Gorzka opowieść o tym, jak pycha przemienia najlepsze zamiary w ich przeciwieństwo i sprawia, że upragnieni wybawcy stają się przeklętymi ciemiężcami.

Wojciech Jagielski

Gazeta Wyborcza

Przewaga książki nad kinowym arcydziełem jest oczywista. Natężenie akcji wystarczy na obdzielenie kilku filmów. Widać też szerszy kontekst dramatu, który rozegrał się w Mogadiszu. Nie jest to tylko walka dobra ze złem.

Wojciech Lorenz

Rzeczpospolita

To ulubiona opowieść tych, którzy widzieli współczesną wojnę. Jest prawdziwa i realistyczna. Miłośnicy filmu odnajdą w książce szczegółowe opisy krwawej bitwy w Mogadiszu i wyznania żołnierzy, którzy przeżyli tam piekło.

Rafał Stańczyk

TVP

„Helikopter w ogniu” wciąga nas w sam środek bitwy w zaułkach Mogadiszu. Książka, na podstawie której powstał świetny film pod tym samym tytułem, jest niezwykle realistycznym opisem jednej z najbardziej dramatycznych akcji amerykańskiej armii w ostatnich latach. Bowden wykonał kawał świetnej roboty.

Bertold Kittel

TVN

Większość z nas traktuje „Helikopter w ogniu” jako świetnie zrealizowaną hollywoodzką fikcję. Bo tak jest najłatwiej. Ale to zdarzyło się naprawdę, i miało jeszcze bardziej tragiczny wymiar niż w książce Marka Bowdena czy filmie Ridleya Scotta. Ta somalijska operacja amerykańskich sił specjalnych pociągnęła za sobą wiele ofiar i nie przypominała „chirurgicznej” likwidacji Osamy bin Ladena. Do dziś trwają dyskusje, czy można było uniknąć tragedii i kto jest jej winny. „Helikopter w ogniu” to głos w tej debacie – głos wyjątkowo mocny, choć pozbawiony kategorycznych ocen. To dzieło na miarę „Plutonu”.

Artur Górski

Focus Śledczy

Mark Bowden to jeden z najlepszych reportażystów amerykańskich. By napisać „Helikopter w ogniu”, dotarł do żołnierzy sił specjalnych USA i ich zwierzchników. Pojechał też do Somalii, by na operację w Mogadiszu spojrzeć oczami bojowników tamtejszych milicji klanowych. Tak powstał przejmujący zapis dramatu stu kilkudziesięciu Amerykanów i tysięcy Somalijczyków, po którym świat porzucił Somalię. I nie chce tam wrócić.

Jędrzej Winiecki

Polityka

Precyzyjny opis brutalności współczesnej wojny, od którego cierpnie skóra. Po lekturze tej książki nawet najemnicy z Legii Cudzoziemskiej przekonają się do pacyfizmu.

Andrzej Chojnowski

CKM

Wydaje się, że o masakrze w Mogadiszu napisano i powiedziano już wszystko. Ba, nawet zrealizowano o niej kasowy film. Tymczasem jednak Mark Bowden dodaje do tej niby zakończonej dyskusji głosy żołnierzy. Tych, którzy tam byli, walczyli i często po ludzku bali się. Dodaje i otwiera dyskusję na nowo.

Michał Elmerych

Focus Historia

Mark Bowden

Helikopter w ogniu

W przekładzie

Aleksandry Brożek

Mayfly

Warszawa 2011

Przedmowa

SŁAWOMIR PETELICKI

_Helikopter w ogniu” to książka niezwykła. Powinien przeczytać ją każdy, kogo interesuje otaczający świat, który jest tak zbudowany, że gdy kończy się jeden konflikt zbrojny, zaraz zaczyna się kolejny albo kilka toczy się równolegle. Są to małe wojny o ograniczonym zasięgu, na które cywilizowane kraje wysyłają swoich najwybitniejszych wojowników, żeby w ich imieniu zabijali złych i ratowali dobrych.

Pierwszego uczestnika operacji „Irene” spotkałem w listopadzie 1994 roku w Port-au-Prince w Republice Haiti, gdzie dowodziłem kontyngentem GROM-u w związku z amerykańską interwencją wojskową. Porównał on Haiti, zwane przez amerykańskich żołnierzy „Piekielną Dziurą”, do Somalii. Tu i tam były kilkusetosobowe bandy i totalny chaos, powiedział. Miał rację! Przekonałem się o tym, gdy po pierwszym miesiącu operacji ośmiu żołnierzy US Army popełniło samobójstwo. Gdy amerykański tygodnik „Newsweek” przedstawił to na pierwszej stronie, rzecznik praw obywatelskich śp. prof. Tadeusz Zieliński zaniepokoił się sytuacją żołnierzy GROM-u. Podziękowałem mu za troskę i wyjaśniłem, że czujemy się znakomicie, ponieważ jest duża różnica pomiędzy operatorami jednostek specjalnych a żołnierzami nawet elitarnych oddziałów wojskowych. „Helikopter w ogniu” – jak żadna inna książka – przedstawia kolosalne różnice w wyszkoleniu i psychice operatorów Delty i innych żołnierzy biorących udział w operacji „Irene”.

Podpułkownika Gary’ego Harrella dowodzącego komandosami Delty w operacji „Irene” poznałem jesienią 1995 r. w stołówce tej ściśle tajnej jednostki. Ówczesny dowódca Delty pułkownik Bernard McCabe przedstawił mi go, mówiąc, że niedawno wrócił do pełni formy po zaleczeniu rany od kuli, która dosięgła go w Somalii w czasie operacji „Irene”. Od razu polubiłem tego potężnie zbudowanego wojownika o uścisku dłoni niedźwiedzia. Ponownie ścisnąłem jego dłoń w 1998 r., kiedy pułkownik Harrell był już dowódcą Delty. Przeprowadziliśmy razem bardzo ważną operację, o której do dziś wie tylko kilka osób. Brał w niej również udział Eric Olson, jako komandor US NAVE SEAL, obecny admirał i głównodowodzący Sił Operacji Specjalnych USA. Czterech komandosów GROM-u otrzymało za tę operację Krzyże Zasługi za Dzielność od Prezydenta RP. Sam zostałem honorowym komandosem US NAVE SEAL, a od Gary’ego otrzymałem piękny nóż bojowy i jego przyjaźń! Jako generał dowodzący operacjami specjalnymi w Dowództwie Centralnym Gary Harrell zawsze wspierał komandosów GROM-u, odwiedzając ich w Iraku i Afganistanie. Ta wspaniała książka, jak mało która, pokazuje żołnierską przyjaźń, która najlepiej sprawdza się na polu walki.

Powinni ją koniecznie przeczytać politycy, którzy – siedząc bezpiecznie w wygodnych fotelach – wysyłają żołnierzy do śmiertelnej walki, nie dając im często należnego wsparcia. Bohaterscy wojownicy w Somalii zginęli przede wszystkim dlatego, że prezydent USA Bill Clinton odmówił im odpowiedniego wsparcia lotniczego. Wystarczył jeden C130 Gunship, który – stawiając ścianę ognia na ziemi – odciąłby dostęp bandytów do zestrzelonych śmigłowców. Nie musieliby pewnie zginąć bohaterscy snajperzy Delty, sierżanci Gary Gordon i Randy Shughart, odznaczeni pośmiertnie najwyższym amerykańskim odznaczeniem Medalem Honoru. Tak jak nie musiałby zginąć bohaterski kapitan Daniel Ambroziński, gdyby na pomoc jego ostrzeliwanemu przez talibów patrolowi przyleciał uzbrojony śmigłowiec MI-17. Helikopter przybył nieuzbrojony, bo minister obrony narodowej nie chciał słuchać próśb dowódcy Wojsk Lądowych.

I tak jak w Mogadiszu bandyci watażki Aidida, tak w Afganistanie talibowie przez 6 godzin bezkarnie ostrzeliwali patrol śp. kapitana Daniela Ambrozińskiego. Trzeba o tym przypominać politykom, którzy niezależnie od tragedii mają niezmiennie dobre samopoczucie. Dlaczego? Chyba dlatego że przeważnie w przeciwieństwie do narażających życie dla ojczyzny żołnierzy brak im odwagi i honoru.

Operacje somalijską i afgańską łączy jeszcze jedna klamra. Amerykańskie śmigłowce w Mogadiszu zestrzelili bojownicy Al-Kaidy, którzy szkolili bandytów Aidida. Części wyposażenia śmigłowców black hawk zniszczonych w czasie operacji „Irene” amerykańscy komandosi Delty znaleźli w pieczarach Tora Bora i być może – choć tego nie wiemy – po 13 latach zabili lub pojmali tych, którzy je zestrzelili.

Sławomir Petelicki (ur. 1946) – generał brygady Wojska Polskiego w stanie spoczynku, twórca i dwukrotny dowódca Jednostki Wojskowej GROM.

Mojej mamie, Ricie Lois Bowden,
oraz w hołdzie pamięci mojego ojca,
Richarda H. Bowdena

Nie ma znaczenia, co ludzie myślą o wojnie, odparł sędzia. Wojna przetrwa. Równie dobrze możecie zapytać ludzi, co myślą o kamieniu. Wojna była zawsze. Zanim nastał człowiek, już czekała na niego. Wojna to rzemiosło najwyższej rangi, czekające na swojego najznamienitszego rzemieślnika.

Cormac Mc Carthy „Krwawy południk”1

1 Cormac McCarthy „Krwawy południk” (tłum. Robert Sudół), Wydawnictwo Literackie, Kraków 2010, s. 329.

ATAK

1 

Podczas startu śmigłowca Eversmann odmawiał zdrowaśkę. Siedział skulony w fotelu, pomiędzy dwoma mechanikami zajmującymi miejsca z prawej i lewej strony, trzymając kolana długich nóg na wysokości ramion. W helikopterze znajdował się ściśnięty oddział Eversmanna – tuzin mężczyzn w jasnobrązowych, maskujących mundurach polowych i kamizelkach kuloodpornych. Znał ich twarze tak dobrze, że byli dla niego jak bracia. Bardziej doświadczeni członkowie załogi, a wśród nich Eversmann (dwudziestosześcioletni sierżant sztabowy, który miał już za sobą pięcioletni kontrakt) od lat mieszkali i trenowali razem. Niektórzy spotkali się już podczas szkolenia podstawowego, po którym odbyli kurs w szkole spadochronowej, a następnie trening w Szkole Rangersów. Zjeździli wspólnie kawał świata, między innymi Koreę, Tajlandię, Amerykę Środkową. Znali się od podszewki, nawet lepiej niż większość braci; wspólnie pili, wdawali się w bójki, spali w lesie na gołej ziemi, skakali ze spadochronem, wspinali się na góry, z sercami w gardłach zmagali się z nurtem spienionych rzek, pocili się w piekącym słońcu lub trzęśli z zimna podczas mrozów, wspólnie cierpieli głód i zmagali się ze znużeniem. Mieli zwyczaj nabijać się z dziewczyn kumpli lub śmiać z tych, którzy żadnej nie mieli. W środku nocy wymykali się z bazy w Fort Benning, by ratować kolegów z opresji, kiedy ci spili się do nieprzytomności lub wkurzyli barmana w jakiejś knajpie czy klubie nocnym przy Victory Drive. Przez te wszystkie lata przygotowywali się na taką chwilę jak ta. Tyczkowaty sierżant miał po raz pierwszy objąć dowództwo. Czuł z tego powodu niepokój.

„Módl się za nami grzesznymi, teraz i w godzinę śmierci naszej. Amen”.

Popołudnie, 3 października 1993 roku. Grupa desantowa Eversmanna, Chalk Four, należała do formacji rangersów, która razem z operatorami Delta Force miała wkrótce złożyć niespodziewaną wizytę na zebraniu przywódców klanu Habr Gidr w sercu somalijskiego miasta, Mogadiszu. Klan dowodzony przez watażkę Mohameda Farraha Aidida wszedł w konflikt ze Stanami Zjednoczonymi, a teraz był skazany na klęskę. Dziś należało aresztować dwóch adiutantów Aidida w domu, w którym zaplanowano spotkanie przywódców klanu. Następnie mieli zostać przewiezieni na wyspę na południowym wybrzeżu, nieopodal somalijskiego miasta Kismaju. Tu znajdowało się więzienie, do którego napływała ostatnio coraz większa liczba przywódców wojowniczego ugrupowania. Rola oddziału Eversmanna w tym wypadzie była prosta. Każda z czterech grup desantowych rangersów miała przydzielony fragment kwartału, na którym znajdował się dom stanowiący cel ataku. Żołnierze oddziału Eversmanna mieli opuścić się na linach ze śmigłowca na północno-zachodnim narożniku i zająć pozycję blokującą. Do otoczonej przez rangersów z czterech stron strefy, w której komandosi Delty zamierzali przystąpić do działania, nie miała prawa wcisnąć się nawet mysz.

Wcześniej wiele razy wykonywali podobne zadania zarówno podczas ćwiczeń, jak i w trakcie sześciu poprzednich misji grupy zadaniowej. Ponieważ Eversmann miał wyraźny plan, wiedział, w którą stronę ma skierować oddział, kiedy znajdzie się na ziemi. Tam będą już czekali jego żołnierze; ci, którzy opuszczą śmigłowiec z lewej strony, zbiorą się po lewej stronie ulicy, ci, którzy zjadą z prawej, zgromadzą się po prawej. Następnie rozproszą się w obu kierunkach, podczas gdy sanitariusze i najmłodsi chłopcy zajmą środek. Starszy szeregowy Todd Blackburn, świeżo upieczony absolwent ogólniaka na Florydzie, był jedynym żółtodziobem w śmigłowcu Eversmanna, który nawet jeszcze nie był w Szkole Rangersów. Trzeba będzie mieć na oku jego, a także nieco starszego sierżanta Scotta Galentine’a, który niedawno przyjechał na zastępstwo prosto z Benning i brakowało mu doświadczenia w Mogadiszu. Eversmann czuł ciężar odpowiedzialności za młodych żołnierzy. Tym razem ich życie zależało od niego.

Po zajęciu miejsca z przodu śmigłowca jako dowódca otrzymał nieporęczne słuchawki z mikrofonem, połączone czarnym, grubym przewodem z gniazdkiem w suficie. Zdjął hełm i umieścił słuchawki na uszach.

Jeden z mechaników klepnął go w ramię.

– Matt, nie zapomnij zdjąć tego przed wyjściem – powiedział, wskazując na kabel.

Potem dość długo – chyba godzinę – czekali w helikopterze stojącym na rozgrzanym asfalcie lotniska, wdychając gryzący zapach paliwa. Żołnierze coraz bardziej spoceni pod kamizelkami kuloodpornymi i sprzętem z niepokojem ściskali w rękach broń. Zastanawiali się, czy misja nie zostanie odwołana, zanim zdążą oderwać się od ziemi. Dotychczas często się to zdarzało. Na każdą misję przypadało dwadzieścia fałszywych alarmów. Kiedy przybyli do Mogadiszu pięć tygodni temu, byli tak podekscytowani, że za każdym razem, gdy wchodzili na pokład śmigłowców, radosne okrzyki dobiegały z jednego helikoptera do drugiego. Teraz takie mobilizacje jak dzisiejsza stały się dla nich rutyną i z reguły nie zapowiadały niczego szczególnego2.

„Irene” to hasło, na które czekała dziś pokaźna grupa żołnierzy zebrana w maszynach, wśród których były cztery dwuosobowe śmigłowce szturmowe AH-6 Little Bird, mogące dolecieć prawie wszędzie. Tym razem, po raz pierwszy, wyposażono je w rakiety. Dwa z nich miały wykonać wstępny przelot nad celem, dwa pozostałe odpowiadały za ubezpieczenie tyłów. Na akcję czekały też cztery helikoptery MH-6 Little Bird z umocowanymi po obu stronach specjalnymi ławkami dla grupy uderzeniowej sił desantowych, oddziału C Delty, ściśle tajnej jednostki do zadań specjalnych w armii. Do wylotu było również gotowych osiem black hawków o charakterystycznym, wydłużonym kształcie. W każdym z nich tłoczyli się żołnierze: w dwóch miały lecieć siły desantowe Delty wraz z ich dowódcami, cztery miały przetransportować rangersów (kompania B, 3. Batalion 75 Pułku Piechoty U.S. Army, w skrócie 75. Pułk Rangersów z Fortu Benning w Georgii), jeden miał przewieźć elitarny oddział poszukiwawczo-ratowniczy CSAR3, w kolejnym lecieli dowódcy misji – podpułkownik Tom Matthews, który nadzorował pracę pilotów w 160. Pułku Lotnictwa Operacji Specjalnych (ang. SOAR) oraz odpowiedzialny za ludzi na ziemi podpułkownik Delty Gary Harrell. Przed bramą czekał konwój lądowy składający się z dziewięciu szerokich hummerów4 oraz trzech pięciotonowych ciężarówek. W nich mieli zostać wywiezieni z miejsca akcji schwytani Somalijczycy oraz żołnierze z grup desantowych. W hummerach znajdowali się rangersi, komandosi Delty oraz czterej żołnierze należący do SEAL5 Team Six, stanowiącej część sił specjalnych marynarki wojennej Stanów Zjednoczonych. Razem z helikopterami rozpoznawczymi i samolotami szpiegowskimi w akcji brało udział dziewiętnaście statków powietrznych, dwanaście pojazdów oraz około stu sześćdziesięciu ludzi – potężna armada powietrzna gotowa do natychmiastowego ataku6.

Wiele wskazywało na to, że dzisiejszy alarm nie okaże się fałszywy. Dowódca grupy zadaniowej rangersów, generał dywizji William F. Garrison, przyszedł ich pożegnać. Nigdy wcześniej tego nie robił. Garrison – wysoki, szczupły mężczyzna w kamuflażu pustynnym, o siwych włosach i z ledwie tlącym się cygarem sterczącym z kącika ust – chodził od jednego śmigłowca do drugiego, a następnie zaglądał do każdego hummera.

– Uważajcie na siebie – radził z silnym teksańskim akcentem.

Nie pominął nikogo.

– Powodzenia.

Każdemu rzucił coś na pożegnanie.

– Bądź ostrożny7.

Zwiększające obroty silniki wprawiały powietrze w drżenie, krew w żyłach żołnierzy krążyła coraz szybciej. Nareszcie mogli poczuć się jak uniesiona pięść amerykańskiej potęgi militarnej. To było ekscytujące. Biada każdemu, kto stanie im na drodze. Obładowani granatami oraz amunicją do świeżo naoliwionej broni czuli, jak pod kuloodpornymi kamizelkami serca walą im jak młotem. Przepełniała ich nadzieja przemieszana ze strachem. Powtarzali bezgłośnie plan działania, odmawiali modlitwy, sprawdzali broń i ćwiczyli w myślach taktykę, odprawiali żołnierskie rytuały. Robili wszystko, co w jakikolwiek sposób mogło przygotować ich do bitwy. Wiedzieli, że misja może okazać się trudna. Czekał ich zuchwały atak za dnia, natarcie na „Morze Czarne” jak nazywano terytorium klanu Habr Gidr w centrum Mogadiszu stanowiące twierdzę watażki Aidida. Ich celem był kamienny, pobielany wapnem dwupiętrowy dom – nowoczesny, segmentowy budynek z płaskim dachem stojący w jednym z niewielu nieokaleczonych jeszcze przez wojnę skupisk większych zabudowań. Na krajobraz miasta składały się przede wszystkim niezliczone, pokryte blachą rudery. W labiryncie gruntowych dróg okolonych kaktusami mieszkały setki tysięcy członków klanu. Nie było żadnej dokładnej mapy okolicy. Istny Dziki Zachód.

Żołnierze przyglądali się pociskom przeciwpancernym ładowanym na śmigłowce AH-6. Garrison przed żadną z poprzednich misji nie wydał takiego rozkazu, mogło to więc oznaczać kłopoty. Zaopatrzyli się w dodatkową amunicję, wypchali magazynkami i granatami każdą kieszeń uprzęży nośnych. Zostawili manierki, bagnety, noktowizory i wszelkie inne przedmioty stanowiące zbędny balast podczas szybkiego ataku za dnia. Perspektywa trudnej walki nie przerażała ich ani trochę. Jako niezwyciężeni zdobywcy i krwawi mściciele witali niebezpieczeństwo z otwartymi ramionami. Po sześciu tygodniach guzdrania się nareszcie skopią jakiś ważny, somalijski tyłek.

Dokładnie 32 minuty po godzinie piętnastej usłyszeli przez interkom spokojny głos wyraźnie zadowolonego dowódcy oddziału, starszego chorążego Michaela Duranta:

– Pieprzona „Irene”.

Powietrzna armada opuściła w końcu nędzne lotnisko i uniosła się w błękitną przestrzeń, gdzie niebo zlewało się z Oceanem Indyjskim. Minęli zaśmieconą łachę białego piasku i pomknęli tuż nad spienionymi grzywami fal, które tworzyły równoległe do brzegu, delikatne grzebienie. Lecieli w zwartym szyku, posuwając się na południowy zachód, wzdłuż linii brzegowej. Po bokach każdego śmigłowca dyndały obute nogi spragnionych akcji żołnierzy, którzy siedzieli na specjalnych, umocowanych z zewnątrz ławeczkach lub w otwartych drzwiach helikopterów.

