygzaka założył grupę Wieszaki Teatralne, która nawiązywała trochę do muzyki Public Image Ltd. Eksperymentował. Bardzo mi się to podobało. I chciałem, żeby z nami grał.

Wróćmy jednak do Zygzaka, bo chociaż o zespole była już mowa, zasługuje na bliższe przedstawienie. Morawiec wspomina: Ja grałem na gitarze, Piotrek Stelmasiak na drugiej gitarze, świętej pamięci Crass, czyli Grzegorz Kurowski, na basie i Norbert Kozakiewicz na perkusji. Próby mieliśmy w klubie Politechniki 13 Bez Atu, niedaleko Riviery. Nie mieliśmy wokalisty, za każdym razem przychodził ktoś inny. Kiedy tylko wpadliśmy w liceum na kogoś wyglądającego jak Johnny Rotten, ściągaliśmy go na próbę, ale nic z tego nie wychodziło. Aż do momentu, kiedy do klubu 13 Bez Atu sprowadziła się taka szajka z Raszyna, z Krzyśkiem Chojnackim na wokalu. Jakoś nie bardzo im szło. Zaproponowaliśmy więc Krzyśkowi, żeby zaśpiewał z nami. On w ciągu jednej próby napisał teksty do kilkunastu piosenek i tak poszło. Dlatego Krzysiek stał się Zygzakiem – tak nazywała się pierwsza kapela, w której zaistniał. Bo ci z Raszyna cięli tak sobie. Spotkałem niedawno ich gitarzystę. Odprowadzałem syna, który mieszka we Włoszech, do autobusu na Dworcu Zachodnim. Staliśmy przed autokarem, a zza kierownicy wysiada taki brodaty człowiek i mówi: „Cześć, pewnie mnie nie pamiętasz, ale ja grałem w tym zespole, z którego ukradliście wokalistę”. Bo oczywiście Krzysiek porzucił ich od razu na rzecz naszej świeżej punkowej muzyki (śmiech).

Morawiec dodaje też: Ja z Norbertem znałem się już wtedy bardzo długo. Nawet nie pamiętam, w jakich okolicznościach się zetknęliśmy. Ale już lata wcześniej spędzaliśmy czas w totalnie schizofrenicznym mieszkaniu Norberta na Kawczej. Totalne psycho. Norbert miał psa, bodajże wyżła, który wabił się Kusy i siedząc z nami, wdychając opary tytoniu, marihuany i przeróżnych alkoholi, poznał całą historię muzyki. I nic go nie brało poza jedną piosenką. „Cherry Oh Baby” Rolling Stonesów, taką reggae’ową. Wystarczyło ją zanucić, zagwizdać, cokolwiek. I on wył. Nie było ani jednej piosenki, która... Punk rock, hard rock, metal, reggae – nic. Tylko ten jeden riff. I po prostu Kusy siadał i wył. A Kozakiewicz precyzuje: To był wyżeł z dużym temperamentem. I dodaje: Kiedyś przyszedł Kazik i zanucił to i pies też zaczął wyć...

Zaraz po Morawcu do grupy dołączył jeszcze jeden muzyk, Janusz Grudziński, kolega Kazika z uczelni – poznali się podczas pamiętnego strajku studenckiego jesienią 1981 roku. Kazik wspomina: Któregoś dnia wpadłem na pomysł, żeby do zespołu dołączyć Janka Grudzińskiego. Co mogło się wydawać absolutnie nietrafioną historią, ponieważ był to klient z zupełnie innej bajki. Aż do tamtej pory składy Polandu czy Kultu zawsze wywodziły się z szeroko pojętego środowiska punkowego. A Janek Grudziński to był student z grzywką popersa, z wąsami, a wąsy to był dla nas w tych czasach największy obciach, słuchający grup typu Genesis, Yes, Pink Floyd. A Morawiec dodaje: Janek miał klasyczne, normalne wąsy. I Brzozowicz nie mógł wytrzymać tego widoku. Nie wiedział, co powiedzieć i mówi: „Ale może tak chociaż na führera. Jak ten ze Sparksów” (śmiech). Bo Janek na początku absolutnie nie przyjmował do wiadomości, że mógłby zgolić wąsy. To było nie do przełamania.

Pozyskanie Janka, aby dodał dźwięki wiolonczeli i fortepianu w dwu utworach skomponowanych nieco wcześniej, odpowiednio w „Drodze do piekła” (na płycie „Posłuchaj to do ciebie” jako „Kult”) i „Berlinie” (na płycie „Kult” jako „1932 – Berlin”), było wyrazem poszukiwań brzmieniowych zespołu. Niekoniecznie przemawiających do dotychczasowych fanów. Sam Grudziński wspomina: Pierwszy koncert zagrałem z nimi w listopadzie w Remoncie. I jak wyszedłem z tą wiolonczelą, bardziej ortodoksyjna punkowa część publiczności krzyczała, że to Grechuta, żeby spierdalać. Ale jakoś się udało przetrwać. Dodaje też jednak: Następne koncerty były w grudniu w Rivierze ze Śmiercią Kliniczną i Deuterem. I tam miałem już klawisze, Casio, które mama Kazika przywiozła z Londynu. I było już dobrze. A Kazik uzupełnia: Dwa różne Casia mieliśmy, bo mama przywiozła jedne mi i jedne Norbertowi. Oprócz nas grał reaktywowany Deadlock, z pierwszym wokalistą Plexim i z jakimiś nowymi muzykami, których nie potrafiłem zidentyfikować. Wypadł bardzo słabo. Poza tym Śmierć Kliniczna i nie wiem, czy nie Deuter, tuż przed powstaniem Izraela, bo już były te kawałki, które Izrael później grał, ale na czadowo zrobione. I na drugim z tych koncertów gramy, gramy, gramy i nagle jakiś chujek do nas podchodzi i mówi: „Możecie zagrać jeszcze tylko jeden numer”. My: „Tak?”. No i zagraliśmy „Grosstanz” (w kompaktowym wydaniu „Posłuchaj to do ciebie” jako „Taniec wielki”) w wersji godzinnej. To był już czas zauroczenia industrialną twarzą muzyki, niebagatelny wpływ takiej grupy Test Department, którą usłyszeliśmy z Wieteską. Poza tym Laibach – nie pamiętam, kiedy po raz pierwszy w Polsce grał – kolosalne wrażenie na nas zrobił. Słuchaliśmy też czwartej płyty Public Image Ltd.

Kazik kontynuuje: Ten okres industrialnego grania zakończyliśmy wiosną ’83 jednym koncertem w Remoncie, na którym Wieteska wystąpił z wielką gwiazdą Dawida na piersi. Bardzo się z tym czaił, chodził taki grubo ubrany, wszyscy T-shirty, a on w swetrze jakimś. Okazało się, że zrobił sobie koszulkę z gwiazdą Dawida, ale nie wiedział, jak na to zareagujemy i dopiero tuż przed wyjściem na scenę się rozebrał. Ale mnie się ten pomysł bardzo spodobał. Byłem pod wrażeniem. I dalej: Totentanz Januszewskiego i Bagana był na tym koncercie supportem, Kult gwiazdą, ale to było o tyle śmieszne, że ten Totentanz jako support grał ze dwie godziny, a my, główna atrakcja wieczoru, ledwie czterdzieści minut. A zaczęliśmy utworem „Parawan”, który powstał z wcześniejszego „Telefononu Tuga”. Pamiętam, że był dość trudny, bo miał nieparzyste metrum – na siedem czy na dziewięć. Wieteska go opanował i bardzo chciał zagrać, bo to było coś awangardowego jak na nas, ale uznał, że jak się najara – dużo marihuany wtedy paliliśmy – nie da rady. Wymyślił więc, że zagramy ten utwór pierwszy, potem on zejdzie, najara się, my przez ten czas jakieś free wykonamy i potem już będziemy grać normalnie. Zaczęło się tak, jak zaplanował. Po „Parawanie” zszedł, my gramy to free, gramy, pięć minut, dziesięć, a jego ciągle nie ma. Co się okazało? On jarał tę trawę gdzieś na zapleczu z niejakim Samolotem, bramkarz ich złapał i wyrzucił z klubu. Zanim go wpuścili z powrotem, minęło sporo czasu. Trwały jakieś negocjacje, ja chyba też musiałem zejść ze sceny i interweniować. W końcu jednak wrócił i koncert potoczył się dalej.

W czerwcu 1983 roku, po zaledwie pół roku grania, z zespołu odszedł Morawiec. Kozakiewicz wyjaśnia: Piotrek poznał Anię Kwiatek, z którą się ożenił i miał pierwsze dziecko (syna Janka w 1985). Ania bardzo chciała, żeby skończył szkołę, żeby maturę zrobił. Chociaż to ona namówiła go później do powrotu do grupy. On sam jest bardziej enigmatyczny: To były tak burzliwe czasy! Wszyscy twierdzą, że się zakochałem, że miałem inny pomysł na życie. Czy ja wiem? Jakoś tak wyszło. Kiedyś było łatwiej traktować życie na większym luzie niż dziś.

KAZIK MÓWI DO MORAWCA: „WYPIERDALAJ!” • GITARA MALWA • DZIADEK ADWENT • WIETESKA UDAJE PIJAKA • SZYMONIAK GRA HEJNAŁ PRZEZ OTWARTE OKNO • RĘKA Z WATY

Morawiec zagrał jeszcze na kolejnym koncercie Kultu, w czerwcu 1983 roku w Rivierze, ale jako drugi perkusista. Na gitarze zagrał wtedy Piotr Klatt.

Morawiec oznajmił nam jakiś czas wcześniej – wyjaśnia Kazik – że nie będzie chodził na próby, bo mu to koliduje ze spotkaniami z narzeczoną Anią Kwiatek, późniejszą żoną, obecnie byłą. A ja mówię: „Jak nie to nie, to wypierdalaj, bo nie ma tak, że na próby nie przychodzisz i będziesz na koncercie grał”. No i wzięliśmy Klatta. I były próby, próby, próby. A Morawiec gdzieś tak z dzień przed koncertem dzwoni i jak gdyby nigdy nic pyta: „No to kiedy próba przed koncertem?”. Znaczy, próba już w sali. A ja mówię: „O czym ty gadasz? Przecież nie grasz w ogóle, jest inny gitarzysta”. A on: „Tak? Ale ja bym zagrał”. Mówię więc: „No to zagraj”. Ustawiliśmy dwa zestawy perkusyjne, centralnie Norberta, a z boku drugi. I Morawiec zagrał na tej drugiej perkusji. Pamiętam, że na te dodatkowe bębny próbował się jeszcze jeden kolega doczepić – Grzesiek Kurowski, dawny basista Zygzaka. Ale o ile Morawiec jakoś sobie radził i nawet fajnie mu to wychodziło – bo on nie grał równo z Norbertem, tylko jakieś dodatkowe podbicia robił – to Kurowski okazał się tragiczny. Poza tym przy tym jednym zestawie wyglądali tak, jakby, nie wiem, dwóch wariatów wypuścili i w ramach terapii kazali im bębnić. W końcu zdobyłem się na odwagę: „Grzesiu, słuchaj, ta koncepcja jakoś słabo się sprawdza”. Zszedł, ale strasznie się obraził. W każdym razie Piotrek kontynuował sam. Pamiętam, że później słuchałem tego z taśmy, bo to było nagrane gdzieś, to super te niektóre perkusje porobił. Zmarnował się trochę, nie idąc w tym kierunku.

Piotr Klatt tak wspomina nawiązanie współpracy z zespołem: To było jakoś przed wakacjami Roku Pańskiego 1983. Jarek Guła, który był moim sąsiadem – mieszkaliśmy na blokowisku przy ulicy Majdańskiej, przy rondzie Wiatraczna na warszawskim Grochowie – przyszedł do mnie z zapytaniem, czy wpadłbym do niego na chwilę. Jarek Guła zawiaduje obecnie bodajże Centralnym Domem Qultury w Warszawie. Poszedłem do niego, a tam czekali Kazik Staszewski i Piotrek Wieteska. I zapytali, czy nie chciałbym popracować z Kultem nad programem, który byłby wykonany podczas koncertu w sali widowiskowej Riviera. Chodziło o zastąpienie Piotrka Morawca, który był wtedy zajęty jakimiś swoimi prywatnymi sprawami.

Klatt miał już wtedy za sobą kilka lat grania, najpierw jako wokalista i perkusista, później wokalista i gitarzysta. Przed stanem wojenym – wspomina – założyłem taki zespół Lizaki Policyjne, grający głównie kawałki UK Subs, Sex Pistols i The Clash z własnymi tekstami. I to o tyle śmieszna historia, że część tych utworów znaliśmy z wykonania na przykład zespołu KSU, a nie z wersji oryginalnych. Następnym zespołem był Bal Manekinów (z Jackiem Szymoniakiem i Dudą, czyli Tadeuszem Kisielińskim, a także Marcinem Sykutem, dawnym kolegą Kazika z klasy). To była bardziej przemyślana koncepcja, tak przynajmniej nam się wydawało: graliśmy muzykę nowofalową, postpunkową, z sekcją dętą. Wychodziło, jak wychodziło, ale udało nam się pokazać na kilku koncertach. A potem były Lalki Kaliguli. Z tym zespołem najbardziej udało mi się gdzieś z okopu, z piwnicy domu kultury wyjść na światło dzienne, zwłaszcza podczas przeglądu zespołów nowofalowych w akademiku na Kickiego (wiosną 1983 roku w klubie Ubab), gdzie razem z Płonącą Żyrafą zajęliśmy pierwsze miejsce (mała dygresja: jako początkujący dziennikarz znalazłem się w jury tego konkursu wraz z Andrzejem Marcem i Romkiem Rogowieckim). Gwiazdą wieczoru był zespół Izrael, który zagrał jakiś czas przed właściwą premierą w Hybrydach. No, a potem był ten epizod w Kulcie.

Klatt uczestniczył w przygotowaniu materiału na koncert w Rivierze. Pamiętam cykl prób, które odbywały się w opuszczonej przedwojennej willi w Radości – mówi. To było jakieś magiczne miejsce. A próby były na tyle sympatyczne, że zajmowaliśmy się na nich głównie paleniem trawy. W związku z tym były to próby długie, z długimi przerwami...

Może i tak, ale sam koncert należy do najbardziej pamiętnych w pierwszych latach działalności Kultu. Wtedy pojawiły się już fascynacje muzyką funkową, trochę reggae – mówi Kazik. W tym okresie zaczęliśmy inaczej komponować piosenki – wychodząc nie od jakichś rzeczy harmonicznych czy melodycznych, a od rytmu, co mi zresztą w dużym stopniu zostało do dziś. Mam teorię, że zawsze brzmieliśmy trochę inaczej niż cała reszta kapel, bo inaczej komponowaliśmy te piosenki. Zebrało się paru ludzi, dla których ta sprawa rytmiczna była dosyć istotna.

W programie oprócz wspomianych wcześniej „Berlina” i „Drogi do piekła” znalazły się takie utwory, jak „Elektryczne nożyce”, „Spokojnie”, „Wódka”, „Hej, czy nie wiecie”, „Zabierz mu wszystko” i „Papież Wielkiego Babilonu” (w kompaktowym wydaniu „Posłuchaj to do ciebie” jako „Babilon”). Występ otwierała żartobliwa „Anarchia”.

Kazik wspomina: Rozpoczynała grupa Tao, która miała próby w Remoncie. Wokalista seplenił potwornie. Ja jestem otwarty na bardzo wiele rzeczy, ale seplenienia u kogoś, kto śpiewa, nie mogę znieść. Ale ten z Tao potem przerzucił się na trąbkę i założył Gedeon Yerubbaal. Niedawno umarł. Po Tao grał Kult. Pamiętam, że Klatt, choć gitarzysta żaden, miał parę patentów, które mi się podobały, na przykład umiał takiego naturalnego delaya zrobić, jakby echo było, a echa nie używał. I potem zeszliśmy, po nas wchodził Daab (z Darkiem Gierszewskim). I zostawiliśmy włączone klawisze Norberta z nastawionym jakimś egzotycznym rytmem perkusyjnym. Ci z Daabu mówią: „Nie wyłączajcie, nie wyłączajcie. To zajebiście, tak wejdziemy, tu salsa, potem reggae”. No dobra, to nie wyłączamy. I nie mogli w to wejść. Męczyli się z dziesięć minut, a w końcu sobie odpuścili i wyłączyli...

Tak zapamiętał koncert w Rivierze Klatt: Miałem wrażenie, że publiczność przyszła głównie na Kult, w pewnym sensie mieliśmy więc ułatwione zadanie. Euforia wybuchła już w momencie, kiedy zespół wychodził na scenę. Mimo wszystko byłem potwornie zestresowany, nigdy wcześniej nie stałem przed tak dużą publicznością. A poza tym co tu dużo ukrywać: Jimim Hendrixem gitary nigdy nie byłem. W związku z tym nie było to może mistrzowskie wykonanie. Ale z tego, co pamiętam, Kazik darował mi życie, co więcej, powiedział, że było bardzo sympatycznie.

Klatt miał w tym czasie marną gitarę Malwa. Na próbach grałem na tej mojej Malwie – opowiada. To było półpudło elektryczne, strasznie się sprzęgające, w zasadzie w każdej konfiguracji i w każdym miejscu. Natomiast na koncert Kazik i Janek Grudziński pożyczyli mi gitarę od zespołu Totentanz Alka Januszewskiego i Tadka Bagana. Już nie pamiętam nazwy, ale była to profesjonalna gitara w rękach kompletnego amatora...

