Tłumaczenia dokonano na podstawie wydania angielskiego

The Zen Teaching of Rinzai [The Record of Rinzai]

Translated from the Chinese Lin-chi Lu by Irmgard Schloegl

Shambhala Publications, Berkeley 1976

Redaktor serii

Bon Gak

Opracowanie graficzne

Łukasz Dziedzic, Bon Gak, Agnieszka Olszewska

Skład

Bon Gak

Wydanie II poprawione /ebook/

ISBN 978-83-924633-9-9 9EPUB); 978-83-64213-15-1 (MOBI)

Fundacja na Rzecz Wymiany Kulturalnej z Dalekim Wschodem

Projekt Wydawniczy „miska ryżu“

tel. (22) 834 00 70; 887 266638

e-mail: miskaryzu@o2.pl

www.miskaryzu.pl

Wprowadzenie tłumacza polskiego

„Niczego już więcej nie poszukujcie“ - ten zwrot powtarza się raz za razem w tekście Lin-chi, niczym dźwięk dzwonu na rozpoczęcie i zakończenie medytacji albo skrzeczenie sroki za oknem. Cóż on jednak znaczy? Że już jesteśmy kompletni, że niczego nam nie brak. Ale czym jest ta kompletność?

Mówiono o niej: „pierwotny umysł“, „niezrodzony umysł“, „umysł przed myśleniem“... To jasna i czysta świadomość, pojawiająca się w chwili pełnego zaangażowania w dowolne działanie; to umysł całkowitej jedności z tym działaniem - czy jest nim śpiew, praca

w ogrodzie, siedzenie w medytacji czy nawet myślenie. To stan umysłu, w którym nie pojawiło się jeszcze ocenianie, wartościowanie, mierzenie i ważenie doświadczanych wrażeń i uczuć. To postrzeganie wolne od przywiązania czy niechęci, wspomnień czy też planów na przyszłość.

W jaki sposób można osiągnąć ten umysł? Ale czy w ogóle można „wymyślić coś, co jest przed myśleniem“, albo „urodzić niezrodzone“?

Umysł, którego już więcej nie poszukujemy, pojawia się samoistnie w chwili całkowitej nieobecności jakiegokolwiek intencjonalnego wysiłku, mającego na celu osiągnięcie lub wywołanie go. Jest on bezkresnym tłem każdego działania, niebem, po którym suną chmury myśli i zdarzeń, źródłem rzeczywistości i prawdy. Być może metafora szklanki świeżo wyciśniętego owocowego soku najlepiej oddaje sposób pojawiania się „pierwotnego umysłu“. Jeśli po prostu pozostawimy płyn w spokoju, osad samoistnie opadnie na dno, a sok nabierze naturalnej przejrzystości i klarowności. Jeśli jednak będziemy świadomie próbowali sprawić, aby osad opadł, osiągniemy tylko przeciwny efekt. Dawni mistrzowie mówili: „Krwią nie zmyjesz krwi. Nie wyzwolisz umysłu przy pomocy umysłu”.

Każda chwila, każde zdarzenie jest samo w sobie doskonałe i zamknięte. Chociaż działa prawo przyczyny i skutku, nic z niczego nie wynika. Kiedy w pełni siedzimy, stoimy, chodzimy lub leżymy, każde wrażenie jest prawdą, każda sytuacja ma swoją funkcję, której źródłem jest „niezrodzony umysł”. Wtedy nie ma już niczego, czego należałoby się trzymać, „żadnego ciała ani umysłu”, jak wykrzyknął Dogen w chwili swego przebudzenia. Wtedy siedząc, stojąc, chodząc i leżąc, niczego już więcej nie poszukujemy.

Bon Gak

Wprowadzenie tłumacza angielskiego

Lin-chi I-hsuan (Linji Yixuan), ojciec linii przekazu szkoły zen lin-chi (jap. rinzai), zmarł 10 stycznia 866 roku, u schyłku dynastii tang (618-907 n.e.), w czasie trwania której pojawiło się wielu wielkich mistrzów zen - Te-shan, Huang-po, Chao-chou, Nan-chuan, Pai-chang. Nie jest znana data urodzin Lin-chi, jednak powszechnie uznaje się, iż nauczał on przez okres niewiele dłuższy niż 10 lat.

Szkoła lin-chi jest jednym z Pięciu Domów Zen, najlepiej rozumianych jako różne style nauczania podążające za wielkimi mistrzami, które rozwinęły się wewnątrz szkoły zen.

Nauczanie mistrza Lin-chi zastało spisane przez jego uczniów, przede wszystkim przez występującego w ostatnim fragmencie książki San-shenga, spadkobiercę Dharmy Lin-chi. Niniejszy tekst zawiera jego nauki, epizody z okresu, kiedy sam był jeszcze uczniem oraz epizody z okresu jego nauczania.

Jak wszystkich wielkich mistrzów zen, wiedza Lin-chi była głęboko zakorzeniona w naukach buddyjskich i poparta doskonałą znajomością pism, które zresztą często cytował. Jednak zamiast rutynowej pamięciowej nauki wymagał on rzeczywistego wglądu w pisma oraz życia, które z takiego wglądu wypływa. Jeśli czasami zdarza mu się szydzić, to nie z pism, ale ze swoich uczniów, którzy woleli pobożnie i kurczowo trzymać się słów, niż próbować je zrozumieć.

Lin-chi ma opinię niezwykle gwałtownego i bezpośredniego. Kiedy naprawdę się wścieka, to tylko po to, aby odciąć przywiązanie do jakiegokolwiek ideału czy też idei, a należy pamiętać, że zwraca się przy tym do doświadczonych mnichów. Jego pozorne przeczenie samemu sobie jest kolejnym zręcznym środkiem, który ma na celu wyrwanie uczniów ze stanu samozadowolenia. W tych zapiskach Lin-chi mówi sam za siebie, jasno i zdecydowanie.

Niektóre fragmenty mogą jednak wydawać się niejasne. Pracuje się nad nimi jedynie w medytacji, a wgląd w nie sprawdza mistrz zen. Stanowią one raczej zadania treningowe niż intelektualne nauczanie. Nie znaczy to jednak, że są w jakiś sposób specjalne, „ezoteryczne” czy dostępne tylko wybranym. Zen jest odświeżająco bezpośredni i szczery, całkowicie pragmatyczny. Jako rodzaj treningu jest otwarty zarówno dla mnichów, jak i dla ludzi świeckich. Jednak zawsze niezbędna jest solidna porcja mocnej praktyki, bez której wzrok się nie wyostrzy.

Tekst może sprawiać wrażenie, że mnisi całkiem sporo podróżowali, wędrując tu i tam. W rzeczywistości była to praktyka starszych i bardziej doświadczonych mnichów, którzy wędrowali od mistrza do mistrza, aby sprawdzić swoje rozumienie, albo, jeśli czuli, że „czegoś jeszcze im brakuje”, aby znaleźć tego jedynego właściwego mistrza, u którego mogliby dokończyć swój trening. Młodzi mnisi przebywali najczęściej w jednym miejscu i otrzymywali podstawowe wskazówki. Ogólnie rzecz biorąc, a odnosi się to również do Lin-chi, w życiu mistrza można wyróżnić trzy okresy: trening u mistrza, wędrowanie w celu sprawdzenia i wyklarowania swojego wglądu, oraz czas nauczania.

Część pierwsza

Mistrza zen Lin-chi mowy do mnichów i anegdoty

1

O Joji, gubernator prowincji, oraz jego świta zaprosili Mistrza, aby zasiadł na wysokim podium¹.

Z wysokiego podium Mistrz powiedział: „Nie mogę odmówić waszej prośbie, aby zasiąść dziś na tym podium. Zgodnie z tradycją patriarchów nie powinienem nawet otwierać ust, aby chwalić Wielką Sprawę². Wtedy jednak nie mielibyście znikąd żadnego wsparcia. Dlatego dzisiaj, będąc zaproszonym przez Gubernatora, czyż mógłbym ukryć przed wami zasady mojej linii przekazu? Może jednak jest tu jakiś zręczny generał, który pokieruje swoimi wojskami i wywyższy swoje sztandary? Niechże wystąpi i da pokaz swoich umiejętności przed zgromadzeniem [mnichów]”.

Pewien mnich zapytał: „Co jest esencją buddyzmu?”³. Mistrz krzyknął: „Katz!”⁴. Mnich pokłonił się. Mistrz powiedział: „Ten to dopiero potrafi obronić się w wymianie zdań”.

Inny mnich zapytał: „Mistrzu, czyja jest pieśń, którą śpiewasz? Skąd pochodzi twój styl?”. Mistrz odparł: „Kiedy przebywałem z Huang-po⁵, wypytywałem go trzy razy, i trzy razy zostałem uderzony”. Mnich zawahał się. Mistrz krzyknął: „Katz!”, następnie uderzył go i powiedział: „Nie można wbić gwoździa w pustą przestrzeń”.

Obecny tam pewien mistrz sutr⁶ zapytał: „Czyż Trzy Wozy i Dwanaście Działów Nauk⁷ nie ukazują nam natury buddy?”. Mistrz odpowiedział: „Twoje poletko nie zostało jeszcze przekopane”. Mistrz sutr powiedział: „Czy Budda mógłby wszystkich oszukać?”. Mistrz powiedział: „Gdzie on jest, ten Budda?”. Mistrz sutr nie potrafił wykrztusić słowa. Mistrz kontynuował: „Tutaj, przed obliczem Gubernatora, chciałeś nabrać starego mnicha? Uciekaj stąd! Przez ciebie inni nie mogą zadawać swoich pytań”.

Po chwili dodał: „Tylko dla tej jednej Wielkiej Sprawy spotkaliśmy się dzisiaj. Czy są jeszcze jakieś pytania? Proszę szybko wystąpić i pytać! Jednak wystarczy, że tylko otworzycie usta, a już popełnicie błąd. Dlaczego tak jest? Czy nie wiecie, co powiedział Budda: »Dharma jest poza słowami; nie jest ani ograniczona, ani uwarunkowana«? Ponieważ w to nie wierzycie, jesteście poplątani i pomieszani. Obawiam się, że nawet Gubernator i jego świta są uwikłani [w słowa], a ich natura buddy przesłonięta. Lepiej będzie, jeśli już zakończę”. Krzyknął wtedy: „Katz!”, i powiedział: „Wy, ludzie małej wiary, nigdy nie odpoczywacie. Trzymałem was tutaj na stojąco wystarczająco długo. Dbajcie o siebie!”.

2

Pewnego dnia Mistrz udał się do stolicy prowincji. Gubernator O Joji zaprosił go do zajęcia miejsca na wysokim podium. Wtedy zbliżył się do niego Ma-yu i zapytał: „Wielki Bodhisattwa Współczucia Kwan Um ma tysiąc rąk i tysiąc oczu. Które oko jest tym prawdziwym?”.

Mistrz odpowiedział: „Wielki Bodhisattwa Współczucia Kwan Um ma tysiąc rąk i tysiąc oczu. Które oko jest tym prawdziwym? Mów - szybko, szybko!”.

Ma-yu ściągnął Mistrza z podium i sam zajął jego miejsce. Mistrz zbliżył się do niego i powiedział: „Jak to było?”. Ma-yu zawahał się. Wtedy Mistrz jego ściągnął z podium i wrócił na swoje miejsce. Ma-yu wyszedł, a po chwili wyszedł również Mistrz.

3

Mistrz przemówił z wysokiego podium: „Na kawałku czerwonego mięsa siedzi Prawdziwy Człowiek Bez Pozycji⁸, który nieprzerwanie przenika przez bramy waszych twarzy. Ci, którzy go jeszcze nie rozpoznali, strzeżcie się, strzeżcie!”.

Jeden z mnichów wystąpił i zapytał: „Kim jest ten Prawdziwy Człowiek Bez Pozycji?”. Mistrz wstał ze swojej poduszki do medytacji⁹, chwycił [mnicha] i powiedział: „Przemów, przemów!”. Mnich zawahał się. Mistrz puścił go i powiedział: „Cóż za gówniany kijek¹⁰ z tego Prawdziwego Człowieka Bez Pozycji!”, po czym udał się do swego pokoju.

4

Pewien mnich zbliżył się i pokłonił przed Wysokim Podium. Mistrz krzyknął: „Katz!”. Mnich powiedział: „Czcigodny Starcze, lepiej mnie nie sprawdzaj!”. Mistrz odpowiedział: „W takim razie powiedz, gdzie to upadło [Katz]?”. Mnich krzyknął: „Katz!”.

Innym razem pewien mnich zapytał: „Co jest esencją buddyzmu?”. Mistrz krzyknął: „Katz!”. Mnich pokłonił się. Mistrz powiedział: „Powiedz mi, czy był to dobry »Katz!«, czy też nie?”. Mnich odpowiedział: „Złodziej chrustu poniósł sromotną porażkę”. Mistrz powiedział: „Gdzie w takim razie leżał błąd?”. Mnich odpowiedział: „Drugie przewinienie jest niedozwolone”. Mistrz krzyknął: „Katz!”.

Pewnego razu główni mnisi z dwóch części klasztoru spotkali się. Jednocześnie obaj krzyknęli: „Katz!”. Tego samego dnia mnich zapytał Mistrza: „Kto był gościem, a kto gospodarzem?”¹¹. Mistrz odparł: „Gość i gospodarz zostali wyraźnie rozróżnieni”. Wszystkim innym swoim mnichom powiedział: „Jeśli pragniecie zrozumieć, co znaczy moje stwierdzenie o gościu i gospodarzu, zapytajcie głównych mnichów obu części klasztoru”, po czym zszedł z podium.

5

U wysokiego podium pewien mnich zapytał: „Co jest esencją buddyzmu?”. Mistrz uniósł do góry swoją miotełkę na muchy¹². Mnich krzyknął: „Katz!”. Mistrz uderzył go.

Pewnego razu inny mnich znowu zapytał go: „Co jest esencją buddyzmu?”. Mistrz znowu uniósł swoją miotełkę. Mnich krzyknął: „Katz!”. Mistrz również krzyknął: „Katz!”. Mnich zawahał się. Wtedy Mistrz go uderzył.

Następnie Mistrz powiedział: „O mnisi, istnieją ludzie, którzy nie wzbraniają się przed poświęceniem swego ciała i życia na rzecz Dharmy. Jeśli o mnie chodzi, to spędziłem 20 lat z moim zmarłym mistrzem Huang-po. Trzy razy zapytywałem go o esencję buddyzmu, a on trzy razy ze współczuciem mnie uderzał. Czułem, jakby mnie pieścił gałązką wonnej szałwi. Chciałbym teraz znowu posmakować porządnego lania; który z was może mi je sprawić?”.

Pewien mnich wystąpił i powiedział: „Ja mogę to zrobić”. Mistrz wziął do ręki swój kij i podał mu go. Mnich zawahał się przed jego przyjęciem. Wtedy Mistrz go uderzył.

6

U wysokiego podium pewien mnich zapytał: „A co z ostrzem miecza?”. Mistrz wykrzyknął: „Niebezpiecznie, niebezpiecznie!”. Mnich zawahał się. Mistrz uderzył go.

Ktoś zapytał: „Kiedy nasz świecki brat chodził po kamieniu młyńskim w młockarni¹³, gdzie tak naprawdę się znajdował, skoro zapominał poruszać nogami?”. Mistrz odpowiedział: „Zatopiony w głębokim źródle”.

Następnie Mistrz powiedział: „Ktokolwiek do mnie przychodzi, ja go nie zawodzę. Wiem, skąd przychodzi. Jeśli przychodzi taki, jaki jest, wydaje się, że zawiódł. Jeśli nie przychodzi takim, jaki jest, wydaje się, że jest spętany bez użycia sznurów. Strzeżcie się pochopnych sądów. Mówię wyraźnie tak, jak jest — rozumieć i nie rozumieć to dwa błędne [poglądy]. Ludzie mogą sobie ze mnie drwić, jeśli mają na to ochotę. Trzymałem was tutaj na stojąco wystarczająco długo. Dbajcie o siebie”.

7

Mistrz przemówił z wysokiego podium: „Ktoś znalazł się na samotnym górskim wierzchołku, z którego nie prowadzi w dół żaden szlak; ktoś znalazł się na środku ruchliwego rozdroża i nie może ani iść do przodu, ani się cofnąć; z tych dwóch, który jest na czele, a który ciągnie się z tyłu? Nie bierzcie ich za Wimalakirtiego ani za wielkiego Mistrza Fu¹⁴”. Następnie zszedł z podium.

8

Mistrz przemówił z wysokiego podium: „Ktoś jest w drodze od eonów, nie opuszczając swego domu; ktoś opuszcza swój dom, nie będąc w drodze. Który z nich jest godzien otrzymywania darów od ludzi i bogów?”. Następnie zszedł z podium.

9

U wysokiego podium pewien mnich zapytał: „Jakie jest pierwsze zdanie?”. Mistrz powiedział: „Kiedy pieczęć trzech najważniejszych rzeczy¹⁵ zostaje uniesiona, cynobrowe wzory są dobrze odbijane. Zanim pojawiło się wahanie, gospodarz i gość byli wyraźnie rozróżnieni”. Mnich zapytał: „Jakie jest drugie zdanie?”. Mistrz powiedział: „W jaki sposób głębokie rozumienie mogłoby dopuścić do zadania pytań przez Wu-cho?¹⁶ Czy zręczne środki mogłyby nie przeciąć rwącego strumienia?”. Mnich zapytał: „Jakie jest trzecie zdanie?”. Mistrz powiedział: „Obserwuj kukiełki pyszniące się na scenie i popatrz na człowieka, który pociąga za sznurki”. Po chwili dodał: „Każde zdanie zawiera trzy głębokie bramy; każda głęboka brama zawiera trzy najważniejsze rzeczy; tam jest moc, tam jest jej wykorzystanie. Jak wy to wszyscy rozumiecie?”. Następnie zszedł z podium.

10

Podczas wieczornej sesji pytań i odpowiedzi Mistrz powiedział swoim mnichom: „Czasami chwytam człowieka, ale nie to, co na zewnątrz¹⁷; czasami chwytam to, co na zewnątrz, ale nie człowieka. Czasami chwytam zarówno człowieka, jak i to, co na zewnątrz; czasami nie chwytam ani człowieka, ani tego, co na zewnątrz”. Mnich zapytał:

„W jaki sposób chwytasz człowieka, ale nie to, co na zewnątrz?”. Mistrz powiedział: „Ciepłe promienie słońca pokrywają ziemię brokatowym dywanem. Dziecięcy włos jest biały jak jedwabna nitka”. Mnich zapytał: „W jaki sposób chwytasz to, co na zewnątrz, ale nie człowieka?”. Mistrz powiedział: „Ponieważ wszędzie docierają królewskie rozkazy, generał na rubieży zaprzestaje walk”. Mnich zapytał:

„W jaki sposób chwytasz zarówno to, co na zewnątrz, jak i człowieka?”. Mistrz powiedział: „Prowincje Hei i Fu są całkowicie odcięte, każda osobno na swoim własnym miejscu”. Mnich zapytał: „W jaki sposób nie chwytasz ani człowieka, ani tego, co na zewnątrz?”. Mistrz powiedział: „Kiedy król wstępuje do pałacu z klejnotów, chłopom na polach wyrywa się z ust radosna pieśń”.

11

Mistrz powiedział:

Dzisiejsi uczniowie Budda-Dharmy muszą poszukiwać prawdziwego wglądu¹⁸. Jeśli posiadacie prawdziwy wgląd, życie i śmierć nie mają na was wpływu, i będziecie przychodzili i odchodzili zgodnie ze swoją wolą¹⁹. Nie będziecie też potrzebowali poszukiwać zasług; pojawią się one same z siebie. Uczniowie Drogi [Tao], starożytni mistrzowie mieli sposoby na to, aby uczynić z was ludzi. Nie dajcie się nikomu zwieść; oto całe moje nauczanie. Jeśli chcecie z niego [prawdziwego wglądu] skorzystać, wtedy skorzystajcie z niego w tej właśnie chwili, bez wahania ani zwłoki. Jednak w dzisiejszych czasach uczniom się to nie udaje, ponieważ cierpią oni na brak niezależności²⁰. Z powodu tego braku biegacie wciąż w te i we w te, jesteście miotani na różne strony przez okoliczności¹⁷ i utrzymywani w pomieszaniu przez dziesięć tysięcy rzeczy. W ten sposób nie osiągniecie wyzwolenia. Jednak jeśli będziecie potrafili powstrzymać wasze umysły od nieustannej pogoni za podszeptami woli, nie będziecie różnili się od Buddy ani patriarchów. Czy chcecie poznać Buddę? To nikt inny niż to, co teraz w waszej obecności przysłuchuje się Dharmie. Tylko dlatego, że brakuje wam wiary w siebie, zwracacie się ku rzeczom zewnętrznym i wciąż czegoś poszukujecie. Nawet jeśli coś tam znajdziecie, będą to tylko słowa i litery, ale nigdy nie będzie to żyjący duch patriarchów. Nie dajcie się zwieść.