Mogadiszu, coraz wyraźniejsze na mglistym, pustynnym horyzoncie, w świetle popołudniowego słońca było tak jasne, jakby przysłona ziemskiego obiektywu zacięła się na chwilę. Widziane z odległości stare portowe miasto miało kasztanową barwę; piaszczyste drogi w kolorze ochry, domy kryte hiszpańską dachówką lub pordzewiałą blachą. Jedyne wysokie budowle, które przetrwały lata wojny domowej, to białe, zdobione minarety – islam wciąż pozostawał święty dla wszystkich Somalijczyków. Karłowate drzewka wystawały nieco ponad niskie dachy, a stojące wśród nich wysokie kamienne mury z wypłowiałymi pozostałościami żółtej, różowej i szarej farby były jak znikające wspomnienie po przedwojennej cywilizacji. Mogadiszu, graniczące z pustynią od zachodu oraz błyszczącymi wodami oceanu od strony wschodniej, mogłoby być sennym nadmorskim kurortem.

Amerykanie nadlecieli od strony oceanu, później skręcili w prawo, na północny wschód i posuwali się wzdłuż zachodniego brzegu miasta. Ich oczom ukazała się przerażająca rzeczywistość, katastrofa miejsca, które stało się stolicą piekła. Miasto wyglądało, jakby dotknęła je śmiertelna choroba. Nieliczne wybrukowane ulice, oszpecone przez góry śmieci, rumowiska oraz zardzewiałe wraki spalonych samochodów, stopniowo obracały się w ruinę. Ocalałe mury i budynki widniejące pośród szarych stert gruzu nosiły ospowate ślady po pociskach. Pochylone pod złowieszczym kątem dawne słupy telefoniczne ze sterczącymi na wszystkie strony resztkami drutów, które dawno temu zostały sprzedane na złom na kwitnącym czarnym rynku, przypominały złowieszcze lalki wudu. W miejscach publicznych stały klocowate kamienne platformy, pozostałości po rzeźbach z czasów dyktatora Mohameda Siada Barre’a. Obdarto je z wierzchniej warstwy nie z powodu rewolucyjnego ferworu – wandale potrzebowali brązu i miedzi, na których sprzedaży można było co nieco zarobić. Prestiżowe niegdyś budynki – siedziby dawnego rządu oraz uniwersytet – teraz zamieszkiwali uchodźcy. Wszystko, co miało jakąkolwiek wartość, zostało splądrowane, łącznie z metalowymi ramami okiennymi, klamkami i zawiasami. Nocą w oknach drugiego i trzeciego piętra dawnego Instytutu Politechniki można było dostrzec ogniska. Każdy skrawek wolnej przestrzeni pokrywała zwarta zabudowa prowizorycznych wiosek w postaci szałasów z patyków przykrytych warstwami szmat oraz chałup kleconych z przypadkowych kawałków drewna i pordzewiałej blachy. Obserwowane z góry osady wzniesione przez pozbawionych domów ludzi przypominały ropiejący wrzód na ciele miasta8.

W helikopterze Super Six Seven Eversmann powtarzał w myślach plan. Zanim jego oddział znajdzie się na ulicy, operatorzy Delty rozpoczną obławę na Somalijczyków oraz akcję przejęcia domu, strzelając do każdego, kto będzie na tyle głupi, by stawiać opór. Otrzymali informację, że w budynku stanowiącym cel ataku są dwie grube ryby, ludzie określeni przez grupę zadaniową jako „osobistości najwyższego szczebla” – dwóch najważniejszych adiutantów Aidida. Gdy operatorzy Delty będą wykonywali zadanie, rangersi zajmą się zabezpieczaniem miejsca przed ciekawskimi. Równocześnie do miasta wjedzie konwój składający się z ciężarówek oraz hummerów, który musi dotrzeć do atakowanego budynku. Pojmani Somalijczycy zostaną zapakowani do ciężarówek, po czym grupa desantowa i żołnierze z pozycji blokujących dołączą do konwoju i odjadą, by w to piękne niedzielne popołudnie spędzić jeszcze trochę czasu na plaży. Cała akcja zajmie około godziny.

Z tylnej części śmigłowców black hawk usunięto fotele, aby zrobić miejsce dla rangersów. Część żołnierzy siedziała w otworze drzwiowym, a pozostali przycupnęli na skrzynkach z amunicją bądź na rozłożonych na podłodze kewlarowych osłonach przeciwodłamkowych. Mieli na sobie kamuflaż pustynny, kewlarowe kamizelki, hełmy, a na nałożonych na wierzch uprzężach nośnych około 25 kilogramów sprzętu i amunicji. Każdy nosił gogle oraz grube skórzane rękawice ochronne. Pod kilkoma warstwami sprzętu nawet najszczuplejsi wyglądali jak roboty o zwalistych i onieśmielających posturach. Za dnia, spędzając czas wolny w hangarze mieszkalnym, z reguły mieli na sobie tylko podkoszulki i szorty w brązowym kolorze. Wówczas większość przypominała typowych pryszczatych nastolatków (średnia wieku w formacji wynosiła dziewiętnaście lat). Byli dumni z otrzymanego statusu rangersów. Uniknęli dzięki niemu większości otępiających, niewiele mających wspólnego z walką ćwiczeń, które doprowadzały do szału niejednego rekruta. Rangersi cały swój czas poświęcali wyłącznie przygotowaniom do wojny. Byli szybsi, sprawniejsi, po prostu najlepsi – ich motto brzmiało: „Rangersi zawsze na czele!”. Każdy z nich co najmniej trzy razy starał się o obecny status – najpierw trzeba było dostać się do armii, potem do sił powietrznodesantowych, na koniec do rangersów. Byli śmietanką, najbardziej zmotywowanymi młodymi żołnierzami swego pokolenia. Zostali wybrani, by stanowić żywy przykład ideału armii. W formacji nie było kobiet, czarni należeli do mniejszości (w stuczterdziestoosobowej kompanii było tylko dwóch). Niektórzy rangersi byli zawodowymi żołnierzami. Do tej grupy należał porucznik Larry Perino, który w 1990 roku ukończył West Point. Inni zaliczali się do osób osiągających lepsze od rówieśników wyniki, szukających nowych wyzwań. Jednym z nich był specjalista9 John Waddell z grupy desantowej Chalk Two, który wstąpił do armii po ukończeniu szkoły średniej w Natchez w stanie Missisipi z najwyższą możliwą średnią ocen. Niektórych można by zakwalifikować do szaleńców, którzy poszukiwali fizycznego wyzwania. Jeszcze inni pobyt w wojsku traktowali jako drogę do samodoskonalenia, gdyż po ukończeniu szkoły nie mogli znaleźć celu w życiu bądź mieli problemy z narkotykami, alkoholem, prawem lub wszystkimi trzema powyższymi naraz. Znali życie lepiej niż większość młodych mężczyzn w ich wieku, którzy wczesną jesienią mieli już za sobą kilka tygodni zimowego semestru na studiach. Niejeden z nich poznał gorzki smak porażki lub był obiektem złego traktowania bądź docinków. Ale nie było wśród nich dekowników. Każdy pracował na to, by być w formacji, i to zapewne ciężej niż przez całe dotychczasowe życie. Ci, którzy mieli awanturniczą przeszłość, byli wobec siebie surowi. Pod przykrywką twardych żołnierzy kryli się szczerzy, przepełnieni patriotyzmem i pełni idealistycznych poglądów młodzi ludzie. Propozycję sloganu reklamowego armii: „Bądź, kimkolwiek możesz być”, potraktowali dosłownie.

Reprezentowali wyższy poziom niż zwykli żołnierze. Wyróżniali się też atletycznymi posturami oraz fryzurami na jeża z wygolonymi bokami głów. Rangersi, z właściwym dla amerykańskich żołnierzy zawołaniem Hooah, uważali się za największych zapaleńców w armii. Wielu, o ile czuli się na siłach, starało się dołączyć do sił specjalnych. Niektórzy z nich mogli spróbować sił w Delcie i w ten sposób wstąpić w szeregi cieszących się doskonałą kondycją, idealnie przystosowanych do zadań, tajnych „superżołnierzy”, którzy przewodzili dzisiejszej akcji. Tylko najlepsi z nich mogli otrzymać taką szansę i tylko jeden na dziesięciu wstępnie zakwalifikowanych żołnierzy przechodził selekcję. W tej prastarej męskiej hierarchii rangersi byli mniej więcej w połowie drabiny, podczas gdy operatorzy Delty zajmowali szczebel najwyższy.

Rangersi wiedzieli, że najpewniejszą drogą na szczyt jest doświadczenie zdobyte w walce. Dotychczas Mogadiszu droczyło się z nimi. Wojna lada chwila miała się rozpocząć. Nawet nieliczne misje, choć ekscytujące, okazywały się zbyt krótkie. Somalijczycy – określani przez Amerykanów „chuchrakami” lub „zdechlakami” – oddawali w ich kierunku kilka chaotycznych strzałów, które wystarczały, by wzburzyć krew rangersów i wywołać piekielną kanonadę strzałów w odpowiedzi, jednak na tyle krótką, że nie można było jej nazwać zaciekłą wymianą ognia.

Tymczasem rangersi marzyli o prawdziwej walce. Jeśli czasem któremuś nasuwały się wątpliwości, nie dawał im dojść do głosu. Niejeden na początku bał się wojny, ale z czasem pokonywał strach. Zwłaszcza na szkoleniu rangersów, podczas którego odpadała mniej więcej jedna czwarta kandydatów. Ci, którzy z powodzeniem ukończyli szkolenie i otrzymali naszywkę rangersa, niewątpliwie mogli poszczycić się jednym z największych osiągnięć w życiu. Słabi zostali w tyle. Silni pięli się w górę. Później nadchodziły tygodnie, miesiące, lata nieustannego szkolenia, a oni nie mogli doczekać się wojny. Czuli się jak drużyna piłkarska, która przez lata ćwiczy dwanaście godzin, siedem dni w tygodniu. Byli jak wybitni sportowcy mający za sobą wyczerpujące i niebezpieczne treningi często zakończone siniakami, lecz nie mieli ani jednej okazji, by zagrać prawdziwy mecz.

Czekali na bitwę. Przekazywali sobie naznaczone oślimi uszami książki opisujące wspomnienia żołnierzy, w tym również rangersów, którzy brali udział w konfliktach zbrojnych. Delektowali się przyjacielskim, braterskim tonem tych historii, żałując biednych frajerów, którzy się poddali, lub słabeuszy, którzy w wyniku doznanych obrażeń stali się niepełnosprawni. Zarazem utożsamiali się z odważnymi i walecznymi żołnierzami, którym udało się przetrwać bitwę, nie doznawszy draśnięcia. Przyglądali się starym fotografiom nieodmiennie przedstawiającym ten sam widok: młodych, brudnych i zmęczonych mężczyzn w spodniach od munduru polowego i z identyfikatorami na szyi, którzy pozowali do zdjęcia w jakimś egzotycznym kraju, trzymając ręce na ramionach kolegów. Na zdjęciach tych widzieli siebie w otoczeniu własnych kumpli, walczących we własnej wojnie. To był ten test, jedyny, jaki miał znaczenie.

Sierżant Mike Goodale próbował kiedyś podczas pobytu na przepustce w Illinois wytłumaczyć to matce. Była pielęgniarką i nie mogła zrozumieć jego brawury.

– Po co ktokolwiek miałby chcieć wziąć udział w wojnie? – dociekała.

Goodale zapytał ją, jakby się czuła, gdyby po wszelkich szkoleniach przygotowujących ją do zawodu pielęgniarki, nigdy nie dano jej szansy na pracę w szpitalu. Tłumaczył, że wówczas czułaby się właśnie tak jak on.

– Człowiek chce sprawdzić, czy rzeczywiście nadaje się do tej roboty – wyjaśnił.

Zupełnie jak ci faceci z książek, którzy mogli udowodnić, na co ich stać. A teraz przyszła kolej na następne pokolenie rangersów. Ich pokolenie.

To, że żaden z ludzi czekających dziś w helikopterach nie wiedział o Somalii nawet tyle, by napisać o niej wypracowanie w ogólniaku, nie miało znaczenia. Bez wahania przyjęli szansę, jaką dała im armia. Walczący między sobą watażkowie tak spustoszyli kraj, że ludność umierała z głodu. Kiedy rządy innych państw przekazywały Somalii żywność, watażkowie konfiskowali ją, krwawo tłumiąc próby ich powstrzymania. Cywilizowany świat zatem postanowił pokazać, kto tu rządzi, i zaprosić najbardziej niegrzecznych chłopców na tej planecie, aby wyrównali rachunki. Dobrze powiedziane. Niewiele rzeczy, które rangersi widzieli od swojego przyjazdu pod koniec sierpnia, mogło zmienić ten punkt widzenia. Mogadiszu przypominało postapokaliptyczny świat z „Mad Maxa” z Melem Gibsonem – świat, w którym rządziły wędrowne gangi uzbrojonych rzezimieszków. Przyjechali tu, aby zgromić najbardziej uciążliwych watażków, przywrócić ład i porządek.

Eversmannowi sama przynależność do rangersów od zawsze sprawiała radość. Nie był pewien, czy ma ochotę brać na swoje barki odpowiedzialność za innych, nawet tymczasowo. Wyróżnienie to dostał z braku innych kandydatów. Poprzedni sierżant został wezwany do domu z powodu choroby w rodzinie, a u faceta, który go zastąpił, ujawniła się epilepsja. Eversmann był następnym starszym stopniem oficerem z kolei. Przyjął zadanie z wahaniem. Tego ranka, podczas mszy w kantynie modlił się żarliwie za misję.

Kiedy w końcu znaleźli się w górze, Eversmann tryskał energią i czuł, że rozpiera go duma na widok powietrznej armady. To była nowoczesna armia. Nad celem znajdowało się już wsparcie wywiadowcze, które, choć niewielkie w obliczu tego, na co Ameryka mogła sobie pozwolić, składało się z satelitów, osiągających wysoki pułap lotu samolotów szpiegowskich P3 orion oraz trzech helikopterów rozpoznawczych OH-58. Te ostatnie kształtem przypominały zaokrąglone z przodu śmigłowce Little Bird z tą różnicą, że powyżej wirnika głównego miały mniej więcej półtorametrowy kulisty „polip”. Śmigłowce rozpoznawcze były wyposażone w kamery wideo oraz sprzęt radiowy, który miał transmitować na żywo przebieg akcji generałowi dywizji Garrisonowi oraz innym starszym oficerom w centrum operacyjnym na plaży. Filmowcy i pisarze mogli wyobrażać sobie szczytowe możliwości wojska Stanów Zjednoczonych, ale to tu miała uderzyć prawdziwa armia – dobrze naoliwiona, doskonale wyposażona maszyna bojowa z końca XX wieku. Najlepsi Amerykanie wybierali się na wojnę, a sierżant Matt Eversmannem był wśród nich10.

2

Dotarcie do celu zajęło im tylko 3 minuty. W słuchawkach Eversmann miał dostęp do prawie wszystkich używanych częstotliwości, mógł między innymi nasłuchiwać sieć dowodzenia, łączącą dowództwo na ziemi z krążącymi w górze w śmigłowcu dowodzenia i nadzoru Matthewsem i Harrellem oraz z Garrisonem i wyższymi oficerami, którzy pozostali w centrum operacyjnym. Piloci mieli własną linię łączności z odpowiedzialnym za dowodzenie z powietrza Matthewsem, natomiast Delta i rangersi dysponowali osobnymi wewnętrznymi systemami łączności radiowej. Podczas akcji wszelkie inne częstotliwości w mieście były zagłuszane. Po dłuższym okresie zakłóceń Eversmann usłyszał równocześnie opanowane głosy różnych osób – to poszczególne oddziały przygotowywały się do desantu.

Zanim helikoptery black hawk zbliżyły się do miasta od północy, lecące przodem śmigłowce Little Bird znalazły się prawie nad celem. Wciąż jeszcze mogli zrezygnować z misji.

Ich niepokój nagle wzbudziły opony, które palono na ulicy nieopodal celu. Somalijczycy często wzniecali ogień, aby sprowadzić milicję. A jeśli zbliżali się w kierunku pułapki?

– „Te opony palą się już od dłuższego czasu czy dopiero je zapalili, odbiór?”11 – zapytał pilot śmigłowca Little Bird.

– „Paliły się już, kiedy krążyliśmy tu rano” – odpowiedział pilot któregoś z helikopterów rozpoznawczych.

– „Dwie minuty”. – Eversmann usłyszał w słuchawkach głos pilota Super Six Seven12.

Śmigłowce Little Bird ustawiły się w pozycji przygotowującej je do manewru polegającego na nagłym wzniesieniu się w górę, a potem zanurkowaniu bezpośrednio nad domem stanowiącym cel ataku. Dzięki temu podczas lotu w dół ich wyrzutnie przeciwpancerne i karabiny będą skierowane ku dołowi. Jeden po drugim, kolejne jednostki powtarzały hasło oznaczające rozpoczęcie akcji – „Lucy”: Romeo Six Four – pułkownik Harrell, Kilo Six Four – kapitan Scott Miller, dowódca oddziału desantowego Delty, Barber Five One – doświadczony pilot, starszy chorąży Randy Jones w prowadzącym śmigłowcu szturmowym AH-6, Julia Six Four – kapitan Mike Steele, dowódca rangersów na pokładzie śmigłowca Duranta oraz Uniform Six Four – podpułkownik Danny McKnight, który nadzorował konwój przygotowany do ewakuowania wszystkich z miejsca akcji. Kolumna pojazdów była już kilka przecznic od celu.

– „Tutaj Romeo Six Seven do wszystkich jednostek. Lucy, Lucy, Lucy”.

– „Tutaj Kilo Six Four. Zrozumiałem, Lucy”.

– „Tutaj Barber Five One. Zrozumiałem, Lucy”.

– „Julia Six Four. Zrozumiałem, Lucy”.

– „Tutaj Uniform Six Four. Zrozumiałem, Lucy”.

– „Wszystkie jednostki, Lucy”.

Była piętnasta czterdzieści trzy. Dowódcy w centrum operacyjnym zobaczyli na ekranach zatłoczoną dzielnicę Mogadiszu – Bakarę. Ten rejon miasta był w znacznie lepszym stanie niż pozostałe. Charakterystyczny punkt stanowił hotel Olympic, pięciopiętrowy, biały kloc, który wyglądał, jakby powstał z ułożonych na sobie, prostokątnych bloków z kwadratowymi balkonami na każdym piętrze. Przecznicę dalej na południe stał kolejny, bardzo podobny do tego budynek. Oba rzucały cień na skrzyżowania, gdzie trasę Hawlwadig Road przecinały gruntowe uliczki, które w promieniach popołudniowego słońca przybrały rdzawopomarańczową barwę. Na podwórkach i pomiędzy mniejszymi domami rosły drzewa. Cel ataku znajdował się przy Hawlwadig Road, w odległości jednego kwartału od hotelu. Ten dwupiętrowy budynek także przypominał konstrukcję nałożonych na siebie bloków. Miał kształt litery L, płaski dach, a z przodu tylko jedną kondygnację. Po stronie południowej znajdowało się małe podwórko, a długi szereg domów okalał wysoki kamienny mur. Przed domem, od strony Hawlwadig Road, przechodzili ludzie, jeździły samochody i wozy ciągnięte przez osły. Zwyczajne, niedzielne popołudnie. Cel ataku znajdował się w odległości zaledwie kilku przecznic od centrum najtłoczniejszego targowiska w mieście. Ludzie na dole, przez kilka ostatnich miesięcy przyzwyczajani do dźwięku przelatujących w górze śmigłowców, nie zwrócili uwagi na dwa helikoptery Little Bird, które zbliżały się z północy. W centrum operacyjnym dwa śmigłowce pojawiły się w górnej części ekranu, a następnie ostro skręciły na wschód i zniknęły z pola widzenia.

Żaden helikopter nie oddał strzału13.

– Minuta – poinformował Eversmanna pilot Super Six Seven.

Tuż po ataku operatorów Delty na budynek rangersi mieli opuścić się na linach ze śmigłowców i utworzyć kordon opasujący cel ataku14.

Komandosi Delty siedzieli na ławeczkach znajdujących się na zewnątrz zaokrąglonych kadłubów czterech śmigłowców MH-6 Little Bird, przy czym na każdy helikopter przypadało czterech żołnierzy. Nosili czarne obszerne kamizelki kuloodporne oraz plastikowe kaski hokejowe15, w uszach mieli zatyczki, a pod kaskami zestawy słuchawkowe, dzięki którym utrzymywali ze sobą stały kontakt głosowy. Na ich mundurach nie było insygniów. Zbliżając się do celu, patrzyli w dół na uniesione w górę, przestraszone twarze mijanych ludzi, przyglądali się ich dłoniom, zachowaniu, starając się dociec, co czeka ich w momencie lądowania. Po pojawieniu się śmigłowców Little Bird przestraszony tłum rozproszył się, a samochody oddaliły w różnych kierunkach. Wiatr wywołany przez siłę wirników poderwał kolorowe suknie kobiet, a kilku przechodniów przewrócił. Ci rangersi, którzy wciąż byli w powietrzu, odnieśli wrażenie, jakby ludzie gestami zapraszali ich do lądowania i walki.

Pierwsze dwa śmigłowce Little Bird od razu wylądowały na południe od celu, w wąskiej, pożłobionej koleinami uliczce, podrywając grubą chmurę kurzu, która zupełnie przesłoniła widoczność zarówno pilotom, jak i siedzącym na ławkach żołnierzom. Jeden ze śmigłowców wylądował w miejscu przeznaczonym dla drugiego, tamten więc był zmuszony skręcić ostro w prawo, po czym wykonał szybki obrót w kierunku zachodnim i wylądował bezpośrednio przed celem.