Klatt nie kontynuował współpracy z Kultem. Później odniósł sukces z własnym zespołem Róże Europy, którym kieruje do dziś. Został też dziennikarzem. Od 2001 roku pracuję w telewizji, w Programie Pierwszym, w Redakcji Rozrywki – mówi. I bodajże od 1990 roku mam audycje muzyczne w radiowej Trójce.

A po czerwcowym koncercie z grupą rozstał się też Kozakiewicz. Dwa powody miałem – wyjaśnia. Po pierwsze, założyłem rodzinę, żona była w ciąży, kilka miesięcy po moim odejściu urodziła mi się córka. Byłem pierwszym Kultowcem, który założył rodzinę. Po drugie, zainteresowałem się Biblią. Przyszedł ktoś na próbę. I on nam to zaszczepił. To było w ’82 lub ’83 roku. Dostałem wtedy dużo literatury. Bodajże w ’83 roku byłem na takim spotkaniu Świadków Jehowy... No, ale później, niestety, wybrałem złą drogę. Alkohol. Narkotyki. Rozstałem się z żoną. Dopiero teraz wróciłem do Boga – po wielu latach błądzenia i balansowania wręcz na granicy życia i śmierci. Od paru lat jestem wolny od nałogów. A niedawno zostałem Świadkiem Jehowy. Wróciłem do punktu, do którego już kiedyś zmierzałem.

Norbert najwcześniej z nas miał dzieci – podejmuje Kazik. Dwie córeczki, jedna po drugiej właściwie. Myślę, że to był jeden z powodów jego odejścia. Ale rzeczywiście było też studiowanie Biblii. To był okres poszukiwań religijnych. Pamiętam, że ja i Piotrek Wieteska spotykaliśmy się na przykład u Norberta Kozakiewicza z takim gościem, którego nazywaliśmy Dziadkiem Adwentem. To był koleś już dosyć wiekowy, który kiedyś był Adwentystą Dnia Siódmego, ale stwierdził, że oni nie działają zgodnie z literą Pisma i stworzył własne wyznanie. Bardzo nas w pewnym momencie zainteresował ortodoksyjnym trzymaniem się tekstu, w dodatku nie każdego wydania Biblii. Mówił, że najlepiej studiować Pismo w oryginale – Nowy Testament po aramejsku, a Stary po hebrajsku. A jedyne tłumaczenie, które można ewentualnie zaakceptować, to tłumaczenie Jakuba Wujka z osiemnastego wieku, którego tak naprawdę po polsku nie da się zrozumieć. I my studiowaliśmy z nim, pamiętam, u Norberta właśnie z tej księgi. Ale myślę – takie jest moje zdanie – że tu nie wchodziły w grę względy religijne, bo jeżeli Wieteska takich rozterek jeszcze nie miał, to on na pewno jeszcze nie. Przed nim jeszcze był długi okres menelstwa, narkotyków i bardzo nieprzykładnego zachowywania się. Dopiero od kilku lat słyszę, że to się wyprostowało.

Kozakiewicz nie wrócił już do grania. Miałem z Deuterem jechać w trasę – wspomina. Paweł Kelner chciał, żebym z nimi pograł. Ale już z rok wtedy nie ćwiczyłem i jak nagle usiadłem za bębnami, szybko spuchłem. W tym czasie mieszkałem już z żoną na Ochocie i od miesięcy nie grałem. Pamiętam jednak, że w pewnym momencie planowaliśmy z Piotrkiem Wieteską i Jackiem Szymoniakiem założenie zespołu Kultini. W składzie miał być jeszcze Piotr Klatt. Menażerem miał być Robert Witkowski. Ale jakoś nie wyszło. Znaczy, zaczęliśmy próby, ale to się rozeszło.

Zapytałem o Kultini także Wieteskę i Klatta. Pierwszy wyjaśnia: To było raczej w sferze towarzyskich dywagacji, nic na poważnie. Na pewno nie było to coś, co traktowalibyśmy bardziej serio. A drugi dodaje: Z tego, co pamiętam, to była tylko idea. Nie odbyła się chyba żadna konkretna rozmowa na temat, jak to by miało wyglądać, wokół jakich dźwięków miałoby się kręcić. Nie przypominam sobie, żebym uczestniczył w jakichkolwiek próbach. Ale fakt, że była taka animacja.

Tymczasem Kazik Staszewski, Piotrek Wieteska i Janek Grudziński postanowili kontynuować wspólną działalność jako trio, bez gitarzysty i bez perkusisty, z automatem perkusyjnym. W takim składzie Kult pojechał na zorganizowany w dniach 26 i 27 listopada 1983 roku IV Festiwal Nowofalowych Grup Rockowych w toruńskiej Od Nowie. Jedyny raz zdecydował się wtedy wziąć udział w konkursie. I – wykonując między innymi „Berlin”, „Drogę do piekła”, „Hej, czy nie wiecie”, „Wódkę” oraz premierową „Ostatnią wojnę” (na płycie „Kult” jako „Wspaniała nowina”) – zwyciężył.

Wieteska wspomina: Zagraliśmy w trójkę: Kazik na saksofonie i wokal, Janek Grudziński na klawiszach i automat perkusyjny, ja na basie. Wygraliśmy, może dlatego, że było to coś innego niż to, co proponowali pozostali, dominował bowiem gitarowy czad. A poza tym Od Nowa nie jest miejscem, które łatwo nagłośnić i być może nasze instrumentarium przesądziło o tym, że było to lepiej słyszalne. W każdym razie spodobało się...

Ale chociaż się spodobało, muzycy myśleli o rozbudowaniu składu. I najpierw, jeszcze w listopadzie, dołączył grający na instrumentach klawiszowych i trąbce Jacek Szymoniak z Daabu, a później, wiosną następnego roku, polecony przez niego bębniarz Tadeusz Kisieliński, zwany Dudą.

Grupie już dawno marzyła się współpraca z Szymoniakiem. Kozakiewicz pamięta: Ja chciałem, żeby Jacek Szymoniak z nami grał. On grał bardzo rytmicznie. Mnie taki sposób gry na klawiszach bardzo odpowiadał.

A Kazik wspomina: Jeszcze przed tym festiwalem w Toruniu, który wygraliśmy, Szymoniak wszedł w Remoncie na jeden numer, „Papież Wielkiego Babilonu” (zdaniem jego samego była to „Ostatnia wojna”), i zagrał na trąbce. No a potem przeszedł do nas na stałe. Kolega mój z podstawówki, z Wieteską też się znał, ale grał w tym Daabie, gdzie był bardzo ważnym muzykiem. Świetnie reggae grał... Daab wydawał mi się tworem sztucznym i myślałem, że to syf będzie. Ale byłem na pierwszym koncercie, i oni, kurde, naprawdę przyzwoicie zagrali. Podobali mi się. I trochę się baliśmy, że Szymoniak nie będzie chętny. Zwłaszcza że oni od początku dużo koncertowali. Mieli w pełni zawodową menażerkę. Z tym, że grali wszędzie, wszystko. Jakieś tam festyny, sryny, czego my staramy się do dzisiaj nie robić. Jakieś oficjalne partyjne konwektykle. Dużo też za granicę jeździli, za tą granicą handlowali, więc gdzie tam Szymoniak będzie chciał? Ale się któryś odważył i zapytał, czyby nie pograł z nami. A ten: „No, pewnie!”. Od razu tamto rzucił. I doszedł.

Daab nie był pierwszym zespołem Szymoniaka. On sam opowiada: Zaczynałem z moim kolegą Marcinem Sykutem w podziemiach szkoły podstawowej w punkrockowej kapeli Okres. Potem obaj trafiliśmy do Balu Manekinów. Piotrek Klatt śpiewał, Marcin grał na saksofonie, a ja na trąbce. Na którejś próbie Marcin wspomniał, że jest propozycja dołączenia do kapeli reggae’owej Daab. No i zaczęliśmy obaj grać w tym Daabie – ja na trąbce i na klawiszach. Próby były w Rivierze, za dużą salą. Po jakimś czasie doszło do tego, że w Remoncie spotkały się na scenie zespoły Daab i Kult. No i kiedy chłopaki z Kultu usłyszeli, jak gram na trąbce, Piotrek Wieteska zapytał, czy nie dołączyłbym do nich w jednej czy dwóch piosenkach. Zgodziłem się i bez żadnej próby zagrałem z nimi. Bardzo im się spodobało. I po jakimś krótkim czasie zapytali, czy nie chciałbym przejść do nich. I dodaje: Pomimo że Kazik i Wietecha działali w innej kapeli, my się znaliśmy. Kończyłem tę samą podstawówkę i tę samą szkołę średnią, co Kazik, tak że kontakt mieliśmy od dawna. I strasznie mi było na rękę wrócić do kolegów, których znałem, którzy mi bardziej światopoglądowo pasowali niż ci z Daabu. Tak że z przyjemnością skorzystałem z propozycji dołączenia do Kultu.

Próby nadal odbywały się w Radości. Jeździliśmy tam dwiema drogami – wspomina Szymoniak. Pociągiem, linią otwocką, albo autobusem, z drugiej strony, od Kajki, jak Centrum Zdrowia Dziecka. Wysiadało się i jakieś dwadzieścia minut szło się lasem. I któregoś razu Kazik przyszedł i powiedział, że się wystraszył, bo jakiś człowiek leżał na drodze w konwulsjach. A to Wieteska się położył na ziemi i udawał pijaka. I był strasznie zadowolony, że go tak wkręcił...

Niestety, kiedy dołączył Jacek Szymoniak, Kazik zaczął się zastanawiać, czy w zespole jest jeszcze miejsce dla Janka Grudzińskiego. Grudziński wspomina: Kazik i Wieteska mieli odchył na reggae, a ja reggae nie lubiłem. Zresztą tak mi zostało do dziś. To dla mnie taka muzyka nierozwojowa. Ciągle to samo. Dwa akordy, ten sam rytm. I Kazik chciał mnie wyrzucić. Ale powiedziałem, że wyrzucić się nie dam, bo umiem przecież grać na gitarze. Pojechałem wtedy do Sławka Pietrzaka, z którym chodziłem do szkoły, do Berlina, gdzie wtedy mieszkał, i kupiłem japońską gitarę elektryczną. A że była troszkę do Fendera podobna, Pietrzak, który jest plastykiem z wykształcenia, na główce napisał mi czarnym ołówkiem: Fender. No i miałem japońskiego Fendera (śmiech). W ten sposób utrzymałem się w zespole.

Kazik pamięta to tak: Przyszedł ten Szymoniak, który... Nam się strasznie podobał. Na klawiszach super grał. I na trąbce. Mówię więc do Janka: „Słuchaj, no to niestety, ale będziemy się musieli rozstać”. Ale nie robiłem tego z całym przekonaniem. Bo oni są dwie zupełnie inne szkoły, to nie jest tak, że jeden jest lepszy, drugi gorszy. Tak że jak powiedział: „To ja na gitarze będę grał”, wykrzyknąłem: „Zajebiście!”. Wiedziałem, że umiał łapać akordy. I się tak dobrze zrobiło. Bo w części numerów Janek grał na klawiszach, wtedy Szymoniak grał na trąbce. I one były zupełnie inne niż te, w których Szymoniak grał na klawiszach, a Janek na gitarze. I dodaje: Mieliśmy dwóch klawiszowców, kompletnie różnie grających. To były zupełnie inne bajki. Jacek Szymoniak o takim funkowo-rytmicznym zacięciu i Janek Grudziński, który ma bardzo harmoniczno-melodyczne podejście...

Dodać warto, że Grudziński już wcześniej sięgał czasem po gitarę. Klatt zapamiętał taką scenę z koncertu, w którym brał udział: W jednym utworze, w „Berlinie”, zamieniliśmy się na chwilę instrumentami – ja spróbowałem klepać po klawiaturach, a Janek zagrał na gitarze... Gruda: Mogło tak być. Umiałem grać. Od liceum umiałem grać na gitarze, więc może coś tam ekstra wymyśliliśmy. Wtedy graliśmy rzadko, parę razy w roku, było więc dużo czasu i przygotowywaliśmy się, żeby działo się coś więcej, ekstra.

Szymoniak zadebiutował w składzie Kultu w grudniu 1983 roku na koncercie w Lublinie. Samego przebiegu występu nie pamiętam – przyznaje. Ale pamiętam, że o trzeciej nad ranem w akademiku, w którym spaliśmy, zagrałem hejnał przez otwarte okno. Jakieś takie mieliśmy dobre humory.

Zespół od jakiegoś czasu szukał też perkusisty. Rozmawiał między innymi z Wojtkiem Jagielskim z Kontroli W., który w późniejszych latach dał się poznać jeko szef muzyczny Radia Zet oraz twarz programów telewizyjnych „Wieczór z wampirem” i „Wieczór z Jagielskim”. Kazik wspomina: Po tym festiwalu w Toruniu, który wygraliśmy, rozmawiałem z Darkiem Kuldą, liderem Kontroli W. i chłopakiem najbliższej koleżanki Ani, Beaty Wieczerzak, dziś już, niestety, nieżyjącej. I chociaż niby oryginalnie brzmieliśmy bez perkusji, trochę narzekałem na jej brak. A on mówi: „Zadzwoń do Wojtka Jagielskiego, jest bardzo dobry. Niedawno przeniósł się do Warszawy – dostał się na medycynę”. Spotkałem się z nim, był chętny, ale poza wstępne rozmowy to nie wyszło, bo jednak na pierwszym roku medycyny mało kto może sobie pozwolić na udział w próbach kapeli.

Wiosną 1984 roku Szymoniak ściągnął więc do Kultu swojego kolegę, Dudę, o którym Paweł Szanajca – kolega Kazika ze studiów, a w późniejszym okresie także muzyk Kultu – mówi: Tak rękę podawał, jakby z waty była. Fajny, ale dziwny facet. Nic nie mówił nigdy. Pojechałem z nim kiedyś na działkę, siedziałem z nim tam przez trzy dni – nic nie powiedział. A Szymoniak wyjaśnia: Tadek Kisieliński zaczynał ze mną w tej kapelce punkrockowej Okres, którą Marcin Sykut stworzył. Później wszyscy trzej przeszliśmy do Balu Manekinów. Kiedy znalazłem się w Kulcie, zespół grał bez bębniarza, mieli perkusję automatyczną. Ale na jakiejś próbie padł pomysł, żeby znowu kogoś znaleźć. I ja zaproponowałem Tadka. Przyszedł, spodobał się. Dodajmy, że tuż przed Kultem Duda grał w Płonącej Żyrafie muzykę w stylu Joy Division.

KOMPLETNY WYPAS. STRASZNIE ZDOŁOWANI • NOŻYCZKAMI PODZIARGANE WŁOSY • PROSTYTUTKI NIE WIEDZĄ, CO JEST GRANE • OSZOŁOMIENIE PRAWDĄ • KAZIK MÓWI, ŻE ON TEŻ JUŻ, KURWA, NIE GRA • SZYBY LECĄ W RIVIERZE

W sierpniu 1984 roku zespół jako zwycięzca IV Festiwalu Nowofalowych Grup Rockowych w toruńskiej Od Nowie został zaproszony do udziału w kolejnej imprezie pod tym hasłem. Padł tam ofiarą kradzieży. A bolesne doświadczenie miało konsekwencje sięgające o wiele dalej, niż sami muzycy mogli wtedy przypuszczać. Ale po kolei.

Piotrek Wieteska wspomina: Dzień wcześniej biegałem po Warszawie i próbowałem pożyczyć od kogoś bas, bo ten mój, ze sznurkowo-winylowymi strunami – najtańszymi, jakie wtedy były w sklepach – nie bardzo się nadawał. Na Sadybie mieszkał brat cioteczny Norberta, Jarek Zwierzchowski, muzyk Totentanz, który miał Ibaneza, bardzo fajnego, z zachodnimi metalowymi strunami, kompletny wypas w tamtym czasie. Pożyczyłem go od niego. I o pierwszej czy drugiej w nocy wróciłem do domu. A o szóstej rano mieliśmy pociąg do Torunia. Dotarłem na miejsce nieprzytomny, myślałem, że uda mi się położyć na kilka godzin, ale okazało się, że doba hotelowa jest od czternastej – no więc męka. Poszliśmy do kawiarni, pijemy herbatę, a ja oparłem głowę o krzesło i nie byłem w stanie przezwyciężyć senności... Potem próba i koncert... A na koniec ukradli mi tego pożyczonego Ibaneza. Portierka dała złodziejowi klucz do pokoju i jak wróciłem, patrzę – basu nie ma. Byłem załamany.

Dobrze zapamiętał tamto zdarzenie Jacek Szymoniak: Straszne zdenerwowanie Piotrka nam też się udzieliło. On jedyny pojechał do Torunia z superprofesjonalnym instrumentem. I tak się cieszyliśmy, że będzie fajnie, że będzie brzmieniowo super... Pamiętam, że byliśmy strasznie zdołowani. Nie wiedzieliśmy, co robić. Bo gitara się nie znalazła, mimo że Piotrek zgłosił kradzież na milicji.

Jarek Zwierzchowski, właściciel instrumentu, dobrze pamięta: To był Ibanez Blazer Bass. W tych czasach były straszne kłopoty ze sprzętem i posiadanie markowej gitary to był ewenement, zwłaszcza wśród młodych muzyków. A to była dobra gitara. Bardzo dobra. Nie obawiał się jej pożyczyć, bo Piotr miał dobrą opinię w środowisku, zresztą znaliśmy się od dawna – w Kulcie grał Norbert, mój brat cioteczny.