Czcigodni uczniowie zen, jeśli nie poznacie Tego w tej właśnie chwili, krążyć będziecie w trzech światach²¹ przez dziesięć tysięcy kalp i tysiąc narodzin. A uganiając się za przyjemnostkami, odrodzicie się w łonach oślic i krów.

Uczniowie Drogi, według mnie nie różnicie się od Śjakji [Buddy]. Dzisiaj, pośród waszych najróżniejszych codziennych działań, czego wam brak? Strumień sześciu zmysłów22 nigdy nie ustaje. Ten, który jest w stanie w ten sposób to postrzec, przez całe życie jest człowiekiem, który niczego już więcej nie poszukuje²³.

Czcigodni, w trzech światach nie ma ani jednego miejsca, w którym moglibyście odpocząć; są one jak płonący dom. To nie jest dobre miejsce na dłuższy pobyt. Morderczy demon nietrwałości uderza nagle, nie wybierając pomiędzy wysokim i niskim, starym i młodym. Czy pragniecie nie różnić się buddów i patriarchów? W takim razie nie poszukujcie niczego na zewnątrz. Czyste światło waszego umysłu w tej właśnie chwili jest Buddą Dharmakają w waszym własnym domu. Nierozróżniające światło waszego umysłu²⁴ w tej właśnie chwili jest Buddą Sambhogakają w waszym własnym domu. Niedyskryminujące światło waszego umysłu²⁵ w tej właśnie chwili jest Buddą Nirmanakają w waszym własnym domu. Ta trójca ciał buddy jest niczym innym, jak tym przed waszymi oczyma, słuchającym mojego wygłaszania Dharmy. Możecie osiągnąć to postrzeżenie tylko dzięki nie uganianiu się i poszukiwaniu na zewnątrz.

Uczeni w sutrach i traktatach uważają te trzy ciała za absolut. Według mnie tak nie jest. Te trzy ciała to zwykłe nazwy, albo pomocnicze środki. Pewien stary mistrz powiedział: „Ciała [buddy] ustanowione są w odniesieniu do znaczeń; pola²⁶ [Buddy] rozróżniane są w odniesieniu do substancji”. Jednak, właściwie rozumiane, ciała natury Dharmy i pola natury Dharmy są tylko umysłowymi konfiguracjami²⁷.

Czcigodni, poznajcie to, co bawi się tymi konfiguracjami. Jest ono pierwotnym źródłem wszystkich buddów. Znając je, gdziekolwiek się nie znajdziecie, będziecie w domu.

Wasze złożone z czterech żywiołów fizyczne ciało nie jest w stanie zrozumieć tej Dharmy, której teraz słuchacie; nie potrafi tego również wasza śledziona, żołądek, wątroba czy też woreczek żółciowy; nie potrafi tego również pusta przestrzeń. Co w takim razie jest w stanie tę Dharmę zrozumieć i jej wysłuchać? To tutaj tuż przed waszymi oczyma, doskonale jasne i lśniące, pozbawione formy — oto coś, co jest w stanie zrozumieć Dharmę, której słuchacie. Jeśli potraficie prawdziwie to uchwycić, nie różnicie się od buddów ani patriarchów. Znajduje się to przed wami nieustannie, wyraźnie obecne²⁸.

Jednak kiedy pojawiają się namiętności, mądrość znika, a ciało²⁹ oddziela się od zmieniających się obrazów. Oto przyczyna wędrówki przez trzy światy, wraz z towarzyszącym jej cierpieniem. Jednak według mnie, nie istnieje nic, co nie jest głębokie, nic, co nie jest wyzwoleniem.

Uczniowie Drogi, Dharma umysłu nie posiada formy i przenika dziesięć kierunków³⁰. W oku, nazywamy ją widzeniem; w uchu, słyszeniem; w nosie, powonieniem; w ustach, mówieniem; w dłoniach, chwytaniem; w stopach, chodzeniem. Jej korzeniem jest jedno światło; kiedy zostaje ono rozróżnione, staje się sześcioma zmysłami. Kiedy cały umysł całkowicie się zatrzymuje, osiąga się wyzwolenie, w tej właśnie chwili. Dlaczego o tym mówię? Ponieważ widzę jak wy, uczniowie Drogi, biegacie w tą i z powrotem z pełnymi niepokoju umysłami i nie jesteście w stanie się zatrzymać, zamartwiając się słownymi igraszkami starych mistrzów.

Uczniowie Drogi, według mnie powinniście raz na zawsze usiąść i odciąć głowy Buddzie Sambhogakaji i Buddzie Nirmanakaji. Ci, którym wystarcza dopełnienie dziesięciu etapów rozwoju bodhisattwy³¹, są jak niewolnicy. Ci, którzy zadowalają się uniwersalnym i głębokim przebudzeniem, są jak ludzie zakuci w dyby i łańcuchy. Arhaci i pratjeka-buddowie są niczym kupy gnoju. Przebudzenie i nirwana są jak słupy z postronkami do przywiązywania osłów. A dlaczego tak jest?³² Dlatego, że wy, uczniowie Drogi, nie potraficie postrzec pustki trzech wielkich kalp; oto przeszkoda, która was zatrzymuje.

Nie jest tak jednak z Prawdziwym Człowiekiem Drogi, który, postępując zgodnie z współzależnymi przyczynami, wymazuje swoją przeszłą karmę i pozwala rzeczom podążać ich własnym biegiem. Wkłada odpowiednie do sytuacji ubranie; kiedy chce wyjść, wychodzi; kiedy chce zostać, zostaje. Nawet przez sekundę nie stara się osiągnąć stanu buddy. Dlaczego? Pewien stary mistrz powiedział: „Jeśli poszukujesz stanu buddy poprzez działania karmiczne [wynikające z woli], stan buddy stanie się wielkim symbolem życia i śmierci”.

Czcigodni, czas jest cenny! Jednak wy biegacie tu i tam, studiując zen, ucząc się Drogi, uganiając się za nazwami i frazesami, poszukując Buddy, patriarchów i dobrych nauczycieli, pełni własnych osądów. Nie popełniajcie takich błędów. Uczniowie Drogi, każdy z was ma ojca i matkę. Czego więcej chcecie? Odwróćcie się i spójrzcie ku wewnątrz. Pewien stary mistrz powiedział: „Jadżnadatta myślał, że stracił swoją głowę. Kiedy zaprzestał szaleńczych poszukiwań, nie musiał już niczego więcej ścigać”.

Czcigodni, po prostu bądźcie sobą i powstrzymajcie się od wymyślnego fantazjowania. Istnieją pewni starzy łysogłowi³³, którzy nie potrafią odróżnić prawdy od kłamstwa. Widzą bogów i demony; wskazują na wschód albo pokazują na zachód; lubią przyjemną pogodę albo cieszą się z deszczu, i w ten sposób wiodą swoje życie. Pewnego dnia będą musieli stanąć twarzą w twarz z Jamą [Sędzią Śmierci], aby spłacić swoje długi i połknąć rozgrzane do czerwoności żelazne kule. A to dlatego, że kobiety i mężczyźni, zwiedzieni błazeństwami tych lisich duchów, wikłają się w ich bajki. Ślepi głupcy! Z pewnością nadejdzie dzień, kiedy będą musieli zapłacić za swoje utrzymanie³⁴.

12

Pouczając swoich mnichów, Mistrz powiedział:

Uczniowie Drogi, najważniejszym jest, abyście nauczyli się jasno postrzegać. Będziecie wtedy w stanie pójść swoją drogą i stawić czoła światu, nie pozwalając się przy tym zwieść złudnym lisim duchom. Nie ma nic cenniejszego niż być człowiekiem, który niczego już nie poszukuje. Po prostu nie pozwalajcie sobie na żadne zachcianki i najzwyczajniej w świecie bądźcie sobą.

Trudność polega na tym, że spoglądacie na zewnątrz i, uganiając się za różnymi rzeczami, nie wiecie już, czy posiadacie własne ręce i nogi. Nie dajcie się zwieść. Jeśli myślicie tylko o poszukiwaniu stanu buddy, stan buddy stanie się jedynie zwykłym imieniem. A to, co ugania się, poszukując stanu buddy, czy to znacie? Wszyscy buddowie i patriarchowie trzech światów i dziesięciu kierunków pojawili się tylko po to, aby poszukiwać Dharmy. Dzisiejsi pilni uczniowie Drogi również poszukują Dharmy. Tylko wtedy, kiedy ją znajdą, poszukiwania ustaną. Dopóki jej nie znajdą, wędrują Pięcioma Szlakami³⁵.

Czym jest Dharma? Dharma jest Prawem Umysłu. Prawo Umysłu jest pozbawione formy; wszystko przenikając, jest postrzegalne i działa tuż przed waszymi oczyma. Jednak jeśli komuś brakuje wiary, ugania się on wtedy za nazwami i frazesami, i w morzu słów spekuluje o Budda-Dharmie, która znajduje się tak daleko jak niebo od ziemi.

Uczniowie Drogi, jaką ja głoszę Dharmę? Głoszę Dharmęo podstawie umysłu³⁶. Przenika on wszystko; jest w sprawach ziemskich i świętych, w czystym i nieczystym, subtelnym i ordynarnym. Najważniejszym jest, abyście powstrzymywali się od naklejania etykietek, takich jak subtelny i ordynarny, ziemski i święty, oraz od [błędnego] myślenia, że nazywając te rzeczy, udaje się wam je poznać. To, co subtelne i ordynarne, ziemskie i święte, nie może zostać przez człowieka poznane jedynie przez nazwę. Uczniowie Drogi, urzeczywistnijcie to i dobrze wykorzystajcie, ale nie naklejajcie na to etykietek, ponieważ są one zwykle pseudonimami, a te zaciemniają tylko sprawę.

Dharma, którą głoszę, różni się od tych, które głoszą wszyscy innych nauczyciele. Jeśliby nawet Mandżuśri albo Samantabhadra pojawili się przede mną i zapytali o Dharmę, szybko bym ich sprawdził i rozwiał ich wątpliwości. Ja siedzę w spokoju. Kiedy przychodzą do mnie uczniowie Drogi i chcą ze mną rozmawiać, sprawdzam ich i rozwiewam ich wątpliwości. Jak to robię? Moje postrzeganie jest inne. W świecie zewnętrznym nie chwytam się ani spraw ziemskich, ani świętych; wewnątrz, nie trzymam się dna. Jasno postrzegając, nie mam żadnych wątpliwości.

13

Uczniowie Drogi, Budda-Dharma nie potrzebuje żadnych zręcznych środków³⁷. Po prostu bądźcie sobą, niczego już nie poszukując, zaspokajajcie swe potrzeby, noście szaty i jedzcie swoje pożywienie. „Kiedy jestem zmęczony, śpię. Głupcy się ze mnie śmieją, mądrzy — rozumieją”. Pewien stary mistrz powiedział: „Zwracanie się na zewnątrz i zajmowanie się [tym, co zewnętrzne] to zajęcie dla upartego głupca”. Jeśli panujecie nad każdą sytuacją, w której się znajdujecie, gdziekolwiek byście nie byli, wtedy wszystko staje się prawdą; okoliczności nie są już w stanie wami kierować. Nawet jeśli w swoim dotychczasowym życiu popełniliście Pięć Haniebnych Zbrodni³⁸, zamienią się one w ocean wyzwolenia. Jednak dzisiejsi uczniowie nie rozumieją Dharmy. Są jak kozy, grzebiące i skubiące wszystko, co napotykają na swojej drodze. Nie potrafią odróżnić sługi od pana ani gościa od gospodarza. Wkraczają w obszar religii ze wzburzonymi umysłami, głośno krzycząc. Nie można ich nazwać prawdziwymi „ludźmi, którzy opuścili dom”; są zwykłymi ludźmi świeckimi.

Człowiek, który opuścił dom, powinien wiedzieć, jak postrzegać jasno i spokojnie, powinien umieć odróżnić Buddę od Mary, prawdziwe od fałszywego, ziemskie od świętego. Jeśli posiada on taką wiedzę, można go prawdziwie nazwać człowiekiem, który opuścił dom. Jeśli nie odróżnia on Buddy od Mary, wtedy tak naprawdę opuszcza on jeden dom po to, aby wejść do drugiego, i jest kimś, kogo nazywamy tworzącą karmę czującą istotą. Nie można go jeszcze nazwać prawdziwym człowiekiem, który opuścił dom. Ponieważ, jeśli stałoby się tak, że Budda i Mara przejawiliby się w jednej formie, nie potrafiłby ich od siebie odróżnić. Jednak, podobnie jak król gąsiorów potrafi wypić tylko mleko z mikstury mleka i wody, tak jasne oko [potrafi rozróżniać rzeczy]. Uczniowie Drogi, po prostu uderzcie zarówno Buddę, jak i Marę. Ponieważ jeśli kochacie to, co święte i nienawidzicie tego, co ziemskie, będziecie dalej dryfować i tonąć w oceanie narodzin i śmierci.

Pewien mnich zapytał: „Kim są Budda i Mara?”.

Mistrz odpowiedział:

Chwila zwątpienia w twoim umyśle jest Marą. Jednak jeśli potrafisz uchwycić fakt, że dziesięć tysięcy rzeczy jest niezrodzonych, i że umysł jest jak złudna fantazja, wtedy nie istnieje żadna rzecz nawet tak mała jak drobinka pyłu — wszystko jest czystością — oto Budda. Można powiedzieć, że Budda i Mara przedstawiają stan czysty i skalany; jednak według mnie nie ma żadnego Buddy, żadnej czującej istoty, przeszłości czy też teraźniejszości. Ci, którym uda się to urzeczywistnić, uczynią to w jednej chwili, bez treningu ani zaświadczeń na piśmie, bez korzyści i strat. Nie ma żadnej innej Dharmy. Jeśli istniałaby jakaś niezwykła [Dharma], powiedziałbym, że jest jak widmo albo sen. To wszystko, czego nauczam.

Uczniowie Drogi, to, co w tej właśnie chwili stoi samotnie, w sposób jasny i żywy tuż przed oczyma i słucha, to oto nie natrafia na żadne przeszkody; będąc nieograniczonym, przenika wszędzie i porusza się swobodnie w trzech światach. Nie jest niepokojone przez żadne sytuacje, w których się pojawia. W ułamku chwili dociera do sedna spraw. Spotykając Buddę, rozmawia z Buddą; spotykając patriarchów, rozmawia z patriarchami; spotykając arhatów³⁹, rozmawia z arhatami; spotykając głodne duchy⁴⁰, rozmawia z głodnymi duchami. Dociera wszędzie, wędrując przez królestwa i rozmawiając z czującymi istotami, jednak nigdy nie odbiega nawet na jedną myśl od swojej lśniącej czystości. Przenikając dziesięć kierunków, dziesięć tysięcy rzeczy są jedną Takością

Uczniowie Drogi, jeśli wiecie, że zasadniczo nie ma niczego, czego należałoby poszukiwać, wyjaśniliście już wszystkie swoje sprawy. Jednak ponieważ macie mało wiary, biegacie w kółko ponieceni, poszukując głowy, którą myślicie, że zgubiliście. Nie potraficie się zatrzymać. Tacy są bodhisattwowie nagłego oświecenia, którzy wkraczają w porządek manifestujących się rzeczy, zwracając się do Czystej Krainy, czując niechęć do spraw ziemskich i pożądając spraw świętych. Nie zapomnieli oni jeszcze chwytania się ani puszczania, i dlatego ich umysły zawierają zarówno skalania, jak i czystość. Jednak szkoła zen nie postrzega tego w ten sposób.

Jest to już teraz, bez żadnej zwłoki, prawdziwie oczywiste. Wszystko, o czym mówię, jest tylko lekarstwem stosownym do leczenia konkretnych dolegliwości. W moich mowach nie ma niczego absolutnie rzeczywistego. Jeśli w ten sposób to postrzegacie, jesteście prawdziwymi ludźmi, którzy opuścili dom i możecie wydawać dziesięć tysięcy złotych monet dziennie [cieszyć się życiem].

Uczniowie Drogi, nie dajcie się zwieść nauczycielom, którzy wszędzie powtarzają: „Poznałem zen, rozumiem Drogę”, i którzy nieustannie dyskutują z werwą rwących górskich potoków. Wszystko to jest działaniem wywołującym karmę piekielną. Kto jest prawdziwym uczniem Drogi, ten nie dopatruje się wad świata, lecz raczej szybko stara się osiągnąć prawdziwy wgląd. Jeśli tylko uda mu się postrzegać z doskonałą jasnością, wtedy wszystko jest już dokonane.

14

Ktoś zapytał: „Czym jest prawdziwy wgląd?”.

Mistrz odpowiedział: „Wkraczając do krain ziemskich i świętych, skalanych i czystych, krainy Buddy, wyższych komnat Maitrei oraz do świata Dharmy Wairoczany⁴¹, postrzeżecie je wszystkie jako podlegające [prawu] stawania się i zanikania. Budda pojawił się na świecie, wprawił w ruch koło Dharmy, a następnie wkroczył w nirwanę. Jednak nie postrzegał tych rzeczy jako manifestacji przychodzenia i odchodzenia. Badając sprawy życia i śmierci, w końcu i tak tego nie osiągniecie. Po prostu wejdźcie do niezrodzonej krainy Dharmy i cieszcie się nią; wkroczcie do świata Skarbca Lotosu; wszędzie dookoła wszystkie rzeczy są pozbawione formy i nie są prawdziwą Dharmą”.

Istnieje tylko Niezależny Przejaw Drogi: to, co w tej właśnie chwili słucha Dharmy. To jest matką wszystkich buddów. Stąd stan buddy rodzi się z niezależności. Jeśli prawdziwie rozumiecie tę niezależność, wtedy wiecie, że stan buddy nie jest czymś, co można osiągnąć! Ten, który to w ten sposób postrzega, jest człowiekiem o prawdziwym wglądzie.

Uczniowie bezustannie chwytają się nazw i frazesów, stają im więc na przeszkodzie słowa takie jak „ziemski” i „święty”, które przesłaniają im wzrok i nie pozwalają jasno postrzegać. Dwanaście Działów Nauk to tylko powierzchowne wyjaśnienia. Jednak nie zdający sobie z tego sprawy uczniowie rzucają się na te powierzchowne wyjaśnienia złożone ze słów i liter, próbując je interpretować. Wszystko to tylko wzmaga ich zależność, w związku z czym popadają głębiej w przyczynę i skutek, nie unikając narodzin i śmierci w trzech światach. Jeśli chcecie uwolnić się od narodzin i śmierci, od przychodzenia i odchodzenia, od rozbierania się i ubierania, poznajcie i uchwyćcie to, co teraz słucha Dharmy. Nie posiada to ani formy, ani kształtu, korzenia ani pnia, nigdzie też nie zamieszkuje; jest żwawe jak pluskająca w wodzie ryba i wykonuje swoją funkcję, odpowiadając na dowolną sytuację. Tylko że miejscem jego funkcjonowania nie jest żadne „miejsce”. Stąd jeśli tego poszukujesz, wymyka ci się. Im bardziej tego poszukujesz, tym dalej to jest. Dlatego nazywa się je „tajemniczym”.

Uczniowie Drogi, nie zawierzajcie siebie towarzyszowi, który jest tylko zjawą i snem [ciału]. Wcześniej czy później powróci on do nietrwałości. Jakiego rodzaju wyzwolenie możecie osiągnąć na tym świecie? Jedzcie trochę ryżu, aby móc żyć i praktykować. I powinniście widywać się z dobrym nauczycielem. Nie odwlekajcie na później [waszej praktyki] ani nie uganiajcie się za przyjemnostkami. Czas jest cenny i szybko umyka. Ziemia, woda, ogień i powietrze są dla was przeszkodą na poziomie materialnym; na poziomie umysłowym blokują was cztery uwarunkowania wszystkich złożonych form: narodziny, istnienie, przemiana i unicestwienie. Uczniowie Drogi, właśnie teraz urzeczywistnijcie ich nie-istnienie i nie pozwólcie, aby okoliczności miotały wami na wszystkie strony.

Ktoś zapytał : „Czym są te cztery uwarunkowania?”.