Sierżant Norm Hooten, dowódca załogi czwartego śmigłowca Little Bird, obniżając lot, by zawisnąć w powietrzu, poczuł, że śmigło maszyny zadrasnęło ścianę budynku stanowiącego cel ataku. Stwierdziwszy, że helikopter jest w najniższym możliwym punkcie, Hooten i jego drużyna wykopali na zewnątrz linę i skoczyli, by zjechać w dół. To był najkrótszy fast-roping16 w historii. Okazało się, że znajdowali się zaledwie 30 centymetrów nad ziemią.

Natychmiast pobiegli w stronę domu. Szturmowanie budynków było specjalnością Delty. Liczyła się przede wszystkim szybkość. Kiedy w wypełnionym po brzegi budynku nagle dały się słyszeć eksplozje, pojawił się dym i błyski ognia, zdezorientowani ludzie w środku wpadli w przerażenie. Zgodnie z logiką większość powinna paść na ziemię lub schować się w zakamarkach. Jeśli komandosi Delty dopadli ich w tym stanie oszołomienia, niemal każdy wykonywał surowe, proste rozkazy bez szemrania. Rangersi widzieli już chłopaków z Delty podczas kilku operacji i zdążyli zauważyć, że ci poruszali się tak szybko i zdecydowanie, iż trudno było sobie wyobrazić, by komukolwiek mogło przyjść do głowy stawienie im oporu. Ale nawet kilka sekund robiło różnicę. Im więcej czasu atakowani mieli na zorientowanie się w sytuacji, tym trudniej było ich sobie podporządkować.

Pierwsza grupa szturmowa dowodzona przez sierżanta Matta Riersona wylądowała w południowej uliczce, po czym rzuciła na podwórko nieszkodliwe granaty hukowo-błyskowe i po otwarciu metalowej bramy wtargnęła do środka. Ludzie Riersona pokonali kilka schodów z tyłu budynku i natychmiast wbiegli do domu, krzycząc, by wszyscy padli na podłogę. Czteroosobowa grupa Hootena razem z ludźmi dowodzonymi przez sierżanta Paula Howe’a zbliżyła się do zachodniej strony budynku, która znajdowała się tuż przy Hawlwadig Road. Załoga Hootena wpadła do sklepu papierniczego Olympic. Na jego frontowej ścianie wymalowano kolorowe obrazki przedstawiające maszyny do pisania, długopisy, ołówki i inne materiały biurowe. W środku było sześciu czy siedmiu Somalijczyków, którzy natychmiast padli na podłogę i wyciągnęli przed siebie ramiona w odpowiedzi na wykrzyczane rozkazy. Hooten słyszał dobiegające z zewnątrz pojedyncze wystrzały, znacznie częstsze niż podczas wszystkich poprzednich misji. Załoga Howe’a wpadła do budynku obok. Umięśniony sierżant podciął nogi oszołomionemu, stojącemu tuż przed wejściem Somalijczykowi, powalając go na ziemię. Howe omiótł pomieszczenie samopowtarzalnym karabinem CAR-15, czarną bronią o futurystycznym wyglądzie z bagnetem z przodu. Szczególnie ważne było przejęcie natychmiastowej kontroli nad sytuacją. W pomieszczeniu, które okazało się hurtownią, znajdowały tylko worki i jakieś drobiazgi.

Członkowie obu grup wiedzieli, że szukają domu mieszkalnego, szybko więc wycofali się na ulicę. Pobiegli wzdłuż Hawlwadig Road w kierunku południowym i skręcili w lewo, kierując się na podwórze, gdzie dotarła już inna grupa operatorów. Kiedy mijali róg ulicy, w powietrzu wirowało coraz więcej pyłu. Zbliżały się śmigłowce black hawk.

W pierwszym lecieli dowódca Delty odpowiedzialny za dowodzenie akcją oraz grupa wsparcia. Ich helikopter zawisł w powietrzu jeden kwartał od celu, nad Hawlwadig Road, a kapitan Miller oraz inni komandosi z pokładu opuszczali się na linach w dół. Ta grupa, razem z załogą z następnego śmigłowca black hawk, miała stanowić drugą falę żołnierzy atakujących dom. Z tyłu natomiast zbliżały się cztery kolejne helikoptery transportujące rangersów, którzy mieli zająć pozycje po czterech stronach kwartału i utworzyć kordon wokół atakowanego budynku.

Kiedy wyrzucono liny ze śmigłowca Super Six Six, który zatrzymał się w powietrzu nad południowo-zachodnim narożnikiem kwartału, grupa desantowa Chalk Three zaczęła zjeżdżać na linach na ulicę dwójkami, po jednym żołnierzu z każdej strony helikoptera. Każdego rangersa wyskakującego ze śmigłowca mechanik żegnał okrzykiem „Odwagi!”. Sięgający właśnie po linę sierżant Keni Thomas pomyślał: „Pieprz się, koleś. To nie ty tam idziesz”17.

Pilot śmigłowca Super Six Seven zatrzymał maszynę w powietrzu wysoko nad Hawlwadig Road, dwa kwartały od celu, po czym zwrócił się do Eversmanna:

– Przygotujcie się do wyrzucenia lin.

Grupa desantowa Chalk Four, znajdująca się jakieś dwadzieścia metrów nad ziemią, dotychczas jeszcze nie próbowała opuszczać helikoptera metodą szybkiej liny z tej wysokości. Mimo odległości dzielącej ich od podłoża kurz przedostawał się przez otwarte drzwi. Eversmann czekał, aż pozostałych pięć helikopterów black hawk znajdzie się na wytyczonej pozycji. Miał wrażenie, że trwa to niebezpiecznie długo. Nawet wśród ryku silników i hałasu obracających się śmigieł mężczyźni wyraźnie słyszeli odgłosy wystrzałów. Nieruchomy black hawk stanowił łatwy cel. Nylonowe liny o grubości siedmiu i pół centymetra leżały w zwojach tuż przy wyjściu. Specjalista Dave Diemer czekał przy drzwiach po prawej stronie razem z sierżantem Caseyem Joyce’em. Na końcu kolejki, przy drzwiach z lewej strony stał najmłodszy z nich – Blackburn. Kiedy na rozkaz pilota kopnięciem zrzucili liny, jedna z nich spadła na samochód. To kosztowało ich kolejne cenne sekundy. Aby przeciągnąć linę na ziemię, pilot przesunął maszynę nieco do przodu.

– Jesteśmy trochę oddaleni od wyznaczonej pozycji – powiedział do Eversmanna. Znajdowali się przecznicę dalej na północ od przydzielonego im narożnika.

– Nic nie szkodzi – odpowiedział sierżant przekonany, że na ziemi będzie bezpieczniej.

– Sto metrów od celu – ostrzegł pilot.

Eversmann uniósł kciuk.

Mężczyźni zaczęli wyskakiwać poganiani przez mechaników okrzykami: Dalej! Dalej!

Eversmann miał opuścić śmigłowiec jako ostatni. Kiedy zdjął słuchawki, natychmiast ogłuszył go hałas helikoptera oraz odgłosy eksplozji i strzałów na dole. Podczas misji zawsze nosił zatyczki do uszu, ale dziś zostawił je, wiedząc, że nałoży słuchawki. Zaczepił je o manierkę i sięgnął po gogle. Podekscytowanie wywołało mętlik w jego głowie, wszystkie jego ruchy stały się powolne. Zamierzał nałożyć gogle, a następnie, pomny na słowa mechanika, przed wyjściem zostawić słuchawki na fotelu. Ale cholerny pasek od gogli się urwał. Eversmann przez chwilę majstrował przy nim, ale ponieważ ostatni z jego ludzi opuścił już śmigłowiec, rzucił gogle i wyskoczył, wyrywając kabel od słuchawek z gniazdka w suficie i zabierając je ze sobą.

Nie zdawał sobie sprawy, że są aż tak wysoko. Droga w dół była znacznie dłuższa niż podczas treningów. Siła tarcia sprawiła, że grube, skórzane rękawice sierżanta się podarły. Teraz ten odcinek wydawał mu się dwa razy dłuższy, a ryzyko znacznie większe. Zbliżając się do podłoża, Eversmann dostrzegł coś poprzez kurz kłębiący się pod stopami. Jeden z jego ludzi leżał na plecach w miejscu, gdzie lina dotykała gruntu. Poczuł narastającą rozpacz. „A więc jednego już postrzelili!”. Chwycił mocno linę, by uniknąć zderzenia z ciałem kolegi. To był jeden z młodych rangersów. Stopy Eversmanna dotknęły ziemi tuż obok leżącego. Po chwili o ziemię klapnęły skręcone liny wyrzucone przez mechaników z helikoptera. Kiedy black hawk oddalił się i zrobiło się ciszej, a kurz zaczął opadać, poczuli piżmową woń miasta przypominającą zapach dojrzałego owocu18.

Blackburn krwawił z nosa i uszu. Sanitariusz szeregowy Mark Good już się nim zajmował. Jedno oko chłopaka było otwarte, drugie zamknięte. Z ust płynęła krew, wydawał z siebie bulgoczący dźwięk. Był nieprzytomny. Good przeszedł szkolenie pierwszej pomocy w nagłych wypadkach, ale tym razem był bezsilny. Miał do czynienia z najpoważniejszym urazem od czasu przyjazdu do Somalii.

Chłopak nie został postrzelony, lecz z jakiegoś powodu nie zdołał złapać liny i spadł z helikoptera prosto na ulicę, dwadzieścia metrów niżej. Niedawno otrzymał nową funkcję pomocnika operatora karabinu maszynowego M60, miał więc przy sobie dużo amunicji i był cięższy niż podczas poprzednich misji i treningów, gdy ćwiczył zjazd metodą szybkiej liny. Prawdopodobnie to przyczyniło się do wypadku. Jednym z powodów mogła też być wyjątkowo duża dziś wysokość czy nawet samo podekscytowanie przed walką. Ranny najwyraźniej miał uszkodzone narządy wewnętrzne. Eversmann odsunął się na chwilę i szybko policzył swój oddział.

Hawlwadig Road miała około 14 metrów szerokości i, podobnie jak w całym Mogadiszu, walały się tu śmieci i gruz. Chmura pyłu przerzedziła się nieco, sierżant zobaczył więc, że jego ludzie, zgodnie z planem, zajęli miejsca przy pobrudzonych błotem ścianach, po obu stronach ulicy. Eversmann i Good zostali sami na środku drogi, przy Blackburnie. Było gorąco, a drobny piasek lepił się do nosa, uszu, a nawet oczu. Wokół świstały kule, ale, na szczęście, strzały Somalijczyków były niecelne. Co ciekawe, fakt, że są pod ostrzałem, nie od razu dotarł do sierżanta. Przelatujące blisko pociski powinny zwrócić uwagę, ale Eversmann był zajęty czym innym, by dostrzec atak. W końcu oprzytomniał. Kule wydawały głośny, kłapiący dźwięk, niczym łamane patyki orzesznika. Eversmann po raz pierwszy był pod ostrzałem. „A więc tak to wygląda”. Ponieważ stanowił duży, nieosłonięty cel, postanowił znaleźć schronienie. Razem z Goodem wzięli Blackburna pod pachy, jednocześnie przytrzymując mu głowę, by unieruchomić szyję. Następnie przeciągnęli go na zachód od skrzyżowania i ukryli się za dwoma zaparkowanymi samochodami19.

Eversmann krzyknął do radiooperatora, szeregowego Jasona Moore’a, by ten wezwał kapitana Mike’a Steele’a przez sieć łączności kompanii. Steele i dwóch poruczników, Larry Perino oraz Jim Lechner, opuścili się z helikoptera z pozostałymi żołnierzami z grupy desantowej Chalk One na południowo-wschodnim rogu wyznaczonego kwartału. Grupa Chalk Four zajmowała narożnik północno-zachodni. Mijały minuty. Moore, który był w znacznej odległości od sierżanta, odkrzyknął, że nie może połączyć się ze Steele’em.

– Jak to, nie możesz się połączyć?

Moore wzruszył ramionami. Ten ustawicznie żujący tytoń rozrabiaka z Prinston w New Jersey miał pod hełmem zestaw słuchawkowy pozwalający na rozmowę bez użycia rąk. Przed wyruszeniem na misję taśmą przymocował włącznik mikrofonu do karabinu. „Zgrabne”, pomyślał. Ale kiedy zjeżdżał z helikoptera w dół, przez nieuwagę zahaczył przewodem o linę. Kabel uległ zniszczeniu na skutek siły tarcia. Moore jednak jeszcze tego nie zauważył i nie miał pojęcia, dlaczego nikt nie reaguje na jego zabiegi o nawiązanie łączności20.

Eversmann spróbował połączyć się przez krótkofalówkę. Steele nie odpowiadał, ale po kilku próbach usłyszał porucznika Perina. Pamiętając o tym, że to ich pierwsza walka, a on po raz pierwszy objął dowództwo, starał się mówić powoli i wyraźnie. Wyjaśnił, że Blackburn spadł, jest poważnie ranny i trzeba go zabrać z miejsca akcji. Dawał do zrozumienia, że sprawa jest pilna, a równocześnie nie chciał wszczynać paniki.

– Powtórz – odpowiedział Perino.

Głos sierżanta był chwilami ledwie słyszalny. Eversmann powtórzył komunikat. Nastąpiła przerwa. A potem znów usłyszał Perina:

– Powtórz, odbiór.

Eversmann zaczął krzyczeć: „Człowiek jest ranny, musimy go stąd jak najszybciej wydostać!”.

– Spokojnie – odpowiedział Perino.

To rozwścieczyło Eversmanna. „Zaraz zdejmie mnie jakiś snajper”21, pomyślał.

Rozmowa ta poskutkowała przybyciem dwóch sanitariuszy Delty, którzy biegli teraz w górę Hawlwadig Road. Sierżanci Kurt Schmid oraz Bart Bullock, bardziej doświadczeni od Gooda, natychmiast zaczęli mu pomagać. Schmid umieścił w gardle Blackburna rurkę, która miała usprawnić oddychanie. Bullock wbił igłę w ramię chłopaka, by podłączyć kroplówkę22.

Tymczasem strzelanina się nasilała. Oficerowie obserwujący akcję na ekranach w centrum operacyjnym czuli się, jakby włożyli kij w mrowisko. Oglądanie na żywo relacji z bitwy było niesamowitym, a zarazem przerażającym przeżyciem. Kamery w górze filmowały tłumy Somalijczyków, którzy wznosili barykady i podpalali opony, by sprowadzić pomoc. Na ulice wyległy tysiące, przeważnie uzbrojonych, ludzi. Nadbiegali z różnych części miasta w kierunku targowiska w dzielnicy Bakara, gdzie duża grupa krążących w górze helikopterów wyraźnie zaznaczała miejsce walki. Z odległych rejonów miasta nadjeżdżały pojazdy pełne uzbrojonych mężczyzn. Największa grupa zdawała się napływać z północy. Tłum podążał bezpośrednio w kierunku miejsca, gdzie przebywali teraz Eversmann i jego grupa desantowa Chalk Two, która ubezpieczała północno-wschodni narożnik.

Ludzie Eversmanna rozproszyli się i zaczęli strzelać we wszystkich kierunkach, poza miejscem, gdzie stał szturmowany przez Deltę budynek. Po przeciwnej stronie ulicy od opatrujących Blackburna sanitariuszy sierżant Casey Joyce strzelał z M16 w kierunku rosnącego tłumu na północy. Somalijczycy wychodzili grupkami, po dwunastu lub więcej, zza rogów kilka przecznic dalej, inni wypadali nagle z pobliskich uliczek, oddawali strzały i się chowali. Choć bali się uzbrojonych Amerykanów, podchodzili coraz bliżej. Rangersów ograniczały zasady walki, zgodnie z którymi mogli strzelać tylko do osób celujących do nich z broni, jednak przestrzeganie tych zasad nie było możliwe. W ich kierunku padały strzały, a na końcu ulicy widzieli Somalijczyków z bronią. Niestety, ludzie z karabinami wmieszali się w tłum nieuzbrojonych, wśród których byli kobiety i dzieci. Zachowanie Somalijczyków budziło zdziwienie. Z reguły osoby niebiorące udziału w walce uciekały po usłyszeniu pierwszych strzałów i wybuchów. W Mogadiszu wszyscy przybywali tłumnie w miejsce, w którym pojawił się chaos. Mężczyźni, kobiety, dzieci, nawet osoby starsze i niedołężne. Wszyscy nagle chcieli być świadkami wydarzeń. Rangersi, którzy przyczaili się przy murze po obu stronach ulicy, bezgłośnie błagali gapiów, by się wynieśli.

Nic nie przebiegało zgodnie ze scenariuszem nakreślonym przez Eversmanna. Jego grupa wciąż znajdowała się przecznicę dalej na północ od wyznaczonej pozycji. Wcześniej myślał, że po znalezieniu się na ziemi przebiegną na właściwe miejsce, ale upadek Blackburna oraz nieoczekiwana strzelanina uniemożliwiły to. Czas płatał im figle. Trudno to zrozumieć komuś, kto tam nie był. Wydarzenia następowały w zawrotnym tempie, ale ponieważ szybkość postrzegania Eversmanna zmieniła się, sekundy wydawały się minutami. Nie miał pojęcia, jak długo już tam byli. Dwie minuty? Pięć minut? Dziesięć? Trudno było uwierzyć, że w tak krótkim czasie zapanowało piekło.

Wiedział, że operatorzy Delty się spieszą. Co chwila odwracał się, by sprawdzić, czy zbliża się konwój. Było na to za wcześnie, ale i tak oglądał się z nadzieją, ponieważ pojawienie się konwoju oznaczałoby, że akcja ma się ku końcowi. Obróciwszy się kilkanaście razy, w końcu zobaczył, że zza rogu, jakieś trzy przecznice w dół ulicy, wytacza się hummer prowadzący kolumnę. Co za ulga. „Może chłopaki z Delty już skończyły i będziemy mogli się stąd wynieść”23, pomyślał.

Schmid, sanitariusz Delty, który właśnie skończył badać Blackburna, był zaniepokojony. Chłopak miał poważny uraz głowy, a z tyłu na szyi wyrósł pokaźny guz. To mogło być złamanie. Schmid spojrzał na Eversmanna.

– Trzeba wynieść go stąd na noszach, sierżancie. Natychmiast. Inaczej umrze24.

Eversmann znów połączył się z Perinem.

– Słuchaj, jeśli chłopak ma przeżyć, musimy go stąd zabrać. Możesz przysłać tu jakiś transport?

Nie, żaden z hummerów nie mógł do nich podjechać. Eversmann przekazał wiadomość sanitariuszowi Delty.

– Sierżancie, musimy go wywieźć – powtórzył Schmid.

Eversmann wezwał więc dwóch sierżantów ze swojego oddziału, Caseya Joyce’a oraz Jeffa McLaughlina, starając się przekrzyczeć nasilające się odgłosy walki.

– Musicie zanieść Blackburna do pojazdów, które stoją w pobliżu atakowanego domu.

Rozłożyli nosze i ułożyli na nich Blackburna. Zabrało go pięciu mężczyzn: Joyce i McLaughlin szli z przodu, Bullock i Schmid z tyłu, Good biegł obok, trzymając worek z kroplówką podłączoną do ramienia chłopaka. Biegli pochyleni. McLaughlin nie wierzył, że Blackburn się z tego wykaraska. Leżał na noszach bezwładnie, wciąż krwawiąc z nosa i ust. Mimo nawoływań: „Wytrzymaj! Wytrzymaj!”, wyglądało na to, że przestał walczyć o życie. Co chwilę musieli kłaść nosze na ziemi, aby odpowiedzieć ogniem na strzały. Robili kilka kroków, odkładali Blackburna, strzelali, podnosili go, nieśli kilka metrów i znowu kładli.

– Musimy coś zrobić, żeby hummery podjechały do nas – powiedział Schmid. – Jeśli będziemy tak cały czas podnosić i kłaść nosze, zabijemy go.

Joyce zgłosił się na ochotnika i pobiegł ściągnąć któregoś hummera25.

3

Oficerom w centrum operacyjnym, którzy śledzili przebieg akcji na ekranach i przysłuchiwali się rozmowom w głośnikach, wydawało się, że na razie wszystko przebiega pomyślnie. Centrum operacyjne ulokowano w dwupiętrowym, pobielanym wapnem budynku przylegającym do hangaru w bazie lotniczej grupy zadaniowej rangersów. Po jednej stronie dachu, z którego sterczało tyle anten i drutów, że żołnierze nazywali go „jeżozwierzem”, znajdowało się wgniecenie, pamiątka po pocisku z moździerza. Z długiego korytarza na parterze wchodziło się do trzech pomieszczeń, w których starsi oficerowie ze słuchawkami na uszach uważnie obserwowali przebieg misji na ekranach monitorów. Generał dywizji Garrison, żując cygaro, śledził akcję z tylnej części pokoju operacyjnego. Wyświetlane w kolorze obrazy walki pochodziły z kamer samolotu szpiegowskiego orion oraz śmigłowców zwiadowczych. Oficerowie w centrum operacyjnym mogli też prowadzić nasłuch pięciu czy sześciu częstotliwości radiowych. Garrison i jego ludzie prawdopodobnie mieli bardziej aktualne informacje o walce niż jakikolwiek dowódca w historii, ale i tak niewiele mogli zobaczyć czy podsłuchać. Dopóki wszystko przebiegało zgodnie z planem, dopóty decyzje musieli podejmować żołnierze biorący bezpośrednio udział w walce. Zadaniem generała było utrzymanie kontroli nad sytuacją i zaplanowanie kolejnych działań. Gdyby coś było nie tak, mógł skontaktować się ze stacjonującymi w Mogadiszu siłami ONZ. W bazie ONZ czekały oddziały z 10. Dywizji Górskiej – trzy regularne kompanie o różnym stopniu gotowości. Na razie jednak takiej potrzeby nie było. Poza jednym rannym rangersem misja przebiegała pomyślnie. Mniej więcej w tym czasie, gdy przekazano wiadomość o upadku Blackburna, operatorzy Delty poinformowali przez radio, że znaleźli poszukiwanych mężczyzn wewnątrz szturmowanego budynku. Akcja miała skończyć się powodzeniem.