Kiedy Piotr przyjechał do mnie i powiedział, że mu ukradli ten bas – kontynuuje – myślałem, że żartuje. Ale gdy opisał całe zdarzenie, zrozumiałem, że to prawda. Podejrzewał o kradzież zespół, którego nazwy nie chcę wymieniać, a który później przemalował podobno tę gitarę i grał na niej na koncertach. Ale to sprawa kryminalna. Oficjalnie nie została nigdy wyjaśniona. W każdym razie Piotr zapewnił mnie, że w jakimś tam czasie, który sam wyznaczył, spłaci mi gitarę. Ja grałem wtedy w zespole Totentanz z dwoma chłopakami, którzy odeszli z Kultu, Alkiem Januszewskim i Tadeuszem Baganem. Pożyczyłem jakiś bas, jakiegoś rzęcha (śmiech), i przecierpiałem ten okres. A po kilku miesiącach Piotr odkupił mi Ibaneza, identycznego, nawet w tym samym kolorze.

Wieteska wyjaśnia: Średnia pensja wynosiła wtedy dziesięć, dwanaście tysięcy złotych, a ten bas kosztował sto dziesięć, sto dwadzieścia tysięcy. Podjąłem więc pracę w takiej firmie na Tarchominie. Stałem przy taśmie, składałem kosmetyki. Brałem godziny nadliczbowe, żeby jak najszybciej pozbyć się długu. Zaczynałem o szóstej rano i zasuwałem do wieczora. Razem z nadgodzinami zarabiałem – to była firma polonijna, a więc dobra fucha – siedemnaście tysięcy złotych miesięcznie. Powyżej średniej. Robiłem to kilka miesięcy. Mama Kazika pożyczyła mi dwadzieścia tysięcy, może trochę więcej. I na szczęście pomogli mi też koledzy z Kultu, którzy zrzekli się honorarium, bodajże czterdzieści pięć tysięcy złotych, za nagranie „Piosenki młodych wioślarzy”...

Nagranie? Jakie nagranie? Aż do tamtej pory grupa, wierna punkowym ideałom, za nic nie chciała przekroczyć progu świata muzyki komercyjnej i szerokim łukiem omijała studia. Wieteska przyznaje: Byliśmy bardzo radykalni. Nie zgadzaliśmy się na nagrania. Gdyby więc nie konieczność spłacenia skradzionego Ibaneza, być może nigdy nie zdecydowaliby się na wydanie płyty. Tymczasem zaakceptowali wyłom w swoim systemie wartości i przyjęli propozycję nagrania jednej ze swoich piosenek na składankę Tonpressu „Jeszcze młodsza generacja”. Sesja odbyła się w kwietniu 1985 roku.

Włodek Kowalczyk, który pracował wtedy w Tonpressie jako realizator, opowiada: Nasza firma nagrywała młode zespoły, które pojawiały się gdzieś na jakichś przeglądach, festiwalach. Marek Proniewicz, jej szef, jeżdżąc po kraju, wyciągał różne takie ciekawe zespoły typu Klaus Mitffoch czy Śmierć Kliniczna. Nagrywaliśmy po cztery, pięć singli w miesiącu...

A Marek Proniewicz dodaje: Ja w tamtym okresie regularnie chodziłem do Remontu i do innych klubów, gdzie cokolwiek się działo. A ponadto w Kulcie na gitarze grał w początkowym okresie Alek Januszewski, który był grafikiem i w tamtym okresie projektował właściwie wszystkie okładki Tonpressowe. Nie wiedziałem, że gra, bo się z tym nie wychylał. Poszedłem na koncert Kultu do Remontu i zobaczyłem na scenie Alka. Byłem zaskoczony, ale tym bardziej zaintrygowany. To był rok ’82. Od tej pory bacznie ich obserwowałem. Pamiętam też, że jakaś dziewczyna z telewizji przyniosła mi kasetę z nagranym koncertem Kultu. I muszę powiedzieć, że bardzo dobrze się tego słuchało. Czasami nawet lepiej niż na żywo. Łatwiej mi było przyswoić te kompozycje, te pomysły. Na koncertach nie robili na mnie aż takiego wrażenia. To, co widziałem, i to, co pamiętam, to były te Remontowe koncerty. Oni tam dosyć często wtedy grali. Potem już bez Alka. Tym, co mnie w pierwszym okresie trochę u Kultu raziło – dlatego może wcześniej do tego nie podeszliśmy – były teksty zahaczające o religię, o Biblię, prawie o Świadków Jehowy. Chociaż muzycznie mi się podobało, przekaz nie bardzo mi jako wydawcy odpowiadał. Obawiałem się, że to albo nie przejdzie przez cenzurę, albo nie przejdzie przez moich wyższych decydentów, bo chociaż byłem redaktorem naczelnym Tonpressu, podlegałem pod cały mechanizm KAW-owski, czyli dyrektor finansowy akceptował wszystko od strony finansowej, a naczelny KAW-u też mógł nie wyrazić zgody na nagranie, gdyby jego zdaniem – bez względu na stanowisko cenzury – było niewychowawcze, nazwijmy to, niepoprawne. Ale gdzieś w ’84 roku zacząłem zbierać nagrania na płytę „Jeszcze młodsza generacja”. Miały się na niej znaleźć zespoły nie z tej pierwszej odsłony muzyki młodej generacji, a więc nie Maanam, nie Exodus, nie Kombi i tak dalej, tylko takie, które zaczęły się pojawiać bliżej połowy lat osiemdziesiątych, czyli Madame, Aya RL, Randezvous, bardzo fajny zespół Sstil (z Rafałem Kwaśniewskim i Falą, czyli Piotrem Falkowskim). I wtedy miałem też wielką ochotę nagrać Kult. Powiedziałem im: „Sami zaproponujcie, co chcecie dać”.

Kazik pamięta jednak, że Proniewicz już od jakiegoś czasu podejmował rozmowy z zespołem: Była to któraś z kolei propozycja nagrania czegoś dla Tonpressu – wcześniej proponowano nam bodajże singiel. Aż do tamtej pory odmawialiśmy, ale w tym czasie ze względu na sytuację finansową stwierdziliśmy, że zrobimy to, a wszystko damy Wietesce, żeby spłacił gitarę.

Proniewicz zapamiętał: Wydaje mi się, że rozmawiałem wówczas głównie z Wieteską, który był kimś w rodzaju menażera. Był charakterystyczną postacią, miał jakąś taką charyzmę sceniczną – w tej czapeczce, jakoś tak się obracał, fajnie się prezentował. Natomiast spotkań z Kazikiem nie pamiętam – poza jednym. Przywiózł mi podpisaną umowę albo przyniósł tekst, w każdym razie nawet nie wszedł do pokoju. Spotkaliśmy się na korytarzu w biurze Tonpressu na Srebrnej. Pamiętam tylko, że fryzurę miał taką, jakby się po pijaku, bez lustra, sam strzygł. Jakieś takie nożyczkami podziargane włosy. Chciałem nawet zażartować, że podniesiemy mu stawkę, żeby wystarczyło na fryzjera, ale ugryzłem się w język, bo to pewnie nie było dla niego istotne. Zresztą być może tak właśnie miało być.

Wybór padł, niestety, na kawałek przypadkowy, nieopatrznie dodany przez zespół na końcu taśmy. Wtedy nosił roboczy tytuł „Venom”, później stał się „Piosenką młodych wioślarzy”. Miałem dyskomfort, że właśnie ten utwór został wybrany – przyznaje Kazik. To mnie załamało. Tak czy inaczej, „Piosenka młodych wioślarzy”, wydana na początku 1986 roku na składance „Jeszcze młodsza generacja” (nakład: dwadzieścia pięć tysięcy egzemplarzy) i promowana w telewizji klipem, okazała się przebojem – dostała się na listy Rozgłośni Harcerskiej i Trójki. I pozwoliła zespołowi podziemnemu, nadal znanemu właściwie wyłącznie z koncertów klubowych, poznać smak sukcesu.

Włodek Kowalczyk wyjaśnia: Utwór, choć niezbyt skomplikowany, ma swój klimat. Dosyć nowocześnie jak na tamte czasy został zagrany i coś tam wnosił do naszej muzycznej rzeczywistości. A Janek Grudzińki dodaje: Kiedy dzięki temu kawałkowi pojawiliśmy się w mediach, zaczęliśmy grać koncerty w całej Polsce – kilka, kilkanaście rocznie. Konkurencja nie była wtedy duża i było łatwiej wypłynąć niż teraz, kiedy każdy ma komputer i może sobie w domu robić muzykę, ale przebić się jest ciężko. Bo tego jest strasznie dużo.

Niestety, sukces zbiegł się z kryzysem w Kulcie. Nie pierwszym. Ale zdecydowanie najpoważniejszym. Podczas I Zlotu Młodzieży Cynicznej w Gdyni Piotrek Wieteska i Jacek Szymoniak podjęli decyzję o rozstaniu z kolegami. Obaj – podobnie jak wcześniej Kazik, a także Norbert Kozakiewicz – zaczęli studiować Biblię wraz ze Świadkami Jehowy. I pod wpływem przeżyć religijnych postanowili przewartościować dotychczasowe życie. Szymoniak wspomina: Zdawaliśmy sobie sprawę, że jest potrzeba dokonania pewnych zmian w swoim stylu bycia i życia. Odsunięcia pewnych używek, jak tytoń i ganja. Czy alkohol. Różnie wtedy bywało. Czasem dochodziło do takich śmiesznych, paradoksalnych sytuacji, że zaczęliśmy się ukrywać przed kolegami z dżointami (śmiech). Wiedzieliśmy, że tak dłużej być nie może, muszą zapaść jakieś decyzje. I wyjazd do Gdyni był pod tym względem przełomowy.

Właśnie w Gdyni doszło do drobnego incydentu z udziałem Piotrka Wieteski, który jemu samemu dał jednak wiele do myślenia. I skłonił do podjęcia decyzji o odejściu z zespołu. Wieteska w euforii pokoncertowej popił i w knajpie Hotelu Gdynia położył buty na krzesło – opowiada Janusz Grudziński. Kelnerka powiedziała, że to kulturalny lokal i na krzesło się butów nie kładzie. To on zaczął biegać po stołach. A potem z tego powodu złapał doła. Pamiętam to dobrze, bo spałem z nim w jednym pokoju. Wtedy zdecydował, że przestaje grać, skoro go to granie, życie w trasie, do takich grzesznych czynów doprowadza. Bo to nagle... My pierwszy raz w takim hotelu spaliśmy. Do tamtej pory nocowaliśmy w jakichś hotelach robotniczych, akademikach, schroniskach. A tu nagle Hotel Gdynia, exclusiv. Hordy tych punków, tych załóg przewalające się przez korytarze. Prostytutki nie wiedziały, co jest grane. Nikt nie wiedział.

Sam Wieteska mówi: Wcześniej próbowałem to jakoś godzić. Ale po tych swoich wybrykach zrozumiałem, że jednak wyjazdy z zespołem powodują we mnie takie rozprężenie, budzą takie pokusy, że nie jestem w stanie nad sobą zapanować. A Szymoniak, który po decyzji Wieteski też postanowił rozstać się z Kultem, wyjaśnia: Ja również odczuwałem potrzebę diametralnych zmian, totalnego wyalienowania się z tego środowiska, żeby rozpocząć służbę dla Boga.

Paweł Szanajca, który jeździł wówczas z zespołem na koncerty jako fotograf, twierdzi, że i Kazik nie był wolny od myśli o pójściu w ślady Wieteski i Szymoniaka. Pamiętam – mówi – jak go namawiałem, jak mu tłumaczyłem, to było u niego na Wałowej, że jest świetny. Bo był taki moment, że Kazik powiedział, że on, kurwa, też już nie gra. Że już koniec. Był bliski podjęcia takiej decyzji. Mam w głowie taką scenę, jak godzinę czy dwie mu tłumaczę, żeby się nie wygłupiał. Że to, co robi, jest super. Pamiętam, że byłem absolutnie przekonany, że to, co robi Kult, to jest dobra rzecz.

Na szczęście Wieteska i Szymoniak nie odeszli z dnia na dzień. Grali w Kulcie jeszcze kilka miesięcy, między innymi w kwietniu wystąpili z zespołem w warszawskiej Rivierze (Wieteska: Pamiętam, że już szyby leciały – przyszło jakieś tysiąc osób...) i w maju – po raz ostatni – w Zambrowie. Wzięli też udział w kolejnej sesji. Nagranie „Piosenki młodych wioślarzy” pozwoliło grupie bowiem dokonać pewnego przewartościowania. Wieteska przyznaje: Praca w studiu bardzo mi się spodobała. To była wielka frajda. Nie potrafiłem sobie wyobrazić piękniejszego zajęcia. W podobnym tonie wypowiada się o tej sesji także Kazik. O rezygnacji z nagrań nie było już więc mowy. Gdy więc Tonpress zaproponował, że wyda Kultowi singiel, muzycy zgodzili się natychmiast.

Proniewicz wspomina: Tak nam się spodobali ci „Wioślarze”, że na początku ’86 zaproponowaliśmy im singiel. Nie pamiętam, w jaki sposób została dokonana selekcja utworów, ale – chociaż nadal nie chciałem kawałków w rodzaju „Krwi Boga” – na płycie znalazły się dwa bardzo nośne numery, „Piloci” i „Do Ani”. „Do Ani” na pewno należy do najważniejszych utworów Kultu. I dodaje: Singiel został nagrany w marcu ’86. Ukazał się w tym samym roku w liczbie tysiąca siedmiuset egzemplarzy. Niezbyt to wiele, ale takie były wówczas nakłady. Dla porównania: dwie płytki Dżemu wydane w tym okresie, „Czerwony jak cegła” i „Skazany na bluesa”, ukazały się odpowiednio w dwóch tysiącach sześciuset i trzystu (!) egzemplarzach. Tak czy inaczej singiel ugruntował sukces Kultu. Zwłaszcza piosenka „Do Ani”, przejmujące wyznanie miłosne Kazika do dziewczyny, a wtedy już żony, przypadła wszystkim do gustu. 20 sierpnia 1986 osiągnęła szczyt listy przebojów Rozgłośni Harcerskiej, a trzy tygodnie później doszła do pozycji pierwszej także w Trójce.

Kazik próbował przekonać kolegów, by odsunęli decyzję o odejściu w czasie, ponieważ grupa dogadała się w tym czasie z firmą Polton i we wrześniu miała przystąpić do pracy nad pierwszą płytą długogrającą. Można się więc było obawiać, że z nowymi muzykami nie poradzi sobie tak dobrze, jak z kolegami, którzy uczestniczyli w powstaniu materiału i doskonale go znali. Wieteska i Szymoniak okazali się jednak nieugięci.

Wieteska wyjaśnia: Ja siebie znałem. Miałem dwie pasje w życiu. Jedna to była piłka nożna, druga – muzyka. Muzyka tak bardziej świadomie to od piątej klasy podstawówki. I to były jedyne rzeczy, które mnie tak strasznie wewnętrznie ruszały. I jak nagrywaliśmy w studiu „Piosenkę młodych wioślarzy” i potem „Do Ani”, to ja... Czułem, że to jest coś, co mnie może pochłonąć... Natomiast kiedy postanowiliśmy odejść z powodów religijnych, żeby służyć Bogu, to była raczej decyzja rozumowa. Sercem czułem, że ciągnie mnie muzyka. I bałem się, że jeżeli zgodzę się na nagranie tej płyty – bo my odeszliśmy w zasadzie tuż przed wejściem do studia – nie wytrwam w postanowieniu odejścia. Dlatego musiałem tak radykalnie zadziałać. No, ale dla osoby głęboko wierzącej nie ma przecież nic ważniejszego, nie ma wyboru... Ktoś, kto ma inne spojrzenie na te sprawy, nigdy tego nie zrozumie. Z perspektywy czasu przyznaję, że zostawiłem Kazika w trochę niekomfortowej sytuacji, ale ja wtedy nie miałem wątpliwości co do wyboru drogi życiowej.

Szymoniak zaś przyznaje: Kazik był bardzo zły. Zresztą do dzisiaj uważa, że pierwsza płyta inaczej by zabrzmiała, gdybyśmy zostali. I może faktycznie mogliśmy odejść po tej sesji. Może nasza decyzja nie spowodowałaby u niego aż takiego rozdrażnienia. No ale stało się, jak się stało. Wtedy byliśmy dwa razy młodsi, więc troszkę inaczej patrzyliśmy na życie. Ja bardzo doceniałem to, w co się wtedy władowałem – wiedzę biblijną, wiedzę na temat Boga, Jego zamierzeń. To było dla mnie wtedy i jest do dzisiaj bardzo ważne. To oszołomienie prawdą, jaką wtedy poznałem, powodowało, że decyzje były podejmowane spontanicznie. Entuzjastycznie wręcz. Ale rzeczywiście nie do końca dbałem o to, jakie konsekwencje poniesie Kult. Nawet za bardzo mnie to nie interesowało. W tamtym momencie.

Zapytałem Piotrka Wieteskę i Jacka Szymoniaka, czy nie żałują, że odeszli z Kultu. Pierwszy przyznaje: Dzisiaj żałuję. Gdybym mógł cofnąć się w czasie, to pewnie bym nie odszedł. Drugi jest natomiast nadal przekonany o słuszności swojego postanowienia: To była mądra decyzja, przemyślana. To nie było ideowe zaćmienie czy coś w tym rodzaju. Uważam, że dla mnie to było bardzo dobre posunięcie. Prawdopodobnie, gdybym się na to nie zdobył, stoczyłbym się jako mocno uzależniony narkoman lub alkoholik. Jeśli chodzi o moje osobiste korzyści, to było bardzo dobre.