Mistrz powiedział:

Chwila niewiary w twoim umyśle oznacza przeszkodę ziemi; chwila pożądania w twoim umyśle jest zatonięciem w wodzie; chwila gniewu w twoim umyśle jest spłonięciem w ogniu; chwila radości w twoim umyśle jest porwaniem przez wiatr. Jeśli to urzeczywistnisz, nie będziesz już więcej na łasce i niełasce okoliczności, ale będziesz mógł ich użyć w każdej sytuacji — wschodząc na wschodzie i zachodząc na zachodzie, pojawiając się na południu i znikając na północy, powstając na środku i znikając na obwodzie, pojawiając się na obwodzie i znikając w środku. Wtedy będziesz chodził po wodzie, jakby była ziemią i po ziemi, jakby była wodą. Dlaczego tak się stanie? Ponieważ zrozumiesz, że cztery żywioły są jak zjawa lub sen.

Uczniowie Drogi, to, co teraz słucha Dharmy, nie jest stworzone z czterech żywiołów; jest tym, co może ich użyć. Jeśli postrzegacie to w ten sposób, wtedy jesteście wolni w swoim przychodzeniu i odchodzeniu. Według mnie, nie ma żadnej rzeczy, do której należałoby czuć niechęć. Jeśli kochasz to, co święte, święte staje się jedynie słowem i pułapką.

Był sobie kiedyś uczeń, który wspiął się na Górę Godai w poszukiwaniu Mandżuśrego. Jak bardzo sam siebie zwiódł! Na Górze Godai nie ma żadnego Mandżuśrego. Chcecie poznać Mandżuśrego? Znajduje się on tuż przed waszymi oczyma, działając nieustannie i niezmiennie, będąc wszędzie jasno postrzegalnym i ponad wątpliwościami. Oto żyjący Mandżuśri. A chwila światła nierozróżniania w waszych umysłach jest prawdziwą Samanthabhadrą, zawsze i wszędzie. Jeśli na chwilę wasze umysły same z siebie uwolnią się ze swoich więzów, wszystko jest wyzwoleniem; oto Kwan Um Dharma-Samadhi [Awalokiteśwara]. Pojawią się one równocześnie jako pan i jego towarzysze; pojawią się równocześnie jako jeden w trzech i trzech w jednym. Tylko jeśli ktoś w ten sposób rozumuje, jest zdolny do studiowania nauk.

15

Mistrz zwrócił się do swoich mnichów:

Tym, czego najbardziej potrzebują uczniowie Drogi, jest wiara w siebie. Nie poszukujcie już niczego, ponieważ wszystko jest bezużytecznym pyłem, a wy nie potraficie odróżnić fałszu od prawdy. Nawet jeśli patriarchowie i buddowie istnieją, są oni jedynie śladami pozostawionymi w naukach. Są ludzie, którzy wybierają pojedyncze zdanie, będące na wpół ukryte i na wpół odsłonięte — w ten sposób rodzą się wątpliwości. Przeszukują więc niebo i ziemię, biegają dookoła, pytając innych i ciągle są tym zajęci. Jednak człowiek, który niczego już więcej nie poszukuje, nie spędza swoich dni, kłócąc się o władcę i rabusia, to i tamto, być albo nie być, formę i esencję, oraz inne próżne zagadnienia.

Jeśli chodzi o mnie, to kiedy ktoś przychodzi tu z pytaniem, poznaję go do szpiku kości, obojętnie czy jest to mnich, czy człowiek świecki. Z jakimi poglądami by nie przyszedł, są to tylko słowa i nazwy, sny i zjawy. Celem głębokich nauk wszystkich buddów jest raczej sprawienie, aby uczeń był w stanie użyć wszystkich okoliczności.

Stan buddy nie mówi o sobie „jestem stanem buddy”. Jest raczej niezależnym przejawem Drogi, który swobodnie korzysta ze wszystkich stanów. Jeśli ktoś mnie pyta, gdzie może znaleźć buddę, ukazuję się w zgodzie ze stanem czystości. Jeśli ktoś pyta mnie o bodhisattwów, przejawiam się w zgodzie ze stanem współczucia. Jeśli ktoś pyta mnie o bodhi, odpowiadam, demontrując stan czystej tajemnicy. A jeśli ktoś pyta mnie o nirwanę, ukazuję odpowiedni stan całkowitego spokoju. Stany [albo uwarunkowania] są przejawami; są one zróżnicowaniem na dziesięć tysięcy rzeczy; istnieje jednak to jedno, co zawsze jest tym samym, co nigdy się nie zmienia. Dlatego właśnie formy pojawiają się w odpowiedzi na okoliczności, podobnie jak księżyc odbija się w poruszających się falach.

Uczniowie Drogi, czy chcecie osiągnąć tę Dharmę? W takim razie naprawdę niezbędnym jest, abyście niczego już więcej nie poszukiwali. Słabość i samozadowolenie czynią człowieka do tego niezdolnym, tak jak rzadka śmietana nie może być trzymana w pękniętym dzbanie. Aby stać się wielkim naczyniem, ważnym jest, żeby nie wkładać do niego żadnych błędów innych ludzi. Jeśli ktoś jest zawsze swoim własnym panem, wtedy gdziekolwiek by nie był, wszystko jest prawdą. Nie wchłaniajcie w siebie wszystkiego, co się przydarza.

W chwilach niewiary wkracza do umysłu Mara, tak jak w przypadku wątpiącego bodhisattwy wkroczył demon narodzin i śmierci. Po prostu uspokójcie swoje umysły i nie poszukujcie żadnych rzeczy. Jeśli pojawiają się one przed wami, jasno je postrzegajcie. Pokładajcie wiarę w to, co funkcjonuje w tej właśnie chwili, a wszystkie rzeczy same z siebie staną się puste.

Jeśli wasze umysły powodują powstawanie trzech światów, podążacie za przyczynowymi uwarunkowaniami; odnosząc się do okoliczności, rozumiecie sześć kurzy⁴². W ten sposób [bezbłędnie] funkcjonując w odpowiedzi na sytuacje, czego wam brakuje? W ułamku sekundy wkraczacie w krainy czyste i skalane, wyższe komnaty Majtrei, wkraczacie w krainę Trzech Oczu [patrz poniżej]. Swobodnie wędrując, postrzegacie, że wszystko to tylko puste nazwy.

Ktoś zapytał: „Czym jest kraina Trzech Oczu?”.

Mistrz odpowiedział:

Wkraczam z wami do krainy najwyższej czystości, ubieram szatę czystości i objaśniam buddę dharmakaji. Albo wkraczamy razem do krainy niezróżnicowania i objaśniam buddę sambhogakaji. Albo wkraczamy razem do krainy wyzwolenia, ubieram szatę blasku i mówię o buddzie nirmanakaji. Krainy Trzech Oczu zależą od przemiany. Wyjaśniając to z punktu widzenia sutr i traktatów, dharmakaja jest podstawą, a sambhogakaja i nirmanakaja są funkcjami. Jednak według mnie, dharmakaja nie może objaśniać [albo zrozumieć] Dharmy. Stąd stary mistrz powiedział: „Ciała buddy zostały ustanowione w odniesieniu do znaczenia; krainy [buddy] zostały rozróżnione w odniesieniu do ciał [buddy]”.

Natura ciał i krain jest jasna; są one świątynią Dharmy, i dlatego są tylko relatywne. „Żółte liście w pustej dłoni na przynętę nie odstawionym od piersi niemowlętom”. Kolce kotewki — jakiego to soku poszukujecie w tych suchych kościach? Nie ma żadnej Dharmy na zewnątrz umysłu ani niczego do znalezienia wewnątrz. Czego więc poszukujecie?

16

Mówicie, że wszędzie istnieje praktyka i urzeczywistnienie. Nie dajcie się zwieść. Chociaż można coś osiągnąć dzięki praktyce, stwarza ona tylko karmę narodzin i śmierci. Mówicie, że praktykujecie Sześć Doskonałości i Dziesięć Tysięcy Praktyk. Według mnie, wszystkie one tworzą karmę. Poszukiwanie [stanu] buddy, poszukiwanie Dharmy to stwarzanie piekielnej karmy. Poszukiwanie bodhisattwów to też stwarzanie karmy. Czytanie sutr i traktatów to również stwarzanie karmy. Buddowie i patriarchowie to ludzie, którzy niczego już więcej nie poszukują. Dlatego więc, czy [umysł] porusza się, czy też nie, i zgodnie z tym następuje lub nie działanie, wszystko jest czystym czynem [nie stwarzającym karmy].

Są też tacy łysogłowi, którzy jedzą swój posiłek i następnie siadają, aby robić zazen. Zatrzymują przepływ [umysłu] i nie pozwalają mu działać. Nie lubią hałasu i poszukują spokojnych miejsc. To nie są praktyki naszej ścieżki.

Pewien patriarcha powiedział: „Jeśli zatrzymasz [lub unieruchomisz] umysł, postrzeżesz spokój. Jeśli go pobudzisz, będziesz obserwował świat zewnętrzny; jeśli go skupisz, świat wewnętrzny stanie się jasny; jeśli go skoncentrujesz, wkroczysz w samadhi”. Jednak wszystko to jest tylko formą aktywności. Czy nie znacie tego, co właśnie w tej chwili słucha Dharmy? Dlaczego wydaje się wam, że powinniście zbliżać się ku temu poprzez praktykę, sprawdzać to lub uroczyście się do tego odnosić? To nie jest nic, ku czemu moglibyście się zbliżyć lub co moglibyście czcić. Co więcej, jeśliby to zostało wywyższone, wtedy wszystko zostałoby wywyższone. Nie dajcie się zwieść.

Uczniowie Drogi, bierzecie słowa, które wypłynęły z ust starożytnych mistrzów, mówiąc: „oto Prawdziwa Droga, ten stary mędrzec jest wspaniały; ja jestem tylko zwykłym człowiekiem i nie ośmielam się porównywać z takimi wielkimi mistrzami”. Ślepi głupcy! Przez całe swoje życie trzymacie się takich poglądów, na przekór dowodom, których dostarcza wam wasz wzrok, trzęsąc się jak osły na lodzie, z zaciśniętymi ze strachu zębami.

Nie boję się przemawiać przeciwko takim nauczycielom ani nie boję się tworzącej karmę mowy. Uczniowie Drogi, tylko wielki nauczyciel ośmiela się ubliżać buddom i patriarchom, ośmiela się krytykować wszystko, przeciwstawiać się naukom Trzech Koszy i obrzucać obelgami niedojrzałych uczniów, aby w ten sposób, czy będzie on prosty, czy też przebiegły, znaleźć człowieka wewnątrz. Przez dwanaście lat szukałem [odpowiedniego] człowieka, ale nie udało mi się znaleźć nawet ziarnka gorczycy. Obawiam się, że tamci nauczyciele zen są jak panny młode po ślubie, niespokojne i martwiące się, że zostaną wygnane z domu i umrą z głodu.

Od zawsze ludzie nie wierzyli starym mistrzom, a ich wielkość stawała się znana dopiero po ich odejściu. Czy może być naprawdę dobry ten, którego akceptują wszyscy? „Ryk lwa rozszarpuje mózg szakala”.

17

Uczniowie Drogi, mówi się, że istnieje Droga, którą należy praktykować i Dharma, którą należy urzeczywistnić. Powiedzcie mi więc, co za Dharmę należy urzeczywistnić, jaką Drogę praktykować? W tej właśnie chwili, czego brakuje waszemu działaniu? I co chcecie odzyskać dzięki waszemu treningowi? Młodzi uczniowie, nic nie rozumiejąc, pokładają swoją wiarę w lisich duchach i wikłają się w ich chaotycznej mowie i wymysłach — np. takich, że reguły, teoria i praktyka muszą iść ze sobą w parze, tak aby ochraniać przed trzema karmicznymi działaniami⁴³ i w ten sposób umożliwić osiągnięcie stanu buddy. Takie i temu podobne przemowy są częste jak majowe burze. Pewien stary mistrz powiedział: „Jeśli spotkasz na gościńcu człowieka Drogi, nie stawaj mu na drodze”. Stąd powiedziane jest: „Jeśli ktoś próbuje osiągnąć Drogę, nie uda mu się nią kroczyć. W głowie pojawi się dziesięć tysięcy szalonych wizji ścigających się nawzajem. Kiedy w mroku rozbłyśnie miecz mądrości, nic wtedy nie istnieje. Nawet zanim rozbłyśnie światło, ciemność jest już jasna”. Z tego właśnie powodu pewien stary mistrz powiedział: „Zwykły umysł jest Drogą”.

Czcigodni, czego poszukujecie? To, co jasno i wyraźnie ukazuje się waszym oczom, słuchając Dharmy, ten Niezależny Przejaw Drogi, jemu nic nie brakuje. Jeśli nie chcecie się różnić od Buddy i patriarchów, po prostu postrzeżcie to w ten sposób i nie zajmujcie się wątpliwościami i spekulacjami. Jeśli nastawienie waszego umysłu nie zmienia się chwila po chwili, nazywa się to żyjącym patriarchą. Ponieważ jeśli by się zmieniało, wtedy rozdzielone zostałyby wasza prawdziwa natura i wasze działanie. Jednak jeśli wasz umysł się nie różnicuje, wtedy nie ma rozbieżności pomiędzy waszą prawdziwą naturą, a waszym działaniem.

Ktoś zapytał: „Czym jest to nastawienie umysłu, które nie zmienia się z chwili na chwilę?”.

Mistrz odpowiedział:

Od chwili, kiedy postanowiłeś zadać to pytanie, ta różnica już istnieje, a twoja prawdziwa natura i twoje działanie rozdzielają się. Uczniowie Drogi, nie dajcie się zwieść. W całym świecie nie ma ani jednej rzeczy, która posiadałaby oddzielną naturę jaźni, ani żadna natura, która stwarzałaby jaźń. Wszystko to są tylko puste nazwy, i puste są nawet litery tych nazw. Jeśli bierzesz te puste nazwy za rzeczywiste, popełniasz wielki błąd. Bo chociaż one istnieją, należą jednak do krainy uwarunkowanych zmian, są jak szaty, które można założyć lub zdjąć. Jest szata bodhi, nirwany, wyzwolenia, trikaji, obiektywnej mądrości, bodhisattwów i buddów. Co chcecie znaleźć w krainie uwarunkowanych zmian? Trzy Wozy i Dwanaście Działów Nauk to sterty starego papieru. Budda jest iluzoryczną zjawą. Patriarchowie są starymi mnichami. Wy sami, czyż nie jesteście zrodzeni z kobiety? Jeśli poszukujecie Buddy, schwyta was Budda-Mara [demon]; jeśli poszukujecie patriarchów, spęta was patriarcha-Mara. Czegokolwiek nie będziecie poszukiwać, wszystko stanie się cierpieniem. Lepiej jest niczego już więcej nie poszukiwać.

18

Są pewni ogoleni mnisi, którzy opowiadają swoim uczniom, że Budda jest najwyższą [mądrością], i że osiągnął on Drogę dzięki doprowadzeniu do całkowitej dojrzałości praktyk kultywowanych podczas trzech wielkich kalp. Uczniowie Drogi, jeśli twierdzicie, że Budda jest najwyższy, jak to możliwe, że w wielu osiemdziesięciu lat umarł, leżąc na boku między bliźniaczymi drzewami w mieście Kuszinagara? Ten Budda, gdzie on teraz jest? Oczywistym jest, że podobnie jak my żył i zmarł, i że nie różnił się od nas. Mówicie, że 32 znaki i 80 cech⁴⁴ wyróżnia Buddę. Jednak wtedy ten potężny mędrzec, który wprawił w ruch koło Dharmy⁴⁵, powinien również być Tathagatą. Oczywiście wszystko to jest tylko fantazją i ułudą. Pewien stary mistrz powiedział: „[Trzy] ciała Tathagaty są tylko dostosowywaniem się do potrzeb świata z obawy, że w innym wypadku ludzie popadliby w nihilizm. Puste nazwy to tylko zręczne środki. Tymczasowo mówimy o 32 znakach i 80 cechach; same w sobie są one tylko pustymi dźwiękami. Ciało fizyczne nie jest ciałem urzeczywistnienia; nie-forma jest prawdziwym kształtem”.

Mówicie, że Budda posiada sześć nadprzyrodzonych mocy, i że są one cudowne. Jednak przecież wszystkie dewy, nieśmiertelni, asury i wielkie demony posiadają siły nadprzyrodzone. Czy są buddami? Uczniowie Drogi, nie dajcie się zwieść. Asura, pokonany w walce przez króla dew Szakrę, schował 84000 swoich wojowników w wydrążonej łodyżce lotosu. Ale nie stanowi to o świętości.

Według mnie, wszystkie siły nadprzyrodzone są karmiczne i uwarunkowane. Nie są sześcioma siłami nadprzyrodzonymi, które posiadał Budda: wkraczaniem do krainy form, nie ulegając iluzji form; wkraczaniem do krainy słyszenia, nie ulegając iluzji dźwięków; do krainy powonienia, nie ulegając iluzji zapachów; do krainy smaku, nie ulegając iluzji smaków; do krainy dotyku, nie ulegając iluzji dotknięć; do krainy umysłowych konfiguracji, nie ulegając iluzji umysłowych konfiguracji. Stąd sześć pól formy, dźwięku, zapachu, smaku, dotyku i umysłowych konfiguracji, wszystkie one są pozbawione formy; nie są w stanie uwięzić człowieka prawdziwie niezależnego. Chociaż pięć skandh są z natury przepuszczające⁴⁶, jednak opanowanie ich sprawia, że stają się nadprzyrodzonymi siłami tu na tej ziemi.

Uczniowie Drogi, prawdziwy [stan] buddy nie posiada kształtu, prawdziwa Dharma nie posiada formy. Na swoje iluzje nakładacie tylko kolejne wyobrażenia. Taka jest droga ludzi przegranych. Chociaż możecie coś w ten sposób osiągnąć, będzie to jedynie lisi duch, a nie prawdziwy stan buddy.

Prawdziwy uczeń Drogi nie lgnie ani do buddy, ani do bodhisattwów, ani do arhatów; nie lgnie do niczego, co uważa się za najwyższe w trzech światach. Utrzymuje pewien dystans, jest samotny i wolny, a rzeczy go nie niepokoją. Nawet jeśli niebo i ziemia miałyby się wywrócić do góry nogami, jego to nie zadziwi. Nawet jeśli wszyscy buddowie dziesięciu kierunków mieliby się przed nim pojawić, nie zwróci na nich uwagi. A jeśli nagle otworzyłyby się przed nim trzy najgłębsze piekła⁴⁷, nie będzie się bał. Dlaczego nie? Ponieważ postrzega on wszystko jako puste. Jeśli istnieje gdzieś przemiana, istnieje tam życie. Bez przemiany, nie istnieje nic. „Trzy światy są tylko umysłem; dziesięć tysięcy rzeczy są tylko jego rozróżnieniem”. Dlatego powiedziane jest: „Sny i zjawy, kwiaty na bezchmurnym niebie; po cóż próbować je zerwać?”.

Uczniowie Drogi, to, co znajduje się tuż przed waszymi oczyma i słucha Dharmy, jest tym, co „wkracza do ognia, nie parząc się; wchodzi do wody, nie topiąc się i hasa po trzech najgłębszych piekłach jak po placu zabaw; wkracza do krainy głodnych duchów i dzikich zwierząt, nie będąc przez nie niepokojonym”. Dlaczego tak się dzieje? Ponieważ nie istnieje nic, ku czemu czułoby niechęć. Jeśli kochacie to, co święte i czujecie niechęć do tego, co ziemskie, wciąż będziecie dryfować i tonąć w oceanie życia i śmierci. Namiętności powstają w umyśle. Kiedy umysł jest uspokojony, gdzie znajdziecie namiętność? Nie męczcie się stwarzaniem rozróżnień, a całkiem naturalnie i spontanicznie odnajdziecie Drogę.

Jeśli będziecie wciąż uganiać się i pragnąć podążać za innymi, to nawet po upływie trzech wielkich kalp powrócicie tylko do narodzin i śmierci. Lepiej jest niczego już więcej nie poszukiwać i, krzyżując nogi na poduszce do medytacji, po prostu siedzieć.