Wysłanie żołnierzy w biały dzień do dzielnicy Bakara zwanej „Czarnym Morzem Aidida” było przedsięwzięciem ryzykownym. Pobliskie targowisko stanowiło centrum świata klanu Habr Gidr. Szturm na budynek znajdujący się tuż obok był policzkiem wymierzonym watażce. Siły ONZ stacjonujące w Mogadiszu, w których skład wchodzili głównie Pakistańczycy, ponieważ oddziały piechoty morskiej U.S. Marines wycofały się w maju, nie wybrałyby się do tej części miasta26. Było to jedyne miejsce w całym Mogadiszu, gdzie ludzie Aidida byli w stanie rozpętać zaciekłą walkę w krótkim czasie. Garrison zdawał sobie sprawę z niebezpieczeństwa. Waszyngton nie przyjąłby do wiadomości wielu strat po stronie amerykańskiej. W notatce napisanej przed zaledwie kilkoma tygodniami Garrison ostrzegał:

„Jeśli podejdziemy w pobliże targowiska w dzielnicy Bakara, niewątpliwie wygramy strzelaninę, ale możemy przegrać wojnę”27.

Czas akcji też przyczyniał się do zwiększenia ryzyka. Ludzie Garrisona woleli pracować w nocy. Helikopterami kierowali wyborowi piloci z 160. Pułku Lotniczego Operacji Specjalnych (160th SOAR), którzy nazywali siebie Nocnymi Łowcami28. Specjalizowali się w lotach w czarną, bezksiężycową noc, kiedy to dzięki noktowizorom mogli poruszać się równie sprawnie jak w środku dnia. Piloci jednostki brali udział prawie w każdej operacji sił lądowych Stanów Zjednoczonych od czasów wojny wietnamskiej. W czasie wolnym od walki doskonalili swoje i tak już znaczne umiejętności. Nie bali się niczego. Potrafili wlecieć w miejsca tak ciasne, że gdyby ktoś spróbował umieścić tam helikopter przy użyciu dźwigu, okazałoby się to niemożliwe. Ciemność sprzyjała operatorom Delty i rangersom, sprawiała, że ich szybkość i precyzja stawały się jeszcze bardziej śmiercionośne29. Noc dawała im kolejną przewagę. Wielu Somalijczyków, a zwłaszcza młodzi mężczyźni, którzy krążyli po Mogadiszu w improwizowanych pojazdach bojowych (tak zwanych wozach technicznych wyposażonych w karabiny maszynowe M230) było uzależnionych od czuwaliczki jadalnej, zwanej tutaj khatem. Roślina ta, wyglądem przypominająca nieco rukiew wodną, zawiera pewną ilość amfetaminy. Większość tubylców zaczynała żuć khat około południa, toteż późnym popołudniem byli już pod jej działaniem – czuli się naładowani energią, podenerwowani, zniecierpliwieni, skorzy do czynów. Wieczorem z kolei miłośnicy khatu padali wykończeni. Zatem dzisiejsza misja odbywała się w najgorszym możliwym miejscu w Mogadiszu i w najgorszym możliwym czasie31.

Mimo to szansa schwytania dwóch najważniejszych ludzi Aidida za jednym zamachem była zbyt kusząca, by ją zmarnować. Trzy poprzednie akcje poszły gładko. Ryzyko było wpisane w ten zawód. W końcu odwagi im nie brakowało, to dzięki niej się tu znaleźli.

Somalijczycy do tej pory byli świadkami sześciu wypadów, zatem mniej więcej wiedzieli, czego się spodziewać. Mimo to grupa operacyjna dołożyła wszelkich starań, by utrzymać tubylców w niepewności. Trzy razy dziennie, bez względu na to, czy mieli przeprowadzić akcję, czy nie, Garrison pakował ludzi do helikopterów i wysyłał nad miasto. Na początku rangersi uwielbiali te podniebne przejażdżki, podczas których, wciśnięci w fotele na tyłach black hawków, wyobrażali sobie, że walczą o życie. Posiadający niezwykłe zdolności Nocni Łowcy nurkowali nisko i szybko, a skręcali tak ostro, że lecący z nimi rangersi czuli się, jakby ich narządy wewnętrzne przesuwały się na jedną stronę ciała. Nieraz przemykali nad ulicą tuż poniżej linii dachów. Wówczas po obu stronach drogi było widać sylwetki ludzi majaczące za chmurą pyłu. Już za moment podrywali się kilkaset metrów w górę tylko po to, by z wrzaskiem pomknąć znowu w dół. Kapral Jamie Smith napisał do rodziny w Long Valley w stanie New Jersey, że loty te były „jak jazda ogromną kolejką górską w wesołym miasteczku!”. Jednak po jakimś czasie nawet one spowszedniały.

Garrison był ostrożny i starał się różnicować taktykę. Zazwyczaj nadlatywali helikopterami i wracali w pojazdach, ale czasem nadjeżdżali samochodami, by wrócić w śmigłowcach, czasem zarówno nadlatywali, jak i oddalali się w helikopterach. Schemat się zmieniał. Poza tym, co najważniejsze, oddziały były naprawdę dobre: doświadczone i świetnie wyszkolone.

Wiele razy byli już o włos od pojmania Aidida, ale nie udało się. Niemniej schwytanie go nie było ich jedynym celem. Podczas sześciu poprzednich misji zaszczepili strach w ludziach kacyka, a w ostatnim czasie zaczęli wyłapywać jego najważniejszych popleczników. Garrison uważał, że radzili sobie świetnie i nie zważał na doniesienia w prasie, kiedy to jego żołnierzy nazwano partaczami. Gdy przez nieuwagę na jednej z pierwszych misji aresztowali grupę pracowników ONZ („pracownicy” zostali przyłapani w zakazanej strefie z towarami zakupionymi na czarnym rynku), gazety ochrzciły ich mianem Keystone Kops, nawiązując do popularnego niegdyś w Stanach serialu o nieudolnych policjantach. Garrison skopiował te artykuły i powiesił w hangarze. To jeszcze bardziej zirytowało chłopaków, ale dla opinii publicznej i urzędników w Waszyngtonie, dla których niezmiernie ważne było to, co mówią w CNN, grupa operacyjna była jedynie bandą frajerów. Zlecono im pozornie łatwe zadanie pojmania somalijskiego hochsztaplera i watażki Mohameda Farraha Aidida lub, gdyby to się miało nie powieść, zlikwidowanie jego organizacji, tymczasem od sześciu tygodni nie odnotowano wyraźnego sukcesu. Waszyngton tracił cierpliwość, a presja stawała się coraz większa32.

Rankiem Garrison rozmyślał o tym w biurze. To było jak próba odbicia podkręconej piłki z przepaską na oczach. Dysponował siłami wystarczającymi, by napaść na budynek – jakikolwiek budynek – w Mogadiszu w zaledwie kilka minut. To nie było pierwsze lepsze wojsko. Byli szybsi, silniejsi, bardziej inteligentni i bardziej doświadczeni niż jakikolwiek żołnierz na świecie.

Wystarczyło wskazać pierwszy budynek, a żołnierze z Delty przejęliby go tak szybko, że źli faceci w środku leżeliby związani, zanim jeszcze rozległby się huk błyskdymek33 i zanim dźwięk wyważonych drzwi przebrzmiałby w ich uszach. Mogli załadować całą tę bandę do ciężarówki czy helikoptera, nim milicja z dzielnicy zdążyłaby naciągnąć spodnie. Do tego byli zdolni ludzie Garrisona. Co więcej, często równocześnie robili kolorowe nagranie całej operacji dla celów szkoleniowych i by się pochwalić po powrocie do Pentagonu. Nie mogli jednak przystąpić do działania dopóty, dopóki informatorzy w mieście nie wskażą im tego cholernego budynku.

Przez trzy noce z rzędu szykowali się do ataku na dom, w którym podobno miał pojawić się Aidid, o czym donosili szpiedzy generała. Za każdym razem nie udawało się go znaleźć.

Garrison od pierwszego dnia wiedział, że będzie miał problem z wywiadem. Pierwotny plan przewidywał współpracę z odważnym szpiegiem, Somalijczykiem, który miał dobre kontakty i stał na czele tutejszej siatki operacyjnej CIA. Jego zadaniem było wręczenie Aididowi eleganckiej, ręcznie wykonanej laski z ukrytym nadajnikiem w środku. Plan wydawał się idealny, lecz w pierwszy dzień po przybyciu na miejsce Garrison dowiedział się od dowódcy swoich ludzi, podpułkownika Dave’a McKnighta, że ich najważniejszy informator strzelił sobie w głowę podczas gry w rosyjską ruletkę – durnej zabawy, popularnej wśród ludzi, którzy zbyt długo wiedli niebezpieczne życie.

– Nie zabił się – relacjonował McKnight. – Ale jesteśmy udupieni.

Współpraca z miejscowymi miała wady.

Mało kto wiedział o tym lepiej niż Garrison, który stanowił żywy obraz wojskowego twardziela. Miał siwe, krótko ostrzyżone włosy, nosił kamuflaż pustynny i ciężkie buty wojskowe, w przewieszonej przez ramię kaburze trzymał pistolet M9, a w kąciku ust nieodłączne cygaro. Wojował od prawie trzydziestu lat, mimo to był jednym z najmniej znanych ważnych oficerów armii amerykańskiej. Przeprowadzał tajne operacje na całym świecie; w Azji, na Bliskim Wschodzie, w Afryce, Ameryce Środkowej i Południowej, na Karaibach. Wszystkie misje miały wspólną cechę – ich powodzenie zależało od współpracy z miejscową ludnością.

Ponadto odpowiedzialny za misję dowódca musiał twardo stąpać po ziemi. Generał był niepoprawnym cynikiem. Wykonywał swoje obowiązki i nie oczekiwał wiele. Jednak dla swoich ludzi był wymagający. Jego szorstka bezpośredniość pasowała do oficera, który rozpoczął karierę jako prosty szeregowiec, a nie jako absolwent akademii wojskowej. Dwukrotnie służył w Wietnamie, angażując się tam w realizację brutalnego, okrytego złą sławą programu Feniks, w którego ramach zlokalizowano i zabito wioskowych przywódców Wietkongu34. Przeżycie to mogłoby sprowadzić na ziemię każdego idealistę. Garrison awansował do stopnia generała dywizji bez potrzeby uczestniczenia w życiu politycznym, w którym należało używać wdzięcznych eufemizmów i częstych niedomówień. Jako szczery realista, unikał przepychu i pretensjonalności, które towarzyszyły życiu wojskowych wyższego szczebla. Nieodłącznym elementem żołnierki była walka – zabijanie tych, którzy mogą zabić ciebie. Tu liczyła się umiejętność użycia siły i podstępu w niebezpiecznym świecie. Wojaczka to także życie w brudzie, sranie w lesie, spartańskie warunki, liczne trudności i śmiertelne ryzyko. Krótko mówiąc, paskudna robota. Mimo to niektórzy ją lubili, a nawet poświęcili jej życie. Garrison był jednym z nich. Skwapliwie przyjmował jej okrucieństwo. Mógłby powiedzieć: „Ten człowiek musi umrzeć”. Tak po prostu. Niektórzy ludzie musieli umrzeć. Takie były prawa tego świata. Nic nie cieszyło Garrisona bardziej niż dobrze przeprowadzony atak, a jeśli robiło się zbyt gorąco i trzeba było pokazać, kto tu rządzi, wówczas należało rozpętać piekło. Po co ktoś miałby być żołnierzem, jeśli nie cieszyłaby go burząca krew w żyłach, zacięta strzelanina? Jego cieszyła, był fachowcem.

Wzbudzał lojalność i przywiązanie dzięki temu, że potrafił żartować z samego siebie. Gdy snuł jakąś historię – a był wspaniałym gawędziarzem – w puencie często stawiał się w pozycji ofiary. Uwielbiał opowiadać o tym, jak dołożył starań, by wynająć kapelę rockową (wykładając pięć tysięcy dolarów z własnej kieszeni), która miała zapewnić rozrywkę jego podwładnym podczas kilkumiesięcznej misji pokojowej na pustyni Synaj, po czym jakiś nieświadomy sytuacji żołnierz wesoło oznajmił mu, że kapela jest „do dupy”. Po opowiedzeniu puenty przesuwał koniec cygara do drugiego kącika ust i uśmiechał się z zażenowaniem. Potrafił żartować z własnych ambicji, co nie było częste w armii. „Jeśli będziecie powtarzać te bzdury – mawiał do swoich oficerów – jak mam kiedykolwiek zostać generałem?”. Wspinając się po szczeblach kariery prowadzącej do JSOC (Połączonego Dowództwa Operacji Specjalnych), przez pewien czas piastował stanowisko dowódcy w Delcie. Kiedy w połowie lat osiemdziesiątych przybył do Bragg jako świeżo awansowany pułkownik, jego wygląd, a dokładniej krótko ostrzyżone włos, wzbudziły podejrzliwość i pogardę wśród chłopaków z Delty, którzy nosili typowe dla cywilów fryzury z włosami podciętymi poniżej uszu, zarost, a nawet bokobrody. Jednak niedługo po objęciu nowego stanowiska Garrison uratował im tyłki. Kilku tajnych „superżołnierzy” zostało przyłapanych na dorabianiu sobie na boku. Pobierali środki finansowe na tajne, międzynarodowe misje zarówno od armii, jak i Departamentu Stanu. W wyniku skandalu cała jednostka mogła zostać rozwiązana, zwłaszcza że i tak wielu starszych oficerów z tradycyjnych oddziałów nią gardziło. Nowy pułkownik z „jeżem” na głowie mógłby zyskać kilka punktów i zwiększyć szanse na awans, publicznie wyrażając oburzenie i wyrzucając winnych. Zamiast tego Garrison położył na szali swoją karierę, stając w obronie jednostki i nakładając karę jedynie na osoby, które dopuściły się największych nadużyć. Wybiegiem tym uratował skórę wielu fachowcom, a jego ludzie nie zapomnieli mu tego. Z czasem jego niefrasobliwy, teksański styl bycia oraz subtelna pewność siebie udzieliły się całej jednostce. Zdarzało się, że chłopcy z przedmieść New Jersey po kilku tygodniach w Delcie zaczynali nosić buty ze spiczastymi czubkami, żuli tytoń i przeciągali głoski jak kowboje.

Garrison przebywał w centrum operacyjnym od pięciu tygodni. Większość czasu spędzał w małym prywatnym biurze obok pokoju operacyjnego, gdzie mógł wyciągnąć długie nogi, oprzeć wysokie buty o blat biurka i odizolować się od wszelkiego hałasu. W przypadku takiej akcji jak ta hałas był jednym z największych problemów. Trudno było odróżnić ważne sygnały od innych dźwięków. W pokoju generała nie było żadnych rzeczy związanych z życiem prywatnym, takich jak zdjęcia rodzinne czy pamiątki. W każdej chwili mógł opuścić budynek i nie pozostawić po sobie żadnych śladów.

Mieli wykonać robotę i zniknąć. Do tego czasu musieli pracować dwadzieścia cztery godziny na dobę. Za budynkiem stała przyczepa, w której generał co jakiś czas robił sobie mniej więcej pięciogodzinną drzemkę. Poza tym większość czasu spędzał na stanowisku dowodzenia – opanowany i gotowy na atak.

Tak też było poprzedniej nocy. Najpierw otrzymali informację, że Aidid, którego kryptonim brzmiał „Miś Yogi”, jest w dzielnicy nazywanej Morzem Czarnym, na terenie zamkniętym należącym do Sheika Adena Adery. Miejscowy szpieg usłyszał o tym od pracującego tam służącego. Zatem kamery z oriona, starego, dużego samolotu szpiegowskiego z napędem śmigłowym, który niemal bezustannie krążył wysoko nad Mogadiszu, zrobiły zbliżenie obszaru, a niewielkie śmigłowce zwiadowcze wzbiły się nad miasto. Żołnierze założyli na siebie cały sprzęt. Teren Adena Adery był jednym z zaplanowanych wcześniej celów, zatem mobilizacja nie zajęła dużo czasu. Niemniej mogli przystąpić do akcji dopiero wtedy, gdy otrzymają potwierdzenie od informatorów. Tak zadecydował Garrison. Zaliczyli już za dużo kompromitujących wpadek. Generał chciał, by przed rozpoczęciem akcji dwaj somalijscy szpiedzy, którzy wejdą do dzielnicy, rzeczywiście zobaczyli Aidida. Wówczas mieli zostawić przy odpowiednim budynku lampę stroboskopową emitującą światło podczerwone. Udało im się dotrzeć w to miejsce, ale opuścili je, nie wypełniwszy żadnego z zadań. Tłumaczyli później, że było tam aż czterdziestu strażników, więcej niż zwykle. Upierali się, że Aidid znajdował się w okolicy, zatem rangersi powinni zacząć działać. Garrison nalegał, by jeden z nich wrócił tam ze światłem podczerwonym, znalazł pieprzonego Misia Yogi i zaznaczył to cholerne miejsce. Dopiero teraz powiedzieli, że nie mogą wrócić. Minęła już godzina dwudziesta pierwsza, było ciemno, a bramy zamknięto na noc. Strażnicy zażądaliby hasła, którego szpiedzy nie znali.

Najwyraźniej mieli pecha. Garrison niechętnie odwołał kolejną misję. Piloci zatrzymali silniki helikopterów, a żołnierze zdjęli z siebie sprzęt i wrócili do łóżek.

Wówczas pojawiły się nowe wieści. Ci sami somalijscy szpiedzy donieśli, że Aidid opuścił zamknięty teren w konwoju składającym się z trzech pojazdów z wyłączonymi światłami, które jechały na zachód w stronę hotelu Olympic. Jeden z informatorów śledził konwój, ale niestety stracił go z oczu, kiedy pojazdy skręciły na północ, w stronę ulicy October 21st Road. Informacja wydawała się ważna, jednak dwa śmigłowce OH-58, które nadal krążyły nad miastem, nic nie zauważyły. Dzięki kamerom z noktowizorem obserwowany teren widać było prawie tak wyraźnie, jak w biały dzień, z tą różnicą, że słoneczne światło zastąpiła zielona poświata. Niestety ani załoga helikopterów, ani ludzie przed ekranami w centrum operacyjnym niczego nie dostrzegli!

„W rezultacie można było odczuć zniechęcenie w [miejscowej siatce szpiegowskiej] oraz w grupie operacyjnej” – napisał odręcznie tego ranka Garrison, siedząc przy biurku w centrum operacyjnym. W ten sposób dał upust frustracji, która narastała w nim przez ostatnie czterdzieści trzy dni. Notatka była zaadresowana do generała piechoty morskiej Josepha Hoara, jego dowódcy w CENTCOM-ie35.

„Zasadniczo członkowie [miejscowej siatki szpiegowskiej] zdają się wierzyć, że raport z drugiej ręki, od osoby, która nie jest członkiem grupy operacyjnej, powinien wystarczyć. Ja tak nie uważam. Ponadto jeśli informacja pochodząca z [miejscowej siatki szpiegowskiej] nie jest zgodna z tym, co widzi załoga naszych helikopterów (obraz rejestrowany przez śmigłowce widzimy w centrum operacyjnym), oczywiste jest, że podejmując decyzję, biorę pod uwagę przede wszystkim to, co widzę, a nie relacje informatorów. Wydarzenia podobne do tych z poprzedniej nocy, kiedy to Zespół 2 utrzymywał, że Aidid właśnie opuścił zamknięty teren w konwoju składającym się z trzech pojazdów, podczas gdy żaden z nas tych pojazdów nie widział, nie wpływają dobrze na nasze morale”.

Zbyt wiele razy znaleźli się o włos od porażki. Okresy bezczynności pomiędzy akcjami nazbyt się wydłużały. W ciągu sześciu tygodni wypełnili tylko sześć misji, przy czym większość z nich nie była spektakularnym sukcesem. Po pierwszym ataku, kiedy aresztowali dziewięciu pracowników ONZ w Lig Ligato, urzędnicy w Waszyngtonie rwali włosy z głowy. Przewodniczący Kolegium Szefów Połączonych Sztabów Colin Powell powiedział później: „Szlag mnie trafił”. Stany Zjednoczone wystosowały publiczne przeprosiny, a pojmanych bezzwłocznie zwolniono.