Obaj wrócili po latach do grania ze sobą i z Kazikiem w utworzonym z inicjatywy pierwszego zespole Buldog, będącym swoistym powrotem do Kultowych klimatów sprzed lat. Szymoniak tłumaczy: Po tych dwudziestu latach, kiedy jestem już doświadczonym chrześcijaninem – który mniej więcej wie, co mu grozi, jeśli chodzi o sumienie, i na ile jest odporny – stwierdziłem, że kontakt z kolegami z tamtych czasów nie koliduje już generalnie z zasadami biblijnymi. I dodaje: Z Piotrkiem utrzymywałem kontakt przez cały czas. Grywaliśmy w domu – on na basie, ja na klawiszach. W międzyczasie powstała „Melassa” Kazika. Tam w dwóch czy trzech utworach zagraliśmy. I w pewnym momencie Piotr stwierdził, że jest już tyle pomysłów, że utworzy Buldog. Ale ze względu na to, że jestem cały czas czynnym Świadkiem Jehowy – a to jest związane z tym, że staram się respektować zasady biblijne na co dzień – chciałem, żeby treści przekazywane w tekstach spełniały pewne warunki, żeby nie kolidowały z moją więzią ze Stwórcą. Zaczęliśmy się spotykać na próbach w Proximie, powstał materiał, który przedstawiliśmy Kazikowi – wraz z moimi warunkami. I po wielu chęciach, niechęciach z jego strony udało się nam porozumieć. Kazik powiedział co prawda, że najgorsza cenzura to cenzura religijna. Ale w końcu powstała pierwsza płyta Buldoga, którą później promowaliśmy na koncertach. Jednakże kiedy Buldog zaczynał grać piosenki, w których były zawarte wulgaryzmy albo treści, o których mówiłem wcześniej, Szymoniak przestawał grać...

Jacek Szymoniak, obecnie specjalista od logistyki, nadal chętnie wraca do muzyki, którą przed laty współtworzył. Mówi: Fajnie, że są to piosenki, które się ludziom podobają. I któreś pokolenie z rzędu ich słucha. To chyba jest najfajniejsze. Taka własna, osobista satysfakcja. Miło mi jest, gdy jestem na koncercie i słyszę, jak cała sekcja, puzon z trąbą Jasia Zdunka, fajnie grają to, co kiedyś sam grałem na trąbce. To super brzmi. A sekcja dęta jest dla mnie tym elementem, który bardzo lubię w zespołach.

Piotrek Wieteska – poza tym że kieruje Buldogiem, dziś już bez Kazika w składzie – od dawna pełni obowiązki menażera Kultu.

PIOSENKA MŁODYCH WIOŚLARZY

Decyzja o nagraniu utworu „Venom”, na płycie przemianowanego na „Piosenkę młodych wioślarzy”, obciążona była podwójnym przekleństwem: oznaczała nawiązanie współpracy z komercyjnym, reżimowym przemysłem rozrywkowym, w dodatku z gorzką świadomością kompromisu artystycznego, jakim był wybór utworu spoza znaczących własnych dokonań. Gdyby jednak grupa nie wyszła wtedy z podziemia, nie pojawiła się w studiu, nie zaczęła nagrywać swoich utworów, pewnie już dziś nikt by jej nie pamiętał. Wiele świetnych zespołów polskiej fali punk rocka przepadło bezpowrotnie, ponieważ nikt nie utrwalił ich dokonań. Albo utrwalił w stopniu niewystarczającym, jak było chociażby z TZN Xenną.

Kult zaczął nagrywać i Bogu dzięki. Zwłaszcza że udało mu się zachować zaskakujący jak na czasy PRL-owskie margines swobody artystycznej. Nie pozwalał kastrować swoich piosenek, a te, które miały być poddane cięciom, po prostu nie trafiały na płyty. Sam decydował o wyrazie swoich teledysków, nawet tego pierwszego, „Piosenka młodych wioślarzy”, o czym dalej. Sam decydował, gdzie wystąpi i co zagra, ignorując cenzorskie zalecenia.

Kult działał w PRL–owskich realiach, ale na własnych warunkach. Mówił to, co chciał powiedzieć. Dzięki czemu nigdy nie utracił wiarygodności. Bez wątpienia też odegrał znaczącą rolę w tym, że rock stał się dla młodych ludzi w Polsce dekady stanu wojennego najważniejszą chyba płaszczyzną samookreślenia.

To prawda, wybór utworu na płytę „Jeszcze młodsza generacja” można nazwać kompromisem. „Piosenka młodych wioślarzy” nie była jednym z kawałków, w których Kult dawał wyraz swej nieprzejednanej postawie, w których mówił rzeczy ważne, w których mierzył się z demonami tamtego trudnego czasu. Ale jej nagranie zostało przecież wymuszone przez dramatyczne zdarzenie: kradzież pożyczonej gitary basowej, której koszt przekraczał możliwości tak młodych ludzi. Dla każdego zresztą była to wtedy kwota ogromna. Kosmos nieosiągalny – mówi Kazik. Tak jakby ci teraz mieszkanie ze wszystkiego okradli...

To wszystko nie znaczy oczywiście, że „Piosenka młodych wioślarzy” jest czymś, czego zespół powinien się wstydzić. Wprost przeciwnie. Ma nowofalowy wdzięk. Ma intrygujące brzmienie. Ma dowcipną klamrę. Ma też zastanawiający tekst. Nawet jeśli niektóre z tych elementów zostały wymuszone przez okoliczności albo były dziełem przypadku.

Nagrałem na kasetę dla Tonpressu nasze sztandarowe utwory – wyjaśnia Kazik. Był „Berlin”, była „Wódka”, był „Konsument”, była bodajże „Ostatnia wojna” – cztery numery. A ponieważ na końcu zostało trochę miejsca, wszedł też „Venom”. Marek Proniewicz z Tonpressu oddzwonił, że owszem, wyraża chęć, no i że chodzi mu o tę piosenkę. Szczerze mówiąc, byliśmy takim wyborem mocno rozczarowani, ale decyzja już zapadła, zaczęliśmy więc przygotowywać się do sesji.

Marek Proniewicz zastanawia się: Nie pamiętam, czy postawiłem na ten jeden kawałek, czy też dałem im jeszcze jakąś inną opcję. Ale stanęło na tym, że nagrają „Piosenkę młodych wioślarzy”. I dodaje: Mnie interesowało, żeby nie było tam treści, które mogłyby mi zablokować całe wydawnictwo. Wiemy, jakie to były czasy i pamiętam, że na płycie „Jeszcze młodsza generacja” znalazł się też utwór zespołu Sstil. Tłumaczyłem im: „Słuchajcie, to „ss” w nazwie może nam przypalić płytę. Bo czasy były takie, że zespoły Moskwa czy Kryzys nie mogły spokojnie funkcjonować – zdejmowało się z afisza za samą nazwę. Pamiętam, że Dariusz Michalski wysmażył wtedy w „Sztandarze Młodych” paszkwil na zespół Kiss za „ss” w nazwie. Pytam więc: „Czy nie zgodzilibyście się jednak, żeby to było przez jedno „s”? Ale jakoś przeszło w wersji z dwoma „s”. Przeszło co prawda dzięki refleksowi Rafała Kwaśniewskiego, lidera grupy. Fala, który grał w Sstilu, wyjaśnia: Kwasek zasugerował wtedy, żeby firma Tonpress zmieniła nazwę, bo się pisze przez dwa „s”. Panowie wymiękli i więcej nie gadali z nami na ten temat.

Marek Proniewicz potwierdza, że wybrał utwór „Venom” tylko ze względu na neutralny tekst: Ja niespecjalnie pamiętam ten kawałek z koncertów. Zwłaszcza, że on pewnie nie był jeszcze tak dopracowany, dopiero w studiu dostał kopa. Nie pamiętam, żeby to był jakiś wiodący utwór w ich repertuarze. Te inne oczywiście tak, pamiętałem je z koncertów, natomiast tego zupełnie nie. Myślę, że oni go rzadko wykonywali albo nawet wcale. Może to był nowy numer? Pamiętam w każdym razie, że chcieli mnie zakręcić w stronę tych swoich sztandarowych utworów, a ja chciałem raczej coś, o czym wiedziałem, że nie zablokuje mi całej płyty. Ona była celem nadrzędnym. Chodziło o to, żeby pokazać różne zespoły, wiadomo, w swoich kawałkach, ale to niekoniecznie musiały być sztandarowe utwory. W przypadku Ayi RL wykorzystaliśmy, jeśli mnie pamięć nie myli, numer odrzucony z sesji albumowej. To nie miało być coś w rodzaju „best of”.

Zespół miał oczywiście świadomość, jakie były powody wyboru piosenki. Numer zaistniał – mówi Janek Grudziński – bo miał neutralny tekst. On jest tak trochę o niczym, dlatego przeszedł przez cenzurę. I wszedł na tę składankę...

Tekst, w którym najważniejsze wydają się słowa: Czy muszę stąd odchodzić, czy muszę smucić się?, a także śpiewane przez Kazika w rozdzierający sposób: Pozwólcie mi zostać, pozwólcie mi być/Pozwólcie mi zostać, ja nie chcę odchodzić..., wydaje się mówić o wykluczeniu z grupy. Z załogi? Z zespołu? Ze szkoły lub z pracy? Najpewniej z jakiejś sekty, są tam też bowiem słowa: Ja widziałem – tak wielu trzymało się za ręce... A także: I widziałem ich pana, stał w środku, między nimi...

Cóż, interpretacja należy do słuchacza. Sam Kazik trochę się do własnego dzieła dystansuje: To utwór, który generalnie zasuwał, żadnych specjalnych treści nie niósł. Był właściwie żartem muzycznym, zresztą funkcjonował pod tytułem „Venom”. I nigdy nie znalazłby się na żadnej płycie, gdyby nie decyzja Marka Proniewicza, który wyrzucił nam cztery sztandarowe kawałki, a wybrał coś, co było zapchajdziurą... O nic tu nie chodzi.

Przyciśnięty do muru przyznaje jednak, że tekst nawiązuje do piosenki grupy, którą wtedy bardzo lubił. Jest taki numer „Preacher” na pierwszej płycie Spear Of Destiny, „Grapes Of Wrath” – mówi. Spodobały mi się w nim słowa: „I saw a preacher, standing by the river...”. Ale wykorzystałem tylko to. I rozwinąłem w coś własnego. Chociaż niejaki Dariusz Niedziółka, pseudonim Student, kolekcjoner płyt z giełdy, zarzucił mi kiedyś: „Ty oszuście, zrzynasz ze Spear Of Destiny”...

Ale w „Piosence młodych wioślarzy” nie ma zdania: Zobaczyłem kapłana stojącego na brzegu rzeki... Jest natomiast inne, które rzeczywiście można uznać za odpowiednik następującego fragmentu słów „Preacher”: Powiedział: „Nigdzie nie pójdziesz bez mojej zgody”/Powiedział: „Tylko jeden z nas tam pójdzie/I zrobię wszystko, bym to był ja...”. Chodzi o zdanie: Tylko jeden z nas może tu zostać, to nie będziesz ty... Ale to właściwie jedyny punkt łączący obydwa utwory. Trudno więc powiedzieć, by tekst Kazika był parafrazą słów Kirka Brandona ze Spear Of Destiny. To raczej wariacje na temat.

Przypuszczać można, że Kazik, mając w głowie obraz przywołany przez piosenkę „Preacher”, napisał na poczekaniu roboczy tekst (zabawa formą, jak sam mówi), który później zostałby pewnie odrzucony albo przerobiony na coś bardziej treściwego. Kiedy jednak Marek Proniewicz zdecydował o nagraniu właśnie tego kawałka, o zmianie słów nie było już mowy. Właśnie obojętny tekst spowodował bowiem, że wybrany został ten, a nie inny utwór.

Może szkoda, że Kazik nie wgryzł się bardziej w treść „Preacher”. Pasuje bowiem do jego przemyśleń na temat obłudy ludzi służących Bogu. Wydaje się portretem próżnego, zakłamanego kapłana, który gardzi wiernymi i wynosi się ponad nich. Służy diabłu raczej niż Bogu. Jest wilkiem w owczej skórze. Ale na ten temat Kazik jeszcze nie raz się w swojej twórczości wypowie. Bez sięgania do twórczości innych.

Utwór powstał w 1984 roku, kilka miesięcy przed sesją. Morawca już pewnie nie było, Szymoniak był, Duda był – przypomina sobie Kazik. A Wieteska dodaje: Zaczęło się od mojego basu, ale bez klawiszy Jacka Szymoniaka ten kawałek nie byłby taki, jaki jest. One nadają mu cały urok. Tak że trudno mi mówić, że to jest moja kompozycja. Ode mnie, od mojego pomysłu się zaczęło. Ale to nasz wspólny utwór. Pamiętam tylko, że jak pierwszy raz zagrałem ten bas na próbie, Gruda powiedział: „O Jezu, to jakiś metal”. Chłopaki zaczęli się śmiać. A Gruda dodał: „To Venom jakiś”. I roboczy tytuł był „Venom”. Ja nie znałem Venomu, miałem tylko wyobrażenie, że to jakiś metal, a metalu nie lubiłem. Metal był dla nas wtedy czymś obciachowym.

Kazik potwierdza: Nikt z nas nie słuchał Venomu, ale na podstawie tego, co ludzie mówili, wydawało nam się, że Venom gra takie riffy basowe jak w tym kawałku. Pamiętam, że w pewnym momencie w środowisku handlarzy płytami metalowymi była to najdroższa pozycja – ktoś za nią krzyczał tysiąc pięćset złotych. Janek się go pyta: „A ten Venom to co to jest? Hard rock?”. A on mówi: „Nie, to takie hejwi, piękne hejwi” (śmiech). Takie nazwy, jak black metal, speed metal jeszcze nie funkcjonowały. Janek pamięta to zdarzenie. Mówi: Piękne hejwi. Nie to, że hejwi, tylko piękne hejwi. To było chyba w Hybrydach.

No tak, ale głupio było dać tytuł „Venom” – wyjaśnia Kazik – został więc zmieniony na „Piosenka młodych wioślarzy”, prawdopodobnie na zasadzie jakiegoś absurdalnego skojarzenia, które wtedy było czytelne dla mnie czy dla nas, a może w ogóle nie miało sensu. A Wieteska dodaje: Ja w ósmej klasie podstawówki trenowałem kajakarstwo, ale nie sądzę, żeby to miało wpływ. To już więcej miało wspólnego z filmem „Rejs”, z jego klimatem, z jego legendą. Chodziliśmy na ten film, kiedy tylko była okazja, do Muranowa na przykład. Gruda zna go na pamięć. W filmie nie ma co prawda wioślarzy, ale jest Wisła, jest rejs statkiem. I kontynuuje: Jeśli dobrze pamiętam, to ja zapytałem Kazika: „No, ale jaki tytuł damy?”. Na co on: „Piosenka młodych wioślarzy”. Pomyślałem: absurdalne, ale fajne. Obaj lubiliśmy absurdalne poczucie humoru. Być może Kazik miał to w głowie już wcześniej, ale pamiętam, że wtedy rzucił to tak od niechcenia, z powietrza. Powiedziałem więc: „Super. Fajnie. Dziwnie, ale super”.

Właśnie Wieteska miał chyba największy wpływ na to, jak utwór został zaaranżowany. To było tak – mówi – że gram bas i bas jest taki ciągły. Mówię więc do Jacka, do klawiszy: „Zrób takie ta-ta-ta-ta, coś szybkiego, lekkiego”. Z kolei trąba nie mogła być gęsta, bo kłóciłaby się z klawiszami. Zasugerowałem więc Kazikowi, żeby była jak syrena z fabryki, bo wtedy lubiliśmy rzeczy industrialne, sztukę industrialną – i fotografię, i rzeźbę, a do tego Laibach nam się bardzo podobał, takie klimaty.

Chociaż Jacek Szymoniak zapewnia: Ja zawsze miałem zapędy, żeby bardzo rytmicznie grać na klawiszach. No i tak ułożyłem... A Janek Grudziński przypomina: Nagraliśmy to jeszcze na tym starym Casiu. Ale brzmi całkiem nieźle. Ja w tym kawałku zagrałem na gitarze, a Szymoniak na klawiszach... Jedynie Kowalczyk trochę narzeka: Mieli to prymitywne Casio. Pamiętam – słabiutki to był instrument. Naiwnie to brzmiało. Chociaż może przez to oryginalnie.

Utwór klimatem przypomina trochę „Cool For Cats” grupy Squeeze. Kazik przyznaje: „Cool For Cats” ma bardzo podobną formę, bo też są dwie zwrotki w miarę melodyjne, a potem jest długa, długa partia instrumentów perkusyjnych. Dużo mieli śmiecia, ale „Cool For Cats” to był singiel, który bardzo się podobał mi i chyba wszystkim w zespole. A Wieteska zgadza się: Squeeze lubiliśmy, „Cool For Cats” słuchaliśmy. Zdecydowanie. Ja poznałem Squeeze dzięki kawałkowi „Take Me I’m Yours”. Strasznie mi się podobał, pamiętam, że nauczyłem się go na pamięć i lubiłem śpiewać. Znaczy, dziwna kapela, bo mieli trzy genialne kawałki, a reszta taka sobie. Ale „Take Me I’m Yours”, „Cool For Cats” i „Up The Junction” były super. Natomiast Szymoniak wskazuje inne źródło inspiracji dla swojej partii. Mówi: Squeeze nie kojarzę. Pamiętam natomiast, że Tom Tom Club grał wtedy fajną muzyczkę i tam te klawisze bardzo mi się podobały. Ogólnie – jeśli chodzi o bardzo rytmiczne uderzenie na instrumencie klawiszowym, na pewno Tom Tom Club mnie inspirował.