19

Uczniowie Drogi, kiedy zewsząd przychodzą mnisi i zadają pytania, wtedy gospodarz i gość są wyraźnie rozróżnieni. Pada jakieś zdanie, aby sprawdzić nauczyciela, którego ma się przed sobą. [Na przykład] uczeń przygotowuje pełne znaczenia zdanie i, stojąc twarzą w kierunku kącika ust nauczyciela, wykrzykuje: „Słyszałeś o tym czy nie?”. Jeśli [nauczyciel] rozpoznaje w tym pułapkę, chwyta to, wrzuca do dzbana i zakopuje w ziemi. Wtedy uczeń powraca do normalnej rozmowy, prosząc nauczyciela o wskazówki po tym, jak wyjęto mu z rąk jego pułapkę, i mówi: „Co za wielka mądrość, co za prawdziwie wielki nauczyciel!”. Nauczyciel mówi po prostu: „Naprawdę nie potrafisz odróżnić dobra od zła”.

Albo inaczej, nauczyciel podejmuje takie podejście i zaczyna zabawę z uczniem. Jednak uczeń to spostrzega; nagle to on staje się gospodarzem, ponieważ nie dał się złapać w pułapkę. Nauczyciel odsłania wtedy pół siebie; uczeń krzyczy: „Katz!”. Albo inaczej, nauczyciel przyjmuje różnorakie postaci i bawi się nimi. Uczeń mówi: „Ty stary łysy łotrze, nie potrafisz odróżnić dobra od zła”. Nauczyciel jest zadowolony i odpowiada: „Prawdziwy uczeń Drogi”.

Wszędzie pełno jest nauczycieli, którzy nie potrafią odróżnić prawdy od fałszu. Kiedy uczniowie przychodzą pytać się [ich] o bodhi, nirwanę, trikaję albo obiektywną mądrość, ślepy nauczyciel natychmiast zaczyna rozwlekle mu to wyjaśniać. A jeśli uczeń go znieważy, bierze swój kij i brutalnie bije ucznia. Taki nauczyciel nie ma ani dobrego oka, ani dobrych manier. Niczego się po nim nie spodziewajcie.

Istnieje jeszcze inny rodzaj ślepych starych łotrów, którzy nie potrafią odróżnić dobra od zła. Mówiąc o wschodzie, wskazują na zachód; lubiąc ładną pogodę, pragną deszczu, jak kamienne latarnie i nie rzeźbione filary. Patrzcie — czy mają oni jeszcze brwi⁴⁸?Jeśli uczniowie nie wiedzą, że „wszyscy są zaopatrzeni we współwystępujące przyczyny”, ich umysły ulegną zaślepieniu. Tacy nauczyciele są jak lisie duchy albo demony. Jednak dobry uczeń wybuchnie tylko śmiechem i powie: „Ślepi starzy głupcy, zwodzący ludzi”.

20

Uczniowie Drogi, ten, który opuścił dom, musi studiować Drogę. Ja sam interesowałem się kiedyś winają⁴⁹ i pilnie studiowałem sutry i traktaty. Później zrozumiałem, że są one tylko lekarstwami odpowiednimi dla uśmierzania dolegliwości tego świata, tylko względnymi teoriami. W jednej chwili pozbyłem się ich wszystkich, wkroczyłem na ścieżkę poznania Drogi, rozpocząłem trening zen i spotkałem wielkich nauczycieli. Dopiero wtedy moje oko Drogi zaczęło jasno postrzegać, tak że byłem w stanie zrozumieć wszystkich starych mistrzów i odróżniać prawdę od fałszu. Człowiek zrodzony z kobiety sam z siebie tego nie wie. Jednak po długim i bolesnym okresie praktyki, pewnego ranka urzeczywistnia się to we własnym ciele.

Uczniowie Drogi, jeśli pragniecie jasno postrzec tą Dharmę, nie pozwólcie się zwieść. Obojętnie czy zwrócicie się na zewnątrz, czy do wewnątrz, z czymkolwiek mielibyście się nie spotkać, zabijcie to. Jeśli spotkacie Buddę, zabijcie Buddę; jeśli spotkacie patriarchów, zabijcie patriarchów; jeśli spotkacie arhatów, zabijcie arhatów; jeśli spotkacie swoich rodziców, zabijcie swoich rodziców; jeśli spotkacie swoich krewnych, zabijcie swoich krewnych; wtedy po raz pierwszy jasno postrzeżecie. Jeśli nie polegacie na żadnej rzeczy, wtedy jest tam wyzwolenie, jest tam wolność!

Wśród wszystkich uczniów Drogi, którzy przychodzą [do mnie], nie ma ani jednego, któryby nie polegał na niczym. Cokolwiek mi tutaj przynoszą, natychmiast rozbijam to w drobny mak. Jeśli mają to w rękach, rozbijam to w ich rękach; jeśli pochodzi to z ich ust, rozbijam to właśnie tam; jeśli z ich oczu, rozbijam to w oczach. Do tej pory nie było ani jednego, który potrafiłby stanąć przede mną sam. Wszyscy wpadają w pułapki starych mistrzów.

Nie posiadam żadnej Dharmy, którą mógłbym ludziom dać. Ja tylko leczę choroby i rozplątuję węzły. Uczniowie Drogi, którzy zewsząd tu przychodzicie, spróbujcie nie polegać na niczym. Zależy mi tylko na rozważeniu tej jednej rzeczy. Widzicie, przez dziesięć czy piętnaście lat nie znalazłem ani jednego człowieka. Wszyscy przypominali leśne skrzaty chowające się po krzakach albo na drzewach, albo lisie duchy; pogrążeni w zamęcie, z patosem deklamowali przyziemne bzdury. Ślepe stare łotry, trwoniące tylko jałmużnę otrzymywaną od wiernych, głośno deklarujące: „Ja opuściłem dom!”. Tak oni to widzą.

21

Posłuchajcie uważnie: nie ma żadnego [stanu] buddy, żadnej Dharmy, żadnego treningu i żadnego urzeczywistnienia. Za czym się tak bez przerwy uganiacie? Czyż nie nakładacie jeszcze jednej głowy na czubek waszej własnej, wy ślepi głupcy? Wasza głowa jest dokładnie na właściwym miejscu. Czego wam brakuje? Uczniowie Drogi, to, co funkcjonuje tuż przed waszymi oczyma, nie różni się od buddów i patriarchów. Wy jednak w to nie wierzycie i zwracacie się na zewnątrz, wciąż czegoś poszukując. Nie dajcie się zwieść. Jeśli zwrócicie się na zewnątrz, nie znajdziecie tam Dharmy; niczego też nie uzyskacie wewnątrz. Zamiast przywiązywać się do moich słów, lepiej uspokójcie się i niczego już więcej nie poszukujcie. Nie lgnijcie do tego, co już się zdarzyło [przeszłości] ani nie wzdychajcie do tego, co jeszcze się nie zdarzyło [przyszłości]. To jest lepsze od dziesięcioletniej pielgrzymki.

Według mnie, nie ma w tym nic skomplikowanego. Po prostu bądźcie zwykłymi sobą w swoim zwykłym życiu, noście swoje szaty i jedzcie swoje posiłki, i niczego już więcej nie poszukując, spokojnie spędzajcie swój czas. Przyszliście tutaj ze wszystkich stron; wszyscy gorliwie pragniecie Buddy, Dharmy i wyzwolenia, pragniecie ucieczki z trzech światów. Głupcy! Chcąc uciec z trzech światów, dokąd zamierzacie się udać? Buddowie i patriarchowie to tylko zwroty oznaczające uwielbienie. Chcecie poznać trzy światy? Nie różnią się one od wrażenia waszego słuchania teraz Dharmy! Każda z waszych namiętnych żądzy, jak bardzo by nie była krótkotrwała, jest światem pożądania. Chwilowy gniew jest światem formy. A nawet chwila bezrozumnej ignorancji jest światem pozbawionym formy. Oto umeblowanie waszego własnego domu. Trzy światy same z siebie nie twierdzą: „Jesteśmy trzema światami!”. Uczniowie Drogi, to, co jasno i wyraźnie manifestuje się przed waszymi oczyma, co postrzega, waży i mierzy trzy światy, to właśnie nadaje im nazwy.

22

Czcigodni, ciało fizyczne stworzone z czterech żywiołów jest nietrwałe. Od śledziony i żołądka, wątroby i woreczka żółciowego, aż do głowy — owłosienia, paznokci i zębów — postrzegamy puste formy wszystkich tych rzeczy. Kiedy udaje wam się uspokoić swój umysł, nazywa się to drzewem bodhi. Kiedy nie udaje wam się uspokoić swojego umysłu, nazywa się to drzewem niewiedzy [ignorancji]. Niewiedza nie posiada swojego miejsca, swojego początku ani końca. Jeśli nie potraficie uspokoić swojego umysłu, wejdziecie na drzewo niewiedzy i przechodzić będziecie przez sześć sposobów i cztery rodzaje narodzin⁵⁰, nosząc rogi i futro. Jeśli potraficie uspokoić swój umysł, to nazywa się to krainą czystego ciała. Jeśli nie powstanie nawet jedna myśl, natychmiast wejdziecie na czubek drzewa bodhi, posiądziecie nadprzyrodzone moce dowolnego przekształcania się w trzech światach, osiągniecie radość Dharmy i błogość zen. Światłość prawdziwej natury promieniuje sama z siebie. Wystarczy, że pomyślicie tylko o szatach, a [pojawią się] tysiące rodzajów cienkiej bawełny i brokatu; kiedy pomyślicie tylko o jedzeniu — potrawy o stu smakach, a żyć będziecie aż do podeszłego wieku. Bodhi [przebudzenie] nie posiada swojego miejsca, dlatego nikt nie może go pozyskać.

Uczniowie Drogi, w co mógłby wątpić prawdziwy człowiek? Czym jest to, co swobodnie działa przed oczyma? Pochwyćcie i użyjcie tego — ale tego nie nazywajcie. Jeśli to nazwiecie, stanie się tajemnicą! Jeśli postrzegacie to w ten sposób, nie ma niczego, co należałoby odrzucić. Pewien stary mistrz powiedział: „Umysł podąża za dziesięcioma tysiącami rzeczy; ten ruch jest prawdziwie tajemniczy. Postępując zgodnie z nurtem, rozpoznając własną naturę, nie ma w tym ani radości, ani żadnego smutku”.

23

Uczniowie Drogi, według szkoły zen życie i śmierć podlegają pewnemu porządkowi. Podczas rozmów osobistych uczeń powinien zwracać uwagę na najdrobniejsze szczegóły. Kiedy pojawiają się gospodarz i gość, następuje wymiana zdań.

Czasami pokazuje się formę w jej stosunku do rzeczy. Czasami sprawia się, aby funkcjonowało całe ciało [esencja]. Czasami używa się całej powagi majestatu, aby wywołać podziw. Czasami odsłania się połowę ciała [esencji]. Czasami dosiada się lwa, a czasami słonia [odpowiednio wierzchowce Mandżuśrego i Samanthabhadry, mądrość i współczucie].

24

W przypadku prawdziwego ucznia, krzyczy on: „Katz!”; następnie wystawia tacę z gęstą laką. Nauczyciel nie dostrzega tego zamysłu, wpada w pułapkę i już zaczyna snuć jakieś wyszukane teorie. Uczeń krzyczy: „Katz!”. Jeśli ten drugi wciąż nie potrafi puścić [swojej wiedzy], staje się ona chorobą, przenikającą aż do szpiku kości [nieuleczalną]. Nazywa się to: „gość postrzega gospodarza”.

Albo może zdarzyć się tak, że nauczyciel nie przejmuje inicjatywy i podąża tylko za uczniem, aby nagle wyrwać mu z rąk pytanie. Chociaż zostało mu ono ukradzione, uczeń nie potrafi go puścić i trzyma się go kurczowo aż do śmierci. Nazywa się to: „gospodarz postrzega gościa”.

Albo uczeń przychodzi do nauczyciela z jakimś pojęciem czystości. Nauczyciel rozpoznaje to jako jedynie pojęcie, chwyta je i wyrzuca do kosza. Uczeń wykrzykuje: „Co za wielki nauczyciel!”. [Nauczyciel] odpowiada: „Ba! Nie odróżniasz dobra od zła”. Uczeń wtedy się kłania. Nazywa się to: „gospodarz postrzega gospodarza”.

Albo uczeń stawia się przed nauczycielem zakuty w dyby i kajdany. Nauczyciel nakłada wtedy na niego jeszcze jeden zestaw dyb i kajdanów. Uczeń jest uradowany. Ani jeden, ani drugi nie są zdolni do wnikliwego postrzegania rzeczy. Nazywa się to: „gość postrzega gościa”.

25

Czcigodni, przykłady, które przed chwilą podałem, służą tylko rozpoznaniu Mary, wyodrębnieniu różnic i sprawieniu, abyście potrafili oddzielić proste od pokrętnego.

26

Uczniowie Drogi, prawdziwe uczucie jest niezmiernie trudne, buddadharma jest głęboką tajemnicą. Jednak jeśli rozumiecie, uśmiechacie się. Dzień po dniu wykładam tylko to jedno, ale uczniowie tego nie chwytają. Ciągle kontynuują tę swoją pielgrzymkę, otuleni czarną i mglistą ciemnością, nie rozumiejąc, że nawet jeśli nie ma żadnych form, jasność lśni sama przez się. Jednak uczniowie nie mają tyle wiary, dlatego lgną do nazw i frazesów, próbując znaleźć znaczenie tych nazw. Przez pięćdziesiąt i więcej lat błąkają się, wlokąc za sobą swe zwłoki, kije i tobołki. Z pewnością nadejdzie taki dzień, kiedy pobierze się od nich opłatę za zniszczone słomiane sandały.

27

Uczniowie Drogi, kiedy mówię, że nie ma żadnej Dharmy na zewnątrz, niektórzy nie rozumieją i dedukują, że muszą w takim razie poszukiwać wewnątrz. Siadają wtedy oparci plecami o ścianę, z językiem dociśniętym do górnego podniebienia, i pozostają tak bez ruchu. To właśnie biorą za patriarchalną bramę buddadharmy. Co za wielki błąd! Jeśli TO bierzecie za stan nieporuszonej czystości, uznajecie niewiedzę za swojego mistrza. Pewien stary mistrz powiedział: „Zagubić się w głębinach ciemnej jaskini: to z pewnością może być przyczyną lęku i drżenia”. Jednak jeśli bierzecie TO za stan poruszony, to przecież wszystkie trawy i drzewa się poruszają, powinny więc posiąść Drogę. Stąd, do żywiołu powietrza [wiatru] należy to, co się porusza; do żywiołu ziemi należy to, co się nie porusza; a to, co się zarówno porusza, jak i nie porusza, nie posiada swojej własnej istoty. Jeśli będziecie chcieli pochwycić poruszające się, zatrzyma się ono wtedy w bezruchu. Jeśli będziecie chcieli pochwycić nieruchome, zacznie się poruszać, „jak ryby w stawie wypływają, gdy pojawiają się fale”. Zatem, Czcigodni, ruch i bezruch są dwoma rodzajami okoliczności. Jednak człowiek Drogi, który na niczym się nie wspiera, wykorzystuje zarówno ruch, jak i bezruch.

28

Uczniowie garną się do mnie ze wszystkich stron. Dzielę ich według trzech rodzajów wrodzonych zdolności. Jeśli są one u kogoś średnie lub mniejsze, wtedy zabieram mu okoliczności [tzn. przedmiot], ale zostawiam Dharmę. Jeśli są one wyższe, zabieram wtedy zarówno okoliczności, jak i Dharmę. Jeśli są one niezwykle wysokie, nie zabieram ani okoliczności, ani Dharmy, ani człowieka [tzn. podmiotu].

A jeśli przychodzi ktoś, czyje rozumienie przekracza wszystkie normy, wtedy moje działanie pochodzi z całości, bez zawracania sobie głowy wrodzonymi zdolnościami.

Czcigodni, jeśli uczeń to osiągnął, jest tak pewny siebie i mocny, że nie ruszy go żadna burza, nawet tak nagła jak iskra z krzesiwa czy błyskawica. Jeśli uczeń posiada prawdziwe oko, nie trzeba już nic więcej mówić.

Wszystkie rozważania umysłu mijają się z celem. Cały ruch myśli podąża w przeciwnym kierunku. Jeśli ludzie to zrozumieją, nie będą oddzieleni od tego, co jest przed ich oczyma. A mimo to,

Czcigodni, wędrujecie z ciężarem waszej miski i tobołka, niosąc również swoją porcję ekskrementów i wciąż poszukując buddy i Dharmy. Czy znacie to, co tak ciągle poszukuje? Jest żywe jak ryba w wodzie i nie posiada ani korzenia, ani pnia; chociaż to obejmujecie, nie możecie tego posiąść, chociaż się od tego oddalacie, nie możecie się tego pozbyć. Im bardziej tego poszukujecie, tym dalej się to znajduje; a jeśli tego nie poszukujecie, jest tuż przed waszymi oczyma. Jeśli człowiek nie posiada wiary, będzie harował na próżno przez sto lat. Uczniowie Drogi, w jednej tylko chwili wkracza się do Raju Lotosu, krainy Wairoczany, lądu wyzwolenia, obszaru nadprzyrodzonych sił; Czysta Kraina, świat Dharmy, wkracza do skalanego, czystego, ziemskiego, świętego, stanu głodnych duchów i zwierząt. W tym wszystkim, jak bardzo byś nie poszukiwał, nigdzie nie znajdziesz nawet śladu istnienia życia i śmierci — to są tylko puste nazwy.

Zmienne zjawy, kwiaty na bezchmurnym niebie,

Po cóż trudzić się, usiłując je pochwycić?

Zysk i strata, tak i nie,

Wyrzuć to wszystko za jednym zamachem.

29

Uczniowie Drogi, posiadam pokoleniowy przekaz od mistrzów Ma-yu, Tan-hsia, Tao-i [inaczej Ma-tsu — przyp. tłum.], Liang-shan, Tse-ching. Wszyscy oni przebyli taką samą drogę. Nikt nie był w stanie im uwierzyć, wszyscy byli lżeni. Urzeczywistnienie mistrza Tao-i było czyste, niczym nie zanieczyszczone. Żaden z jego trzystu czy pięciuset uczniów nie potrafił pojąć jego nauczania. Mistrz Liang-shan był człowiekiem wolnym i prawdziwym, panem swojego urzeczywistnienia, które albo przystosowywał, albo mu się sprzeciwiał. Jednak żaden z jego uczniów nie mógł pojąć jego rozległych horyzontów i wszyscy byli zadziwieni. Mistrz Tan-hsia bawił się perłą [mądrości ukrytą w morzu], czasami ukrywając ją, a czasami odsłaniając. Zniesławiali go nawet jego uczniowie. Urzeczywistnienie Ma-yu trudno było znieść, było gorzkie jak urzeczywistnienie Huang-po: nikt nie odważał się ku niemu zbliżyć. Urzeczywistnienie Tse-chinga było poszukiwaniem człowieka przy pomocy ostrza strzały. Napawał strachem wszystkich, którzy się do niego zbliżali.

Jeśli chodzi o moje własne urzeczywistnienie ostatnimi czasy, to jest ono prawdziwie twórcze i destrukcyjne. Bawię się cudownymi transformacjami, wkraczając we wszystkie okoliczności; gdziekolwiek bym nie był, niczego już więcej nie poszukuję. Okoliczności nie są w stanie mnie zmienić. Jeśli uczniowie mnie poszukują, wychodzę, aby im się przyjrzeć. Oni mnie nie widzą. Wkładam zatem różnego rodzaju szaty. Uczniowie od razu zaczynają na ich temat spekulować, dając się nabierać na moje słowa. To wszystko jest bardzo smutne. Ślepi łysogłowi, ludzie pozbawieni oczu przywiązują się do szat, które noszę — zielonych, żółtych, czerwonych czy białych. Kiedy je zdejmuję i zakładam szatę czystości, uczniowie raz tylko na mnie spoglądają i są przepełnieni szczęściem. A kiedy i ją zdejmuję, są rozczarowani i, zszokowani, biegają dokoła w amoku i skarżą się, że chodzę nagi. Więc mówię im: „Czy w ogóle znacie to, co wkłada na siebie te wszystkie szaty?”, a oni nagle odwracają głowy i mnie rozpoznają.