Grupa szturmowa 14 września zaatakowała dom, który okazał się siedzibą Ahmena Jilao – somalijskiego generała, bliskiego sprzymierzeńca ONZ oraz człowieka przygotowywanego do roli dowódcy planowanych somalijskich sił policyjnych. Zniecierpliwieni żołnierze chcieli w końcu kogoś zaatakować. Kogokolwiek. Wystarczył więc jeden impuls, by sprowokować ich od ataku. Kiedy jeden z rangersów zgłosił, że widział Aidida w konwoju pojazdów przed ambasadą Włoch, zmobilizowano oddział szturmowy, który aresztował nieźle wystraszonego generała Jilao oraz trzydziestu ośmiu towarzyszących mu ludzi. Znów trzeba było przepraszać. Wszyscy „podejrzani” zostali zwolnieni. W depeszy do urzędników w Waszyngtonie, zawierającej szczegóły tego niefortunnego posunięcia, amerykański delegat Robert Gosende napisał: „Liczymy się ze szkodami, jakie powstały w zaatakowanych budynkach (…). Generał Jilao otrzymał przeprosiny od wszystkich zainteresowanych osób. Nie wiemy, czy osobą, którą mylnie uznano za generała Aidida, był generał Jilao. Trudno byłoby pomylić te dwie osoby. Jilao ma dużo jaśniejszą cerę. Aidid jest szczupły i posiada ostre, podobne do semickich rysy twarzy. Jilao jest raczej przy kości i ma okrągłą twarz (…). Martwimy się, czy informacja o tym wydarzeniu nie przedostanie się do prasy”.

Informacja nie znalazła się w mediach, ale w osobom z oficjalnych kręgów grupa zadaniowa znów przypominała nieudolnych policjantów z filmu „Keystone Kops”. Nie miało znaczenia, że każda z tych misji, choć piekielnie trudna i niebezpieczna, została mistrzowsko zrealizowana. Ponadto nikt nie został poważnie ranny. Nie doceniono też, że podczas ostatniego wypadu schwytali Osmana Atto, człowieka ze ścisłego kręgu najbliższych współpracowników Aidida, czuwającego nad finansami watażki. Ludzie z Waszyngtonu niecierpliwili się. Kongres chciał, by żołnierze wrócili do domów, a administracja Clintona zamierzała zdjąć Aidida z piedestału i pozbawić go roli człowieka dyktującego warunki w Somalii. Z sierpnia zrobił się wrzesień, po wrześniu przyszedł październik. Każdy kolejny dzień zwłoki oznaczał coraz większe zniecierpliwienie Amerykanów i reszty świata. Wszyscy czekali na obalenie sprawiającego kłopoty watażki z Mogadiszu, człowieka, którego Madeleine K. Albright, ambasador Stanów Zjednoczonych przy ONZ, nazwała „zbirem”.

Garrison nie mógł pozwolić sobie na kolejne błędy, nawet jeśli ostrożność miała oznaczać zmarnowanie okazji. Wiedział, że zwierzchnicy, a nawet niektórzy z jego ludzi, zarzucali mu niepewność dotyczącą organizacji kolejnych misji. Jednak czego można było się spodziewać przy tak zawodnej siatce wywiadowczej?

„Przed wyruszeniem na akcję z reguły muszą być spełnione następujące warunki: [członek miejscowej siatki szpiegowskiej] informuje, że zauważył Aidida lub jego adiutantów, następnie zdjęcie zrobione z naszego helikoptera podczas wstępnego rozpoznania potwierdza doniesienie szpiega, przy czym raport informatora jest nadal aktualny”, napisał Garrison w notatce do Hoara. „Nie ma takiego miejsca w Mogadiszu, gdzie moglibyśmy nie odnieść zwycięstwa w walce. Jednak jest mnóstwo takich, gdzie możemy pójść tylko po to, by się ośmieszyć”36.

Tymczasem dzisiaj rano, niczym manna z nieba, przyszła wiadomość, że twarde warunki generała zostały spełnione.

W każdy niedzielny poranek członkowie klanu Habr Gidr gromadzili się na drodze Via Lenin, gdzie obrzucali obelgami żołnierzy ONZ i ich amerykańskich goryli. Wśród najważniejszych mówców był dziś Omar Salad, jeden z głównych doradców politycznych Aidida. Członkowie klanu nie zorientowali się jeszcze, że rangersi chcieli schwytać wszystkich najważniejszych członków gangu Aidida, Salad więc nawet nie próbował się ukrywać.

Był jednym z ludzi określanych przez ONZ jako „osobistości najwyższego szczebla”. Po zebraniu widziano, jak jego biała toyota land cruiser oraz kilka innych samochodów odjeżdżają na północ, w stronę targowiska w dzielnicy Bakara. Zaobserwowano, że Salad wchodzi do domu położonego przecznicę na północ od hotelu Olympic. Około trzynastej trzydzieści informację tę potwierdził somalijski szpieg, który połączył się przez radio i doniósł, że Salad spotkał się z Abdim „Qeybdidem” Hassanem Awale, rzekomym ministrem spraw wewnętrznych Aidida. Dwa główne cele! Być może Aidid też tam był, ale – jak zwykle – nikt tak naprawdę go nie widział.

Wysoko w górze orion skierował kamery na okolicę, a śmigłowce rozpoznawcze poleciały nad miasto, nad Morze Czarne, aby obserwować tę samą drogę. Na ekranach telewizyjnych w centrum operacyjnym pojawił się obraz przedstawiający tłum ludzi oraz dużą liczbę samochodów – typowe niedzielne popołudnie na targowisku.

Aby dokładnie oznaczyć miejsce spotkania Salada z Qeybdidem, somalijski informator miał przyjechać przed hotel małym srebrnym sedanem z czerwonymi pasami na drzwiach, a następnie wysiąść i podnieść maskę, udając, że sprawdza, czy wszystko w porządku z silnikiem. Dzięki temu kamery z helikopterów mogłyby go uchwycić. Wówczas miał pojechać na północ i zatrzymać się dokładnie przed domem, gdzie naradzali się przywódcy klanu. Informator wypełnił wszystkie polecenia, lecz manewr z maską wykonał tak szybko, że helikoptery nie zdążyły go uchwycić.

Kazano mu powtórzyć wszystko jeszcze raz. Tym razem miał pojechać prosto pod budynek, w którym trwało spotkanie, wysiąść i otworzyć maskę samochodu. Garrison i jego ludzie oglądali ten krótki spektakl na ekranach. Kamery z helikopterów przekazały wyraźny, kolorowy obraz tego, co działo się na zatłoczonej ulicy. Samochód szpiega wjechał w kadr, poruszając się na północ Hawlwadig Road. Zatrzymał się przed budynkiem obok hotelu. Z auta wysiadł mężczyzna i otworzył maskę. Nie mogło być mowy o pomyłce co do miejsca.

Wieść szybko dotarła do hangaru, rangersi i komandosi Delty zaczęli więc przygotowywać sprzęt. Dowódcy oddziałów spotkali się, by przy użyciu aktualnych fotomap przekazanych przez śmigłowce rozpoznawcze opracować atak. Planowali dokładny przebieg szturmu na budynek oraz miejsca pozycji blokujących rangersów. Kopie planu wręczono każdemu dowódcy grup desantowych, a załogi helikopterów przygotowywały się do wylotu. Garrison miał właśnie rozpocząć akcję, gdy działania zostały wstrzymane.

Szpieg zatrzymał samochód tylko na chwilę. Był na właściwej ulicy, ale stchórzył. Zdenerwowany faktem, że zbliża się do domu, w którym przebywają przywódcy klanu, zatrzymał auto na początku ulicy i tam otworzył maskę. Mało brakowało, a pomimo żmudnych przygotowań Garrisona zaatakowaliby niewłaściwy budynek.

Dowódcy pospieszyli do centrum operacyjnego w celu przegrupowania się. Informator, który miał przymocowany do nogi nadajnik radiowy, został poinstruowany, by objechać cały kwartał, wrócić w to samo miejsce i tym razem stanąć przed właściwym budynkiem. Obserwowali na ekranach samochód po raz kolejny wjeżdżający na Hawlwadig Road. Tym razem minął on hotel Olympic i zatrzymał się przecznicę dalej na północ, po drugiej stronie ulicy. To był ten sam budynek, do którego wchodził Salad widziany wcześniej ze śmigłowców rozpoznawczych.

Była trzecia po południu. Ludzie Garrisona poinformowali generała broni Thomasa Montgomery’ego, zastępcę dowódcy sił ONZ w Somalii (bezpośredniego dowódcę pododdziału szybkiego reagowania należącego do 10. Dywizji Górskiej), że są gotowi do akcji. Wówczas Garrison musiał upewnić się, czy w pobliżu nie znajdują się przedstawiciele misji humanitarnych ONZ lub organizacji charytatywnych (organizacji pozarządowych, NGO) – tego rodzaju zabezpieczenie wprowadzono po pomyłce związanej z aresztowaniem pracowników ONZ podczas ataku na Lig Ligato. Wszystkie samoloty otrzymały zakaz poruszania się w strefie nad celem. Dowódcy 10. Dywizji Górskiej dostali rozkaz, by trzymać ludzi w gotowości. Wywiad zaczął zagłuszać sygnały wszelkich nadajników radiowych i telefonów komórkowych – w Mogadiszu nie istniała stacjonarna sieć telefoniczna.

W ostatniej chwili generał wydał rozkaz, by śmigłowce Little Bird wyposażyć w rakiety37. Skłonił go do tego porucznik Jim Lechner, oficer wsparcia ogniowego kompanii rangersów. Lechner wiedział, że jeśli sytuacja na ziemi się skomplikuje, rakiety mogą okazać się bardzo przydatne – na każdym dwójnogu znajdującym się na śmigłowcach AH-6 umieszczono sześć pocisków.

Podczas szybkich przygotowań Lechner po raz kolejny zapytał:

– Bierzemy dziś rakiety?

Garrison odpowiedział:

– „Zrozumiałem”38.

4

Ali Hassan Mohamed podbiegł do drzwi wejściowych sklepu z hamburgerami i słodyczami należącego do jego ojca, kiedy śmigłowce obniżyły lot i rozpoczęła się strzelanina. Był studentem, wysokim, szczupłym nastolatkiem z wydatnymi kośćmi policzkowymi i rzadką kozią bródką. W godzinach przedpołudniowych studiował język angielski i biznes, popołudniami pracował w sklepie, który znajdował się w górnym odcinku ulicy niedaleko hotelu Olympic. Drzwi wejściowe prowadziły na Hawlwadig Road, po przeciwnej stronie skrzyżowania znajdował się dom Hobdurahmana Yusefa Gallego, który najwyraźniej zaatakowali rangersi.

Ali wyjrzał przez szparę w drzwiach i zobaczył żołnierzy zjeżdżających po linach na ulicę, która biegła na zachód od Hawlwadig Road. Jego sklep stał u zbiegu tych dwóch ulic, tuż obok bramy do rodzinnego domu. Kiedy stopy Amerykanów dotknęły ziemi, zaczęli strzelać do wszystkiego, co się rusza. Kilku Somalijczyków oddawało strzały w ich kierunku. Żołnierze ci różnili się od tych, którzy przyjeżdżali, by nakarmić głodujących. To byli rangersi, okrutni ludzie w kamizelkach kuloodpornych, obładowani zapasową bronią i amunicją noszonymi na klatce piersiowej. Jeśli pojawiali się nocą, mieli pomalowane twarze, by wyglądać jeszcze groźniej. Mniej więcej dwie przecznice dalej w górę Hawlwadig Road, na lewo od Alego, kolejna grupa rangersów toczyła zaciętą bitwę. Dwóch z nich odciągało na bok drogi żołnierza, który najprawdopodobniej był martwy.

Rangersi z przeciwnej strony ulicy wbiegli na jedno z podwórzy i zaczęli strzelać. Jednocześnie jeden ze śmigłowców obniżył lot i puścił długą serię z broni pokładowej, która zmiotła tę część ulicy, przy której stał dom Alego. Jego młodszy brat, piętnastoletni Abdulahi Hassan Mohamed, padł martwy tuż przy bramie. Wokół jego głowy pojawiła się kałuża krwi. Ali widział całe zdarzenie. Następnie rangersi z podwórza przecięli Hawlwadig Road i pobiegli w stronę domu Hobdurahmana Yusefa Gallego, gdzie zgromadziła się już większość pozostałych żołnierzy.

Ali pobiegł przed siebie. Zatrzymał się na moment przy ciele brata, którego roztrzaskana głowa przypominała rozbity o ziemię melon, po czym co sił w nogach popędził w lewo, w dół ulicy, w kierunku przeciwnym niż dom atakowany przez rangersów, skręcił w lewo, za hotel Olympic. Na ulicach zapanował chaos. Ludzie bezładnie biegali wokół trupów ludzi i ścierwa zwierząt. Niektórzy kierowali się na miejsce, gdzie toczyła się walka, inni uciekali w drugą stronę. Ali dostrzegł nagą kobietę, która biegła, krzycząc i wymachując rękoma. Wszystko to jednak zagłuszał rumor śmigłowców i ciągły odgłos wystrzałów.

Na ulicach pojawiła się milicja Aidida nawołująca mieszkańców przez megafony: Kasoobaxa guryaba oo iska celsa cadowga! („Wyjdźcie na ulicę i brońcie swoich domów!”).

Ali nie był typem wojownika. Różnił się od mooryan, uzbrojonych ludzi, którzy za zapłatę w postaci ryżu i khatu wstępowali w szeregi prywatnych armii bogaczy. Był tylko studentem i sprzedawcą na pół etatu, który dołączył do sąsiedzkiej milicji, by chronić okoliczne sklepy przed mooryan. Ale dzisiaj rangersi zaatakowali jego dzielnicę i zabili mu brata. Wściekły i przerażony przebiegł ulicę za hotelem, skręcił w lewo, przeciął Hawlwadig Road i wpadł do domu przyjaciela Ahmeda, gdzie schował swój karabinek AK-47. Chwycił broń i zwołał kilku przyjaciół. Razem pobiegli pogrążoną w chaosie ulicą za hotel Olympic. Ali opowiedział im o śmierci brata, a następnie poprowadził w stronę swojego domu i sklepu. Pałał żądzą zemsty.

Ukryci za ścianą hotelu oddali pierwsze strzały w stronę rangersów na rogu. Następnie przemieścili się na północ, chowając się za samochodami i budynkami. Ali co chwila wyskakiwał, by wypuścić grad kul w stronę rangersów, po czym natychmiast chował się. Strzelali na zmianę. Czasami wystawiali lufy za róg i naciskali spust, nie patrząc w stronę celu. Żaden z nich nie miał bitewnego doświadczenia.

Rangersi strzelali celniej. Przyjaciel Alego, Adan Warsawe, wychylił się, by oddać strzał, i wtedy oberwał od rangersa kulę w brzuch. Ali i inny przyjaciel, nie bacząc na ostrzał, przeciągnęli rannego w bezpieczne miejsce, zostawiając za sobą krwawy ślad. Adan wyglądał, jakby znajdował się na granicy życia i śmierci.

Ali pobiegł w stronę następnej ulicy, zostawiając Adana z dwojgiem przyjaciół. Zastrzeli rangersa lub zginie, usiłując to zrobić. Kim są ci Amerykanie, którzy zasypują miasto Alego gradem kul, siejąc śmierć i zniszczenie? Dlaczego to robią?39

5

Po sprawdzeniu magazynu przy Hawlwadig Road sierżant Paul Howe wraz z trzema żołnierzami z Delty minął róg ulicy i wszedł do atakowanego budynku przez drzwi od podwórza, po południowej stronie. Wszystkie pozostałe grupy szturmowe były już w środku. Zespół dowodzony przez kumpla Howe’a, Matta Riersona, zdążył już schwytać na parterze dwudziestu czterech Somalijczyków, a wśród nich dwie grube ryby: Omara Salada, cel dzisiejszej misji, oraz Mohameda Hassana Awalego, głównego rzecznika Aidida (a nie Abdi „Qeybdida” Hassana Awalego, jak informowali wcześniej szpiedzy. Niemniej był to przywódca klanowy o tej samej randze).

Pojmani leżeli posłusznie twarzą do ziemi, a zespół Riersona krępował im nadgarstki plastikowymi kajdankami.

Howe zapytał sierżanta Mike’a Foremana, czy ktoś był już na górze.

– Jeszcze nie – odpowiedział Foreman.

Zatem Howe zabrał czterech ludzi na pierwsze piętro.

Jak na somalijskie standardy dom był duży. Przypominał inne budynki w okolicy; pobielane wapnem ściany z pustaków, okna bez szyb. Kiedy stali na szczycie schodów, Howe krzyknął do jednego z żołnierzy, aby rzucił błyskdymkę do pierwszego z pomieszczeń. Gdy granat wybuchł, komandosi wpadli do środka. Tak jak uczono ich na szkoleniu, każdy ubezpieczał inną pozycję ogniową. Wewnątrz znaleźli tylko rzucony na podłogę materac. Kiedy krążyli po pokoju, seria z karabinu maszynowego uderzyła o sufit i ściany, mijając o włos ludzi Howe’a. Wszyscy padli na podłogę. Pociski, które wpadły przez okno po południowo-wschodniej stronie, najwyraźniej pochodziły od rangersów znajdujących się na pozycji blokującej, nieco poniżej linii okna. Któryś z młodych na zewnątrz prawdopodobnie dostrzegł sylwetki ludzi poruszających się w budynku
i zaczął strzelać. Najwyraźniej niektórzy nie wiedzieli, który budynek stanowił dzisiaj cel ataku.

Właśnie tego obawiał się Howe. To miała być elitarna piechota armii? Rangersi go rozczarowali. Mimo szumu wokół jednostki widział w nich tylko młodszych, kiepsko wytrenowanych i potencjalnie niebezpiecznych podczas walki żołnierzy, którzy używali bzdurnego zawołania Hoo-ah. Niektórzy z nich niedawno skończyli ogólniak! Podczas treningu odnosił wrażenie, że mają zwyczaj gapić się na niego i jego ludzi, zamiast skoncentrować się na własnych, równie ważnych zadaniach.

Tymczasem to zadanie wymagało poświęceń. Trzeba dać z siebie wszystko, a nawet więcej, ponieważ ceną za błąd często była śmierć. Oto dlaczego Howe i pozostali operatorzy Delty kochali tę pracę. Wyróżniała ich spośród innych. Wojna niewątpliwie była zła, jednak właśnie poprzez wojnę załatwiano sprawy w większości miejsc na naszej planecie. Cywilizowane państwa znały pokojowe sposoby na rozstrzygnięcie sporów, ale by proponowane przez nich rozwiązania zostały wprowadzone w życie, każda zainteresowana strona musiała pójść na ustępstwa. Tutaj, w surowym Trzecim Świecie ludzie nie nauczyli się stosowania kompromisów, a przynajmniej nie nauczą się dopóty, dopóki nie zostanie przelane morze krwi. Zwycięstwo należało do tych, którzy chcieli walczyć i byli gotowi na śmierć. Intelektualiści mogli snuć teorie, ale w prawdziwym świecie władzę wciąż dyktowały lufy karabinu. Jeśli głodujące tłumy Somalijczyków miały dostać jedzenie, należało zmniejszyć wpływy takich ludzi jak Aidid, którym głód był na rękę. Można kierować się sercem i współczuciem, wysyłać ludzi „czyniących dobro”, złożyć ręce, modlić się, śpiewać pieśni i wznosić modły do wielkich tego świata, CNN i BBC, ale jedynym sposobem, by nakarmić dzieci, było pokazanie przewagi, pojawienie się z jeszcze większą liczbą broni. W tym prawdziwym świecie nikt nie miał lepszego uzbrojenia niż Amerykanie. Jeśli szczytne ideały miały się ziścić, potrzeba było mężczyzn, którzy będą potrafili do tego doprowadzić. I żołnierze Delty to potrafili. Działali w ukryciu. Nigdy nie wymawiali słowa „Delta”. Kiedy ktoś chciał coś powiedzieć o komandosach Delty, mówił „operatorzy” lub „budzący postrach D”. Podziwiający operatorów rangersi nazywali ich chłopakami z Delty. Utrzymanie tajemnicy lub przynajmniej zachowanie jej pozorów było ich głównym celem. Pozwalała marzycielom i politykom upiec dwie pieczenie na jednym ogniu. Mogli pozostać na scenie, gdy cała brudna robota była prowadzona za kulisami. Kiedy terrorysta z Trzeciego Świata lub kolumbijski król narkotykowy musiał umrzeć, po czym nagle pojawiała się informacja o jego śmierci, wszyscy mówili o szczęśliwym zbiegu okoliczności! Tymczasem czarni komandosi pozostawali się w cieniu. Gdyby ktoś ich zapytał, jak to zrobili, udawaliby, że nie wiedzą, o co chodzi. Oni nie istnieli, jasne? Ci szlachetni, bezgłośni i niewidzialni żołnierze wykonywali najważniejszą pracę dla Stanów Zjednoczonych, ale nie szukali uznania, sławy czy majątku. Byli współczesnymi rycerzami.