Dodać warto, że o charakterze całości zdecydowała też intrygująca partia wokalna Kazika, wyrzucającego z siebie słowa krótkiego tekstu z szybkością karabinu maszynowego. Nie wiem, skąd to się wzięło – zastanawia się dziś. Tak pasowało. Być może był to wpływ klawiszy, które mają podobne bicie?

Utwór został bardzo starannie opracowany przed sesją. Wieteska: Pamiętam, że przygotowywaliśmy się pilnie do tej sesji, bo pierwszy raz wchodziliśmy do studia. Byliśmy przejęci. Mieliśmy poczucie niższości wobec innych muzyków, innych kapel, że gramy słabo, i ponieważ nie chcieliśmy narobić sobie obciachu, dużo ćwiczyliśmy. I pamiętam, że jak już nagraliśmy poszczególne instrumenty, realizator powiedział do kogoś: „Jedyni porządnie przygotowani”, że zawodówka, że super. No i ta praca w studiu bardzo mi się podobała. To było jak tworzenie obrazu, zapełnianie jakiejś przestrzeni, no, fajne. Jak słyszysz efekt, taki już zawodowy... Poza tym fajny był ten realizator, fajnie nagrał tę piosenkę. Do tej pory bardzo mi się podoba jej brzmienie.

Realizatorem w studiu Tonpressu na Wawrzyszewie, gdzie piosenkę nagrano, był Włodek Kowalczyk. Generalnie tamte zespoły były inne – wspomina. Dzisiejsze zespoły są podobne do siebie, czasami wręcz trudno rozpoznawalne. Wtedy wystarczyło kilka pierwszych taktów i człowiek wiedział, kto gra. Mimo że tych zespołów było dosyć dużo, każdy miał jakiś swój przelot. A Kult się wśród nich wyróżniał. Był ciekawy i oryginalny. Z zespołów, które wtedy nagrywałem, najbardziej utkwiły mi w pamięci właśnie Kult, T.Love i oczywiście Klaus Mitffoch – zupełnie inny niż Kult, ale też bardzo ciekawy.

Dodaje również: Bardzo dobrze mi się współpracowało z Kultem. Z Kazikiem od początku świetnie się rozumiałem. Mniej więcej było wiadomo, o co im chodzi. Oczywiście to byli bardzo młodzi ludzie. I ich warsztat pozostawiał jeszcze wiele do życzenia. Ale mieli niesamowity przekaz. A w tym, co robili, była jakaś siła. Podobała mi się też ich determinacja – przyjemnie mi się z nimi współpracowało. Było to coś innego niż rzeczy, które robiłem wcześniej. To byli młodzi ludzie, którzy czasami warsztat zastępowali pasją i ciekawym spojrzeniem na muzykę, może momentami prymitywnym, ale wnoszącym coś świeżego.

Zespołowi również świetnie się pracowało z Kowalczykiem. Szymoniak wspomina: Pamiętam, że był bardzo elastyczny, brał pod uwagę nasze sugestie. Starał się, żeby wszystko zabrzmiało tak, jak chcieliśmy, czy to stopa, czy werbel, czy blachy. Na próbach Kazik nagrywał nasze kawałki na jakiś tam magnetofonik. Odtwarzaliśmy je później z kasety i to zawsze była kiepska jakość. Natomiast w tym studiu wszystko zabrzmiało super. Byliśmy bardzo zadowoleni.

Kazik idzie jeszcze dalej: Moim zdaniem, i nie tylko moim, na składance „Jeszcze młodsza generacja” właśnie my wypadliśmy najlepiej. Piosenka na tle innych kapel brzmi, jakby była porządnie zmasterowana i skompresowana. Wszyscy inni są dwa razy ciszej – nie wiem, z czego to wynika.

Kowalczyk wyjaśnia: Są utwory, które brzmią od razu dobrze. To bierze się przede wszystkim z pomysłu na utwór, z aranżacji. Im mniej instrumentów, tym lepiej brzmią, dynamiczniej. Robi się więcej miejsca na dźwięk i ten dźwięk nie jest taką magmą. Bo dźwięk na dźwięk wpływa. Barwa jednego instrumentu zabiera barwę innemu instrumentowi. Wzajemnie się znoszą. Jak jest bogaty aranż, często instrumenty wchodzą sobie w paradę, kolidują ze sobą, zabierają pewne pasma i dynamikę. Natomiast dobrze zaaranżowany utwór, gdzie gra tyle instrumentów, ile trzeba, i wszystkie grają to, co trzeba, brzmi lepiej.

Z nagrania bardzo zadowolony był Marek Proniewicz. Poszło błyskawicznie, zero problemów – mówi. No i jak przynieśli ostateczną wersję, szczęki nam opadły i kapcie spadły z nóg. Bardzo nam się to podobało – od strony formalnej, od strony kompozycji, od strony pomysłów na podanie tekstu i tego „ojojoj”. Byliśmy naprawdę pod wrażeniem. Dlatego umieściliśmy tę piosenkę na płycie jako pierwszą.

Właśnie, „Piosenka młodych wioślarzy” zaczyna się – po osobliwym plusku – i kończy intrygującym, powtórzonym wielokrotnie kilkoma głosami „ojojojoj ojojojoj”. Finałowe „oj oj” stają się punkowymi „oi oi”. A po nich następuje jeszcze pojedyncze, wypowiedziane już przez samego Kazika „jo”.

Kazik tłumaczy: Dowiedzieliśmy się, że w Tonpressie – pewnie we wszystkich firmach państwowych tak było – płacono od czasu trwania piosenki. Aby więc dostać więcej, trzeba ją było w jakiś sposób przedłużyć. Stąd wzięło się to „ojojoj” na początku i na końcu. Proniewicz potwierdza: Rzeczywiście, wtedy płaciło się za każdą minutę nagrania według stawek ustanowionych Uchwałą Rady Ministrów. Maksymalnie można było dostać sześćset złotych za minutę jednego śladu. I jeśli na przykład wokalista nagrywał lead vocal, a potem backing vocal, to mu się liczyło – był taki formularz, który się wypełniało – za każdy ślad. Załóżmy, że piosenka trwała ponad trzy minuty, bo płaciło się za każdą rozpoczętą minutę, to on mógł dostać dwa tysiące czterysta złotych za jeden ślad, ale jeżeli na drugim dograł jakiś dodatkowy głos, mógł dostać dwa razy tyle. I oczywiście podobnie było z muzykami. To były narzucone odgórnie stawki i obowiązywały wszystkie firmy.

Wydłużanie nagrań w związku z obowiązującym systemem wynagrodzeń było praktyką stosowaną powszechnie. Kowalczyk potwierdza: Jeśli utwór trwał na przykład dwie minuty i pięćdziesiąt pięć sekund, na końcu dodawaliśmy, powiedzmy, jakiś pogłos, żeby przekroczyć trzy minuty, bo wtedy wszyscy dostawaliśmy więcej pieniędzy. Głupota totalna. Ale tak było. Zarabialiśmy niewielkie pieniądze i tylko w ten sposób można było sobie podwyższyć stawkę. Ale w radiach często odcinano takie rzeczy. Shakin’ Dudi dodał w jednym ze swoich nagrań na końcu spuszczenie wody – nigdy nie słyszałem, żeby to puścili w radiu, zawsze wyciszali. A my to pół dnia nagrywaliśmy, żeby wypadło fajnie i śmiesznie.

A skąd w „Piosence młodych wioślarzy” właśnie „ojojoj”? Kazik wyjaśnia: To ja wpadłem na pomysł dodania tego „ojojoj” pod wpływem filmu „Austeria” Jerzego Kawalerowicza, który widziałem nieco wcześniej. Jest tam scena, w której chasydzi tańczą w wiejskiej izbie i śpiewają właśnie „ojojojoj ojojojoj”.

Wieteska dodaje: Ja i Kazik zawsze mieliśmy ogromny szacunek dla Żydów. Naród, który nie miał kraju przez tyle lat i przetrwał razem, z tak silną tradycją – to jest coś. Pamiętam, mieliśmy okres takiego lotu żydowskiego, ciekawiło nas to, imponowali nam. Kiedyś, pamiętam, graliśmy koncert w Remoncie i taką koszulkę sobie spreparowałem, białą, z namalowaną na całej piersi gwiazdą syjońską – na zasadzie przekory, prowokacji. Wiadomo, niektórzy ludzie są uprzedzeni do Żydów i to mi się nigdy nie podobało, więc z przekory zrobiłem coś takiego. No i oczywiście z publiki były teksty: „Wieteska, ty Żydzie!”, ale lacha na to (śmiech). No i na pewno to „ojojoj” nam się podobało na tym filmie. Ale pamiętam, że to Gruda zaczął intonować. Miał w tym jakiś udział. Chociaż to „ojojoj” u nas funkcjonowało. Czasami się wygłupialiśmy i też było: „ojojoj”. Bo to ciekawa kultura. Fajnie to wygląda, jak oni te ręce unoszą do góry i tak... Pamiętam, że na jakichś koncertach Kazik też tak próbował – jak to „ojojoj” śpiewał, takie gesty czasami wykonywał.

I jeszcze puenta. Kazik opowiada: Zabawne, że historia zatoczyła później koło. Już w latach dziewięćdziesiątych oglądałem film o skinheadach ze Śląska, opowiadający różne mrożące krew w żyłach historie. I jest w nim taki moment, że ci skini stoją nad rzeką, nad Brynicą bodajże, bo to w Sosnowcu się dzieje, i śpiewają „ojojojoj ojojojoj” (śmiech). Pomyślałem sobie wtedy, że pewnie nie wiedzą, skąd to pochodzi, bo w żadnym wypadku by tego nie śpiewali...

W „Piosence młodych wioślarzy” rozbudowano ponadto wstawkę instrumentalną. Kazik potwierdza: Została wydłużona partia kotłów, którą Jacek Szymoniak grał. A do niej wrzuciliśmy charakterystyczną partię fortepianu z utworu „Berlin”. No i piosenka z dwóch minut rozrosła się do prawie czterech. I połowa gitary została spłacona. Po chwili zastanowienia dodaje też jednak: Dodanie na partii bębnów fragmentu partii fortepianu z „Berlina” miało, o ile mnie pamięć nie myli, aspekt tylko i wyłącznie artystyczny. Jeśli chodzi o aspekt finansowy, cały witz był w wydłużeniu piosenki. Natomiast w dodawaniu śladów już nie. A Janek Grudziński tak wyjaśnia ideę ożywienia nagrania cytatem z „Berlina”: Chcieliśmy zasygnalizować, że gramy też coś innego...

Finałowym akcentem w „Piosence” jest wypowiadane przez Kazika „jo”. Wieteska: To „jo” kończące utwór wyszło od Kazika. To był akcent toruński. Bo w Toruniu mówi się „jo”. Ponieważ sympatyzowaliśmy z Toruniem, był taki okres, że jeździliśmy tam do dziewczyn regularnie – ja, Kazik, Jacek Szymoniak i Tadek Kisieliński... Ale najśmieszniejsze było to, że pewnego dnia Szymoniak spotkał się w pociągu z Kisielińskim i się okazało, że jadą do tej samej dziewczyny. Ale tak na poważnie to tylko ja i Kazik mieliśmy tam sympatie. Ja do swojej chyba przez dwa lata jeździłem, a Kazik jeździ do dzisiaj...

Ania, żona Kazika, potwierdza: W Toruniu mówi się „jo”. W Toruniu i chyba jeszcze gdzieś w okolicy. Kazik przyjeżdżał do mnie, znał wiele osób, więc być może zaakcentował ten fakt. Zwyczajnie. Nie przypominam sobie, żeby to na mnie jakieś wrażenie zrobiło... A Kazik rozwiewa wszelkie wątpliwości: W Toruniu zamiast „tak” mówili „jo”. Tak moja żona mówiła, tak mówiły jej koleżanki...

I jeszcze wypowiedź Pawła Szanajcy: Pamiętam dobrze wyjazdy na koncerty do Torunia. Laski jak cholera, niesamowite. I taka przyjazna atmosfera. Ci do tych, tamci do tamtych, całe miasto nasze. Toruń był wspaniały. Ta mama Ani i Kazik, który miał te słoiki od niej z ogóreczkami, grzybeczkami, papryczkami po torbach poutykane. To było najlepsze jedzenie, jakie w życiu jadłem. On co prawda nigdy nie chciał dawać tych rzeczy. Kitrał gdzieś te słoiki, trzeba było mu je siłą wyrywać...

Dziś oczywiście „jo” mogłoby zostać odebrane jako akcent rodem z rapu. Ale Kazik przypomina: Z rapem jeszcze słabo było. A „Yo! MTV Raps” to w ogóle jeszcze melodia przyszłości była...

Była już mowa o tym, że „Piosenka młodych wioślarzy” rozpoczyna się dziwnym odgłosem, jakby pluskiem. Jacek Szymoniak wyjaśnia: Zależało nam na tym, żeby nagranie było czymś oryginalnym. I już w samym studiu przychodziły nam różne pomysły do głowy. Na przykład mydło wpadające do wiadra na samym początku, ten plusk charakterystyczny. Kazik dodaje: Przypominam sobie, że przed każdą nagraną piosenką miał być plusk. Nie pamiętam, po co to było robione, ale pamiętam jak: mikrofon, wiadro i mydło bodajże wrzucane do tego wiadra. A Piotrek Wieteska uzupełnia: Mieliśmy taki patent, żeby te utwory jakoś zaznaczać i wrzucaliśmy coś do wiadra z wodą. I na początku w „Wioślarzach” to jest i w „Do Ani”. Taki chlupot.

Ma oczywiście rację Janek Grudziński, który zauważa: Do „Wioślarzy” ten plusk bardziej pasuje niż do „Do Ani”, bo to utwór związany z wodą...

Efekt niezbyt wyszukany, ale kosztował sporo pracy. Kowalczyk pamięta: Wrzucaliśmy coś do wiadra. Efekt typowo radiowy. Ciężko go uzyskać. Dzisiaj takie rzeczy znajduje się bez problemu. A wtedy trzeba było prawie wszystko samemu nagrać. Na przykład, aby uzyskać odgłos pioruna, kopało się w pogłos sprężynowy, który stał w innym pomieszczeniu. A plusk wody... Pamiętam, że było wiadro i coś do niego wrzucaliśmy. I uważaliśmy, żeby mikrofonu nie zachlapać. To nie jest wcale łatwe do nagrania, bo efekt musi być obrazowy i dosyć blisko brany, żeby był słyszalny, miał odpowiednią dynamikę. Na to trzeba sporo czasu poświęcić i trochę się namęczyć. I dodaje: Zawsze byłem otwarty na takie pomysły. Nigdy nie robiłem problemów. Zresztą to było dla mnie tak samo ciekawe, jak dla muzyków. Chociaż czasami im odradzałem, bo wiedziałem, że to zabierze kilka godzin. To była żmudna i ciężka praca nad głupim – mogło się wydawać – efektem typu plusk, jakieś szurnięcie czy coś takiego.

„Piosenka młodych wioślarzy” była od września 1985 roku promowana teledyskiem. Proniewicz opowiada: Ponieważ blisko współpracowaliśmy z programem Krzyśka Szewczyka i Wojtka Pijanowskiego „Jarmark”, daliśmy im to do posłuchania, bardzo im się spodobało i zrobili teledysk. Kult wiedział, czego chce. I teledysk był wyjątkowy, oryginalny, powalający. Kowalczyk uzupełnia: Teledysk był wystylizowany na lata pięćdziesiąte. Zresztą zostały w nim wykorzystane fragmenty starych kronik. Bardzo ciekawy obrazek, miał swój klimat. Czarno-biały, w tamtych czasach, kiedy w telewizji leciały już teledyski zachodnie, wszystko kolorowe, wszystko fruwało, a tutaj taki skromny... Miał jednak swój wyraz i sens.

Grudziński przypomina jednak: Najpierw klip do tej piosenki zrobił Grzesiek Płocha. Przypuszczam, że ten obrazek zrobił wcześniej, a później podłożył do naszej muzyki. To było nieporozumienie. Dopiero potem powstał klip właściwy, już z naszej inspiracji.

A Wieteska uzupełnia: Pierwszą wersję zrobili bez konsultacji z nami. Zadzwonili, że jest teledysk. Jak to teledysk? Do naszej muzyki ktoś robi coś, co ma nas reprezentować, a my o tym nie wiemy? Poszedłem na kolaudację pełen najgorszych przeczuć. Reżyser, Grzegorz Płocha, siedział rozparty w fotelu, jakby zrobił jakieś niesamowite dzieło. Tymczasem, jak to zobaczyłem, kurde: to się miało nijak do nas, do naszej piosenki, do naszego klimatu! Jakieś nawiązania do „Mistrza i Małgorzaty”, jakieś symbole, jakiś trup... Mówię: „My tego nie chcemy!”. Facet był zbulwersowany, ale stanęło na tym, że my się na to nie zgadzamy: wolimy nie mieć teledysku, niż żeby coś takiego nas reprezentowało. Na szczęście Krzysztof Szewczyk okazał się człowiekiem z klasą. Po jakichś dwóch tygodniach zadzwonił i mówi, że daje kasę na zrobienie teledysku według naszych sugestii. Wtedy spotkaliśmy się z Hubertem Taczanowskim – nie pamiętam już, jak go poznaliśmy – który przyprowadził swojego kolegę, Tadeusza Ciesielskiego. Był pomysł, że skoro „Piosenka młodych wioślarzy”, to robimy to z archiwaliów: jacyś wioślarze, coś z klimatu „Rejsu” i tak dalej. Ale pamiętam, że ponieważ był nieodwołalny termin ukończenia pracy, aby budżet się w pewnym momencie zamknął, poprosili, byśmy im zaufali, a oni to sami zmontują. Czekaliśmy na korytarzu, ale w końcu proszą nas do środka, oglądamy... No i jest OK, pasuje nam, bardzo nam się podoba...