Czcigodni, nie rozglądajcie się za szatami! Szaty nie zmienią człowieka. To człowiek nosi szaty. Jest szata czystości, szata niezrodzonego, szata bodhi [przebudzenia] i szata nirwany, szata patriarchów i szata buddy. Czcigodni, to są tylko szumne nazwy, przyziemne słowa, a wszystkie one są jedynie zmianą garderoby. Nazwy pochodzą z oceanu oddechu w okolicach pępka; ich donośne bębny sprawiają, że zaczynają wam klekotać zęby i wykrztuszacie z siebie ich interpretacje. Czyż nie widzicie, że są to tylko złudne zjawy? Czcigodni, na zewnątrz wypływa głos, mowa i działanie; wewnątrz są one tylko powierzchownymi wyrazami Dharmy. Kiedy myślicie, pojawia się również wola i to wszystko czyni te szaty. Jeśli pragniecie szat, które się nosi i bierzecie je za prawdziwe, spędzicie nieskończone kalpy, jedynie ucząc się tych szat, będziecie błąkali się przez trzy światy i krążyli między narodzinami a śmiercią. Dużo lepiej jest niczego już więcej nie poszukiwać. „Spotkać go, nie rozpoznając go; rozmawiać z nim, nie znając jego imienia”.

30

Dzisiejsi uczniowie nie potrafią pojąć, że nazwy i słowa nie stanowią rozumienia. Kopiują słowa jakiegoś starego człowieka, dawno już zmarłego, do wielkiej księgi, którą zawijają w trzy albo pięć warstw brokatu. Nie pokazują jej nikomu, utrzymując, że w niej zawarte jest to, co tajemne i najwyższe, i dbają o nią, jako że jest ich najświętszą rzeczą. Co za wielki błąd! Ślepi idioci, jakiego soku poszukujecie w tych suchych kościach? Tacy jak oni nie odróżniają dobra od zła, wylewają z siebie potoki słów o sutrach i traktatach, spekulując na ich temat. To jest jak wzięcie do ręki kawałka gnoju, włożenie go sobie do ust i, po wypluciu go, podanie komuś innemu. Mielą oni tylko wulgarnie językami, marnując bezużytecznie całe swoje życie; twierdzą jednak, że opuścili dom. Ale jeśli inni pytają się ich o buddadharmę, milkną i nie mają nic do powiedzenia. Ich oczy blakną jak paciorki z czarnej laki, a ich wargi są jak wygięte krokwie [kąciki ust opuszczone w zakłopotaniu]. Kiedy nadejdzie Majtreja, ten ród będzie już w innym świecie [nie będzie więc mógł go spotkać i osiągnąć wyzwolenie], cierpiąc piekielne męki.

31

Czcigodni, za czym tak biegacie, czego tak poszukujecie; chcecie dostać platfusa od tych ciągłych wędrówek? Nie ma żadnego buddy, którego należałoby poszukiwać, żadnej Drogi do osiągnięcia, żadnej Dharmy do uzyskania. Jeśli poszukujecie buddy w zewnętrznych formach, nie będzie on niczym więcej niż wami. Czy chcecie poznać swój pierwotny umysł? Nie możecie go ani poznać, ani się od niego oddzielić. Uczniowie Drogi, prawdziwy [stan] buddy nie posiada żadnego kształtu, prawdziwa Droga nie posiada żadnej substancji, prawdziwa Dharma nie posiada żadnej formy. Te trzy harmonijnie się splatają i łączą w jedno. Kto tego jeszcze nie dostrzegł, ten nazywany jest pomieszaną przez karmę czującą istotą.

Ktoś zapytał: „Co jest prawdziwym [stanem] buddy, prawdziwą Dharmą i prawdziwą Drogą? Proszę wytłumacz to”. Mistrz powiedział:

To, co ty nazywasz [stanem] buddy, jest twoim umysłem w swojej czystości. To, co ty nazywasz Dharmą, jest twoim umysłem w swojej świetlistości. To, co ty nazywasz Drogą, występuje wtedy, gdy czyste światło nie napotyka nigdzie żadnych przeszkód. Te trzy są jednym, są jednak pustymi nazwami i nie posiadają żadnej rzeczywistej egzystencji. Człowiek, który prawdziwie kroczy Drogą, utrzymuje je zawsze obecne w swoim sercu.

Odkąd Bodhidharma przybył z Zachodu, poszukiwał tylko człowieka, który by nie dał się zwieść. W końcu spotkał Drugiego Patriarchę, który słysząc jedno jedyne zdanie, zrozumiał bezcelowość swoich uprzednich starań.

Tak jak ja to widzę teraz, to nie różnię się od Buddy i patriarchów. Ten, który osiągnie rozumienie po pierwszym zdaniu, stanie się nauczycielem patriarchów i buddów; ten, który osiągnie rozumienie po drugim zdaniu, będzie uczył bogów i ludzi; a ten, który osiągnie rozumienie po trzecim zdaniu, nie będzie w stanie wyzwolić nawet siebie samego.

32

Pewien [mnich] zapytał: „Jakie jest znaczenie przybycia [Bodhidharmy] z Zachodu?”.

Mistrz odpowiedział: „Jeśli miałby w tym jakiś cel, nie byłby w stanie wyzwolić nawet siebie samego”.

Mnich zapytał: „Jeśli nie miał żadnego celu, w jaki sposób udało się Drugiemu Patriarsze osiągnąć Dharmę?”.

Mistrz powiedział: „Osiąganie jest nie-osiąganiem”.

Mnich zapytał: „Jeśli to nie jest do osiągnięcia, to czym jest nie-osiąganie?”.

Mistrz powiedział: „To dlatego, że biegasz wokół i ciągle czegoś poszukujesz, nie potrafiąc uspokoić swego umysłu, patriarchowie powiedzieli: »Patrzcie, człowiek z głową dobrze osadzoną na ramionach szuka swojej własnej głowy!«. Kiedy słysząc to, zwracasz na siebie samego swoje własne światło, i nie poszukujesz niczego specjalnego, pojmujesz, że w swoim ciele i umyśle nie różnisz się od patriarchów i buddów. W jednej chwili nie będziesz musiał niczego już poszukiwać. Oto, co nazywa się osiągnięciem Dharmy!”.

33

Czcigodni, ostatnimi czasy nie mogę zaprzestać używania wielu słów i nauczania wielu niestosownych rzeczy. Jednak nie dajcie się zwieść! Według mnie, nie ma aż tak wielu zasad. Jeśli chcecie działać, po prostu działajcie; jeśli nie chcecie działać, w takim razie odpoczywajcie. Mówi się, że Sześć Paramit i Dziesięć Tysięcy Praktyk są buddadharmą. Ja mówię, że są tylko sposobami duchowego przyozdabiania się i dokonywania prac buddy; nie są buddadharmą. To i wszystko inne, przestrzeganie zasad dotyczących jedzenia i zachowania z uwagą człowieka niosącego misę z wrzącym olejem, tak aby nie rozlać ani kropli; te wszystkie praktyki nie rozjaśnią waszych oczu. Nadejdzie dzień, kiedy trzeba będzie zapłacić długi i pobrane zostaną koszty utrzymania. Dlaczego tak jest? „Kto wkracza na Drogę, nie przenikając jej zasady, powróci do ludzkiego ciała i będzie musiał oddać ofiary, złożone przez wiernych. Kiedy dostojnik osiągnął wiek osiemdziesięciu jeden lat, drzewo nie wydawało już jadalnych grzybów⁵¹”.

Nawet jeśli ktoś żyje na osamotnionym górskim szczycie, jada tylko jeden posiłek dziennie, medytuje nie kładąc się przez wszystkie sześć pór praktyki, jest on tylko człowiekiem tworzącym karmę. Ten, który daje jałmużnę ze wszystkiego, co posiada: swojej głowy, oczu, szpiku, mózgu, domu, żony i dzieci, słoni i koni — siedmiu drogocennych rzeczy — popatrzcie, wszystko to sprawia tylko cierpienie jego ciału i umysłowi, i wbrew oczekiwaniom wywołuje jeszcze większy smutek. Dużo lepiej jest niczego już więcej nie poszukiwać, być człowiekiem zwykłym i prostym. Wtedy nawet bodhisattwowie, którzy ukończyli dziesięć etapów [rozwoju], będą poszukiwać waszych śladów, uczniowie Drogi, i ich nie znajdą. Na co uradują się wszystkie dewy, duchy ziemi uniosą wasze stopy [w geście uwielbienia], i żaden ze wszystkich buddów dziesięciu kierunków nie będzie powstrzymywał swoich pochwał. A dlaczego tak się stanie? Dlatego, że słuchający teraz Dharmy człowiek Drogi nie pozostawia po swoich działaniach żadnych śladów.

34

Pewien [mnich] zapytał: „»Budda Tao-i Chih-chao [Budda Najwyższego Przeniknięcia i Nieprześcignionej Mądrości] siedział przez dziesięć kalp w Sali Oświecenia. Jednak buddadharma nie odsłoniła mu się, i nie osiągnął on stanu buddy«. Nie rozumiem tego stwierdzenia, proszę ukaż mi jego znaczenie”.

Mistrz powiedział:

Najwyższe Przeniknięcie jest twoim własnym zrozumieniem, że dziesięć tysięcy rzeczy nie posiada żadnego własnego istnienia ani żadnej formy; oto co nazywamy Najwyższym Przeniknięciem. Nieprześcigniona Mądrość jest brakiem jakiegokolwiek zwątpienia, ponieważ nie ma nic do osiągnięcia; oto co nazywamy Nieprześcignioną Mądrością. [Stan] buddy jest umysłem w swojej czystości; jego światłość przenikająca wzajemnie całą sferę zjawisk nazywamy staniem się buddą. Siedzenie przez dziesięć lat w Sali Oświecenia odnosi się do praktyki Dziesięciu Paramit. To, że „buddadharma nie odsłoniła mu się” oznacza, że skoro [stan] buddy jest pierwotnie niezrodzony i Dharma pierwotnie niezniszczalna, to w jaki sposób mogłaby się odsłonić? „Nie osiągnął on stanu buddy” oznacza, że budda nie potrzebuje stać się buddą. Pewien stary mistrz powiedział: „Budda jest zawsze obecny na tym świecie, ale rzeczy tego świata go nie kalają”.

35

Uczniowie Drogi, jeśli chcecie stać się buddą, nie podążajcie za dziesięcioma tysiącami rzeczy. Kiedy pojawia się umysł, pojawia się również dziesięć tysięcy rzeczy. Kiedy umysł jest spokojny, wielość rzeczy również zanika. A kiedy umysł się nie pojawia, wtedy dziesięć tysięcy rzeczy jest bez winy. W świecie i poza światem ani budda, ani Dharma nie przejawiają się ani nie znikają. Chociaż rzeczy istnieją, są one jak nazwy i słowa, zdania i zgrabne frazesy wabiące dzieci; albo jak doraźne leki przeciwko chorobom, powierzchownie przejawiające się jako nazwy i frazesy.

36

Czcigodni, popełniając Pięć Haniebnych Zbrodni, można osiągnąć wyzwolenie.

Pewien [mnich] zapytał: „Czym jest Pięć Haniebnych Zbrodni?”.

Mistrz powiedział: „Zabicie ojca, zranienie matki, przelanie krwi buddy, złamanie spokoju sanghi oraz palenie pism i figur, oto Pięć Haniebnych Zbrodni”.

[Mnich] zapytał: „Kim jest ojciec?”.

Mistrz powiedział: „Ojcem jest podstawowa niewiedza. W skupionym umyśle nie znajdziesz miejsca powstawania ani zanikania, podobnie echu, które odpowiada pustce i wszędzie dociera. Jeśli niczego już więcej nie poszukujesz, nazywa się to zabiciem ojca”.

[Mnich] zapytał: „Kim jest matka?”.

Mistrz powiedział: „Matką jest pożądliwa chciwość. Jeśli wkraczasz do krainy pożądania ze skupionym umysłem i widzisz wszystko jako pozbawione formy, i że nigdzie nie ma nic, do czego należałoby się przywiązywać, to jest to ranieniem matki”.

[Mnich] zapytał: „Czym jest rozlewanie krwi buddy?”.

Mistrz odpowiedział: „W krainie czystości, jeśli nie sprowokujesz jakiejkolwiek nawet próby interpretacji, wszystko jest ciemnością; oto rozlewanie krwi buddy”.

[Mnich] zapytał: „Czym jest złamanie spokoju sanghi?”.

Mistrz powiedział: „Jeśli ze skupionym umysłem prawdziwie zrozumiesz, że namiętności, ci posłańcy, którzy cię krępują, są puste i pozbawione wsparcia, wtedy złamiesz spokój sanghi”.

[Mnich] zapytał: „Czym jest palenie pism i figur?”.

Mistrz powiedział: „Postrzeżenie, że związki przyczynowe są puste, że umysł jest pusty i że Dharma jest pusta — i jednym ruchem odcięcie tego wszystkiego, aby to przekroczyć — i niczego już więcej nie poszukiwać, oto co oznacza palenie pism i figur”.

37

Czcigodni, jeśli ktoś zacznie postrzegać rzeczy w ten sposób, uwolni się od przeszkód nazw, takich jak ziemski i święty. Myśli waszych umysłów nie czynią nic więcej, tylko „stwarzają rozumienie z palców pustej dłoni” i „na próżno ugniatają ciasto [stwarzają zjawy] zmysłami i polami zmysłów”. Umniejszacie swoją wartość, mówiąc skromnie: „Jesteśmy tylko zwykłymi ludźmi — ten oto jest mędrcem”. Łysi idioci! Po cóż ten gorączkowy pośpiech, żeby wystroić się w lwią skórę, skoro przez cały czas gadacie tylko jak dzikie lisy? Prawdziwy mężczyzna nie potrzebuje sprawiać wrażenia prawdziwego mężczyzny! Nie wierzycie w to, co macie we własnym domu, dlatego wychodzicie na zewnątrz, poszukujecie [różnych rzeczy] i wpadacie w pułapkę słów i frazesów starych mistrzów; polegając na yin, opierając się na yang, nie potraficie osiągnąć żadnego prawdziwego, własnego zrozumienia. Dlatego napotykając okoliczności, wchodzicie z nimi w relacje. Napotykając pył, lgniecie do niego. Wszystko, czego się nie dotkniecie, prowadzi was na manowce, ponieważ nie posiadacie żadnych własnych kryteriów osądu.

Uczniowie Drogi, nie przywiązujcie się do tego, co wam tu mówię. Dlaczego nie? Moje nauczanie nie posiada żadnej ustalonej podstawy; są to tylko kształty chwili w przestrzeni, jak kolorowe obrazki lub inne pomoce naukowe.

38

Uczniowie Drogi, nie obierajcie stanu buddy za swój najwyższy cel. Ja sam postrzegam go jako pułapkę, a bodhisattwów i arhatów mam za istoty, które zakuwają ludzi w kajdany i dyby. Dlatego właśnie Mandżuśri chwycił za miecz, aby zabić Gautamę, a Angulimalja za nóż, aby zamordować Śjakję⁵².

Uczniowie Drogi, stanu buddy nie należy osiągać. Trzy Wozy i Pięć Natur⁵³, podobnie jak całkowite i nagłe nauczanie są tylko wskazówkami. Wszystkie one są tylko doraźnymi środkami, tymczasowymi lekami na różne dolegliwości. Nie ma żadnej prawdziwej Dharmy; to wszystko są tylko powierzchowne manifestacje, jak litery wymalowane na wskazującym właściwy kierunek drogowskazie. Oto moje nauczanie.

39

Uczniowie Drogi, są pewni łysogłowi, którzy kierują swój wysiłek do wewnątrz, wyobrażając sobie, że poszukują u siebie Dharmy, która pozwoli im opuścić świat. Sami siebie zwodzą. Poszukiwać stanu buddy to utracić stan buddy. Poszukiwać Drogi to utracić Drogę. Poszukiwać patriarchów to utracić patriarchów. Czcigodni, nie dajcie się zwieść. Nie obchodzi mnie, czy jesteście biegli w sutrach i traktatach, nie obchodzi mnie, czy jesteście cesarskimi ministrami, nie obchodzi mnie, czy wasza elokwencja jest jak górski potok, czy też nie, nie obchodzi mnie, czy jesteście przenikliwi i mądrzy, czy też nie; obchodzi mnie tylko, czy posiadacie prawdziwy i autentyczny wgląd. Uczniowie Drogi, nawet jeśli potraficie wyjaśnić i zinterpretować sto tomów sutr i traktatów, lepiej jest być spokojnym i mistrzem, który niczego już więcej nie poszukuje. Jeśli wiecie jak interpretować i wyjaśniać, macie innych w pogardzie. Walki asur i niewiedza ludzkiego ego stwarzają piekielną karmę, jak to było w przypadku mnicha Dobra Gwiazda, który ukończył studia nad Dwunastoma Działami Nauk, a mimo to skończył w piekle. Ziemia nie mogła go już dłużej nosić. Dużo lepiej jest niczego już więcej nie poszukiwać i uwolnić się od napięć. Kiedy jestem głodny, jem moje pożywienie; kiedy jestem śpiący, zamykam oczy; głupcy się ze mnie śmieją, ludzi mądrzy — rozumieją.

Uczniowie Drogi, nie poszukujcie niczego w słowie pisanym. Umęczycie tylko swoje umysły i będziecie wdychać nadaremnie to lodowate powietrze. Lepiej nie pozwalać, aby umysł wabiły pokrewne powiązania⁵⁴ i przekroczyć Trzy Wozy i bodhisattwów z całym ich imponującym systemem nauk.

40

Czcigodni, nie odwlekajcie [waszych wysiłków] i nie spędzajcie dni próżnując. Dawnymi czasy, kiedy nie postrzegałem jeszcze jasno, cały świat wydawał mi się ciemny. Nie potrafiłem wyjść poza światło i cień. Biegałem wokół z gorączką w trzewiach i z szybko bijącym sercem, pytając o Drogę. Później pozyskałem moc i teraz jestem tutaj, nauczając was, uczniów Drogi, wyzwolenia. Moją radą jest: nie przychodźcie tu tylko po jedzenie i ubranie. Życie na tym świecie szybko mija i trudno jest znaleźć dobrych nauczycieli; kwiat Udambary kwitnie tylko raz na dłuższy czas.

Usłyszeliście o tym starym Lin-chi, przychodzicie więc tutaj, zadając trudne pytania, próbując mnie zaskoczyć. Jeśli daję wam urzeczywistnienie całego ciała [całość, esencję], wy uczniowie głupio się tylko gapicie i nie jesteście w stanie wykrztusić z siebie słowa. Mówię wam, osioł nie przeżyje stratowania przez królewskiego słonia.

Jednak wy, przy każdej okazji, bijecie się w piersi i twierdzicie: „Ja rozumiem zen, ja poznałem Drogę”. A jednak nie potraficie powstrzymać się od przychodzenia tu całą zgrają. Ba! Wszyscy macie ciało i umysł, jednak kiedy przychodzicie, wasze wargi trzęsą się jak przesiewające ziarno kosze, jak wtedy, kiedy zwodzicie wieśniaków. Bez wątpienia nadejdzie dzień, w którym uderzy was stalowy pręt. Nie jesteście ludźmi, którzy opuścili dom; wasz kraj to świat asur.

Wrodzonej zasady Drogi nie można ulepszyć dzięki teoretyzowaniu lub kontrowersji; nie dzięki dzwonieniu dzwonów i waleniu w gongi wykazuje się błędność twierdzeń innych szkół. Nie ma żadnego niezwykłego znaczenia ukrytego w przekazie Buddy i patriarchów. Chociaż mamy nauczanie werbalne, należy ono do kategorii tymczasowych wyjaśnień przyczyny i skutku Trzech Wozów i Pięciu Natur, ludzi i dew.

Nie odnosi się to jednak do całkowitego i nagłego nauczania. Młody Sudhana niczego nie poszukiwał. Czcigodni, nie róbcie niewłaściwego użytku z waszych umysłów! Wielki ocean nie przepuszcza trupów. Wy, dźwigając swoje brzemię, myślicie tylko o bieganiu tu i tam, sami tworząc zasłony przed swoimi oczyma, które zanieczyszczają wasz umysł. Kiedy słońca nie przesłania żadna chmura, pogodne niebo promienieje światłem. Jeśli oczy pozbawione są bielma, kwiaty nie rosną na bezchmurnym niebie.

41

Uczniowie Drogi, jeśli chcecie podporządkować się Drodze, po prostu pozbądźcie się wszystkich wahań. Rozszerzone, wypełnia dharmakaję; na skurczonym nie stanie nawet jeden włos. Świeci samotnie i jasno, i nigdy mu niczego nie brakuje. Oko tego nie widzi, ucho tego nie słyszy. Jak nazwać tę rzecz? Pewien stary mistrz powiedział: „Powiedzieć, że to jest jak rzecz, to popełnić błąd”. Po prostu wejrzyj w swój dom! Cóż więcej istnieje? Można by nigdy nie skończyć o tym mówić. Każdy z was, razem i z osobna, pilnie pracujcie! I dobrze o siebie dbajcie.