Howe nie skrywał pogardy dla niższych formacji, a nawet całej armii amerykańskiej. Podobnie jak reszta operatorów mógł żyć jak cywil. Kiedy ktoś zapytał komandosa Delty, czym się zajmuje, ten mówił, że jest cywilem. Mimo to rozpoznanie w Fort Bragg ludzi należących do oddziału nie było trudne. Opaleni faceci z naprężonymi bicepsami, szyjami szerokimi jak hydrant przeciwpożarowy i ogromnymi zegarkami Casio kręcili się po barach w okolicach Bragg. Przesiadywali tam, żując tytoń. Zapytani o zawód z reguły odpowiadali, że pracują jako programiści komputerowi w wojskowej agencji kontraktowej. Zwracając się do kolegów, używali ksywek, unikali salutowania i innych zachowań typowych dla żołnierzy. Oficerowie w Delcie traktowali niższych rangą jak równych sobie. Wizytówką jednostki była pogarda dla hierarchii wojskowej. Oni wykraczali poza system stopni. Nosili dłuższe włosy niż żołnierze w tradycyjnych jednostkach. Podczas niektórych misji musieli wyglądać na cywilów, co ułatwiały zwyczajnie ostrzyżone włosy. Zarazem normalna fryzura była dla nich powodem do dumy, jedną z dodatkowych korzyści płynących z przynależności do Delty. Komiks narysowany przez jakiegoś żartownisia przedstawiał typowego operatora Delty ubranego jak do walki, z kaburą biodrową, w której zamiast broni znajdowała się suszarka do włosów. Co roku pozowali do oficjalnego zdjęcia wojskowego, na którym musieli wyglądać jak rangersi. Nienawidzili tego. Przed przyjazdem na miejsce, gdzie robiono fotografię, kazano im ostrzyc włosy, w związku z czym jeszcze bardziej wyróżniali się spośród innych, gdyż wygolone boki głów były białe jak brzuch żaby. Mieli więcej wolności osobistej i mogli wykazać własną inicjatywę, co było niespotykane w wojsku, zwłaszcza podczas bitwy. Ceną, jaką za to płacili, było balansowanie na krawędzi życia i śmierci oraz fakt, że oczekiwano od nich rzeczy, których nikt nie wymagał od zwykłych żołnierzy.

Howe krytycznie podchodził do wielu kwestii dotyczących regularnej armii. On i pozostali żołnierze z jego jednostki dawali do zrozumienia dowódcy rangersów, kapitanowi Steele’owi, że gotowość jego ludzi pozostawia wiele do życzenia. Nic to nie dało. Steele miał własne sposoby szkolenia żołnierzy, typowe dla tradycyjnej armii. Howe uważał kapitana za człowieka, którego można było nazwać „picuś-glancuś”. Według niego ten dobrze zbudowany były gracz pierwszej linii w drużynie futbolowej na uniwersytecie Georgii był aroganckim, niekompetentnym bufonem. Howe także ukończył kurs w Szkole Rangersów i nawet zdobył naszywkę rangersa, ale opuścił formację, kiedy przyjęto go do Delty. Jednym z powodów, dla których pogardzał rangersami, było przekonanie, że to intensywny, systematyczny, wieloetapowy trening robi z ludzi dobrych żołnierzy, a nie głupawa postawa macho uosobiona w zawołaniu Hoo-ah. Ze stu dwudziestu ludzi, z którymi rozpoczynał szkolenie w Delcie (stu dwudziestu zmotywowanych, wyjątkowo dobrych żołnierzy), tylko trzynastu przeszło selekcję. Howe miał masywną posturę zaprawionego atlety i bystry analityczny umysł. Wielu rangersów uważało, że ma w sobie coś przerażającego, a jego pogarda dla ich sposobów szkolenia i walki dodawała kolorów relacjom żołnierzy zamieszkujących wspólny hangar.

A teraz obawy Howe’a, który przypuszczał, że złożone z młodzików oddziały wspierające mogą sprawiać im tylko kłopoty, zostały potwierdzone. Strzelali do własnych ludzi! Howe i jego grupa opuścili pomieszczenie z materacem i ruszyli piętro wyżej, na dach po frontowej stronie domu. Okalał go mniej więcej metrowy, betonowy mur z ozdobnymi pionowymi listwami. Kiedy tylko wbiegli na dach, zobaczyli małą, pomarańczową kulę ognia pochodzącą z lufy karabinka AK-47. Ktoś strzelał do nich z dachu domu położonego przecznicę dalej na północ. Dwóch żołnierzy z oddziału Howe’a, którzy zdążyli się już skryć za murem, odpowiedziało snajperowi ogniem.

Ponownie usłyszeli wystrzał z karabinu maszynowego. W otaczającym dach murze pojawiły się dziury grubości palca. Przyczajony Howe i jego ludzie modlili się, by seria nie przeszła przez otwory lub nie odbiła się rykoszetem od zewnętrznej strony budynku. Strzelający oddał w ich kierunku jeszcze kilka długich serii. Po odgłosie i sile rażenia domyślali się, że strzały były oddawane z karabinu maszynowego M249 zwanego też SAW (Squad Automatic Weapon), tym razem od strony rangersów na pozycji blokującej. Ostrzeliwani rangersi stali się nadgorliwi, więc kiedy zobaczyli grupę uzbrojonych ludzi, otworzyli ogień. Howe był wściekły.

Połączył się przez radio z kapitanem Scottem Millerem, dowódcą Delty, który przebywał na dziedzińcu. Polecił mu natychmiast znaleźć Steele’a i powiedzieć, by jego żołnierze przestali strzelać do swoich!40

6

Specjalista John Stebbins pobiegł przed siebie, gdy tylko dotknął stopami ziemi. Jeszcze w bazie, przed wejściem do helikoptera, kapitan Steele poklepał go po ramieniu:

– Stebbins, znasz zasady walki?

– Tak, kapitanie. Znam je.

– Dobra. Słuchaj, będę zjeżdżał na linie bezpośrednio za tobą, więc lepiej się nie guzdraj.

Perspektywa, że wielki tyłek dowódcy obładowanego dziś sprzętem bojowym zwali mu się na głowę, dręczyła Stebbinsa przez całą drogę na miejsce. Po opuszczeniu się w dół natychmiast odskoczył od liny i zderzył się z człowiekiem od M60; obaj upadli. Stebbins leżał tak przez chwilę, czekając, aż unoszący się w powietrzu kurz nieco opadnie. Wtedy zobaczył pozostałych członków jego grupy desantowej przy murze, po swojej prawej stronie.

Czuł zarówno strach, jak i podekscytowanie. Nie mógł pozbyć się uczucia, że to, co się dzieje, jest zbyt piękne, by było prawdziwe. W końcu tu był, weteran w kompanii rangersów w wieku lat dwudziestu sześciu, który przez ostatnie cztery lata usiłował wziąć udział w akcji, zrobić coś ciekawego i ważnego, a teraz, po długim okresie gorączkowych starań, znalazł się na polu walki. Johny Stebbins, specjalista od parzenia kawy
i papierkowej roboty, uczestniczył w wojnie!

Jego szlak do Mogadiszu rozpoczął się w piekarni w rodzinnej miejscowości o nazwie Ithaca w stanie Nowy Jork. Stebbins był niskim, grubym facetem z jasnymi, niebieskimi oczami, blond włosami oraz cerą tak jasną i piegowatą, że nigdy nie pozostał na niej najmniejszy ślad słońca. Tu w stolicy Somalii jego skóra przybrała jasnoróżowy kolor. Ukończył Uniwersytet Świętego Bonawentury, gdzie zdobył dyplom z telekomunikacji, i liczył na to, że będzie pracował jako dziennikarz radiowy. Rzeczywiście przez jakiś czas pracował, za najniższą stawkę, w kilku niewielkich stacjach radiowych w północnej części stanu Nowy Jork. Kiedy jednak otrzymał ofertę pracy na stanowisku kierownika piekarni, proponowana stawka godzinna była wystarczająco wysoka, by zdusić w zarodku jego raczkującą karierę dziennikarską. Zatem wypiekał bajgle i marzył o przygodzie. Slogan reklamy promującej armię „Bądź, kimkolwiek możesz być”, która pojawiała się podczas meczów piłkarskich, bezbłędnie do niego trafiał. Dzięki stypendium programu ROTC41 Stebbins rozpoczął naukę w Szkole Oficerów Rezerwy, ale w armii było już tylu podporuczników, że po ukończeniu nie udało mu się zaciągnąć do czynnej służby. Kiedy w 1990 roku rozpoczęła się operacja Pustynna Burza, pech chciał, że jego kontrakt wygasł. Ale Stebbins uparł się i koniecznie chciał porzucić kuchenny piec, by trafić do piekła. Zapisał się na listę ochotników do służby w Zatoce Perskiej, ale nigdy nie otrzymał odpowiedzi. Potem ożenił się, na świat przyszło dziecko i nagle pensja otrzymywana w sklepie z bajglami przestała wystarczać na pokrycie wszystkich wydatków. Potrzebował ubezpieczenia zdrowotnego. Pragnął przygody. Armia oferowała obie rzeczy. W końcu zaciągnął się jako szeregowy.

– Co chcesz robić w wojsku? – zapytał go poborowy.

Stebbins odpowiedział:

– Chcę skakać ze spadochronem, dużo strzelać i robić zakupy w sklepie dla żołnierzy.

Raz jeszcze przeszedł szkolenie podstawowe – przedtem ukończył je w Szkole Oficerów Rezerwy. Następnie czekał go program indoktrynacyjny rangersów, w którym musiał wziąć udział aż dwukrotnie, ponieważ doznał obrażenia podczas jednego ze skoków pod koniec pierwszego szkolenia. Po ukończeniu szkoły sądził, że teraz będzie skakał ze spadochronu, trenował, zjeżdżał na linie z helikoptera razem z młodszymi chłopakami. Jednak ktoś z dowództwa wypatrzył jego papiery ukończenia szkoły oraz notkę dotyczącą jego umiejętności pisania na maszynie. Przydzielono mu biurko w pokoju szkoleniowym kompanii Bravo. Stebbins został urzędnikiem.

Powiedzieli mu, że to potrwa tylko sześć miesięcy. Utknął tam na dwa lata. Jako „rangers pokoju szkoleniowego” stał się ofiarą wszelkich pokus pracy biurowej. Gdy inni rangersi chodzili po klifach, skakali na spadochronach i próbowali pobić rekord w marszu przez gęste zarośla, stary Stebby siedział za biurkiem, odpalając jednego papierosa od drugiego, jedząc pączki i wlewając w siebie kawę. Był najbardziej namiętnym kawoszem w kompanii. Koledzy często żartowali: „Specjalista Stebbins obleje wroga gorącą kawą”. Kiedy kompania miała zostać wysłana do Somalii, nikt nie był zdziwiony, że brachu Stebby będzie jednym z tych, którzy zostaną w Fort Benning.

– Moja decyzja nie ma pobudek osobistych. – Stebbins i tak wiedział, że w słowach sierżanta kryje się zniewaga. – Po prostu nie możemy cię zabrać. Mamy ograniczoną liczbę miejsc w helikopterze, poza tym jesteś potrzebny tu, na miejscu. Czy można było przekazać bardziej wyraźnie, że kiedy zaczynała się wojna, Stebbins był najmniej cennym rangersem w pułku?

Sytuacja przypominała niepowodzenie z Pustynną Burzą. Ktoś tam na górze nie chciał, by Stebbins poszedł na wojnę. Pomógł przyjaciołom w pakowaniu, a kiedy następnego dnia ogłoszono, że oddział dotarł do Mogadiszu, czuł się jeszcze bardziej opuszczony niż dwa lata wcześniej, gdy oglądał nocne raporty z akcji w Zatoce Perskiej w CNN. Przynajmniej miał towarzystwo. Razem z nim został sierżant Scott Galentine. Przez kilka dni razem szorowali podłogę. Potem przyszedł faks z Somalii.

– Stebby, zbieraj swoje manatki – oznajmił oficer dowodzący. – Jedziesz na wojnę.

Galentine otrzymał tę samą wiadomość. Niektórzy z rangersów odnieśli niewielkie obrażenia w wyniku ataku moździerzowego, dlatego potrzebne było zastępstwo.

W drodze na lotnisko Stebbins zatrzymał się przed domem, by pożegnać się z żoną. Jak można się było spodziewać, była to łzawa scena. Po dotarciu na miejsce okazało się, że wyruszą najwcześniej następnego dnia, miał więc wrócić do domu. Pół godziny po pełnym emocji rozstaniu państwo Stebbinsowie spotkali się znowu. Całą noc obawiał się, że zaraz zadzwoni telefon informujący go o zmianie rozkazów.

Nie zadzwonił. Półtora dnia później razem z Galentine’em stał na pasie startowym w Mogadiszu. Z okazji przylotu mieli zrobić pięćdziesiąt pompek – to był mały rytuał powitalny po przybyciu do strefy działań bojowych. Stebby był podekscytowany. Udało mu się!

Nie było wystarczającej liczby kewlarowych kamizelek (kuloodpornych kamizelek rangersów), dostał więc czarną, workowatą kamizelkę, jaką nosili żołnierze Delty. Czuł się w niej jak żółw. Ostrzeżono go, by nie wychodził bez broni poza teren bazy. Koledzy streścili mu najważniejsze kwestie. Nie musiał bać się moździerzy. Somalijczycy rzadko w cokolwiek trafiali. Grupa miała już za sobą pięć misji i każda była dla żołnierzy jak bułka z masłem. Wpadamy tam całą kupą – mówili – uwijamy się raz dwa, podczas gdy podmuch śmigieł helikopterów praktycznie przegania wszystkich gapiów, a my ubezpieczamy chłopaków z Delty, którzy robią swoje. Naszym zadaniem jest zapewnienie bezpieczeństwa. Stebbins dostał też ostrzeżenie, że uzbrojeni Somalijczycy często chowają się za kobietami i dziećmi. Trzeba też uważać na kamienie. Czuł się coraz bardziej podekscytowany.

Wkrótce otrzymał wiadomość. Cieszyli się, że przyjechał, ale tak naprawdę udział w misjach nie będzie należał do jego obowiązków. Miał pozostać w hangarze i wszystkiego pilnować. Zapewnić bezpieczeństwo obiektu. To było konieczne. Ktoś musiał to zrobić.

Kto jak nie on?

Stebbins wyładował złość na ludziach przechodzących przez bramę wejściową. Potraktował obowiązki strażnika nadzwyczaj poważnie i stał się upierdliwy. Każdego Somalijczyka przeszukiwano od stóp do głów przy każdym przejściu przez bramę. Sprawdzał ciężarówki, skrzynie, wozy, zaglądał pod pojazdy i maski. Denerwowało go, że nie mógł znaleźć sposobu na przeszukanie dużych cystern z wodą. Wywiad donosił, że „zdechlaki” przemycają broń ciężką przez granicę z Etiopią. Podobno Etiopczycy kontrolowali wszystkie ciężarówki. Stebbins wątpił w to, by sprawdzali cysterny z wodą. Z tyłu każdej z nich można było umieścić mnóstwo granatników przeciwpancernych.

Udało mu się załatwić udział w lotach profilowych. Z mocno zapiętym pod brodą paskiem przytrzymującym hełm siedział w nurkującym nad miastem śmigłowcu, ciesząc się jak dziecko w wesołym miasteczku. Dzięki temu mógł poczuć się prawie jak żołnierz lecący na akcję, a to, w porównaniu z obsługą ekspresu do kawy w pokoju szkoleniowym w Benning, nie było takie złe.

Tego ranka, kiedy goniec z centrum operacyjnego przybiegł z rozkazem: „Zbieramy się!”, jeden z dowódców oddziałów pojawił się z nowiną.

– Stebbins, specjalista Sizemore ma zakażenie łokcia. Przed chwilą był na badaniu. Zastąpisz go.

Razem z szeregowym Brianem Heardem został wyznaczony do obsługi karabinu M60. Stebbins przebiegł przez hangar, zamieniając wielką żółwią skorupę na kamizelkę kewlarową. Wepchnął do kieszeni dodatkową amunicję i wziął kilka granatów. Biorąc przykład z bardziej doświadczonych kolegów, zostawił manierkę (akcja miała potrwać najwyżej godzinę) i dorzucił kilka magazynków M16. Wziął taśmę amunicyjną na trzysta naboi do M60 i zastanawiał się, czy nie wepchnąć więcej amunicji do torby taktycznej przeznaczonej na gogle i rękawice potrzebne do opuszczenia się na linie. Ostatecznie zdecydował, że musi mieć miejsce na rękawice. Usiłował przemyśleć wszystko jeszcze raz. Starał się zachować spokój. Ale, do cholery, to było takie ekscytujące!

– Gadaj, Steb. Co się dzieje? O czym myślisz? – Szturchnął go sierżant sztabowy Ken Boorn z łóżka obok. Boorn widział, że przyjaciel jest podenerwowany. Kazał mu się uspokoić, nie kombinować. Miał tylko ubezpieczać wyznaczony sektor i w razie potrzeby podać amunicję ludziom obsługującym M60, choć prawdopodobnie nawet nie będą jej potrzebowali.

– Dobra, w porządku – odparł Stebbins.

Czekając na rozkaz wejścia do śmigłowca black hawk, Stebbins stał przy przednich drzwiach hangaru, trzymając w ustach ostatniego papierosa i starając się zapanować nad nerwami. Nareszcie zdarzy się to, na co tyle czasu czekał. Wszyscy wiedzieli, że to najbardziej niebezpieczna część miasta. Możliwe że będzie to ich najtrudniejsza misja, a zarazem jego pierwsza! Czuł się tak, jak przed pierwszym skokiem ze spadochronem w szkole powietrznodesantowej. „Przeżyję to”, obiecał sobie. „Nie zginę”. Jeden z ludzi z Delty powiedział mu: „Przez pierwszych 10 minut będziesz przerażony jak cholera. Potem wpadniesz w prawdziwą wściekłość, że ci gnoje mają czelność do ciebie strzelać”. Stebbins słyszał historie o poprzednich akcjach i o tym, że walczący Somalijczycy po oddaniu pojedynczego strzału uciekali. Nic nie wskazywało na to, by dziś miało zrobić się gorąco. Podczas lotów profilowych ani razu nie zauważyli broni ciężkiej. To będzie drobna, miejska potyczka z użyciem broni ręcznej. „Otaczają mnie faceci, którzy wiedzą, co robią. Wszystko będzie w porządku”.

Teraz, gdy poczuł pod stopami ziemię na ulicy przed atakowanym budynkiem, kiedy z oddali dobiegły go strzały, uwierzył, że wszystko działo się naprawdę. Kiedy razem z operatorem M60 podnieśli się z ziemi, pobiegł w stronę muru. Miał wyznaczony narożnik wychodzący na południe, od którego odchodziła cicha uliczka – wąska, okolona zabłoconym murem droga gruntowa, w której z trudem zmieściłby się samochód. Podobnie jak w całym mieście leżały tu rozrzucone śmieci i zardzewiałe kawałki metalu, a spomiędzy nich wystawały kaktusy. Co jakiś czas słyszał w powietrzu charakterystyczny trzask. Domyślał się, że to dobiegający z oddali odgłos wystrzałów. Dziwne – pomyślał – wydawało się, że hałas jest blisko. Może to tylko złudzenie. Usłyszał też świst. W końcu dotarło do niego, że to odgłos lecących w powietrzu kul. Trzask? Kule pędziły tak blisko niego, że słyszał łoskot, kiedy śmigały dookoła42.

Kapitan Steele, który przebywał nieco w górę ulicy od Stebbinsa, domyślił się, z którego miejsca lecą w ich stronę pociski. Przecznicę dalej na zachód, na dachu hotelu Olympic, najwyższej budowli w okolicy, znajdował się snajper.

Steele ryknął:

– Smith!

W mgnieniu oka pojawił się kapral Jamie Smith, najlepszy strzelec wyborowy w oddziale. Steele pokazał mu snajpera i klepnął w plecy na zachętę. Obaj mężczyźni wystrzelili w kierunku snajpera na dachu. Cel znajdował się daleko, na pewno w odległości większej niż sto dwadzieścia pięć metrów. Nie widzieli, czy udało im się go trafić, ale po ich strzałach Somalijczyk zniknął43.

Po przeciwnej stronie ulicy, za wywróconą karoserią spalonego samochodu, przykucnęli sierżanci Mike Goodale i Aaron Williamson. Broń podparli o wrak, który, dzięki nasypowi na boku drogi, stał w dogodnym nachyleniu. Za nierówną skarpą z piasku stał kamienny mur, zza którego wyglądały małe kamienne domy – tak prezentowała sie większość ulic w mieście. Za murem gdzieniegdzie widać było niskie drzewka, a dalej, w kierunku północnym, pudełkowaty kształt atakowanego dziś domu. Gruba lina, po której zjechali na dół, leżała teraz rozciągnięta na ulicy. Ziemia miała lekko pomarańczowy kolor. Rdzawy pył unosił się nisko w powietrzu, a przybrudzone błotem mury były upstrzone brudnymi pomarańczowymi plamami. Goodale czuł w nosie i ustach kurz pomieszany z zapachem prochu. Słyszał strzały po drugiej stronie kwartału, ale ich narożnik wydawał się spokojny.

Goodale po raz pierwszy poczuł, że jest daleko od domu, i przez chwilę przyczajony za wrakiem zastanawiał się, jak się tu znalazł. Przed wyjazdem do Somalii zaręczył się z dziewczyną o imieniu Kira, którą spotkał jeszcze jako niefrasobliwy student pierwszego roku na uniwersytecie Iowa. By wyrwać się z miejscowości Pekin w stanie Illinois, oboje przenieśli się do jednego z rozrywkowych miasteczek uniwersyteckich na północnym wschodzie. Niestety wkrótce zostali relegowani ze studiów, więc musieli się jakoś ustatkować. Dla Mike’a oznaczało to wstąpienie do wojska, dla Kiry podjęcie pracy w agencji reklamowej. Dopóki Mike był w Benning, widywali się dość często, ale kiedy rangersi wyjechali na szkolenie do Teksasu przed misją w Somalii, Mike i Kira nie widzieli się przez dwa miesiące. To wtedy zdecydowali, że chcą spędzić razem resztę życia. Wczoraj miał pierwszą okazję od opuszczenia Fort Benning, by zadzwonić do domu, lecz niestety połączył się z automatyczną sekretarką. Następna sposobność nadarzy się dziś wieczorem, zostawił więc jej wiadomość, by spodziewała się telefonu. Wiedział, że będzie czekała.