Kazik potwierdza: Fajny teledysk zrobiliśmy – dokładnie taki, jak sobie wymarzyliśmy, co prawda w drugim podejściu. Krzysztof Szewczyk z „Wideoteki” zachował się wtedy bardzo w porządku, bo gdyby był chujem, olałby nasze protesty i wypuściłby tę pierwszą wersję, która była dla nas zupełnie nie do przyjęcia.

Prawdą jest jednak, że współpraca z Taczanowskim i Ciesielskim również nie szła jak po maśle. Kazik opowiada: Taczanowski skończył reżyserię, Ciesielski wydział operatorski, ale działali wspólnie. Huberta Taczanowskiego znaliśmy wcześniej, bo był narzeczonym siostry Tadka Bagana. I bardzo nam pomagał. Natomiast Tadek Ciesielski był piątym kołem u wozu. Nie wiem, dlaczego Hubert z nim to robił. Pamiętam, że Wieteska tarmosił się z tym Tadkiem potwornie.

Wieteska uzupełnia: Wychodziłem z założenia, że to jest nasz utwór i nasz klip. I uważałem, że nikt nie ma prawa, nawet reżyser, w niego ingerować. Może nam coś zaproponować, ale nie zrobić coś wbrew nam. Natomiast Ciesielski chciał przeforsować jakiś pomysł, który nam się nie podobał. Albo nie chciał czegoś uwzględnić. Spieraliśmy się, nawet mu wiąchy jakieś słałem na planie (śmiech).

W późniejszych latach zetknąłem się z obydwoma w Ameryce – puentuje Kazik. Taczanowski miał tam już debiut fabularny, robił teledyski dla Ice Cube’a czy LL Cool J i tak dalej. A Ciesielski założył firmę objazdową, która robi światła na imprezach, ewentualnie śluby kamerą wideo kręci...

W tamtych czasach „Piosenka młodych wioślarzy” nie zaistniała właściwie na koncertach Kultu. Kazik wspomina: Jeśli chodzi o wykonania koncertowe, to średnio z tym było przez dłuższy czas. Do wydania płyty „Jeszcze młodsza generacja” może jakoś tam sporadycznie ją graliśmy – nie było to coś, co kręciło publiczność za bardzo. A potem sobie wymyśliliśmy, że jeżeli godzimy się na kolaborację i sprzedaliśmy te nasze piosenki handlarzom i prostytutkom, to przynajmniej w ten sposób będziemy się do tego dystansować, że każdy nagrany kawałek wyleci z programu. Trzymaliśmy się tego do pierwszej płyty, bo gdybyśmy wtedy mieli pozostać konsekwentni, do zagrania pozostałoby dwadzieścia parę minut, ewentualnie pół godziny. W każdym razie „Piosenka młodych wioślarzy” wypadła, długo nie była grana, choć powróciła na chwilę w kwietniu ‘86 w dwóch różnych opracowaniach na koncercie w Rivierze z kroniką filmową: w wersji reggae (jako „Numer jeden z Tel-Awiwu”) i w wersji hardcore’owej (jako „Hardcore”, przypomnianej na płycie dodanej do książki Leszka Gnoińskiego „Kult Kazika”). Teraz od czasu do czasu ją grywamy, ale wyłącznie w wersji reggae’owej, spokojnej (nagranej w studiu na płytę „Muj wydafca”). Natomiast w Buldogu graliśmy ją praktycznie w takiej samej wersji jak przed laty – nawet na tyle zbliżonej do oryginalnej, że bez tego „ojojoj” (jest na debiutanckiej „Płycie” zespołu).

Wieteska uzupełnia: „Wioślarze” stali się przebojem (utwór w październiku 1985 osiągnął pozycję pierwszą listy Rozgłośni Harcerskiej i w styczniu 1986 piętnastą listy Trójki). To był taki moment przełomowy, że zaczęły tłumy na Kult przychodzić. Zrobiliśmy koncert w Rivierze, podobno z tysiąc osób się pojawiło. Jakieś szyby były bite. Generalnie taka zadyma w sensie popularności. Ale z przekory nie chcieliśmy grać tych „Wioślarzy” na koncertach w wersji płytowej. Tylko postanowiliśmy zagrać inaczej. I jedna to była wersja reggae’owa, a druga hardcore’owa, gdzie każdy grał najszybciej, jak może, a Kazik krzyczał: „auaaa”.

Skąd pomysł na te dość niecodzienne wersje? Kazik: Pewnie z głowy, parafrazując niejakiego Oksforda, który wystąpił w Remoncie, coś wykrzykiwał, a gdy padło: „Oksford, super było, improwizowałeś?”, odparł: „Nie, z głowy!”.

PILOCI

Po sukcesie „Piosenki młodych wioślarzy” zespół otrzymał od Tonpressu propozycję nagrania singla. Sesja odbyła się znowu na warszawskim Wawrzyszewie z Włodkiem Kowalczykiem jako realizatorem. Tym razem wybrano już bardziej charakterystyczne utwory – „Pilotów” i „Do Ani”.

Na stronie A miało się prawdopodobnie znaleźć „Do Ani”, które – tak jak „Piosenka młodych wioślarzy” – zaczyna się pluskiem. Kazik: Pierwotnie myśleliśmy chyba, że „Do Ani” pójdzie na pierwszą stronę. A uważaliśmy, że strona B nie musi mieć plusku.

Podobno o wyborze nagrania na stronę A zdecydował Marek Proniewicz z Tonpressu, ale on sam dziwi się: Z dzisiejszego punktu widzenia „Do Ani” jest nieporównywalnym utworem, ci „Piloci” chyba już nie funkcjonują. I zarazem dodaje: W sumie to nie było aż takie ważne. Grało się i jeden utwór, i drugi. Nosiło się je na taśmach magnetofonowych po różnych didżejach, jakby to dziś powiedzieć, do Pogranicznego, Kaczkowskiego, Niedźwieckiego i jeszcze dwóch, trzech, i jeśli to był fajny numer, nagle wszyscy go grali. Nawet jak jeszcze nie było płyty...

Kazik zastanawia się: Nie wiem, czy to nie była przekora z naszej strony, żeby numer potencjalnie hitowy, no bo w przypadku „Do Ani” wiedzieliśmy, że to jest potencjalnie hitowa rzecz, dać na drugą stronę. Mogło też być tak, że Paweł Szanajca i Tomek Jagodziński, którzy robili okładkę, przynieśli fantastyczny projekt, ale do wersji z „Pilotami” na pierwszej stronie.

Rzeczywiście, na okładce singla – opisanej jako dzieło wyłącznie Jagodzińskiego – znalazło się zdjęcie pilotów. Szanajca wyjaśnia: To ja zaprojektowałem okładkę „Pilotów”. Ja znalazłem zdjęcie. Ja zakomponowałem ten kwadrat. A Tomek Jagodziński, z którym się przyjaźniłem, był na Akademii i po prostu miał te stoły reprodukcyjne, miał warsztat potrzebny do wykonania projektu. I razem to dopracowaliśmy. A potem w Tonpressie, jak to w PRL-u, napisali, co napisali, i było za późno, żeby to poprawić. I dodaje: Znalazłem w „Paris Matchu” zdjęcie niemieckich pilotów. I była z tym cała afera. Cenzura, kurwa. Ktoś się dopatrzył, że to są piloci niemieccy z okresu wojny. I trzeba było to zdjęcie przerobić na grafikę, żeby wytracić szczegóły. Zgrafizować. A ponieważ jeszcze nie było komputerów, robiło się z tym jakieś takie cuda-niewidy. A Kazik precyzuje: To podobno zdjęcie znad Warszawy z ’39 roku. Ono dużo fajniej wyglądało w oryginale. Pamiętam, że jak zobaczyłem projekt z oryginalnym zdjęciem, było super. Oczywiście prawami autorskimi nikt sobie wtedy nie zawracał głowy...

Na marginesie warto dodać, że Szanajca wymyślił też logo zespołu widoczne na okładce „Pilotów”, a później powtórzone chociażby na okładce płyty „Posłuchaj to do ciebie” i okładce książki „Kult Kazika”. Opowiada: Ja zawsze mówiłem Kazikowi: „Słuchaj, musi być logo”. Pamiętam, siedzieliśmy na socjologii, ja miałem całe zeszyty wypełnione pomysłami na to logo. Kult, Kult, Kult. Tak jak chłopaki piszą: Asia, Asia, Asia. I to ja wymyśliłem logo napisane czcionką maszynową. Wystukałem je na maszynie Mercedes, na której wtedy pisałem i którą mam do dziś.

Wróćmy jednak do „Pilotów”. Szymoniak uważa, że właśnie ten utwór od początku był typowany na stronę A: My chyba uważaliśmy, że „Piloci” są ciekawsi. Że z większym zainteresowaniem spotka się ten kawałek. Podobnie myśli Grudziński: Utwór „Piloci” był bardziej dynamiczny. A to „Do Ani” tak się zaczynało, jak się zaczynało. Chyba tym się kierowaliśmy. Także Wieteska zastanawia się: Tytuł „Piloci” ciekawiej brzmi niż „Do Ani”. A poza tym „Do Ani” to taki słodki kawałek, a my lubiliśmy raczej mocniejsze rzeczy...

„Piloci” to rzeczywiście utwór dający lepsze pojęcie o nowofalowym obliczu Kultu niż „Do Ani”. Oparty na niby afrykańskim rytmie, zwraca uwagę fanfarowym tematem sekcji dętej i zelektronizowanym brzmieniem, bez gitary.

To utwór, który generalnie powstał na bazie tego Casia, które mieliśmy – wyjaśnia Kazik. Rytm jest generowany na spółkę: żywy perkusista z automatycznym beatem, który leci z tego urządzenia. Wydaje mi się, że to nie zaczęło się ani od basu, ani od akordów z klawiszy, tylko od tego beatu z Casia, zresztą mojego ukochanego, które do dziś działa i na którym do dziś komponuję – najlepsza inwestycja mojego życia, mimo że strasznie droga była, kosztowała ponad czterysta funtów. Tam były dyżurne beaty. I w tym przypadku ten beat musiał być ważny, skoro został w nagraniu. Moim zdaniem od niego wyszło. Niewykluczone, że coś sobie zapaliliśmy. I było bujanie, i było zagranie do tego beatu.

Kiedy to było? Kazik zastanawia się: Na pewno Szymoniak już w tym uczestniczył, czyli piosenka musiała powstać, jak on przeszedł z Daabu, gdzieś jesienią ‘83. Grudziński zgadza się: To było z Szymoniakiem, bo on wymyślił riff sekcji dętej. Szymoniak oczywiście potwierdza: To ja wymyśliłem tę charakterystyczną partię trąb. Kazik zaś przypomina: To chyba pierwsza większa sekcja dęta w Kulcie, trąbka i saksofon. W wykonaniu muzyków, dla których nie były to główne instrumenty i z pewnością mało ćwiczących. Dlatego baliśmy się, że to nie wyjdzie. Ale jakoś wyszło i w miarę jakoś zabrzmiało. Grudziński ma wszakże wątpliwości co do momentu powstania kompozycji: To chyba było później. ’84, ’85, gdzieś tak. I chyba rzeczywiście piosenka narodziła się w 1984 roku – taka data figuruje przy jej tekście w notatkach Kazika.

Co ciekawe, za kompozytorów „Pilotów” uważają się i Grudziński, i Wieteska. Pierwszy mówi: Ja wymyśliłem i tę linię basu, i te akordy. A drugi: „Piloci” zaczęli się od mojego basu. To była moja melodia, którą klawisze tylko powieliły. Natomiast melodia była pod wpływem – takie swoje wrażenie pamiętam – muzyki afrykańskiej. Tak sobie to wyobraziłem. Nie wiem, czy tak się komuś kojarzy, czy nie, ale mi się tak kojarzyło. Były wtedy kapele, które grały taką afrykańską muzykę i jakoś tak mi się kojarzyło. Kazik potwierdza: W tamtym czasie po fascynacji reggae’owej było takie pójście w różną muzykę etniczną. Zażyczyłem sobie od mamy, żeby przywoziła mi od ciotki z Londynu jakieś takie dziwa jak Fela Anipokulo Kuti albo King Sunny Ade albo Orkchestra Super Mazembe, bandy nigeryjskie, kenijskie. Niewykluczone, że ten utwór powstał pod wpływem takiej muzyki.

W „Pilotach” nie ma na początku plusku, ale są inne dziwne odgłosy. Kazik tłumaczy: O co chodziło – nie pamiętam. To było jakieś chodzenie po gazetach, ale skąd pomysł? Nie wiem, jakiś taki smaczek aranżacyjny. A Gruda dodaje: To jest po prostu człap, człap, człap, wchodzenie do studia. Potem Kazik takim falsecikiem śpiewa ten temat trąb. I potem wchodzą już one. Chyba Kazik wymyślił ten wstęp. Wydaje mi się, że nie chodziło o to, żeby nabić minut, a po prostu, żeby coś się działo. Mieliśmy nagrać tylko dwa kawałki. Mogliśmy więc dużo lepiej przygotować się do tej sesji niż w późniejszych latach. I zastanawialiśmy się, co by tu jeszcze dodać, żeby nie było nudy. Zwłaszcza, że to był czas – ’84, ’85, ’86 – kiedy na każdym koncercie graliśmy inny program. Bo tych koncertów było raptem kilka w roku. I staraliśmy się o jakąś oprawę, o jakieś dodatki. Albo stare kroniki filmowe puszczaliśmy w tle, albo graliśmy jakąś przeróbkę angielskiej piosenki, jak „Teardrops” Shakin’ Stevensa. Raz na przykład było mówione, że na koniec rozwalę swoją starą gitarę akustyczną. No i rozwaliłem na sam koniec w Stodole. Taki spokojny numer Shakin’ Stevensa i na koniec demolka. Mieliśmy wtedy więcej czasu i więcej weny, stąd takie pomysły, jak to człapanie i ten falsecik – więcej tego było. Coś takiego się wymyślało.

Warto dodać, że w „Pilotach” wokalnie udziela się też Jacek Szymoniak. W pewnym momencie stwierdziłem – mówi – że nic nie śpiewam. I zapytałem Piotrka czy Kazika, czy mógłbym zaśpiewać w chórku lub coś w tym rodzaju. Spróbowali mojego głosu, ale im się nie spodobał. Ostatecznie mam udział wokalny w „Pilotach”, ale dość śmieszny, w mostkach instrumentalnych robię takie „a-uuu”. Tylko tyle.

Piosenka „Piloci” ma świetny tekst, generalnie o ambicji, jak wyjaśnia Kazik. To jakby moja wersja „Ambicji” Kryzysu, bo piloci symbolizują oczywiście ludzi, którzy cały czas pną się do góry i to determinuje ich zachowanie, styl życia, osobowość.

A poproszony o skomentowanie najważniejszych słów utworu: Ty chcesz wyżej i wyżej/Masz wielkie ambicje/Nie strach/Nie błąd/Nie krzyk, pracujesz bez usterek..., mówi: Pokonywanie kolejnych szczebli kariery stymuluje cię jak dobry narkotyk. Być może towarzyszy temu lęk, co się stanie, jeśli to wszystko nagle upadnie, ale w momencie, kiedy działasz, zachowujesz się jak robot, który ma do osiągnięcia określony cel. To jest rzecz ważniejsza niż wszystko inne, do niej dążysz, a więc się nie boisz, nie płaczesz, nie krzyczysz (śmiech).

Warto dodać, że w ZAIKSIE – jak wyjaśnia Kazik – utwór został zapisany jako „Ambitni piloci”. I w takiej postaci pojawia się na płycie koncertowej „Tan”.

Numer, który w kwietniu 1987 roku dotarł do pozycji jedenastej listy przebojów Trójki, przetrwał w repertuarze grupy do dziś. Jest w szerokim programie – zapewnia Kazik. Czasem go gramy.

DO ANI

Janek Grudziński wspomina: Pamiętam, jak leżałem chory w Zakopanem, przed sylwestrem ’86. Wszyscy poszli gdzieś na narty, a ja leżałem w malignie, jakieś zapalenie oskrzeli. Posłucham sobie radia. Włączyłem wtyczkę do kontaktu. I zszedłem zrobić siku. Jak wróciłem, to już szafka nocna płonęła żywym ogniem, bo nie włączyłem radia tylko grzałkę do herbaty. Jakbym poszedł za grubszą potrzebą, to może już bym nie żył. Albo bym musiał za ten dom zapłacić. Bo takie drewno dobrze się pali. Na szczęście udało się ugasić ogień i włączyć odbiornik. Leciało podsumowanie listy przebojów Trójki. I się okazało, że „Do Ani” to przebój roku.