Część druga

Anegdoty i dialogi mistrzów zen Pu-hua, Lin-chi i Huang-po

42

Huang-po wszedł do kuchni i zapytał kucharza, co robi. Kucharz powiedział: „Sortuję ryż dla [mnisiej] wspólnoty”. Huang-po powiedział: „Ile oni jedzą dziennie?”. Kucharz odpowiedział: „Pięćdziesiąt funtów”. Huang-po zapytał: „Czy to nie zbyt dużo?”. Kucharz odpowiedział: „Obawiam się, że raczej za mało”. Huang-po uderzył go.

Kucharz doniósł o tym Mistrzowi [Lin-chi; w całym tekście określa się go tym właśnie mianem]. Mistrz powiedział: „Pójdę i sprawdzę dla ciebie tego starca [Huang-po]”. Kiedy przyszedł zająć się Huang-po, ten od razu poruszył z nim sprawę rozmowy z kucharzem. Mistrz powiedział: „Kucharz nie zrozumiał. Proszę cię, Nauczycielu, powiedz odwracające słowo⁵⁵”, po czym zapytał: „Czy to nie zbyt dużo?”. Huang-po powiedział: „Dlaczego nie powiesz: jutro będą musieli zjeść jeszcze więcej?”. Mistrz odpowiedział: „Po co gadać o jutrze, zjedz to od razu”, i mówiąc to uderzył Huang-po w twarz, na co on odparł: „Co za wariat przychodzi tutaj targać tygrysa za wąsy!”, krzyknął: „Katz!” i odszedł.

Później Kuei-shan zapytał Yang-shana: „Jak rozumiesz to, o czym rozmawiali ci dwaj czcigodni?”. Yang-shan odparł: „Jak ty to rozumiesz?”. Kuei-shan odpowiedział: „Tylko wychowując dziecko zrozumieć można dobroć ojca”. Yang-shan powiedział: „Wcale nie”. Kuei-shan zapytał: „W takim razie co?”. Yang-shan powiedział: „To jakby zrujnować swój dom, zapraszając do niego złodzieja”.

43

Mistrz spytał mnicha: „Skąd przychodzisz?”. Mnich krzyknął: „Katz!”. Mistrz założył ręce na piersiach i kazał mu usiąść. Mnich zawahał się. Wtedy Mistrz go uderzył.

Mistrz zauważył zbliżającego się mnicha. Podniósł do góry swoją miotełkę na muchy. Mnich pokłonił się. Mistrz uderzył go.

Mistrz znowu zobaczył nadchodzącego mnicha i ponownie uniósł do góry swoją miotełkę. Mnich nie wiedział, co począć. Mistrz uderzył go.

44

Pewnego dnia Mistrz i Pu-hua poszli na wegetariański bankiet, urządzony na ich cześć przez jednego z wiernych. Podczas bankietu Mistrz zapytał Pu-hua: „»Włos połyka rozległy ocean, ziarenko gorczycy zawiera górę Sumeru« — czy dzieje się to dzięki nadprzyrodzonym siłom, czy też takim jest całe ciało [substancja, esencja]?”. Pu-hua wywrócił kopniakiem stół. Mistrz powiedział: „Nieokrzesany gość”. Pu-hua odparł: „Co to za miejsce, aby mówić tu o nieokrzesanym i wysublimowanym?”.

Następnego dnia obaj znów poszli na wegetariański bankiet. Podczas bankietu Mistrz zapytał: „Dzisiejsze jedzenie, jakbyś je porównał do wczorajszego?”. Pu-hua znowu przewrócił stół kopniakiem. Mistrz powiedział: „Może to i rozumiesz — ale i tak jesteś nieokrzesanym gościem”. Pu-hua odparł: „Ślepcze, czy wygłasza się kazania o nieokrzesaniu i wysublimowaniu w buddadharmie?”. Mistrz pokazał mu język.

45

Pewnego dnia Mistrz i dwóch starych nauczycieli, Hsin-yang i Me-tou, siedzieli przy palenisku na sali do medytacji. Mistrz zauważył: „Codziennie Pu-hua udaje głupka na ulicznych targowiskach. Czy ktoś wie, czy jest on prostakiem, czy też mędrcem?”. Zanim skończył mówić, wkroczył Pu-hua. Mistrz zapytał go: „Czy jesteś prostakiem,czy też mędrcem?”. Pu-hua odparł: „Sam powiedz, czy jestem prostakiem, czy też mędrcem”. Mistrz krzyknął: „Katz!”. Pu-hua, wskazując każdego po kolei, powiedział: „Styl Hsin-yang jest niczym świeżo poślubiona panna młoda; styl Me-tou niczym babciny zen; styl Lin-chi niczym młody służący — wszyscy trzej posiadają tylko jedno oko”. Mistrz zauważył: „Co za rabuś!”. Pu-hua wyszedł, krzycząc: „Rabuś, rabuś!”.

46

Pewnego dnia Pu-hua jadł surową kapustę przed salą do medytacji. Mistrz zobaczył go i powiedział: „Wyglądasz całkiem jak osioł”. Pu-hua zaczął porykiwać jak osioł. Mistrz powiedział: „Co za rabuś!”. Pu-hua odszedł, krzycząc: „Rabuś, rabuś!”.

47

Pu-hua zwykł włóczyć się po ulicznych targowiskach, dzwoniąc dzwonkiem i krzycząc: „Kiedy to przychodzi w jasności, uderzam jasność. Kiedy zbliża się w ciemności, uderzam ciemność. Kiedy przychodzi z czterech stron i ośmiu kierunków [przestrzeni], uderzam jak trąba powietrzna, a jeśli przychodzi z bezchmurnego nieba, młócę jak cepem”. Mistrz kazał jednemu ze swoich sług pójść tam, schwycić Pu-hua, kiedy będzie to mówił i zapytać go: „A jeśli to nie przyjdzie w żaden z tych sposobów, to co wtedy?”. Pu-hua wyrwał mu się i powiedział: „Jutro jest wegetariański bankiet w klasztorze Wielkiego Współczucia”. Sługa wrócił i opowiedział o tym Mistrzowi, który zauważył: „Ten człowiek zawsze mnie intrygował”.

48

Pewien stary człowiek przyszedł skonsultować się z Mistrzem. Zamiast przejść przez zwykłe grzecznościowe zwroty, od razu zapytał: „Czy jest to zrobieniem pokłonu, czy nie jest to zrobieniem pokłonu?”. Mistrz krzyknął: „Katz!”. Starzec pokłonił się. Mistrz powiedział: „Dobry rabuś zielonego drzewa!”. Starzec oddalił się, krzycząc: „Rabuś, rabuś”.

Mistrz zauważył: „Myśleć, że nie należy niczego już więcej poszukiwać, nie jest dobre”.

Później Mistrz zwrócił się do swego starszego asystującego mnicha: „Czy został popełniony błąd, czy też nie?”. Mnich powiedział: „Został”. Mistrz powiedział: „Czy błąd popełnił gospodarz, czy też gość?”. Mnich odpowiedział: „Obaj popełnili błąd”. Mistrz zapytał, na czym ten błąd polegał, na co mnich wyszedł. Mistrz zauważył: „Lepiej nie myśleć, że nie należy niczego już więcej poszukiwać”.

Później pewien mnich zrelacjonował powyższe Nan-chuanowi, który tak to skomentował: „Dwa spienione konie zderzyły się w pełnym biegu”.

49

Mistrz zaproszony został do wojskowego obozu na wegetariański bankiet. Przy bramie obozu natknął się na dwóch oficerów. Wskazując na nieociosany maszt, Mistrz zapytał: „Czy jest on świecki, czy też święty?”. Oficerom odebrało mowę. Mistrz uderzył ten nieociosany maszt i powiedział: „Cokolwiek byście nie powiedzieli, to tylko drewniany maszt”, a następnie wszedł do środka.

50

Mistrz zapytał głównego mnicha: „Skąd przychodzisz?”. Główny mnich powiedział: „Właśnie wróciłem z prefektury, gdzie sprzedałem ryż”. Mistrz zapytał: „Czy dużo go sprzedałeś?”. Główny mnich odpowiedział: „Tak, wszystko”. Mistrz narysował przed nim kijem na ziemi linię i zapytał: „Czy to też sprzedałeś?”. Główny mnich krzyknął: „Katz!”. Mistrz uderzył go.

Kiedy przyszedł kucharz, Mistrz opowiedział mu, co się przed chwilą wydarzyło. Kucharz powiedział: „Główny mnich cię nie zrozumiał”. Mistrz zapytał: „A jak ty to rozumiesz?”. Kucharz pokłonił się. Mistrz uderzył i jego.

51

Nauczyciel sutr odwiedził Mistrza. Mistrz zapytał go: „Jakie sutry i traktaty studiujesz?”. Nauczyciel sutr odpowiedział: „Próbuję studiować Traktat Stu Dharm”. Mistrz powiedział: „Ktoś doświadcza wglądu w Trzy Wozy i Dwanaście Działów Nauk, ktoś nie doświadcza wglądu w Trzy Wozy i Dwanaście Działów Nauk; czy są oni tacy sami, czy też się od siebie różnią?”. Nauczyciel sutr powiedział: „Dla tego, który jest w stanie postrzegać, są oni tacy sami; dla tego, który postrzegać nie jest w stanie, różnią się”.

Lo-p’u, który jako asystujący mnich stał za Mistrzem, powiedział do nauczyciela sutr: „Co to za miejsce, aby mówić tu o tożsamości i różnicy?”. Mistrz odwrócił się i zapytał mnicha: „A ty jak to rozumiesz?”. Mnich krzyknął: „Katz!”. Mistrz odszedł z nauczycielem sutr, odprowadzając go. Po powrocie zapytał mnich: „Czy uważasz za właściwe krzyczeć na mnie »Katz!«?”. Mnich powiedział: „Tak właśnie uważam”. Wtedy Mistrz go uderzył.

52

Mistrz usłyszał, że Te-shan zwykł nauczać mnichów, mówiąc: „Czy odpowiesz, czy też będziesz milczał, i tak dostaniesz trzydzieści kijów”. Mistrz powiedział Lo-p’u: „Idź i zapytaj go: »Dlaczego ten, który rozumie, też dostaje trzydzieści kijów?«, poczekaj aż cię uderzy, później wyrwij mu kij i uderz go; zobaczymy, co zrobi”.

Lo-p’u poszedł i zrobił jak mu przykazano. Zapytany, Te-shan od razu go uderzył. Lo-p’u oddał uderzenie. Te-shan wrócił do swojego pokoju.

Lo-p’u wrócił i opowiedział o tym Mistrzowi, który powiedział: „Do tej pory podejrzewałem tylko tego człowieka; jednak skoro w ten sposób to przebiegło, czy teraz sam już nie przejrzałeś Te-shana?”. Lo-p’u zawahał się. Mistrz go uderzył.

53

Pewnego razu Gubernator Wang przyszedł odwiedzić Mistrza. Kiedy razem przechodzili obok sali mnichów, gubernator zapytał Mistrza: „Czy wszyscy mnisi w tym klasztorze studiują pisma?”. „Nie”. „Czy w takim razie praktykują medytację?”. „Nie”. „Jeśli nie studiują pism i nie praktykują medytacji, to co w takim razie robią?”. Mistrz powiedział: „Wszyscy praktykują, aby stać się buddami i patriarchami”. Gubernator powiedział: „Chociaż złoty pył jest cenny, gdy dostanie się do oczu, mąci wzrok”. Mistrz zauważył: „A ja już prawie uznałem cię za zwykłego człowieka!”.

54

Mistrz zapytał Hsing-shana: „Czym jest biały byk na otwartym polu?”. Hsing-shan odpowiedział: „Muu, muu!”. Mistrz zapytał: „Czy jesteś niemową?”. Hsing-shan powiedział: „A jak tam szacowny starzec?”. Mistrz powiedział: „Co za zwierzę!”.

55

Mistrz zapytał Lo-p’u: „Jak dotąd jeden użył kija, drugi krzyknął: »Katz!«. Który z nich jest bliższy prawdy?”. Lo-p’u odpowiedział: „Żaden z nich”. Mistrz powiedział: „Co znaczy być bliższym [prawdy]?”. Lo-p’u krzyknął: „Katz!”. Mistrz go uderzył.

56

Widząc zbliżającego się mnicha, Mistrz rozłożył obie ręce, dłońmi do góry. Mnich nie potrafił nic powiedzieć. Mistrz zapytał: „Czy rozumiesz?”. Mnich powiedział: „Nie”. Mistrz powiedział: „Jeśli nie potrafisz rozbić wielkiej góry, dam ci dwa grosze”. [Cena pary słomianych sandałów — oznacza dalszą praktykę.]

57

Ta-chio przyszedł na rozmowę osobistą z Mistrzem. Mistrz podniósł swoją miotełkę. Ta-chio rozłożył swoje zagu [matę do pokłonów, noszoną zwiniętą na lewym ramieniu w ceremonialnych szatach]. Mistrz upuścił swoją miotełkę. Ta-chio podniósł swoje zagu i wszedł do sali mnichów.

Mnisi zaczęli plotkować: „Z pewnością ten mnich nie jest nowym uczniem, lecz bliskim przyjacielem Mistrza; zbliżył się do niego bez żadnych zwyczajowych grzeczności, a mimo to nie został potraktowany kijem!”. Słysząc to, Mistrz posłał po Ta-chio i powiedział: „Mnisi mówią, że nie odbyłeś jeszcze ze mną żadnej rozmowy”. Ta-chio skomentował: „To naprawdę dziwne”, i po prostu wrócił do pozostałych mnichów.

58

Podczas swojej pielgrzymki⁵⁶ Chao-chou wstąpił do Mistrza i poprosił o rozmowę. Przyszedł właśnie w chwili, kiedy Mistrz mył swoje stopy, i zapytał go: „Jakie jest znaczenie przybycia patriarchy z Zachodu?”. Mistrz odpowiedział: „Takie jak spotkanie mnie myjącego sobie stopy”. Chao-chou podszedł bliżej, jakby chciał lepiej słyszeć. Mistrz powiedział: „Zaraz wyleję drugą część brudnej wody”. Słysząc to, Chao-chou wycofał się.

59

Ting-shang Tso wstąpił do Mistrza i poprosił o rozmowę. Zapytał: „Co jest esencją buddadharmy?”. Mistrz zszedł ze swego podium, pochwycił go, spoliczkował i puścił wolno. Tso nie poruszył się. Jakiś mnich zapytał: „Ting-shang Tso, dlaczego się nie kłaniasz?”. Kłaniając się, Ting-shang Tso nagle doznał wielkiego przebudzenia.

60

Ma-yu przyszedł na rozmowę osobistą. Rozkładając swoje zagu, zapytał: „Z dwunastu głów Kwan Um, która jest prawdziwa?”. Mistrz zszedł ze swego podium, jedną ręką podniósł zagu, drugą pochwycił Ma-yu i powiedział: „Dwunastogłowa Kwan Um, gdzie ona teraz jest?”. Ma-yu odwrócił się i ruszył w stronę podium [Mistrza]. Mistrz podniósł swój kij i uderzył go. Ma-yu pochwycił kij i razem udali się do pokoju Mistrza.

61

Mistrz zapytał pewnego mnicha: „Czasami »Katz!« jest jak drogocenny miecz króla Wadżry; czasami »Katz!« jest jak przyczajony w trawie lew o złotej grzywie; czasami »Katz!« jest jak wiecheć słomy na kiju rzucający cień; a czasami »Katz!« nie jest używany jak »Katz!«. Jak to rozumiesz?”. Mnich zawahał się. Mistrz krzyknął: „Katz!”.

62

Mistrz zapytał mniszkę: „Witaj? Nie witaj?”. Mniszka krzyknęła: „Katz!”. Mistrz podniósł go góry swój kij i powiedział: „Przemów, przemów!”. Mniszka znowu krzyknęła: „Katz!”. Mistrz uderzył ją.

63

Lung-ya zapytał, jakie jest znaczenie przybycia patriarchy z Zachodu. Mistrz powiedział: „Podaj mi podramiennik”. Lung-ya podał mu go. Mistrz przyjął przedmiot i uderzył Lung-ya, który powiedział: „Możesz mnie bić, ile chcesz, ale i tak nie jest to znaczeniem przybycia patriarchy z Zachodu”.

Później Lung-ya poszedł do Tsui-wei [innego wielkiego mistrza] i zapytał, jakie jest znaczenie przybycia patriarchy z Zachodu. Tsui-wei powiedział: „Podaj mi poduszkę”. Lung-ya wręczył mu ją, Tsui-wei ją przyjął i uderzył go. Lung-ya powiedział: „Możesz mnie bić, ile chcesz, ale i tak nie jest to znaczeniem przybycia patriarchy z Zachodu”.

Później, gdy Lung-ya został zarządzającym świątynią, jakiś mnich przyszedł do niego i poprosił o wskazówki, mówiąc: „Podczas swojej pielgrzymki poszedłeś do tych dwóch mistrzów i rozmawiałeś z nimi. Czy się z nimi zgadzasz?”. Lung-ya powiedział: „Jak bardzo by nie była głęboka ta zgoda, i tak nie jest ona znaczeniem przybycia patriarchy z Zachodu”.

64

Chin-shan przewodził sandze pięciuset mnichów, ale niewielu przychodziło do niego na rozmowy osobiste. Huang-po kazał Mistrzowi udać się do Chin-shana, po czym zapytał go: „Kiedy już tam dojdziesz, to co zrobisz?”. Mistrz powiedział: „Kiedy już tam dojdę, środki same się znajdą”. Po przybyciu poszedł prosto do sali Dharmy w swoim podróżnym ubraniu. Na jego wejście Chin-shan podniósł głowę. Mistrz krzyknął: „Katz!”. Chin-shan zawahał się i nie otworzył ust. Mistrz potrząsnął rękawami szaty i wyszedł.

Odnosząc się do tego zdarzenia, pewien mnich zapytał Chin-shana: „Ten mnich, który tu przed chwilą wszedł i zaraz wyszedł: jakie z nim zamieniłeś słowa? Po prostu krzyknął »Katz!« i wyszedł?”. Chin-shan odpowiedział: „Ten mnich pochodzi z sanghi Huang-po; jeśli chcesz się czegoś dowiedzieć, sam się go spytaj”. Ponad połowa mnichów opuściła wkrótce sanghę Chin-shana.

65

Pewnego dnia na ulicznym targowisku Pu-hua żebrał u wszystkich, prosząc o szatę. Każdy mu jakąś ofiarowywał, ale on ich nie chciał. Mistrz polecił głównemu mnichowi kupić trumnę, a kiedy Pu-hua wrócił, zwrócił się do niego: „Patrz, kazałem uszyć dla ciebie tę szatę”. Pu-hua podniósł trumnę i wrócił na targowisku, głośno krzycząc: „Lin-chi kazał uszyć dla mnie tę szatę! Wyruszam do Wschodniej Bramy, aby dokonać tam przemiany [umrzeć]. Ludzie z targowiska tłoczyli się za nim zaciekawieni. Pu-hua powiedział: „Nie, nie dzisiaj. Jutro pójdę do Południowej Bramy, aby dokonać tam przemiany”. I tak działo się przez trzy dni. Nikt już w to nie wierzył. Czwartego dnia, już bez żadnych widzów, Pu-hua sam opuścił mury miasta i położył się do trumny. Poprosił przechodzącego podróżnego, aby ten przybił wieko.

Wieść o tym natychmiast się rozeszła i zaraz przybiegli ludzie z targowiska. Po otwarciu trumny okazało się, że ciało zniknęło, ale wszyscy słyszeli dochodzący z wysokiego nieba dźwięk jego dzwonka.

Część trzecia

Anegdoty i dialogi mistrzów zen Kuei-shan, Yang-shan, Lin-chi i Huang-po

66

Kiedy Mistrz był młodym mnichem w sandze Huang-po, jego zachowanie było proste i bezpośrednie. Główny mnich chwalił go, mówiąc: „Chociaż jest nowicjuszem, różni się od wszystkich innych mnichów”. I zapytał go: „Jak długo już tu jesteś?”. Mistrz odpowiedział: „Trzy lata”. Główny mnich zapytał: „Czy byłeś już na rozmowie osobistej?”. Mistrz odpowiedział: „Nie, nigdy. Nie wiem, o co mam pytać”. Główny mnich powiedział: „Dlaczego nie pójdziesz i nie zapytasz czcigodnego opata klasztoru o esencję buddyzmu?”.