„Kira, kocham cię aż do bólu,” napisał do niej tego ranka. „Boję się zadzwonić, bo wiem, że będę przez to bardziej tęsknił. Jednak bardzo chciałbym usłyszeć twój głos”.

Somalijczyk znajdujący się niecałe sto metrów w dół ulicy, po ich lewej stronie, wychylił głowę zza muru i puścił serię z karabinka AK-47. Kurz wzbił się w powietrze wokół Goodale’a i Williamsona. Williamson przesunął się na północną stronę karoserii, a Goodale, który był bliżej strzelającego, natychmiast wpadł w panikę, myśląc, że strzały dochodzą z południowej strony. Wybiegł zza samochodu i, podskakując wśród padających dookoła pocisków, próbował znaleźć sobie lepszą kryjówkę. Na próżno. Padł na ziemię za wystającą z drogi rurą. Nie miała więcej niż dwadzieścia centymetrów średnicy, więc czuł się niesłychanie głupio, chowając się za nią, ale było to jedyne schronienie, jakie znalazł. Kiedy strzały ucichły, natychmiast wyskoczył zza rury i dołączył do Williamsona za wrakiem. Zaraz po tym Somalijczyk znów zaczął strzelać.

Goodale zobaczył, jak grad kul uderza o bok samochodu, a jeden z pocisków padających wokół Williamsona odrywa mu czubek palca. Już po chwili twarz Williamsona, który teraz krzyczał i klął równocześnie, była zalana krwią. Goodale pochylił się, sprawdzając, czy twarz kumpla jest cała, a następnie obejrzał jego dłoń.

Pomimo krwi i bólu wydawało się, że rana nie jest poważna, a Williamson jest przede wszystkim wściekły.

– Jeśli jeszcze raz wystawi łeb, zabiję go! – wrzasnął.

Mając jedynie uszkodzony koniuszek palca, Williamson spokojnie wycelował M16 i czekał w bezruchu. Czas dłużył się niemiłosiernie.

Nareszcie mężczyzna w dole drogi się wychylił. Williamson strzelił, a głowa upadającego na ziemię Somalijczyka eksplodowała. Williamson zdrową ręką przybił piątkę z Goodale’em, po czym wznieśli kilka zwycięskich okrzyków.

Po chwili zastrzelili kolejnego Somalijczyka, który wybiegł z jakiejś przecznicy i zaczął uciekać w inną stronę. Kiedy biegł, jego luźna koszula nadęła się z tyłu. Najwyraźniej miał tam schowany AK-47, więc zastrzelili go. Pięciu rangersów wypaliło z broni w tym samym czasie. Mężczyzna leżał na ulicy tylko przecznicę od nich, a Goodale zaczął się zastanawiać, czy rzeczywiście go zabili. Zapytał sanitariusza, czy może to sprawdzić, ale ten tylko pokręcił głową i odparł: „Na pewno nie żyje”. Goodale przeraził się. Zabił człowieka lub przynajmniej pomógł go zabić. Nie czuł się z tym najlepiej. Somalijczyk nie celował do niego z broni, a on mimo to wystrzelił, co tak naprawdę niewiele miało wspólnego z obroną konieczną. Jak można było usprawiedliwić to, co się właśnie stało? Patrzył na rozchełstane ubranie leżącego w piachu człowieka i jego makabrycznie wykrzywione ciało spoczywające tam, gdzie dosięgły je kule. Jego życie dobiegło końca. „Czy to było dobre?”44

Przy narożniku oddalonym o około 10 metrów na wschód od Goodale’a i Williamsona porucznik Perino obserwował somalijskie dzieci, które podchodziły w pobliże jego ludzi, aby zdradzić ich pozycje strzelcowi ukrytemu dalej za rogiem. Ktoś rzucił błyskdymką i dzieci się rozpierzchły.

– Poruczniku, wracają! – zawołał operator karabinu maszynowego, sierżant Chuck Elliot.

Perino rozmawiał właśnie przez radio z sierżantem Eversmannem na temat Blackburna – rangersa, który wypadł z helikoptera. Przekazywał informacje i pytania Eversmanna kapitanowi Steele’owi, który znajdował się po przeciwnej stronie ulicy. Perino powiedział Eversmannowi, by chwilę poczekał, a następnie wychylił się i puścił serię z M16 w kierunku stóp dzieci. Uciekły.

Chwilę później jakaś kobieta zaczęła czołgać się ulicą w stronę karabinu maszynowego.

– Za kobietą widzę mężczyznę z bronią, którą trzyma pod jej ramieniem – zameldował Elliot.

Perino kazał mu strzelać. Karabin maszynowy M60 wydał z siebie niski dźwięk. Żołnierze nazywali sześćdziesiątkę „świnią”45.

Mężczyzna i kobieta padli martwi46.

7

Opuszczając się na linie przy północno-wschodnim rogu wyznaczonego kwartału, specjalista John Waddell starał się poruszać możliwie wolno, by nie wpaść na operatora karabinu maszynowego M60, specjalistę Shawna Nelsona, któremu zazwyczaj zajmowało chwilę wyplątanie z liny siebie i długiej broni. Podczas którejś z misji ćwiczebnych Waddell wpadł na człowieka poniżej, po czym obaj oberwali od żołnierza z tyłu. Waddell przygryzł sobie wtedy język.

Tym razem wszystko poszło dobrze. Waddell stanął obiema stopami na ziemi i pobiegł pod mur po prawej stronie ulicy, dokładnie tak jak rozrysował to wcześniej porucznik Tom DiTomasso. Grupa desantowa Chalk Two była przecznicę na wschód od miejsca, gdzie mieli się pojawić sierżant Eversmann i jego grupa Chalk Four. Porucznik był zaniepokojony, ponieważ dotychczas nigdzie ich nie widział. Udało mu się połączyć przez radio z osaczonym sierżantem – Eversmann wyjaśnił, że desantowali się przecznicę na północ od wyznaczonej pozycji. DiTomasso wysłał ludzi w tamtą stronę, ale ci szybko wrócili i donieśli, że liczna grupa Somalijczyków przemieszcza się w tamtym kierunku.

Biegnąc na pozycję przy północnym murze, Waddell zdziwił się, że sprzęt, broń i amunicja nie spowalniają jego ruchów. Było tego sporo, wszystko ciężkie i nieporęczne, zwłaszcza M249, czyli prestiżowy, przenośny karabin maszynowy, który wyrzucał z siebie siedemset pocisków na minutę. Obładowany tak jak teraz, zwykle miał wrażenie, że siła przyciągania jest dwa razy większa. Tymczasem dziś, biegnąc w stronę muru, ze zdziwieniem stwierdził, że ramiona i nogi, choć jakby odrętwiałe, poruszają się szybko. Doszedł do wniosku, że to dzięki dużej dawce adrenaliny, która uwolniła się do organizmu pod wpływem strachu i ekscytacji. Przyjął to do wiadomości z właściwą sobie obojętnością.

Waddell był typem samotnika, pedantycznym młodym mężczyzną o ciemnych włosach, który wyglądał szczególnie poważnie w typowej dla rangersów fryzurze na jeża. Po miesiącu przebywania w równikowym słońcu miał opaloną tylko twarz, szyję i ramiona. W myśl bzdurnych przepisów nie wolno im było zdejmować koszulek. Był nowy w kompanii strzelców, zaledwie osiemnastoletni, kolejny nabytek z kompanii Bravo. Mimo świetnej średniej ocen po ukończeniu szkoły w Natchez w stanie Missisipi zdecydował, ku przerażeniu rodziców, zapomnieć na razie o studiach i wstąpić do wojska, by skakać ze spadochronem, wspinać się na klify i robić inne szalone rzeczy typowe dla elitarnej jednostki piechoty.

Służba w rangersach spełniała jego oczekiwania, ale zaostrzyła też apetyt na prawdziwą akcję. W Mog większość czasu spędzał na rozmyślaniach i lekturze. Przeczytał mnóstwo tanich powieści sensacyjnych. Jeszcze dziś czytał ostatni rozdział książki Johna Grishama, która naprawdę go zainteresowała. Usadowił się na jednym z kontenerów, by spokojnie skończyć powieść. Niestety wtedy przyszedł rozkaz, by przygotować się do akcji. Kiedy już siedział w helikopterze gotowy do wylotu, dowiedział się, że misja została odwołana. Zdjął z siebie sprzęt i ubranie, wymknął się z książką na kontener, ale ledwie rozpoczął czytanie, został wezwany ponownie. Wydawało się, że cały świat sprzysiągł się przeciw niemu, by nie skończył tej powieści.

Kiedy wszyscy znaleźli się na dole, a lina została wyrzucona z helikoptera, black hawk oddalił się. Grupa Waddella otrzymała od porucznika rozkaz osłaniania Nelsona, który umieścił „świnię” na dwójnogu na niewielkim wzniesieniu ulicy i rozpoczął stały ostrzał. Ludzie obsługujący karabiny maszynowe w grupie Chalk Two z reguły ściągali na siebie największy ogień47.

Nelson zaczął strzelać, jeszcze zanim opuścił śmigłowiec. Przez otwarte drzwi zobaczył mężczyznę z AK-47, który wyszedł na środek ulicy i, poprzez chmurę pyłu, wystrzelił w stronę śmigłowca. Nelson oddał sześć strzałów w kierunku napastnika. Z początku nie widział, czy trafił, lecz później zauważył, że mężczyzna leży w tym samym miejscu, gdzie przedtem stał. Pomyślał, że albo sam go trafił, albo zrobili to strzelcy pokładowi helikoptera.

Kiedy Nelson opuszczał się na linie, kule świstały mu koło głowy. Co prawda nie było ich wiele, ale nawet jedna kula lecąca w czyimś kierunku to o jedną za dużo. Wściekł się. Ponieważ trudno było przyhamować, zjeżdżając z przypiętym karabinem, Nelson przewrócił się na dole. Sierżant sztabowy Ed Yurek wybiegł, by pomóc mu wstać, i odprowadził go do muru.

– Człowieku, szybko robi się gorąco – rzucił Nelson.

Ustawił broń blisko środka drogi wychodzącej na zachód. Po jego prawej stronie znajdowała się uliczka, w której widzieli mierzących do nich z broni Somalijczyków. Karabin Nelsona wypłoszył ich. Został tylko jeden. Stary człowiek z nastroszonymi, siwymi włosami, który wydawał się tak przejęty strzelaniem w kierunku zachodnim, że nie spostrzegł wielkiego karabinu po swojej lewej stronie. Był za daleko, by do niego strzelić, ale Nelson zauważył, że mężczyzna zbliża się w jego kierunku. Operator karabinu M60 wiedział, co zamierza stary człowiek. DiTomasso powiadomił, że grupa desantowa Chalk Four jest uwięziona o jedną przecznicę na północny-zachód od nich. Somalijczyk najwyraźniej szukał miejsca, z którego mógłby strzelić do Eversmanna i jego ludzi.

– Strzelaj, strzelaj! – ponaglał go pomocnik.

– Nie, popatrz! Idzie do nas.

I rzeczywiście człowiek z białymi, nastroszonymi włosami przemieszczał się w ich kierunku. Przykucnął za dużym drzewem niecałe 50 metrów od nich, kryjąc się przed rangersami Eversmanna, nieświadomy zagrożenia za lewym ramieniem. Właśnie ładował magazynek, kiedy Nelson wystrzelił w jego kierunku z tuzin kul – tytanowych pocisków podkalibrowych w plastikowych łuskach, zdolnych do przebicia kamizelki kuloodpornej. Nelson widział, jak kule przeszywają starego człowieka, ale ten i tak się podniósł, chwycił broń, a nawet oddał jeden czy dwa strzały w kierunku Nelsona. Osłupiały operator karabinu maszynowego wystrzelił kolejne pociski w kierunku człowieka, który mimo wszystko zdołał wczołgać się za drzewo. Tym razem już nie odpowiedział ogniem.

– Trafiłeś go – orzekł pomocnik strzelca.

Nelson widział, że człowiek z siwymi włosami nadal rusza się za drzewem. Klęczał i najwyraźniej wciąż żył. Nelson znowu nacisnął spust i puścił długą serię. Pod gradem kul kora odprysnęła od drzewa, a stary człowiek osunął się na ulicę. Leżące na boku ciało starca drżało, najwyraźniej wydawał z siebie ostatnie tchnienie. Nelson zdziwił się, że zabicie człowieka może być takie trudne.

W tym samym czasie Waddell podczołgał się do Nelsona i ostrożnie uniósł głowę. Obaj leżeli płasko na ziemi. Nieopodal dostrzegł ciało Somalijczyka zastrzelonego przez ludzi z helikoptera. Szukając lepszego miejsca do osłaniania Nelsona, Waddell przesunął się w stronę muru po południowej stronie ulicy. Wówczas dostrzegł następnego Somalijczyka wychylającego się zza rogu po zachodniej stronie i celującego w stronę Nelsona, który był zajęty pojedynkiem ze starcem. Waddell strzelił do niego. W książkach czy na filmach, gdy żołnierz strzela do człowieka po raz pierwszy, nachodzi go chwila zadumy. Waddell nie zastanawiał się długo. Po prostu zareagował. Facet upadł, więc nie żyje. Tymczasem Nelson nie widział, jak mężczyzna upada, toteż strzał zaskoczył go. Waddell wskazał mu miejsce, gdzie upadł Somalijczyk, a operator karabinu maszynowego wstał, podniósł swoją długą broń i na wszelki wypadek wpakował kilka kul w ciało mężczyzny. Następnie obaj pobiegli poszukać lepszego schronienia.

Znaleźli je za spalonym samochodem. Wyglądając spod spodu w kierunku północnym, Nelson dojrzał Somalijczyka z bronią leżącego na ulicy, pomiędzy dwoma klęczącymi kobietami. Strzelec trzymał lufę między nogami kobiet, a czworo dzieci na nim siedziało. Mężczyzna osłonięty cywilami cynicznie wykorzystywał uczucia Amerykanów.

– Zobacz, John – zwrócił się do Waddella, który rzucił szybkie spojrzenie zza samochodu.

– Co chcesz zrobić? – zapytał Waddell.

– Nie dam rady go trafić pod tymi ludźmi.

Nelson rzucił więc granatem hukowo-błyskowym, a cała grupa rozpierzchła się tak szybko, że Somalijczyk zostawił swój karabin na drodze.

Na ulicę padło kilka granatów zrobionych w starym, sowieckim stylu, które wyglądały jak puszki po zupie na drewnianych patykach. Tylko jeden lub dwa wybuchły. Eksplozje nastąpiły na tyle daleko, że żaden
z rangersów nie został ranny. Nelson wrzasnął do DiTomassa i wskazał na ceglany mur po wschodniej stronie ulicy.

Patrzył, jak porucznik i trzech innych rangersów przecinają ulicę, by wpaść na parking przez na wpół otwartą bramę. Nim wbiegli na teren parkingu, DiTomasso wrzucił do środka granat. Po chwili udało im się schwytać czterech Somalijczyków, którzy stali na dachach samochodów, strzelając w ich kierunku z karabinów opartych o szczyt muru48.

Choć ostrzał nie był jeszcze intensywny, sierżant Yurek, dwudziestosześcioletni szorstki i doświadczony żołnierz z wisielczym poczuciem humoru i słabością do zwierząt, był pod wrażeniem. Jako miłośnik kotów miał małe stado tych zwierząt w domu w Georgii, poza tym adoptował miot kociąt, które znalazł w hangarze, tu w Mog. Żołnierze Delty narzekali na piszczące i miauczące w nocy zwierzęta. Zagrozili nawet, że je uciszą, jednak Yurek wstawił się za kotami. Nikt nie mógł ich ruszyć, inaczej miałby z nim do czynienia.

Nie podobała mu się myśl o strzelaniu do kogokolwiek lub czegokolwiek, ale zaakceptował konieczność takiego działania. Kiedy ludzie strzelali w jego kierunku, musiał się bronić. Podczas dotychczasowych misji „zdechlaki” z Mogadiszu oddawały chaotycznie krótką salwę strzałów, by od razu wziąć nogi za pas. Yurkowi było to na rękę. Niemniej dzisiejsza strzelanina już od początku była uporczywa i wzmagała się. Yurek doszedł do wniosku, że w atakowanym domu muszą przebywać naprawdę ważni ludzie. Być może nawet sam Aidid. Żołnierze z grupy Chalk Two strzelali równocześnie w trzech kierunkach – na zachód, wschód, a przede wszystkim na północ. Yurek zdjął snajpera strzelającego z niskiego budynku po północno-wschodniej stronie. W pewnej chwili jeden z sanitariuszy po drugiej stronie ulicy krzyknął, wskazując na lichą blaszaną szopę nieco na wschód od ich pozycji na skrzyżowaniu:

– Hej, w tej szopie są ludzie!

To nie była dobra wiadomość. Yurek przebiegł przez ulicę, a potem razem z sanitariuszem wpadli przez drzwi wejściowe.

O mało nie zdeptał zbitej gromadki przerażonych dzieci i kobiety, która najwyraźniej była ich nauczycielką.

– Wszyscy na podłogę! – wrzasnął, nadal trzymając w ręku uniesioną broń.

Przestraszone dzieci zaczęły płakać. Yurek zorientował się, że musi je uspokoić, nim wpadną w panikę. Tygrys w kociej norze.

– Uspokójcie się – błagał. – Spokój!

Jednak płacz przybierał na sile. Poruszając się powoli i ostrożnie, Yurek pochylił się i położył karabin na podłodze. Gestem przywołał nauczycielkę. Wyglądała na jakieś szesnaście lat.

– Połóż się – powiedział spokojnie. – Połóż się. – Zrobił dodatkowy gest rękoma.

Młoda kobieta zawahała się, ale wykonała jego polecenie.

Yurek wskazał teraz na dzieci, pokazując gestami, by zrobiły to samo. Udało się. Podniósł z ziemi broń i odezwał się do nauczycielki, starannie wymawiając każde słowo tak, jak robią to ludzie, którzy starają się przełamać barierę językową.

– Musicie tu zostać. Cokolwiek zobaczycie czy usłyszycie, zostańcie tu.

Nauczycielka pokręciła głową, a Yurek miał nadzieję, że było to przytaknięcie. Wychodząc, polecił sanitariuszowi, by pozostał przy drzwiach szopy i dopilnował, żeby nie wpadł do niej żaden żołnierz49.

Wyglądając zza samochodu w stronę ulicy odchodzącej od ich skrzyżowania, Nelson zobaczył człowieka z karabinem, jadącego w jego stronę na krowie. Wokół zwierzęcia szło jeszcze ośmiu mężczyzn, niektórzy uzbrojeni, niektórzy bez broni. Była to najdziwniejsza mała armia, jaką Yurek widział. Nie wiedział, czy się śmiać, czy strzelać. Razem z innymi rangersami oddał strzał w kierunku mężczyzn. Człowiek, który przemieszczał się na krowie, spadł na ziemię, pozostali rozpierzchli się. Krowa się zatrzymała.

W tej chwili black hawk obniżył lot nad ulicą i puścił serię z działka pokładowego50. Krowa rozpadła się – kawały mięsa wzleciały w powietrze wśród strumieni krwi. Kiedy działko ucichło, a cień helikoptera zniknął, z krowy pozostały tylko parujące kawały mięsa na drodze.

Mimo makabrycznej sceny obecność śmigłowców ze śmiercionośną bronią pokrzepiła żołnierzy na ulicach. Znajdowali się w nieznanym i wrogim mieście, a wokół nich napływający ze wszystkich stron, czyhający na ich życie ludzie z karabinami, świszczące kule, potworne sceny, pył, zapach krwi oraz palonego mięsa przemieszany ze smrodem odchodów, a tymczasem majestatyczny, wielki black hawk z rytmicznie obracającymi się śmigłami oraz bronią o okropnej sile rażenia przypominał im, że są częścią niezwyciężonej armii. Wkrótce się stąd wydostaną i wrócą do domów.

Somalijczycy wciąż napływali tłumnie z północy. Z tej odległości wydawało się, że są ich tysiące. Mniejsze grupy kierowały się na południe, w stronę oddziału Chalk Two. Jedna grupa, mniej więcej piętnastoosobowa, była zaledwie półtorej przecznicy dalej. Nelson starał się celować z karabinu tylko w uzbrojonych, jednak tłum był coraz liczniejszy, a ci, którzy mieli broń, co chwilę strzelali ponad głowami pozostałych. Wiedział, że ma tylko dwa wyjścia; pozwoli im strzelać lub puści serię w tłum. Po chwili zastanowienia wybrał drugie rozwiązanie. Grupa rozpierzchła się, zostawiając na ulicy ciała zabitych, ale natychmiast pojawiła się następna. Wydawało się, że nadchodzą chmarami z północy, tak jakby ktoś ich popędzał. Zbliżali się, od grupy desantowej dzieliło ich już jakieś 20 metrów, niektórzy z nich strzelali. Tym razem Nelson nie miał czasu na przemyślenie sprawy. Odpalił sześćdziesiątkę, pociski skosiły zbliżających się ludzi. Śmigłowiec Little Bird obniżył lot i wyrzucił z siebie płonącą ścianę ognia i ołowiu. Ci, którzy ocaleli, rzucili się do ucieczki. Znajdujący się przed nimi tłum momentalnie zamienił się w krwawą masę zabitych i rannych.