Piosenka nosiła pierwotnie tytuł „Kocham cię”. Straciła go z powodów prozaicznych. „Kocham cię” zostało w ZAIKSIE zaklepane przez kogoś innego, pewnie wiele lat wcześniej. Ktoś powie: nie ma czego żałować. „Kocham cię” było przecież banalne i oczywiste. A jednak szkoda, że nie udało się go obronić. Bo do tej akurat piosenki pasowało jak do żadnej innej. Bo ta akurat piosenka naprawdę jest wyznaniem miłości.

Moim zdaniem – wyjaśnia Janusz Grudziński – „Do Ani” spodobało się ludziom właśnie ze względu na szczerość przekazu. Jeśli ktoś śpiewa napisany przez kogoś innego tekst o jakiejś wyimaginowanej miłości, to nie jest to samo, jak to śpiewa Kazik, autentycznie – to czuć.

A Kazik nawet dziś nie potrafi opanować emocji, kiedy wspomina swój stan ducha w chwili, gdy pisał tekst: Ja nie mogłem bez Ani oddychać. Wszystko, co się działo poza byciem z nią, było tak bez sensu, tak głupie! Prób z Kultem to, podejrzewam, nie mieliśmy wtedy za wiele, no bo bez sensu te próby. Moje studiowanie też już się wtedy fikcją zaczęło robić...

Nie ma chyba w dorobku polskiej muzyki popularnej drugiej piosenki, która tak prawdziwie oddawałaby głębię młodzieńczego uczucia wraz z całą paletą towarzyszących mu emocji i cierpień, od żaru pożądania po ból rozłąki. Uczucia naznaczonego może jeszcze szczenięcą egzaltacją, ale i zuchwałą pewnością, że jest czymś jedynym i niepowtarzalnym. I nawet dziś, po latach, słucha się Kazika śpiewającego na koncertach Kultu „Do Ani” z ogromnym wzruszeniem. Bo jego wyznanie ciągle ma tę młodzieńczą moc, którą miało w chwili, gdy uczucie dopiero się rodziło. A sama piosenka ma siłę emocjonalną tym większą, że miłość, z której się zrodziła, przetrwała: Kazik i Ania są od lat szczęśliwym małżeństwem.

Poznali się w 1981 roku, w czasach Polandu. Oboje się jeszcze uczyli. On mieszkał w Warszawie, ona w Toruniu. Spotykali się tak często, jak to było możliwe. Ale rozłąka i tęsknota pozostawały w tych pierwszych miesiącach nieodłącznymi elementami ich związku. Właśnie ta rozłąka i ta tęsknota to główne motywy „Do Ani”. W tle pojawiają się podróże pociągiem – z Warszawy do Torunia, po kilka razy w tygodniu. Kazik opowiadał nawet, że tekst powstał podczas jednej z nich. Ale dziś ma już co do tego wątpliwości. Czy napisałem słowa w pociągu? To może być legenda wymyślona. Ja tego nie pamiętam. Nie mam zielonego pojęcia i kompletnie mi to wyleciało z głowy, w jaki sposób powstał ten tekst. Na pewno jest o pociągu...

Ale od początku. Poznali się właściwie przypadkiem. Kazik wybrał się do Torunia odwiedzić kolegę, Szymona Matusiaka, tego samego, który zastąpił w Polandzie basistę Marka Iwańczuka na krótki występ w warszawskim domu kultury Na Skarpie.

Kazik wspomina: Na samym początku istnienia naszej załogi punkrockowej były trzy ośrodki: Warszawa, Trójmiasto i Ustrzyki Dolne z KSU. Właściwie nie wiedzieliśmy, czy jeszcze gdzieś ktoś słucha takiej muzyki. Potem się jacyś koledzy z Wrocławia pojawili, no i był Szymon Matusiak z Torunia, który też przyjeżdżał do Warszawy, przeważnie do Maćka Góralskiego. Siedział w klimatach wywodzących się z estetyki punkrockowej i nowofalowej, ale będących już mocno na awangardowych obrzeżach. Suicide, Chrome, Eyeless In Gaza, takie rzeczy. Sam grał, miał pseudonim S-1. I ja w ’81 pojechałem do niego. Chorowity wtedy byłem, cały czas miałem katar, kaszel, podgorączkowe stany. I tam spotkałem dwie dziewczyny, Anię Kamińską i Wiolettę Falecką, do których przyjechali chłopcy z Warszawy. Znałem ich, to byli Paweł Walczak i Irek Wereński – Wioletta została później jego pierwszą żoną. Wtedy zobaczyłem Anię po raz pierwszy...

Do spotkania doszło na toruńskim rynku. Ania i Wioletta kręciły się pod ratuszem, koło pomnika Kopernika. Nie pamiętam, czy Robert i Irek też tam byli. Był natomiast niejaki Maciek Malinowski, czyli Maliniak. Ktoś powiedział, że chce pizzę. W Toruniu była taka pizzeria, istnieje zresztą do dzisiaj. Kolejki ogromne do niej stały, to była jeszcze przecież komuna. Podawali pizzę taką dziwną, malutki placek z żółtym serem, trochę pieczarek, do dzisiaj nie zmienili receptury – jadą chyba na takim patencie, że jest sentyment do tego smaku. Do tego barszcz w kubku, czysty, zresztą bardzo dobry. I ten Maliniak zginął i za chwilę pojawił się z pizzą, żeby koleżanki poczęstować...

Ania tego przelotnego spotkania z Kazikiem nie pamięta. Być może zetknęliśmy się ze sobą już wtedy – mówi – ale ja zupełnie nie zwróciłam na niego uwagi. Pamięta natomiast następne. Kazik tak o nim opowiada: Do drugiego spotkania doszło dzień czy dwa dni później na dworcu. Szymon odprowadzał mnie, a Robert i Irek szli odprowadzani przez obie dziewczyny. Wsiedliśmy, to był oczywiście powrót na korytarzu, bo pociąg przepełniony, no i oni we dwóch sprawiali wrażenie tak bardzo zmęczonych, że ja zastanawiałem się, do czego doszło. Ale to oczywiście moja wyobraźnia pracowała nadmiernie, bo to były bodajże ich pierwsze odwiedziny, typu „dzień dobry”, przyjechali się trochę zakolegować.

Opowieść podejmuje Ania: Zobaczyłam Kazika, z blond loczkami, w zielonych spodniach, jego ulubionych – potem mama mu je wyrzuciła, bo były podarte – i białej koszulce, z torbą Adidas. I taki był strasznie zasmarkany. I taki duży mi się wydał, i taki biedny w tym wszystkim. Potem poprosiłam Wioletkę: „Wypytaj o tego chłopaka. Taki fajny, tak mi się podoba”. A Wioletka, dobra przyjaciółka, wszystkiego się dowiedziała i mówi: „Słuchaj, to jest ten chłopak, co w Polandzie na saksofonie gra”. Poland wystąpił kilka tygodni wcześniej w Toruniu, ale nie byłam na tym koncercie, jakoś nie mogłam. Wioletka przyniosła mi wtedy nagranie. Nie było ani zbyt dobrej jakości, ani za ładne, ale ponieważ bardzo lubię instrumenty dęte, zwróciłam uwagę na saksofon. I pamiętam, że zapytałam: „Kto tak fajnie na tym saksofonie gra?”. Wiadomo, jak Kazik wtedy grał. Ale to miało swój klimat i naprawdę mnie zainteresowało. I okazało się, że ten chłopak z pociągu to Kazik z Polandu i tak dalej. A potem się spotykaliśmy, bo mieliśmy wspólnych znajomych. No i ja go podrywałam. Ja go podrywałam, a on myślał, że robię sobie z niego jaja. Był wstydliwy dość mocno, ja natomiast nie widziałam niczego zdrożnego w tym, że chcę porozmawiać z kimś, kto mi się podoba...

Kazik oczywiście też zwrócił na Anię uwagę. Kiedy bowiem jakiś czas potem zobaczył ją na scenie Remontu jako jedną z wokalistek zespołu Bikini, rozpoznał ją natychmiast. Ania też ma bowiem za sobą epizod rockowy czy nowofalowy. Ja i moje przyjaciółki – wspomina – chodziłyśmy na koncerty do Od Nowy, obracałyśmy się w środowisku muzycznym Torunia. I Zbyszek Cołbecki, który mi się zresztą kiedyś bardzo podobał, założył zespół Bikini. Zaproponował, żebyśmy śpiewały w chórkach. Myślę, że dlatego porównywali nas do B-52’s. Na pewno nie byłam świetną wokalistką, chodziło raczej o to, żeby dobrze się bawić. Zespół miał tylko kilka piosenek, śpiewał głównie Zbyszek. Ile wtedy miałam lat? Osiemnaście? Dziewiętnaście? Miłe czasy, niestety szybko się skończyły. Ale myślę, że właśnie dzięki Bikini zbliżyłam się do Kazika. Gdybym obracała się w innym środowisku, to prawdopodobnie nigdy by do tego nie doszło. Przeznaczenie.

Warszawski koncert Bikini nie zrobił na Kaziku co prawda większego wrażenia. Zbyszek Cołbecki, frontman, wystąpił wtedy w sutannie – wspomina – a dziewczyny stały z boku... Wcale nie wyglądało to jak jakieś czadowe B-52’s. Ale Anię pamiętałem bardzo dobrze... Zresztą ja już wtedy w Toruniu czułem, że ona przewierca mnie wzrokiem, coś tam się dzieje takiego, czego nie byłem w stanie pojąć.

Występ Bikini w Warszawie nie był wcale okazją do kolejnego spotkania. To nastąpiło znacznie później. Kazik wspomina: Minęły jakieś dwa lata i po koncercie Kultu w składzie z Piotrem Klattem, w czerwcu ’83, poszliśmy do niego na imprezę. I Ania tam była. Pamiętam, że kiedy ją zobaczyłem, byłem potwornie zmieszany. Bo pierwsze spotkania dały jakiś taki zaczyn, że spodziewałem się, że coś z tego może być. Tym bardziej przybrałem postawę obronną, więc już byłem kompletnie zaplątany i zdezorientowany, i zawstydzony.

Klatt nie pamięta, z jakiej okazji zaprosił gości. Prawdopodobnie były to jego imieniny – 29 czerwca. Moja mama została poinformowana – opowiada – że przyjdą goście, którzy nie za bardzo chcą mięso wcinać. Pamiętam, że stanęła na wysokości zadania i przygotowała jakąś górę sałatek czy kanapek wegetariańskich. Nawet ludzie, którzy byli mięsożerni, stwierdzili, że te wegetariańskie kanapki są lepsze i one w pierwszej kolejności zniknęły. Było bardzo miło. Ania przyszła razem z innymi. Ale kto ją zabrał ze sobą, tego już nie wiem. Zapamiętał natomiast, że Ania nie odstępowała Kazika na krok. Ona sama wspomina: Klatt zrobił jakąś imprezę, zaprosił dużo osób i był Kazik, i ja się tak strasznie ucieszyłam. Chodziłam za nim, coś mu gadałam, a on był taki spięty (śmiech).

Kazik przyznaje: Ania zawsze opowiada, że chciała mnie mieć, to sobie wzięła i właściwie ma rację, bo ja byłem wtedy bardzo nieśmiały względem płci przeciwnej. I pewnie nie zdobyłbym się na pierwszy krok. I kontynuuje: Zaczęliśmy się widywać, ale sytuacja była trochę dziwna, bo ona przyjeżdżała do Warszawy do Roberta Walczaka, po czym przychodzili do mnie i tak w trójkę sobie siedzieliśmy... Koniec końców Walczak poszedł do wojska, opowiadając, że się za chwilę żeni. A jak z tego wojska wrócił, to my byliśmy już po ślubie i mieliśmy dziecko (śmiech).

Nie tak szybko. Najpierw był list. Kazik przechowuje go do dziś. Mówi: Dostałem od niej piękny list. Wynikało z niego, że jakieś tam uczucia kwitną pod moim adresem. Postanowiłem więc zdobyć się na odwagę i nawiązać wreszcie bliższą znajomość. Wyruszyłem do Torunia. Otworzył mi ojciec Ani i powiedział, że jej nie ma, że pojechała do Warszawy (aluzję do tego zdarzenia można znaleźć w piosence „3 gwiazdy” z płyty „Ostateczny krach systemu korporacji”; Kazik śpiewa tam: Raz Cię nie zastałem...). Niezależnie od siebie pojechaliśmy do siebie, niestety, nie informując się o tym nawzajem. Efekt był taki, że się minęliśmy. Z tego, co mi później opowiadała, moja babcia przyjęła ją równie ciepło, jak mnie jej ojciec. I poinformowała, że gdzieś pojechałem – nie wiem nawet, czy jej powiedziała, że do Torunia. Tak więc się minęliśmy. A nasze spotkanie odłożyło się jeszcze o dwa tygodnie, bo ja pojechałem do Zakopanego na narty. To znaczy – niezupełnie na narty, bo chociaż w całej Polsce było pełno śniegu, w Zakopanem nie było śniegu w ogóle.

Ania nie dowiedziała się od babci Kazika, że pojechał do niej: On zabronił komukolwiek mówić. Powiedział babci, że jakby ktoś przyszedł czy zadzwonił, to nie wiadomo gdzie jest, nie ma go i już. I ja tak stanęłam – byłam chyba z koleżanką i z bratem – a babcia Marysia, strasznie tajemnicza, głupie miny robiła. „Nie ma Kazika”. „Kiedy będzie? O której będzie?”. Nie chciała nam nic zdradzić. Ukochany jej wnuk, więc musiała być solidarna. Nie powiedziała. Dopiero później się okazało, że...

Do upragnionego przez obie strony spotkania doszło po dwóch tygodniach. Kazik doskonale pamięta ten dzień – szczęśliwy z mniej szczęśliwym finałem: Za drugim razem przesiedziałem już u niej cały dzień i miał mnie przenocować niejaki Śledziu, narkoman regularny, heroinista, który połowę załogi toruńskiej wpędził w nałóg, między innymi grupę Rejestracja. Mnóstwo ludzi z tego kręgu nie żyje, a on do dziś wygląda, jakby był sportowcem, przypakowany, chociaż już wtedy grzał porządnie i grzeje do dziś. On właśnie miał mnie przenocować. Siedzimy u Ani do jedenastej, dwunastej, potem pojechałem do niego. A jego matka pomyślała, że też jestem z tej jego załogi i mówi do mnie: „Wypierdalaj!”. No i gdzieś o pierwszej w nocy wylądowałem na ulicy, nie wiedząc, co i jak, i osobowym, który robił dwieście kilometrów w sześć godzin, wróciłem do Warszawy. Miałem przyjść do Ani rano, tymczasem dzwonię ze Wschodniego, że wyjechałem. Ale zaraz potem byłem z powrotem.

Zaczęły się podróże, o których Kazik śpiewa w „Do Ani”: W następnym okresie jeździłem do Torunia nawet trzy, cztery razy w tygodniu. A Ania była przez te pół roku tylko dwa razy u mnie, ale za to pisała piękne listy, które przechowuję do dziś. No i przeważnie wyglądało to tak, że wsiadałem rano w taki pociąg Kujawiak. Nie był specjalnie zatłoczony. Wyjeżdżał koło szóstej czy siódmej rano i o dziesiątej byłem na miejscu. Ania mieszkała przy dworcu, tak że przebiegałem przez tory, przeskakiwałem przez płot i lądowałem u niej. Dla jej rodziców było nie do pomyślenia, żebym tam przenocował. Czasem jej brat brał mnie do siebie, miał pokój na poddaszu, ale później go stracił i ta możliwość odpadła. Miałem więc dwie opcje. Pierwsza to jechać pociągiem popołudniowym, który nazywał się Kopernik i który był potwornie zatłoczony: jedyny raz w życiu zemdlałem, właśnie wtedy, i to zaraz za Toruniem. Nagle poczułem, że podłoga wyjeżdża mi spod nóg, upadłem, chociaż w tym tłoku wydawałoby się to niemożliwe. Następne, co pamiętam, to to, że ludzie mnie cucą... Dopiero po paru razach wyczaiłem, że do tego pociągu podłączali wagon z Inowrocławia, w którym były miejsca siedzące. I już wtedy byłem lord, bo się nauczyłem, że wskakuję do tego wagonu, zajmuję miejsce, potem podczepiają mnie pod pociąg właściwy i jadę. Druga opcja to zostać w Toruniu do godziny dziesiątej z kawałkiem i złapać pospieszny, czy może to był osobowy, z Zakopanego do Olsztyna, też solidnie zatłoczony. Tym pociągiem dostawałem się do Kutna, no i tam siedziałem – stąd Kutno w nocy w piosence „Polska” – i czekałem na to, co z Poznania w kierunku Warszawy pojedzie. Pierwszy zawsze jechał ruski pociąg i od humoru takiej baby, co w wagonie siedziała, zależało, czy cię wpuści, czy nie. A poza tym wszystkie wagony były sypialne, więc nawet jeśli cię wpuściła, trzeba było stać na korytarzu. Natomiast następne jechały już ekspresy do Warszawy. I tym sposobem gdzieś tak koło szóstej rano byłem w domu.

Ania obarcza winą o to, że Kazik nie mógł u niej nocować, tatę: Mój tata był strasznie zazdrosny o mnie. Generalnie, jak się pojawiał jakikolwiek kolega, naprawdę kolega, nie chłopak, było przepytywanie: „Skąd jesteś, co robisz?”. Natomiast mama wolała, żeby wszystko odbywało się w domu. Do mnie przyjeżdżało mnóstwo osób – i z Warszawy, i z Gdańska, i tak dalej. I myślę, że miała poczucie, że kontroluje, co się dzieje. Że jest w porządku, bo zna ich wszystkich, i kolegów, i koleżanki. Więc mama była bardziej otwarta na moje znajomości. Natomiast tata był zwyczajnie zazdrosny. Niekoniecznie chciał, żeby chłopcy się wokół kręcili.