Mistrz uczynił, jak mu polecono. Jednak zanim jeszcze skończył zadawać swoje pytanie, Huang-po już go uderzył. Mistrz wycofał się. Kiedy główny mnich zapytał go, jak mu poszła rozmowa, powiedział: „Zanim jeszcze skończyłem zadawać swoje pytanie, Czcigodny już mnie uderzył. Nic z tego nie rozumiem”. Główny mnich powiedział: „Po prostu idź i zapytaj znowu”. Mistrz tak właśnie uczynił. Huang-po znów go uderzył. Również po raz trzeci stało się dokładnie tak samo: pytanie i uderzenie. Mistrz poszedł do głównego mnicha i powiedział: „Łaskawie posłałeś mnie, abym zadał pytanie Czcigodnemu. Pytałem go trzy razy, i trzy razy zostałem uderzony. Obawiam się, że moje przeszłe uwarunkowania stoją mi na przeszkodzie i nie jestem w stanie zrozumieć jego głębokich intencji. Dlatego na razie muszę zrezygnować i opuścić klasztor”. Główny mnich powiedział: „Jeśli odchodzisz, to najpierw musisz pożegnać się z Czcigodnym”. Mistrz wyraził zgodę pokłonem i odszedł.

Główny mnich udał się natychmiast do Huang-po i powiedział: „Ten młody mnich, który przychodził tutaj zadawać ci pytania, naprawdę ma predyspozycje do Dharmy. Kiedy przyjdzie tu pożegnać się z tobą, znajdź sposób, aby mógł on kontynuować [praktykę]. Jeśli zostanie teraz zasadzony, wyrośnie na wielkie drzewo, które będzie dawać cień wszystkim ludziom”.

Mistrz przyszedł się pożegnać. Huang-po zwrócił się do niego: „Powinieneś iść prosto do Ta-yu, który mieszka niedaleko mielizn Koan [miejscowość]. On ci wszystko wyjaśni”.

Mistrz udał się do Ta-yu, który zapytał go, skąd przychodzi. Mistrz odpowiedział, że przychodzi od Huang-po. Ta-yu zapytał: „No i co Huang-po miał do powiedzenia?”. Mistrz odpowiedział: „Trzy razy zapytałem go o esencję buddyzmu, a on trzy razy nie uderzył. Nie wiem, czy popełniłem jakiś błąd, czy też nie”. Ta-yu powiedział: „Huang-po, jak dobra babcia, zadał sobie z tobą tyle trudu, a ty przychodzisz tutaj do mnie, pytając czy popełniłeś błąd, czy też nie”.

Słysząc te słowa, Mistrz doznał wielkiego przebudzenia i powiedział: „Koniec końców, w buddadharmie Huang-po nie ma nic wielkiego”. Ta-yu pochwycił go i powiedział: „Ty mały łobuzie wciąż sikający do łóżka! Przychodzisz tutaj, mówiąc, że nie wiesz, czy popełniłeś błąd, czy nie, a teraz mówisz, że koniec końców w budda-dharmie Huang-po nie ma nic wielkiego. Co zobaczyłeś? Przemów, przemów!”. Mistrz, wciąż trzymany przez Ta-yu, uderzył go trzy razy pięścią w żebra. Ta-yu puścił go i powiedział: „Twoim mistrzem jest Huang-po. Mnie nic do tego”

Mistrz zostawił Ta-yu i wrócił do Huang-po, który widząc go, powiedział: „Kiedy ten człowiek przestanie wciąż przychodzić i odchodzić?”. Mistrz powiedział: „To wszystko przez twoją babciną dobroć”. Później, po zwykłych uprzejmościach, Mistrz stanął przed Huang-po, który zapytał go, skąd wraca. Mistrz odpowiedział: „Parę dni temu byłeś łaskaw wysłać mnie do Ta-yu na rozmowę”. Huang-po powiedział: „No i co miał do powiedzenia Ta-yu?”. Mistrz opowiedział o tym, co zaszło. Huang-po powiedział: „Jak to się dzieje, że ten człowiek wciąż tu do mnie przychodzi? Poczekaj, zaraz dostaniesz”. Mistrz powiedział: „Dlaczego mam czekać? To ja dołożę ci od razu!”. I tak właśnie zrobił, uderzając Huang-po, który powiedział: „Ten wariat przychodzi tutaj targać tygrysa za wąsy!”. Mistrz krzyknął: „Katz!”. Huang-po zawołał: „Sługo, zaprowadź tego szaleńca do mnisich pokojów”.

Później Kuei-shan wspomniał o tej historii Yang-shanowi i zapytał go: „Jak to było wtedy, czy to przy Ta-yu, czy też przy Huang-po Lin-chi odnalazł swe siły?”. Yang-shan powiedział: „Nie tylko wiedział, jak dosiąść tygrysa, ale też jak chwycić go za ogon”.

67

Pewnego razu Mistrz sadził sosny. Huang-po zapytał go: „Dlaczego sadzisz tyle sosen przy tym odległym górskim klasztorze?”. Mistrz odpowiedział: „Po pierwsze, ładnie wyglądają przy bramie klasztoru, a później będą miały z nich pożytek następne pokolenia”, i trzy razy uderzył w ziemię motyką. Huang-po powiedział: „Całkiem możliwe, ale i tak dostaniesz ode mnie do posmakowania trzydzieści kijów”. Mistrz ponownie trzy razy uderzył motyką o ziemię, głęboko wzdychając. Huang-po powiedział: „Poprzez ciebie nasza szkoła rozkwitnie na całym świecie”.

Później Kuei-shan wspomniał o tej historii Yang-shanowi i zapytał: „Czy właśnie wtedy Lin-chi otrzymał wyłączny przekaz od Huang-po, czy też miał on kogoś innego na myśli?”. Yang-shan odpowiedział: „Tak, miał, ale nie powiem ci kogo, ponieważ stanie się to w odległej przyszłości”. Kuei-shan powiedział: „Bardzo możliwe, jednak chciałbym się tego dowiedzieć. Proszę, powiedz mi”. Yang-shan powiedział: „Pewien człowiek podąży na Południe, gdzie jego rozkazy zostaną wprowadzone w życie w prowincjach Go i Etsu. Tam napotka on wielki wiatr, a następnie odpocznie”. [Mówi się, że jest to przepowiednia odnosząca się do Feng-hsueh, „Jaskini Wiatrów”, mistrza w czwartym pokoleniu po Lin-chi.]

68

Kiedy Mistrz przebywał z Te-shanem jako asystujący mu mnich, Te-shan powiedział: „Jestem dzisiaj zmęczony”. Mistrz powiedział: „Co ten staruszek mamrocze przez sen?”. Te-shan uderzył go. Mistrz postawił pionowo poduszkę do siedzenia Te-shana. Te-shan położył się [przykładając do niej głowę].

69

Mistrz i wszyscy mnisi pracowali na polu. Kiedy Mistrz zobaczył zbliżającego się Huang-po, przestał pracować i podparł się na swojej motyce. Huang-po powiedział: „Czy ten ktoś się zmęczył?”. Mistrz odpowiedział: „Ja nawet nie podniosłem jeszcze motyki. Czym miałbym się zmęczyć?”. Huang-po uderzył go. Mistrz pochwycił kij Huang-po i porządnie go zdzielił, przewracając na ziemię. Huang-po zawołał głównego mnicha, aby ten pomógł mu wstać. Czyniąc to, mnich zaprotestował: „Czcigodny, jak możesz pozwalać na zuchwalstwa tego szaleńca?”. Ledwo Huang-po wstał, a już uderzył głównego mnicha. Mistrz, powracając do machania motyką, zauważył: „Wszędzie zwyczajowo dokonuje się kremacji, tutaj jednak ja grzebię żywcem jednym tylko machnięciem!”.

Później Kuei-shan zapytał Yang-shana: „Jakie znaczenie miało uderzenie głównego mnicha przez Huang-po?”. Yang-shan powiedział: „Prawdziwy rabuś uciekł; ścigający dostał kijem”.

70

Pewnego dnia Mistrz siedział przed salą mnichów. Widząc nadchodzącego Huang-po, zamknął oczy, udając śpiącego. Huang-po wrócił do swego pokoju, udając przestraszonego. Mistrz podążył tam za nim i pokłonił mu się, przepraszając. W pokoju był również asystujący Huang-po główny mnich. Huang-po zauważył: „Chociaż jest tylko młodym mnichem, to rozumie już tę wielką sprawę”. Główny mnich powiedział: „Czcigodny, podeszwy jego butów nie są zwrócone do ziemi, ty jednak potwierdzasz rozumienie tego młodzika?”. Huang-po wymierzył mu policzek. Główny mnich powiedział: „Jeśli ktoś rozumie, to nie ma sprawy”.

71

Mistrz zasnął w sali medytacyjnej. Huang-po przechodził korytarzem, zobaczył go i uderzył swoim kijem w drewniany blok [służący do zwoływania mnichów na praktykę]. Mistrz podniósł głowę, ale gdy zobaczył, że to Huang-po, poszedł znowu spać. Huang-po znowu walnął w drewniany blok, a następnie podszedł do głównego mnicha, który siedział w sali medytacyjnej, mówiąc: „Ten młody tam dalej⁵⁷ naprawdę siedzi. Ty, z tymi twoimi wyszukanymi poglądami, co ty tutaj robisz?”. Główny mnich powiedział: „Czego ten starzec ode mnie chce?”. Huang-po jeszcze raz uderzył w blok i odszedł.

Później Kuei-shan zapytał Yang-shana: „Jakie znaczenie miało wejście Huang-po do sali medytacyjnej?”. Yang-shan powiedział: „Dwa kolory — jeden rzut⁵⁸”.

72

Pewnego dnia podczas pracy Mistrz był ostatni w rzędzie. Huang-po obejrzał się i zobaczył, że Mistrz nie miał nic w rękach.

„Gdzie twoja motyka?”.

„Ktoś mi ją zabrał” — odpowiedział Mistrz. Huang-po powiedział: „Podejdź no tu i porozmawiajmy o tym”.

Kiedy Mistrz się zbliżył, Huang-po podniósł wysoko swoją motykę i powiedział: „Nikt z żyjących nie jest w stanie mi jej zabrać”. Mistrz wyrwał mu motykę, podniósł ją do góry i powiedział: „To dlaczego ja mam ją teraz w ręku?”. Huang-po powiedział: „Dzisiaj znajduje się wśród nas jeden, który pracuje z całych swoich sił”, i wrócił do klasztoru.

Później Kuei-shan zapytał Yang-shana: „Dlaczego Lin-chi wyrwał motykę z rąk Huang-po?”. Yang-shan odpowiedział: „Rabuś był darmozjadem, jednak w mądrości przeważył nad szlachetnym człowiekiem”.

73

Huang-po wysłał Mistrza z listem do Kuei-shana. W tym czasie Yang-shan był mnichem odpowiedzialnym za opiekę nad klasztornymi gośćmi. Wziął do ręki list i zapytał: „Ten list jest od Huang-po; ale jego specjalny posłaniec, co on ma z tym wspólnego?”. Mistrz spoliczkował go. Yang-shan powstrzymał go i powiedział: „Starszy bracie, jeśli wiesz o co chodzi, przestańmy”. Razem poszli do Kuei-shana, który zapytał: „Ilu mnichów jest we wspólnocie mistrza Huang-po, mój starszy bracie?”. Mistrz odpowiedział: „Siedmiuset”. Kuei-shan zapytał: „Kto jest głównym nauczycielem?”. Mistrz powiedział: „Jego list właśnie do ciebie dotarł”. Następnie Mistrz zapytał Kuei-shana: „A jak duża jest tutaj wasza sangha?”. Kuei-shan powiedział: „Tysiąc pięciuset mnichów”. Mistrz zauważył: „Zbyt duża”. Kuei-shan powiedział: „U mojego starszego brata, mistrza Huang-po, jest ona dość mała”.

Mistrz opuścił Kuei-shana. Yang-shan poszedł z nim, aby go odprowadzić, i powiedział: „Jeśli kiedyś pójdziesz na północ, będzie tam dla ciebie miejsce”. Mistrz powiedział: „Jak to?”. Yang-shan powiedział: „Po prostu tam idź. Później znajdzie się ktoś, kto ci pomoże, starszy bracie. Ten ktoś będzie miał głowę, ale nie ogon, początek, ale nie koniec”. Kiedy Mistrz później udał się do prefektury Chin, Pu-hua już tam był i pomógł Mistrzowi, kiedy ten zaczynał nauczać. Jednak wkrótce po tym, jak Mistrz się tam urządził, Pu-hua porzucił swoje ciało i zniknął.

74

Mistrz poszedł zobaczyć się z Huang-po w połowie letniego odosobnienia⁵⁹. Zastał go czytającego sutry, i zauważył: „Myślałem, że to mężczyzna! A okazuje się, że to tylko czcigodny starzec, który napycha sobie usta czarną fasolą!”.

Kilka dni później Mistrz postanowił odejść. Huang-po powiedział: „Złamałeś zasady letniego odosobnienia, przychodząc tutaj. Teraz odchodzisz, nie ukończywszy go”. Mistrz powiedział: „Przyszedłem tylko złożyć ci wyrazy szacunku”. Huang-po w końcu uderzył go i nakazał go wyrzucić za bramy klasztoru.

Mistrz odszedł tylko kilka mil, kiedy naszły go wątpliwości na temat swojego zachowania; następnie wrócił i dokończył odosobnienie.

75

Kiedy Mistrz żegnał się z Huang-po, ten zapytał: „Dokąd się udajesz?”. Mistrz odpowiedział: „Jeśli nie pójdę na południe od Rzeki, to pójdę na północ od Rzeki”. Huang-po uderzył go. Mistrz powstrzymał go i sam wymierzył mu policzek. Huang-po wybuchnął śmiechem i polecił asystującemu mnichowi: „Przynieś podramiennik i podnóżek mego zmarłego mistrza Pai-changa”. Mistrz powiedział: „Mnichu, przynieś ogień, [żeby je spalić]”. Huang-po powiedział: „Być może masz rację, ale lepiej weź te rzeczy. W przyszłości mogą ci posłużyć do zamykania ludziom ust”.

Później Kuei-shan zapytał Yang-shana: „Czy Lin-chi okazał się niewdzięcznikiem wobec Huang-po?”. Yang-shan powiedział: „Wcale nie”. Kuei-shan powiedział: „Co przez to rozumiesz?”. Yun Shan powiedział: „Trzeba zrozumieć dobroć, jakiej się doświadczyło, aby być w stanie za nią odpłacić”. Kuei-shan zapytał: „Czy między starymi mistrzami dochodziło już kiedyś do takich precedensów?”. Yang-shan powiedział: „Tak, ale to był dawno temu i nie chcę już o tym mówić”. Kuei-shan powiedział: „Być może tak jest, ja jednak chciałbym się tego dowiedzieć. Proszę, opowiedz mi”. Yang-shan powiedział: „Przypomina to zdarzenie w Sutrze Liang Yen, kiedy podczas zgromadzenia Ananda ułożył taką oto gatę o Buddzie: »To głębokie serce służy w zakurzonej świątyni«. Oto, co nazywamy odwdzięczeniem się za dobroć Buddy. Jak mogłoby to nie być przypadkiem odwdzięczenia się za dobroć?”. Kuei-shan powiedział: „Właśnie tak, właśnie tak! Wgląd głęboki jak wgląd mistrza o połowę umniejsza mistrza zasługi; wgląd przekraczający wgląd mistrza sprawia, że jest się godnym otrzymania przekazu”.

76

Mistrz przybył do pagody upamiętniającej Bodhidharmę. Opiekujący się nią mnich zapytał: „Czcigodny, czy najpierw pokłonisz się Buddzie, czy Patriarsze?”. Mistrz powiedział: „Nie pokłonię się ani Buddzie, aniPatriarsze”. Mnich zapytał: „Czyżby między tobą, Czcigodny, a Buddą i Patriarchą panowała nienawiść?”. Mistrz potrząsnął rękawami i odszedł.

77

W czasie swojego okresu wędrówki Mistrz przybył do Liang-hsia. Mistrz zbliżył się do Wysokiego Podium i zapytał Liang-hsia: „Nie podnosząc miecza, jak można zwyciężyć?”. Liang-hsia kurczowo chwycił się poduszki, na której siedział. Mistrz powiedział: „Czy możliwym jest, aby wielki nauczyciel nie posiadał zręcznych środków?”. Liang-hsia patrzył się przed siebie i głęboko westchnął. Mistrz, wskazując na niego palcem, powiedział: „Ten starszy człowiek, wszystko, na co go dzisiaj stać, to zakłopotanie i chaos w głowie!”.

78

Mistrz udał się do Tsan-yanga, który zapytał go, od kogo przyszedł. Mistrz odpowiedział, że przychodzi od Huang-po. Tsan-yang powiedział: „I co Huang-po ma do powiedzenia?”. Mistrz powiedział: „Ostatniej nocy złoty byk zniknął w ciemnościach, i ślad po nim zaginął”. Tsan-yang powiedział: „Jesienny wiatr gra na flecie z jadeitu. Kim jest ten, który rozumie taką muzykę?”. Mistrz powiedział: „Przekroczywszy dziesięć tysięcy przeszkód, nie przebywa on nawet w głębokim niebieskim niebie”. Tsan-yang zauważył: „Trochę za wysoko się uniosłeś”. Mistrz powiedział: „Smok wydał na świat złotego feniksa; lazuryt rozpada się na iskrzącą światłość”. Tsan-yang powiedział: „Usiądź i napij się herbaty”, a następnie zapytał: „U kogo byłeś ostatnio?”. „U Liang-hsia”. Tsan-yang zapytał: „Jak ostatnio mu się powodzi?”. Mistrz odszedł.

79

Mistrz przyszedł do Ta-chih, który siedział w swoim pokoju. Mistrz zapytał: „Siedząc sobie tutaj, jak spędzasz czas?”. Ta-chih powiedział: „Zimowa sosna utrzymuje ten sam kolor przez tysiąc lat; starzy wieśniacy zrywają kwiaty i wiosna pokrywa kraj”. Mistrz powiedział: „Ciało doskonałej mądrości przekracza czas; dziesięć tysięcy przeszkód odcina Trzy Góry”. Ta-chih krzyknął: „Katz!”. Mistrz również krzyknął: „Katz!”. Ta-chih powiedział: „Jak?”. Mistrz potrząsnął rękawami i wyszedł.

80

Mistrz przybył do Hua-yena w prefekturze Jo. Hua-yen udawał, że głęboko śpi, oparty na swojej lasce. Mistrz zwrócił się do niego: „Czcigodny, dlaczego tak głęboko śpisz?”. Hua-yen odpowiedział: „Gość zen z naszej własnej rodziny; jesteś naprawdę niezwykły”. Mistrz powiedział: „Asystujący mnichu, idź i zrób herbaty dla Czcigodnego”. Hua-yen zawołał głównego mnicha i powiedział: „Przyznaj temu starszemu mnichowi trzecie miejsce56”.

81

Mistrz przybył do Sui-panga. Sui-pang zapytał: „Od kogo przychodzisz?”. Mistrz odpowiedział: „Od Huang-po”. Sui-pang powiedział: „W jaki sposób Huang-po naucza swoich mnichów?”. Mistrz odpowiedział: „Huang-po nie ma nic do powiedzenia”. Sui-pang zapytał: „Jak to nie ma nic do powiedzenia?”. Mistrz odpowiedział: „Nawet jeśli miałby coś do powiedzenia, nie byłoby żadnego miejsca, w którym mógłby to powiedzieć”. Sui-pang powiedział: „Po prostu mi to powiedz, a późnej zobaczymy”. Mistrz powiedział: „Strzała leci wprost w zachodnie niebo”.

82

Mistrz przybył do Tsang-tiena i zapytał go: „Ani świeckie, ani święte — błagam cię, mistrzu, przemów natychmiast!”. Tsang-tien powiedział: „Jestem po prostu taki”. Mistrz krzyknął: „Katz!” i powiedział: „Wszyscy ci tutaj z ogolonymi głowami, jakiego rodzaju pokarmu poszukują?”.

83

Mistrz przybył do Ming-tsua, który zapytał go: „Po co całe to przychodzenie i odchodzenie?”. Mistrz powiedział: „Pozbawione celu niszczenie słomianych sandałów”. Ming-tsua powiedział: „A w końcu co?”. Mistrz odparł: „Ten starzec nawet nie wie, o czym my tu rozmawiamy”.

84

Po drodze do Pang-lina Mistrz spotkał starą kobietę, która zapytała go: „Dokąd idziesz?”. „Do Pang-lina”, odpowiedział Mistrz. Stara kobieta poinformowała go: „Pang-lina teraz nie ma, więc nie możesz się z nim zobaczyć”. „Dokąd poszedł?”, zapytał Mistrz. Jednak kobieta już odchodziła. Mistrz zawołał ją; kiedy się obejrzała, Mistrz ją uderzył.

85

Mistrz przybył w końcu do Pang-lina, który zauważył: „Właśnie chciałby cię o coś zapytać, mogę?”. Mistrz powiedział: „Po co wydłubywać zdrowe ciało, raniąc je?”. Pang-lin powiedział: „Księżyc jasno świeci ponad oceanem, nie rzucając cienia. Zabawiając się w nim, ryba gubi swój szlak”. Mistrz powiedział: „Ponieważ księżyc ponad oceanem tak czy inaczej nie rzuca żadnego cienia, w jaki sposób bawiąca się ryba mogłaby zbłądzić?”. Pang-lin powiedział: „Obserwując wiatr, wiem, że powstaną ogromne fale; żaglówki spieniają wody naprężonymi żaglami”. Mistrz powiedział: „Samotnie świeci opuszczony księżyc, rzeki i góry pozostają w spokoju. Jeden wybuch śmiechu zadziwia niebo i ziemię”. Pang-lin powiedział: „Twój język może rozświetlić niebo i ziemię, usłyszmy jednak jakieś słowo, aby to sprawdzić”. Mistrz powiedział: „Kiedy trafisz na fechtmistrza, pokaż mu swój miecz. Nie dawaj swoich wierszy komuś, kto nie jest poetą”. Pang-lin wycofał się. A Mistrz ułożył te oto wersy pochwały:

Wielka Droga przewyższa wszystko,

swobodnie podróżując na Zachód albo Wschód.

Tak szybko nie leci nawet iskra z krzesiwa

ani nieba nie przecina błyskawica.

Kuei-shan zapytał Yang-shana: „»Tak szybko nie leci nawet iskra z krzesiwa ani nieba nie przecina błyskawica« — ale w jaki sposób starzy mistrzowie pomagali ludziom?”. Yang-shan powiedział: „A ty jak to rozumiesz?”. Kuei-shan powiedział: „Jedynie wyjaśniające słowa, żadną miarą prawdziwe znaczenie”. Kuei-shan nie zgodził się: „Nie, wcale nie tak”. Yang-shan powiedział: „W takim razie jak to rozumiesz?”. Yang-shan powiedział: „Oficjalnie nie przeciśnie się nawet szpilka. Nieoficjalnie, przejeżdżają nawet powozy”.

86

Mistrz przybył do Chin-nu. Widząc jak się zbliża, Chin-nu usiadł przy bramie, zagradzając mu drogę swoim kijem. Mistrz trzy razy uderzył kij dłonią, wszedł do sali mnichów i usadowił się na pierwszym miejscu56. Chin-nu przyszedł za nim, zobaczył go i zauważył: „Kiedy gość i gospodarz się spotykają, przestrzega się zwyczajowych grzeczności. Bracie, od kogo przybywasz, że masz tak złe maniery?”. Mistrz odparował: „Co tam mamroczesz, czcigodny starcze?”. Chin-nu zawahał się, stojąc z otwartymi ustami. Mistrz uderzył go. Chin-nu próbował się pozbierać. Mistrz uderzył go ponownie. Chin-nu powiedział: „To chyba nie jest mój dzień”.

Kuei-shan zapytał Yang-shana: „Który z tych dwóch czcigodnych wygrał, a który przegrał?”. Yang-shan odpowiedział: „Zwycięzca zgarnął nagrodę. Przegrany ją przegrał”.

87

Mistrz zbliżał się do momentu transformacji [śmierci]. Siedząc [w zazen], powiedział: „Po mojej śmierci nie pozwól zaniknąć mojemu Prawdziwemu Oku Dharmy”. San-sheng oburzył się: „Jak twoje Prawdziwe Oko Dharmy mogłoby zaniknąć?”. Mistrz zapytał: „Co w takim razie powiesz ludziom, kiedy w przyszłości będą zadawać ci pytania?”. San-sheng krzyknął: „Katz!”. „Któż mógłby przypuszczać, że moje Prawdziwe Oko Dharmy zaniknie przez tego ślepego osła”, powiedział Mistrz, i osiągnął swą nirwanę.

[A oto jaką wersję wydarzeń podaje Tao-yuan w „Przekazie lampy”, najstarszym zachowanym dokumencie zen z roku 1004, składającego się z 30 tomów i opisującego przypowieści i historie z życia ponad 600 mistrzów dynastii tang. Wybór z tego dzieła: „Przekaz lampy. Pierwotne nauki zen” ukazał się w serii „miska ryżu” w 2008 r. Poniższy fragment pochodzi z tej właśnie książki:

Lin-chi ogłosił swoje przejście w stan nirwany dziesiątego dnia czwartego miesiąca siódmego roku okresu Hsien-t’ung (860-873) dynastii tang. Pojawił się przed zgromadzeniem i powiedział: „Po mojej śmierci, nie zaniknie skarb mojego właściwego rozumienia Dharmy!”. San-sheng wystąpił z szeregu i powiedział: „Jak śmielibyśmy dopuścić do tego, aby zaniknęło twoje nauczanie Dharmy?”. Mistrz zapytał: „W takim razie, jeśli ktoś będzie ciebie o nie pytał, to co mu powiesz?”. San-sheng krzyknął: „Katz!”. Na co Mistrz powiedział: „Kto by przypuszczał, że skarb mojego nauczania przekazany zostanie temu ślepemu osłowi?”. Następnie ułożył taką oto gathę:

Będąc unoszonym przez wiecznie płynący strumień, pytasz co możesz zrobić.

Osiągnij prawdziwe nieskończone oświecenie, oto moja odpowiedź.

Jednak nie jest to wrodzoną cechą człowieka — być wolnym od form i nazw.

Nawet najostrzejszy miecz należy nieustannie ostrzyć.

Po zaintonowaniu tej gathy, Mistrz zmarł. Dwór Królewski nadał mu pośmiertne imię Hui-chao, czyli Mądre Oświecenie, a jego pagodę nazwano Ch’eng-ling, czyli Czysty Duch. (przyp. tłum.)]

Przypisy

1 Podwyższenie w Sali Dharmy, z którego mistrz nauczał lub odpowiadał na pytania. Zwroty takie jak „zasiąść na Wysokim Podium”, albo „z Wysokiego Podium” itd. odnoszą się do takich właśnie oficjalnych zgromadzeń.

2 Cel praktyki — słowami Bodhidharmy: „Postrzec ludzką naturę i stać się buddą”.

3 Centralne znaczenie buddyzmu. Jedno z typowych pytań; innym, równie często spotykanym, jest pytanie o przyczynę przybycia Bodhidharmy z Zachodu.

4 Słynny krzyk Lin-chi i jego ulubiona metoda nauczania, wymawiany „kaa!”. Każdy wielki mistrz ma swoją specjalność: „Katz!” Lin-chi, „Trzydzieści Kijów” Te-shana.

5 Huang-po (jap. Obaku) był nauczycielem Lin-chi.

6 Teolog, niekoniecznie posiadający głęboki wgląd, ale uczony w buddyjskich pismach i wprawiony w dialektycznych dysputach.

7 Śrawaka, albo podążający za naukami; Pratjeka, który poszukuje wyzwolenia dla siebie samego; i Bodhisattwa, którzy poszukuje wyzwolenia wszystkich czujących istot. Oto podział teoretyczny i doktrynalny, podobnie jak Dwanaście Działów Nauk. Dobry słownik buddyjski je wyliczy; dla tekstu nie ma to znaczenia.

8 Mięso oznacza serce. Każdy w chińskiej hierarchii ma wyznaczone „swoje miejsce”, jeśli nie bezpośrednio, to przynajmniej etycznie i kulturowo. Stąd „Prawdziwy Człowiek Bez Pozycji” jest wolny od wszystkich ograniczeń — co jest niewyobrażalne.

9 Tak samo jak Wysokie Podium — patrz przyp.1.

10 Istnieją różne warianty tłumaczeń i stosy komentarzy na temat tej uwagi. Idiomatycznie oddało by ją coś w stylu „co za cholerny pierdoła”.

11 Kolejne ze słynnych zwrotów, i metod nauczania, Lin-chi.

12 Jedno z insygniów mistrza zen.

13 Szósty Patriarcha.

14 Słynny głównie ze swoich komentarzy do Sutry diamentowej.

15 Różnie komentowane jako dharmakaja, sambhogakaja i nirmanakaja, albo jako Budda, Dharma i Droga. Być może sam Lin-chi powiedziałby: „Nazwy, nazwy — znajdź tego, który je ukuwa”.

16 Wu-cho udał się na poszukiwanie i wypytanie Mandżuśrego, ale nie udało mu się go znaleźć.

17 Przedmiot, rzecz, środowisko, sytuacja, okoliczność.

18 Prawdziwe rozumienie, jasne postrzeganie przeciwstawione postrzeganiu pogrążonemu w ułudzie.

19 Zrozumienie życia i śmierci, swoboda przychodzenia i odchodzenia — wolność od lęku przed śmiercią.

20 Brak polegania na sobie samym, brak wiary we własne siły, brak zaufania do siebie.

21 Pożądania, formy i pozbawiony formy.

22 Wzrok, słuch, węch, smak, dotyk, myślenie [aktywność umysłowa].

23 Dosłownie „człowiek bez żadnych rzeczy”, albo „bez żadnych spraw”. „Nie ma już nic do zrobienia” sugeruje inercję; „niczego już więcej nie poszukuje” wydaje się odpowiednim określeniem.

24 Świadome lub czyste postrzeganie — akt postrzegania, tylko postrzegania — a nie to, co jest postrzegane.

25 Precyzyjnie dostrzegając różnice w tym, co jest postrzegane, ale bez jakiegokolwiek osądu co do jego wartości czy czegokolwiek innego.

26 Pola Buddy [krainy, światy] w znaczeniu „pól mocy”.

27 Dosłownie „światło-cień”, gry światła i cienia w umyśle.

28 W znaczeniu Obecności.

29 Esencja. „Ciało” w znaczeniu „ciała” wina.

30 Wszędzie.

31 Według doktryny, praktyka bodhisattwy przechodzi przez dziesięć etapów od osiągnięcia stanu bodhisattwy aż do osiągnięcia stanu buddy.

32Teksty zen nie są „literaturą”. Nauczanie zen nie odbywa się podczas publicznych kazań. Lin-chi zwraca się tutaj do swoich własnych uczniów. Nie przeczy on ani nie oczernia nauk Wielkiego Wozu, ani żadnych innych wozów, ale zachęca swoich mnichów do porzucenia nałogu używania nazw i/lub klasyfikacji, jak bardzo górnolotne i święte by one nie były, ponieważ jeśli się do nich lgnie, stają się przeszkodami.

33 Pogardliwe określenie nauczycieli pozbawionych rzeczywistego wglądu.

34 Zgodnie z tradycją, „opuszczający dom”, który otrzymuje datki na swoje utrzymanie, powinien dobrze je wykorzystać, tak aby osiągnąć prawdziwe rozumienie i pomóc innym. Jeśli nie wypełni swojej części kontraktu, to po jego śmierci Jama, Sędzia Umarłych, zażąda zwrotu kosztów utrzymania, albo pieniędzy za słomiane sandały, które nadaremnie znosił. Ponieważ nie będzie on w stanie tych pieniędzy oddać, kara będzie surowa.

35 Pięć Ścieżek — zwykle Sześć Ścieżek lub Sześć Stanów — Koła Życia i Śmierci: dewy, czyli istoty niebiańskie; asury, czyli walczące demony; prety, czyli głodne duchy; demony w piekle; zwierzęta; oraz ludzie. W przypadku Pięciu Ścieżek, do jednego worka wrzuca się walczące demony i demony w piekle. Wyzwolenie jest możliwe do osiągnięcia tylko w stanie ludzkim, stąd budda, czyli osoba oświecona, naucza „bogów i ludzi”, albo nawrócone demony stają się groźnymi bóstwami opiekuńczymi. Żaden z tych stanów nie jest trwały, ponieważ „przedmiotem przemiany są wszystkie rzeczy złożone”.

36 Fundamentalna Dharma, która stanowi podstawę wszystkich innych Dharm.

37 Jest, i działa, sama z siebie. Nie potrzebuje żadnej pomocy, aby to czynić. To centralny punkt nauczania zarówno Lin-chi, jak i zen w ogóle. Intencje, jak bardzo by nie były dobre, są zasadniczo zorientowane na „ja”, i w ten sposób zaciemniają to samoczynne działanie. Słońce świeci — taka jest jego natura. Chmury mogą je nam przesłonić, ale nie wpływają one na słońce.

W praktyce zen należy przetworzyć te zaciemniające chmury, tak aby stać się świadomym słońca — albo księżyca, jak często wolą teksty zen. Ponieważ łatwo jest pomylić środki z celem, w procesie tym istnieje ryzyko stania się wiecznym „przesuwającym chmury”, i do tego hipokrytą. Lin-chi wydaje się przypominać swoim uczniom, że buddadharma jest nam wszystkim wrodzona, tak jak zresztą wszystkiemu, co istnieje. Jeśli nie przesłaniamy jej naszymi pożądaniami, chęciami, intencjami — zarówno dobrymi, jak i złymi — działa ona sama przez się, poprzez nas: oto natura buddy.

Często jest to błędnie rozumiane jako pełne przyzwolenie: „Ja mogę robić, co zechcę, wszystko jest dozwolone”. Jednak właśnie to „ja”, które chce to robić, które jest stale niepewne i dlatego próbuje interweniować — w skrócie, ta „chmura” — ulega rozpuszczeniu. I czyniąc to, osiąga spełnienie.

Wszystkie teksty zen wciąż podkreślają ten punkt. Łatwo jest nam błędnie to zrozumieć, ponieważ nie wiemy, czym jest prawdziwa codzienna praktyka ani jak wiele za sobą pociąga. Istnieje jednak ogromna różnica między spontanicznością, a ślepym impulsem.

38 Pięć Haniebnych Zbrodni to: zabicie ojca, zranienie matki, przelanie krwi buddy, zakłócenie spokoju sanghi oraz niszczenie pism i obrazów.

39 Arhat: w Południowym buddyzmie człowiek, który osiągnął autentyczny wgląd, przezwyciężył wszystkie przeszkody i jest wolny od namiętności, tzn. jest wyzwolony.

40 Patrz przyp. 35.

41 Zgodnie z doktryną, krainy niebiańskiej hierarchii.

42 Sześć Zmysłów.

43 Myśl, mowa i działanie.

44 Zgodnie z doktryną mówi się, że Budda posiada je wszystkie.

45 Czakrawarti Radża, mityczny hinduski król-mędrzec, posiadał te znaki, ale nie był buddą.

46 Łatwo się opróżniają, „wybiegają” naprzeciw przedmiotom.

47 Dosłownie, „trzy zabazgrane piekła”. Zgodnie z doktryną, trzy najgłębsze i najbardziej przerażające w całej piekielnej hierarchii.

48 Zgodnie z tradycją mówi się, że nauczanie bez autentycznego wglądu albo prawdziwego rozumienia powoduje wypadanie włosów z brwi.

49 Reguły życia mnisiego i klasztornego. [przyp. tłum.]

50 Z łona, z jaja, z wilgotności i poprzez metamorfozę.

51 Aluzja. Dostojnik w młodości dał jałmużnę niegodnemu jej mnichowi, który przyjmując ją, stał się jadalnymi grzybami na pniu drzewa w ogrodzie dostojnika. Mówiono, że zostanie on uwolniony, gdy dostojnik osiągnie wiek 81 lat.

52 Aluzja do miecza mądrości Mandżuśrego; Angulimalja zabił i odciął palce 999 ludzi, i chciał uczynić Buddę swoją tysięczną ofiarą, jednak nawrócił się, kiedy Budda ukazał mu, że wszystko jest ułudą.

53 Trzy Wozy — patrz przyp.6. Pięć Natur: budda, bodhisattwa, pratjeka, śrawaka i pozbawiony nasion korzeń. Są to dogmatyczne klasyfikacje różnych szkół, podobnie jak „całkowite i nagłe nauczanie”.

54 Coś, ku czemu ktoś się skłania albo na co reaguje [pokrewieństwo], mając w ten sposób tendencję do przywiązania się do tego [powiązania] — „to jest to, o co mi chodzi”, i zatrzymuje się w tym miejscu.

55 Aby pomóc uczniowi, mistrz może „odwrócić” zdanie, albo też może odpowiedzieć na pytanie w inny, niespodziewany sposób, zawierający wskazówkę dla pytającego.

56 Patrz Wprowadzenie. Tylko doświadczeni i posiadający jakieś osiągnięcia mnisi ruszali na pielgrzymkę, aby stawać w szranki z wielkimi mistrzami, albo aby znaleźć tego jedynego właściwego, u którego mogliby dokończyć swój trening.

57 Układ poduszek, albo kolejność, w jakiej mnisi siedzą, podlega ścisłemu porządkowi według starszeństwa. Im starszy stażem mnich, tym bliżej siedzi.

58 Zwrot często używany w tekstach zen, odnoszący się do gry w kości; idiom „upiec dwie pieczenie na jednym ogniu”.

59 Tradycyjnie w Chinach, i aż do dnia dzisiejszego w Korei, mnisi odbywali dwa trzymiesięczne odosobnienia w ciągu roku: jedno latem, drugie zimą, czyli wtedy, kiedy warunki do podróżowania były najtrudniejsze.

Polskie ośrodki zen

Szkoła Zen Kwan Um

Główna świątynia: ul. Małowiejska 22/24, 04-962 Warszawa-Falenica

(grupy i ośrodki w wielu miastach Polski i świata)

tel./fax: (22) 8720552, www.zen.pl

Związek Buddystów Zen „Bodhidharma”

Główna świątynia: ul. Filmowa 32, 04-935 Warszawa-Falenica

tel./fax: (22) 8724757, www.buddyzmzen.pl

Polska Sangha Kanzeon

Główna Świątynia: ul. Husarii 32, 02-951 Warszawa

tel. (22) 8427887, www.kanzeon.pl

Buddyjska Wspólnota Zen Kannon

adres korespondencyjny:

ul. Staffa 34/18, 01-884 Warszawa

www.kannon.pl

Misja Buddyjska „Trzy Schronienia”

ul. Śląska 12/12, 70-432 Szczecin

www.misja.mahajana.net

„miska ryżu“ (od 2002 roku)

Od ponad dziesięciu lat przygotowujemy dla Was książki, prezentujące najważniejsze zachowane teksty wielkich klasycznych mistrzów zen. To dzięki Waszemu wsparciu ten unikalny w skali światowej projekt umożliwia bezpośredni kontakt z naukami, które od setek lat inspirują mistrzów i uczniów zen.

Poniżej przedstawiamy listę wydanych dzieł z okresu dynastii Tang, zwanego „złotym wiekiem zen” (618-907 r.n.e.):

„Przekaz Umysłu. Nauczanie mistrza zen Huang-po”

„Natychmiastowe Przebudzenie. Nauczanie mistrza zen Hui-hai”

„Niczego już więcej nie poszukujcie. Nauczanie mistrza zen Lin-chi”

„Kamienny most. Nauczanie mistrza zen Chao-chou”

„Budda o słonecznym obliczu. Nauczanie mistrza zen Ma-tsu”

„Pusta przestrzeń. Nauczanie mistrza zen Pai-changa”

„Wkraczając w góry. Nauczanie mistrza zen Tung-shana”

„Brama chmur. Nauczanie mistrza zen Yun-mena”

„Sutra Szóstego Patriarchy Hui-nenga wraz z jego komentarzem do Sutry diamentowej“

„Twarzą do ściany. Nauczanie Bodhidharmy i pierwszych patriarchów zen”

„Przekaz lampy. Pierwotne nauki zen”

Oto lista wydanych pozycji w serii najważniejszych nauk zen z czasów dynastii Song (960-1297): 

„Cicha iluminacja. Mistrz zen Hongzhi”

„Szpik mędrców. Mistrz zen Foyan”

„Kurz tego świata. Mistrz zen Yuanwu”

„Kwiaty na bagnach. Mistrz zen Dahui”

Prowadzimy sprzedaż wysyłkową oraz bezpośrednią w siedzibie Fundacji w Warszawie,

przy większych zamówieniach zniżki.

tel. (22) 834 00 70; 887 2666388; 

e-mail: miskaryzu@o2.pl

więcej informacji na www.miskaryzu.pl