W końcu jednak rodzice Ani skapitulowali. Nagle w lipcu pojechali na wakacje i zostawili nas na dwa tygodnie samych – wspomina Kazik. Trochę im się nie dziwię – pewnie zdawali sobie sprawę, że ich zakazy nic tu nie pomogą. W każdym razie, gdy wrócili, okazało się, że Ania jest w ciąży. Ślub wzięliśmy 10 listopada ’84, dzień przed świętem narodowym. I potem już takich kłopotów z dojazdami nie było. Aczkolwiek jeszcze przez pół roku mieszkaliśmy odzielnie, bo Ania musiała wypracować swoje, żeby dostać urlop macierzyński...

Kazik nie pamięta, w jakich dokładnie okolicznościach napisał słowa „Do Ani”. Pamięta natomiast, że pierwotnie piosenka, która nie nazywała się jeszcze wtedy „Do Ani” – co więcej, nie nazywała się nawet „Kocham cię” – miała tekst po angielsku, czy raczej – jak mówi – po angielsko-norwesku, bez ładu i składu. Co ciekawe, pierwsza zwrotka przetrwała i została w latach późniejszych wykorzystana na płycie „45-89” jako dygresyjny wtręt w utworze „Angelo Jacopucci”. Brzmi tak: So, I stood in the dark, stood in the sea/I’m looking at my love, you’re looking at me/Which of us have a desire to be like a fire/Open and see your eyes, open and see your tears... Legenda głosi też, że przed laty Kazikowi zdarzyło się włączyć je podczas jednego czy dwóch koncertów Kultu do tekstu „Narodzonych na nowo”.

Sama kompozycja narodziła się z jamowego grania podczas jednej z domowych sesji, jakie Kazik zorganizował wiosną 1984 roku. Było parę takich spotkań – wspomina. Zbieraliśmy się przy niedzieli. I zupełnie bez żadnego przygotowania, z czapy, graliśmy jakieś takie historie, z których najsłynniejsza, jeśli można tak powiedzieć, to „Tribute To Jonicki & Organ News”. Krzysiek Janicki to mój kolega z Ustrzyk Dolnych. „Organ” to była taka gazetka, którą Tomek Hornung wydawał – fanzin kserowany. No i siadaliśmy i graliśmy różne bzdety, mogłoby się wydawać, ale czasami wychodziły z tego rzeczy takie, że jak komuś pożyczę kasetę, ludzie i dziś tego słuchają, i mówią, że fajne, bo to był absurd, debilizm w postaci czystej. Żadnych gotowych tekstów, wszystko ze łba, na bazie kompletnie powalonych skojarzeń, a do tego Jacek Szymoniak z dyńki układał jakieś motywy, a czasami grał utwory innych zespołów, typu Fisher Z. Właśnie podczas którejś z takich sesji powstała piosenka „Do Ani”.

Poproszony o więcej szczegółów dodaje: Odbyły się trzy takie sesje. W pierwszej oprócz mnie uczestniczyli Jacek Szymoniak oraz mój sąsiad, a jednocześnie kolega Jacka z klasy – Jurek Jakubowski, który generalnie tylko kibicował, ewentualnie zaśpiewał jakiś chórek, chociaż od pewnego momentu grał też trochę na gitarze akustycznej. Następna – z tego uratowała się kaseta – nazywała się „Tribute To Jonicki & Organ News”. Odbyła się 1 kwietnia ’84, oprócz mnie znowu wzięli udział Jacek Szymoniak i Jurek Jakubowski. Chyba we trzech to zrobiliśmy, w takim samym składzie co tę pierwszą. Z tym, że ja tę sesję nagrałem na jakąś próbę Kultu z Radości, totalnie przepaloną z pomocą marihuany – wtedy mogły powstać „Ostatnia wojna jest już wygrana”, czyli „Wspaniała nowina”, i „Religia Wielkiego Babilonu”. Na tej taśmie to było, ja niestety nagrałem tę domową sesję na to, ale żeby coś zostało, między wieloma utworami są minutowe przerwy, gdzie ta próba Kultu się przebija. I ostatnia sesja, najlepiej przygotowana: podłączyliśmy klawisze do jakichś głośników, ale nie wiedzieć czemu jakość dźwięku jest najgorsza. To się nazywa „Melodie z kraju króla Nebuknadnesara”. Oprócz mnie udział wzięli Szymoniak i Jakubowski, poza tym pojawili się Paweł Szanajca z fletem drewnianym – nie grał jeszcze wtedy w Kulcie – i Tadeusz Kisieliński, czyli perkusista Kultu, który dodał swój głos w chórkach. Wykonaliśmy dwanaście przeróbek z oficjalnej polskiej sceny muzycznej. „Piosenki z kraju króla Nebuknadnesara”, ponieważ Nebuknadnesar, znany też jako Nabuchodonozor, był królem Babilonu, czyli piosenki babilońskie. Nie do końca, bo tam się i Izrael załapał, i Brygada Kryzys, czyli grupy, które ceniliśmy, ale reszta to były jakieś tam Kombi, Bank, Banda i Wanda, Perfect.

Kazik wyjaśnia też: „Do Ani” powstało na pierwszej z tych sesji, która zaginęła. Prawdopodobnie doszło do niej jakoś przypadkiem, ale była impulsem, żeby następnym razem znowu magnetofon postawić i z jakimś pomysłem to zrobić. Chociaż ta druga też nie miała pomysłu. Przygotowana była dopiero ta trzecia. W każdym razie Szymoniak zagrał melodię na klawiszach, a ja zaśpiewałem coś po angielsku-norwesku. Ponieważ motyw był ciekawy, zrobiliśmy z niego na próbach regularną piosenkę Kultu.

Jacek Szymoniak nie bardzo to już pamięta: Możliwe, że piosenka wykluła się podczas tych sesji. Ale co myśmy tam naprawdę robili – nie wiem. Wiem tylko, że były takie różne dżemiki z Jurkiem. I Kazik je nagrywał. Strasznie się tam wygłupialiśmy...

Szymoniak pamięta natomiast, co zainspirowało jego partię i jego wizję piosenki: Mnie się wtedy podobał utwór The Police „Walking On The Moon”. Taki spokojny. Bardzo odpowiadał mi jego klimat. Bas zrobiony przez Stinga. I nie kryłem, że chciałem wytworzyć podobną atmosferę. To miał być fajny swing z delikatnym wokalem.

Wynikiem była rzeczywiście piosenka lekko swingująca, ale wzorem dla Kazika i reszty Kultu było raczej „Fever” z repertuaru Elvisa Presleya. Punkowcy czy raczej nowofalowcy i Presley? Cóż, jeśli wierzyć Norbertowi Kozakiewiczowi, grupa już wcześniej nawiązywała do przebojów króla rock’n’rolla. Pamiętam, że w takim utworze „Instytut w oceanie” – mówi – grałem rytm, który bardzo przypominał rytm z jednej z piosenek Presleya...

Były też inne wzory. Partia trąbki w wykonaniu Jacka Szymoniaka, zainspirowana przez enigmatyczną podpowiedź Piotra Wieteski: Zrób taką trąbkę, jakby była ciemna noc, jedna latarnia i ktoś się skrada..., ewidentnie nawiązuje do głównego tematu filmów bondowskich. Ewidentnie, ale niekoniecznie świadomie. Szymoniak wypiera się bowiem, by rzeczywiście natchnęła go melodia bondowska. Ale dla Kazika podobieństwo jest oczywiste: To przecież melodia rozpoznawalna niemal w każdym cywilizowanym zakątku świata!

W części drugiej spokojna swingująca piosenka nabiera natomiast tempa i prawdziwie rockowej mocy. Kazik wyjaśnia: Chcieliśmy połączyć ten klimat feverowo-bondowski z czymś, co do mnie wtedy dotarło: kolega miał maksisingiel grupy Jesus And Mary Chain. I tam mi się strasznie podobało, że gitary zostały tak nagrane, że właściwie nic innego nie słychać: wokal gdzieś się plącze w ósmym planie, perkusja z basem pitolą coś, ale jest wygar taki, a do tego te gitary są takie nieporządne, ledwie zmiany akordów słychać. I tu chcieliśmy to połączyć: że jest ta część spokojna, przez dwie minuty z okładem, a potem przypierdolenie w beczki po benzynie, które pomogły nam w tworzeniu „Religii Wielkiego Babilonu”, i przejście w tę głośną część. Ciekawe, że te nasze intencje trafnie odczytali chłopcy z takiego zespołu Bóm Wakacje w Rzymie, świętej pamięci Maciek Wanat i niejaki Hamburger, którzy przyjechali kiedyś do mnie do Warszawy. Ja im to na świeżo puściłem, bo właśnie ten singiel nagraliśmy, a oni też mieli singiel nagrywać i chcieli się popytać, jak to w tym Tonpressie, przepraszam, czy tu biją, czy w ogóle. I jak ta głośna część weszła, mówią: „O, zupełnie jak w Dżezusie!” (śmiech).

Jesusową partię gitary zagrał Janusz Grudziński, który z kolei zwraca uwagę na jej intrygującą strukturę harmoniczną: Do basu, który Piotrek Wieteska wymyślił, ułożyłem harmonię. Pamiętam, że akordy raczej tam powinny być trzy, dwa razy a-moll i dwa następne, a ja chciałem, żeby było ciekawiej, jakiś akord więcej, bo nudy nienawidzę. W każdym razie ten dodany przeze mnie akord funkcjonuje do dziś. Chociaż jest lekko wbrew harmonii, ale siedzi. To taki mój wkład.

Perkusyjne przejście od części feverowej w jesusową grupa wzmocniła pomysłowo – o czym była już mowa – przybiciem w przywiezione do studia metalowe beczki po benzynie. Na pomysł użycia w muzyce Kultu tak nietypowego instrumentu perkusyjnego wpadł prawdopodobnie Piotrek Wieteska już w 1983 roku. Wyjaśnia: Był koncert Laibachu w Rivierze. I oni grali na takich beczkach po benzynie. Strasznie mi się to spodobało. I chciałem też tego użyć. I gdzieś wyczaiłem puste beczki po benzynie. Swojego tatę zaangażowałem, pojechaliśmy, na bagażnik Poloneza to zamontowaliśmy i przywieźliśmy do Radości. No i na tych beczkach łoiliśmy pałeczkami. A Kazik dodaje: Także Test Department tłukli w beczki po benzynie i to super brzmiało. Dziś to by się sampler wzięło, ale wtedy trzeba było na prawdziwych beczkach...

Zdobycie beczek po benzynie nie było pewnie łatwe. Miał w tym udział Piotrek Morawiec, który w tym czasie – w 1983 roku – był gitarzystą Kultu: Pamiętam, że z Wieteską przebiegliśmy przez wszystkie budowy, od Radości do jakiejś stacji gdzieś w stronę Warszawy, szukając beczek. Był taki pomysł, żeby grać na beczkach. Takie beczki industrialne na olej, środki chemiczne... I faktycznie te beczki się pojawiły na którymś koncercie w Rivierze. Pamiętam tę wycieczkę z Piotrkiem, dwie, trzy stacje przez jakieś ogrodzenia, krzaki... Bo na każdym ogrodzonym terenie przemysłowym zawsze takie beczki leżały. I my biegaliśmy, przeskakiwaliśmy przez płot, waliliśmy w te beczki i sprawdzaliśmy, która będzie najlepsza...

Tytuł piosenki zmienił się z „Kocham cię” na „Do Ani”, kiedy została już nagrana. Kazik opowiada: „Kocham cię” było zajęte w ZAIKSIE, wpadłem więc na pomysł, żeby to była „Ania”. Ale „Ania”, zdaje się, też była zajęta. Wtedy Janek Grudziński wymyślił „Ani”, coś takiego. Nie wiem, z jakich powodów to „Ani” też nie przeszło. Kolejna wersja była „Dla Ani”. No i kolejna „Do Ani”. Dlaczego te kolejne wersje odpadały? Na pewno część była już zajęta, ale nie wszystkie. „Ani” Jankowe chyba z powodów estetycznych odpadło – większości zespołu jakoś się nie podobało. W każdym razie to ewoluowało od „Kocham cię” przez „Ania”, „Ani”, „Dla Ani”, „Do Ani”. Na pewno byliśmy wtedy przyzwyczajeni do „Kocham cię” i ten tytuł „Do Ani” był jakimś takim ersatzem. Koniecznością. Nie podobał nam się tak naprawdę. Ale przetrwał. To była najmniej zła z wersji, których można było użyć.

Kazik nie pamięta dokładnie, kiedy po raz pierwszy zaśpiewał piosenkę żonie: To musiało być w ’84 roku, pewnie na jakimś koncercie. Ona jeszcze wtedy trochę jeździła na moje koncerty. Jej reakcji nie pamiętam. Ania ma zdecydowanie więcej do powiedzenia: Wiem, że to było na koncercie w Rivierze. I pamiętam, że Piotrek Wieteska chodził taki strasznie podekscytowany. Dziwiłam się – o co chodzi? No, koncert, fajnie, no, przeżywają... Kazik ani słowem się nie zdradził, że ma dla mnie niespodziankę... A po koncercie podszedł i zapytał o wrażenia. Bardzo miłe wrażenia, tak? Dodaje też: Za każdym razem, gdy Kazik śpiewa na koncercie jakąś piosenkę dotyczącą naszego związku, nas, naszej miłości, oczywiście mam dreszcze, jestem wzruszona. Nie akceptuję natomiast innych wykonań tych utworów. Kiedyś Kazik w samochodzie puścił mi jakiś zespół śpiewający kilka piosenek Kultu, między innymi „Do Ani”. Nie podobały mi się te wersje, ale to nieistotne. Natomiast to, że akurat tę piosenkę pozwolił komuś zaśpiewać, oburzyło mnie. Bo to jest coś bardzo osobistego. On napisał te słowa dla mnie i on je może dla mnie śpiewać. Natomiast ktoś inny? To jakby wkroczenie w prywatność. Każdy ma oczywiście prawo odczytać tę czy inną piosenkę po swojemu, odnieść ją do siebie. To mi zupełnie nie przeszkadza. Ale wykonanie „Do Ani” przez kogoś innego było dla mnie... No, poczułam się niefajnie.

Poprosiłem też Anię, by odniosła się do wymówki zawartej w następujących słowach Kazika: Ona jeszcze wtedy trochę jeździła na moje koncerty... Oto jej wyjaśnienie: Po pierwsze, chodziłam częściej, ponieważ miałam więcej czasu. Teraz nie tylko pracuję, ale też opiekuję się chorą mamą i nawet jak mam okazję, często jestem zbyt zmęczona, nie mam ochoty wyjść. Poza tym nie odpowiada mi miejsce, w którym oni grają w Warszawie. W Stodole zawsze jest dziki tłum, ciasno, duszno. Nigdy nie należałam do osób, które siedziały podczas koncertu i tylko słuchały. Jakiś komfort powinien jednak być zapewniony. Nie mam dwudziestu lat, żeby skakać z ludźmi. A nawet gdybym miała, to w takich warunkach na pewno bym tego nie robiła. Ale powiem ci, że jak częściej chodziłam, to było to dla mnie coś powszedniego, no, grają, fajnie, świetne piosenki, ludzie się cieszą. Czasem gorszy koncert, czasem lepszy. Natomiast jak długo nie widzę ich na żywo, powracają wielkie emocje. Po koncercie w Stodole w październiku 2008 powiedziałam Kazikowi: „Jesteś bossem. Jesteś wielki”. I może właśnie tak jest dobrze, że nie uczestniczę w tym na co dzień i mam taką dawkę miłych wrażeń dostarczoną raz na jakiś czas.

Piosenka „Do Ani” pojawiła się w repertuarze Kultu, zanim jeszcze została nagrana i zrobiła furorę na liście Trójki (cztery tygodnie z rzędu pozycja pierwsza we wrześniu i październiku 1986 roku). Kazik opowiada: Już z rok wcześniej była grana na koncertach. Po singlu musiała wypaść z programu, bo zasada, że nie gramy tego, co nagrane, nadal obowiązywała. Ale potem powróciła i właściwie do dzisiaj jest w podstawowym programie. Być może była jakaś przerwa i numer powrócił dopiero w zmienionej aranżacji, czyli początek jak na singlu, do momentu połamania rytmu, potem tak zwane „Salto” – z wersji nagranej na „Spokojnie” – i potem szybka część.

I jeszcze łyżka dziegciu. Kazik skarży się: Ponieważ w tamtym czasie nie mieliśmy bladego pojęcia o tych sprawach, podpisaliśmy umowę z Tonpressem bodajże dożywotnio. Oni mają prawa do nagrań „Piosenka młodych wioślarzy”, „Piloci” i „Do Ani” do końca świata. Tonpress co prawda upadł, ale ktoś ich wykupił (firma MTJ) i „Piosenka młodych wioślarzy” czy „Do Ani” co jakiś czas pojawiają się na jakichś składankach, o których nie mam zielonego pojęcia. No, ale to jest wynik tego, że podpisaliśmy to, co nam wtedy podsunięto...

Warto jednak dodać, że wszystkie trzy nagrania udało się włączyć do kompaktowego wydania drugiej płyty Kultu, „Posłuchaj to do ciebie”. Nie trzeba ich już więc szukać na winylach Tonpressu ani wyławiać ze wspomnianych przez Kazika składanek.