– Cholera, Nelson! – wrzasnął Waddell. – Cholera!51

8

Przy drzwiach wejściowych do domu stanowiącego cel ataku sierżant sztabowy Jeff Bray, członek zespołu kontroli bojowej, zastrzelił Somalijczyka, który biegł w jego stronę, strzelając z AK-47. Bray należał do czteroosobowej jednostki powietrznych sił specjalnych złożonej z takich jak on ekspertów od nadzorowania komunikacji naziemnej i powietrznej, spadochroniarzy i odważnych sanitariuszy, których zadaniem było wyciąganie z opresji pilotów z zestrzelonych śmigłowców. Inny członek bojowej grupy kontrolnej, sierżant Dan Schilling był w konwoju lądowym. Dwóch spadochroniarzy znajdowało się na pokładzie śmigłowca jednostki poszukiwawczo-ratowniczej, razem z tuzinem rangersów i operatorów Delty. Bray został przydzielony do grupy dowodzenia Delty, która opuściła się na linach ze śmigłowca black hawk przecznicę na zachód od domu stanowiącego cel ataku. Człowiek, którego zabił, biegł w jego kierunku ulicą, strzelając zapamiętale. Co myślał? Jak można być aż tak kiepskim strzelcem?

W atakowanym domu za Brayem grupa szturmowa Delty zbierała pojmanych Somalijczyków. Leżeli na podwórzu, a żołnierze krępowali im nadgarstki. Poza dwoma głównymi celami w grupie znalazł się Abdi Yusef Herse, adiutant Aidida. Złowili więcej rybek, niż można się było spodziewać. Podczas sprawdzania innych pomieszczeń sierżant Paul Howe wpakował kilka kul w komputer na pierwszym piętrze. Sierżant Matt Rierson odpowiadał za doprowadzenie do pojazdów więźniów pojmanych przez jego ludzi. Howe, sierżant Norm Hooten i ich zespoły wróciły na pierwsze piętro, by osłaniać konwój z okien i dachu.

W centrum operacyjnym generał dywizji Garrison i jego ludzie oglądali przebieg akcji przekazywany z kamer lotniczych. Widząc, jak oddział Howe’a wchodzi z powrotem na dach, zrozumieli, że operatorzy Delty zakończyli zadanie. Poza problemem z rangersem, który upadł na ziemię, wszystko szło jak w zegarku. Rangersi utrzymali pozycje blokujące. Była piętnasta pięćdziesiąt. Powrót do bazy rozpocznie się za mniej więcej 10 minut52.

9

Po poderwaniu się śmigłowców w powietrze hummer sierżanta Jeffa Strueckera oraz reszta konwoju lądowego czekali jeszcze przez kilka minut przed bramą wyjazdową z bazy. Struecker miał poprowadzić do punktu za hotelem Olympic kolumnę dwunastu pojazdów składającą się z dziewięciu hummerów oraz trzech pięciotonowych ciężarówek. Tam poczekają, aż chłopaki z Delty załatwią sprawy.

Struecker, członek sekty odnowy ewangelicznej z Fort Dodge w stanie Iowa, miał największe doświadczenie w poruszaniu się po mieście. Jego udział w inwazji na Panamę pozwolił mu mieć świadomość, że już widział Trzeci Świat. Jednak na pobyt w Somalii nie był przygotowany. Wszędzie walały się śmieci. Tubylcy mieli niezrozumiały dla niego zwyczaj palenia różnych przedmiotów: opon, śmieci, nawozu, co wywoływało ciężki, gryzący zapach. Struecker uważał, że tubylcy lenili się. Patrzyli, jak świat przecieka obok ich obskurnych, okrągłych chat oraz blaszanych chałup; kobiety ze złotymi zębami ubrane w jasne, kolorowe suknie, starzy mężczyźni w luźnych, bawełnianych spódnicach oraz znoszonych plastikowych sandałach. Ci, którzy mieli na sobie zachodnie ubrania, nosili rzeczy przypominające dary z Armii Zbawienia z lat siedemdziesiątych. Mężczyźni, zatrzymywani nieraz i przeszukiwani przez rangersów, w tylnej kieszeni spodni chowali zwitek khatu. Ich uśmiech ujawniał poplamione od żucia zielska pomarańczowe plamy na zębach, wywołując wrażenie groźnych czy obłąkanych. Struecker uważał to za odrażające. Życie tubylców wydawało mu się bez sensu. Ich skrajna nędza wprawiała go w osłupienie.

W niektórych częściach miasta organizacje charytatywne każdego dnia rozdawały pożywienie. Rangersi zostali uprzedzeni, by nie jeździć tam w godzinach rozdzielania żywności. Pewnego dnia Struecker znalazł się na tyle blisko, by zrozumieć powód tego ostrzeżenia. Nie było tam tysięcy, lecz dziesiątki tysięcy czekających na dary ludzi, którzy oblegali punkty z żywnością. Nie wyglądali na głodujących. Niektórzy Somalijczycy łowili ryby, ale większość najwyraźniej zapomniała, co to praca.
Z reguły byli przyjaźnie nastawieni do rangersów. Kobiety i dzieci podchodziły do ich samochodów z uśmiechem i wyciągniętymi rękami. Czasem jednak w niektórych kwartałach miasta mężczyźni grozili im pięściami. Wielu żołnierzy rzucało dzieciom pakowane, gotowe do spożycia posiłki. Wszystkim było żal dzieci, dorosłymi pogardzali.

Trudno dociec, co sprowadziło żołnierzy USA w takie miejsce. Jednak Struecker miał tylko dwadzieścia cztery lata, poza tym jako żołnierz nie czuł się upoważniony do zadawania pytań. Jego dzisiejsze zadanie polegało na dotarciu do Hawlwadig Road, załadowaniu pojmanych Somalijczyków, sił szturmowych i blokujących, a następnie zabraniu ich do bazy. Bezpośrednio za nim podążał drugi hummer z jego zespołu prowadzony przez sierżanta Danny’ego Mitchella. Następny z kolei był samochód, w którym siedzieli operatorzy Delty i oddział SEAL – ich zadaniem było udać się do atakowanego budynku, by wesprzeć znajdującą się już tam grupę szturmową. Za tym samochodem jechał jeszcze jeden hummer, trzy ciężarówki, pięć hummerów, włączając w to samochód z dowodzącym konwojem podpułkownikiem Dannym McKnightem. Kierowcą w hummerze wiozącym Strueckera był starszy szeregowy Jeremy Kerr.
Z tyłu siedzieli: obsługujący karabin maszynowy sierżant Dominick Pilla, ulubieniec kompanii starszy szeregowy Brad Paulson, który obsługiwał karabin maszynowy kaliber .50 w wieżyczce na dachu samochodu, oraz specjalista Tim Moynihan, pomocnik strzelca53.

Dom Pilla był dużym, silnym facetem z akcentem z New Jersey. Kiedy o czymś opowiadał, żywo gestykulował. Jako urodzony komik uwielbiał robić kawały. W papierosach kolegów umieszczał małe ładunki, które wybuchały po wypaleniu połowy papierosa z głośnym „bum”! Inni robiący takie psikusy mogli być irytujący, ale nie Pilla. Wszyscy śmiali się razem z nim. Najsłynniejsze były krótkie skecze, w których razem z Nelsonem przedrzeźniali oficerów dowodzących. Stały się one hitem, a Nelson i Pilla byli często proszeni o powtórzenie występu. Ulubionym była parodia zachowań „trenera” Steele’a.

Podobnie jak każdy surowy oficer dowodzący Steele miał skomplikowane relacje z podwładnymi. Szanowali go, ale czasem wkurzał ich nie na żarty. Steele grał w drużynie futbolu amerykańskiego trenowanej przez Vince’a Dooleya, jako zawodnik linii ataku na narodowych mistrzostwach w 1980 roku. Dla trzydziestodwuletniego oficera przygoda z futbolem była ważnym doświadczeniem. Niektórych żołnierzy irytował jego ostentacyjny religijny zapał i zamiłowanie do wprowadzania w życie futbolowych metafor. Miał zwyczaj nazywać dużych facetów w plutonie „obrońcami”, a niskich i chudych „skrzydłowymi” lub ”biegaczami”. Uwielbiał ustawiać żołnierzy w kole, by podali sobie ręce w środku, tak jak robią to zawodnicy przed meczem. Cytował przemowy słynnych trenerów NHL. Cechowała go zagorzała pobożność. Zatrzymywał żołnierzy, by zapytać: „Synu, chodzisz do kościoła, prawda?”. Niektórzy uważali, że to przesada. Nigdy nie nazywali go „trenerem” w jego obecności, z wyjątkiem skeczy, podczas których wszystkie chwyty były dozwolone.

Nelson był scenarzystą, a Pilla gwiazdą. Choć był wysoki i miał posturę kulturysty, potrzebował kilku warstw dodatkowej bielizny, aby dorównać masą ciała Steele’owi. Czasem klecili prowizoryczny kask w barwach drużyny Buldogów, po czym Pilla – urodzony komik – mógł rozpocząć występ. Skecz zaczynał się od Pilli/Steele’a, który ćwiczy w biurze blok i szarżowanie, mając małe wypadki. Steele zazwyczaj także się przyjaźnie śmiał ze skeczu. Jednak w którymś ze skeczy Nelson i Pilla, być może niepotrzebnie, zrobili sobie rubaszny żart i zasugerowali, że pomiędzy kapitanem a jego oddanym zastępcą, porucznikiem Perinem, jest coś więcej niż służbowe relacje. Widownia śmiała się do rozpuku, ale „trener” tym razem nie. Później ochrzanił Nelsona i Pillę za, jak to ujął, „przedstawienie alternatywnego stylu życia”. Jego tyrada była tak zabawna, że Nelson i Pilla uznali ją za doskonały temat następnego skeczu54.

Struecker i pozostali żołnierze z kolumny tak zaplanowali godzinę odjazdu, by nie wyjechać zza hotelu Olympic wcześniej, niż grupa szturmowa rozpocznie atak. Patrzyli na okazałą grupę helikopterów wznoszącą się nad ocean, a kiedy piloci śmigłowców donieśli, że skręcili nad ląd, wyjechali z bazy. Dowodzący konwojem Struecker skręcił w złą ulicę. Po wcześniejszym obejrzeniu fotomapy był przekonany, że zna trasę na pamięć, ale gdy wjechali do miasta, stracił orientację. Wszystkie ulice wyglądały tak samo, nie było też znaków ułatwiających znalezienie właściwej drogi. Jechali szybko; najpierw przez Via Gesira w kierunku północno-wschodnim, w stronę ronda K-4, później na północ przez Via Lenin w stronę podium służącego niegdyś do przeglądu wojska. W tym miejscu skręcili w National Street w kierunku wschodnim, a następnie na północ, w ulicę równoległą do Hawlwadig Road. Jednak wtedy Struecker zauważył, że reszta konwoju, poza Mitchellem, pojechała prosto.

– Cholera, gdzie jesteście? – dobiegł przez radio głos sierżanta Boba Gallaghera.

– Jedziemy – odpowiedział Struecker. – Skręciliśmy w złą ulicę, ale jesteśmy w drodze.

Nieco zakłopotany Struecker zdołał poprowadzić dwa pojazdy, swój i Mitchella, z powrotem przez labirynt budynków, aby dołączyć do reszty konwoju przy hotelu55.

Zanim pojazdy dojechały do punktu, gdzie miały oczekiwać na żołnierzy i więźniów, sygnalista SEAL John Gay, siedzący z tyłu w trzecim hummerze, usłyszał strzał i poczuł silne uderzenie w prawe biodro. Oszołomiony, czując ból, krzyknął, że jest ranny. Siedzący obok Gaya starszy sierżant sztabowy Delty Tim „Griz” Martin wyskoczył z samochodu i obszedł go, by obejrzeć postrzał. Pozostali także wysiedli i ukryli się za samochodami. Martin rozerwał spodnie Gaya i obejrzał biodro, a następnie pocieszył go, że pocisk uderzył w nóż Randalla56. Ostrze zostało roztrzaskane, ale nóż zmienił kierunek kuli. Martin wyjął kilka zakrwawionych kawałków metalu z biodra Gaya i szybko zabandażował ranę. Gay wykuśtykał z pojazdu, schował się i zaczął strzelać w stronę Somalijczyków57.

Struecker otrzymał rozkaz ewakuacji Blackburna, rangersa, który wypadł z helikoptera. Sierżant Joyce sprowadził pomoc. Hummer oddziału SEAL, prowadzony przez starszego sierżanta sztabowego Chucka Essweina, podjechał w górę Hawlwadig Road, a rannego zapakowano do środka przez tylne drzwi. Do samochodu weszło też dwóch sanitariuszy. Sierżant Delty John Macejunas zajął miejsce pasażera z przodu, obok Essweina. Samochód prowadzony przez Strueckera, wyposażony w karabin maszynowy kaliber .50, miał jechać przodem, a pojazd Mitchella z granatnikiem automatycznym Mk19 osłaniać tyły.

– Tutaj Uniform Six Four. – McKnight połączył się przez radio ze śmigłowcem dowodzenia. – Mam nagły wypadek. Odeślę trzy samochody, w tym jeden z rannym.

Struecker zwrócił się do McKnighta:

– Odwiozę go w 5 minut.

Podpułkownik odpowiedział, że reszta wkrótce dołączy. Misja była prawie zakończona.

Trzy samochody ruszyły szybko w stronę bazy. Ulice ożyły. Co chwila następował wybuch, w stronę pojazdów padały liczne strzały. Tym razem Struecker pamiętał trasę. Wybrał najprostszą możliwą drogę. Po minięciu kilku przecznic był już na National Street. Teraz można było jechać prosto, potem w dół do ronda K-4, na którym skręcą w stronę plaży.

Jednak sytuacja zaczęła się pogarszać. Na ulicach rosły barykady. Taranowali je lub objeżdżali dookoła. Jeden z sanitariuszy, szeregowy Good, trzymał worek z kroplówką Blackburna jedną ręka, a drugą strzelał z karabinu CAR-15. Na dachu pojazdu Strueckera strzelec z wieżyczki, Paulson, z zapamiętaniem obracał karabin M2 to w lewo, to w prawo, aby trafić Somalijczyków strzelających w nich z dachów po obu stronach ulicy. Zatem Struecker pouczył operatora M60 Pillę, by skoncentrował się na prawej stronie, zostawiając lewą Paulsonowi. Nie chcieli jechać zbyt szybko, ponieważ uciążliwa jazda po drodze z wybojami mogłaby zaszkodzić Blackburnowi.

Pilla oberwał, kiedy skręcili w National Street. Zginął na miejscu. Gdy kula trafiła go w czoło, tył głowy eksplodował. Ciało Pilli padło bezwładnie na kolana Moynihana, który, obryzgany krwią, fragmentami czaszki i kawałkami mózgu, wrzasnął z przerażeniem:

– Pilla oberwał!

W tej chwili połączył się z nimi przez radio sierżant Gallagher.

– „Jak idzie?”

Struecker zignorował radio i krzyknął przez ramię do Moynihana:

– Uspokój się! Co z nim? – Nie widział, co się dzieje z tyłu.

– Nie żyje! – Moynihan był wściekły.

– Skąd wiesz, że nie żyje? Jesteś sanitariuszem?

Struecker rzucił szybkie spojrzenie na zbryzgany krwią tył pojazdu. Pilla leżał na kolanach Moynihana.

– Dostał w głowę! Nie żyje! – wrzasnął Moynihan.

– Uspokój się – błagał Struecker. – Dopóki nie znajdziemy się w bazie, musimy walczyć.

Do diabła z ostrożną jazdą. Struecker kazał kierowcy dodać gazu
i miał nadzieję, że Esswein za nimi nadąża. Zobaczył lecący nad ulicą pocisk z granatnika. Wydawało się, że całe miasto do nich strzela.

Wtedy znów usłyszeli głos Gallaghera.

– „Jak idzie?”

– Nie chcę o tym mówić.

Odpowiedź nie spodobała się Gallagherowi.

– „Macie jakichś rannych?”

– Tak, jednego.

Struecker nie chciał mówić nic więcej. Z tego, co wiedział, dotychczas żaden z ich ludzi nie zginął, więc nie chciał podawać takiej informacji przez radio. Zdawał sobie sprawę, że mogą ich usłyszeć zarówno operatorzy na polu walki, jak i załogi wszystkich śmigłowców. Operatorzy radiowi na ziemi monitorowali wszystkie pasma. Podczas bitwy ludzie chłoną informacje niczym gąbka wodę. Są spragnieni nowin nawet bardziej niż wody. W odróżnieniu od innych Struecker był już na wojnie, w Panamie i Zatoce Perskiej, wiedział więc, że żołnierze walczą lepiej, kiedy wszystko idzie zgodnie z planem. Jeśli coś pójdzie nie tak i ludzie wpadną w panikę, trudno będzie odzyskać kontrolę nad przebiegiem akcji. Tak było teraz z Moynihanem. Podczas walki panika była jak wirus, i to śmiertelny.

– „Kto to jest i jaki jest jego stan?” – Gallagher nalegał.

– To Pilla.

– „Jaki jest jego stan?”

Struecker przez chwilę nic nie mówił, zmagając się z samym sobą, po czym z wahaniem odpowiedział:

– Nie żyje.

Kiedy przebrzmiały te słowa, umilkły wszelkie rozmowy w radiu. Nastąpiły długie sekundy ciszy58.

10

Ali Husajn pilnował apteki Labadhagal Bulal położonej na południe od miejsca strzelaniny.

Wszedł na schody prowadzące do sklepu i zobaczył wielu uzbrojonych mężczyzn biegnących w kierunku, z którego dochodziły odgłosy walki. Niektórzy z nich należeli do milicji Aidida, inni byli sąsiadami Alego, którzy chwycili za własne karabiny.

Husajn chciał zobaczyć, co się dzieje, ale bał się, że podczas jego nieobecności ktoś ukradnie mu towar. Stał i słuchał, jak odgłosy wystrzałów coraz bardziej zbliżają się do jego ulicy.

Potem pojawiły się trzy rozpędzone samochody amerykańskiej armii. Z wielkich karabinów na dachu padały strzały. Wskoczył do sklepu i zatrzasnął metalowe drzwi, zanim kule się od nich odbiły. Padł na podłogę przy bocznej ścianie, wiedząc, że było to najbezpieczniejsze miejsce w budynku. Po chwili przez okna wpadły pociski z pędzących przed sklepem samochodów.

Pojazdy niebawem zniknęły za rogiem, a strzelanina ucichła59.

11

Niewielki konwój wyjechał na główną drogę. Strzały na chwilę ustały, w oddali błyszczał ocean. Jednak kiedy zbliżyli się w okolice portu, okazało się, że na ulicę wyległy tysiące Somalijczyków. Struecker zamarł. Nie byli już pod ciężkim ostrzałem, ale jak trzy samochody mają się przedrzeć przez tłum?

Kierowca znacznie zwolnił, a kiedy wjechali w rzesze gapiów, cały czas trzymał wciśnięty klakson. Struecker nakazał mu nie zatrzymywać się, a sam rzucił przed siebie granaty hukowo-błyskowe, które wypłoszyły część ludzi. Równocześnie polecił żołnierzowi obsługującemu karabin maszynowy, by otworzył ogień nad głowami tłumu, za którymi już było widać ocean.

Struecker starał się namierzyć przez radio sanitariuszy. Gdy ta próba się nie powiodła, połączył się z siecią dowództwa.

– Potrzebuję lekarza. Natychmiast.

Strzały z wielkiego karabinu przepędziły większość ludzi, pojazdy więc znów przyspieszyły. Jadący w pierwszym samochodzie żołnierze mieli wrażenie, że hummer przejechał kilka osób. Struecker jednak nie obejrzał się, by to sprawdzić. Nagle na drodze wyrosła tocząca się powoli ciężarówka, pikap wypełniony ludźmi siedzącymi na platformie bagażowej bądź stojącymi z tyłu. Nic nie wskazywało, by miała usunąć się z drogi, nie było też miejsca, by ominąć ciężarówkę, więc Struecker kazał kierowcy staranować ją. Mężczyzna, którego noga wystawała z tyłu pikapa, krzyknął z bólu, kiedy uderzył w nią przeciskający się hummer. Znowu mieli wolną drogę.

Struecker ponownie połączył się przez radio:

– Czy przy bramie może czekać na nas lekarz, odbiór?

Wjeżdżając na teren bazy, poczuli ulgę i potworne zmęczenie. Zarazem ogarnęły ich wątpliwości. A może zasłużyli na słowa krytyki? Kilku rangersów było rannych. Pilla nie żył. Tak czy inaczej, przynajmniej dla nich, było już po wszystkim.

Zakrwawieni ludzie Strueckera wypakowali się z samochodów. Wyglądali na oszołomionych. Strueckera przeraził widok bazy. Spodziewał się, że zastanie tu spokój i bezpieczeństwo. Zamiast tego wszyscy biegali gorączkowo tam i z powrotem.

Z głośnika dobiegł głos dowódcy krzyczącego na kogoś: „Obserwuj,
co się dzieje i słuchaj moich rozkazów!”.

Coś się wydarzyło.

Pojawiła się ekipa medyczna. Jeden z lekarzy zbliżył się i zaczął odwracać Pillę.

– Nim się nie przejmuj – powiedział Struecker. – Nie żyje.

Lekarz oddalił się w stronę pojazdu Essweina, by zająć się Blackburnem. Struecker zawołał jednego z przechodzących sanitariuszy:

– W moim samochodzie jest trup. Musicie go wynieść.

Sierżant przyglądał się, jak wyciągają Pillę z tyłu samochodu. Brakowało mu czubka głowy. Twarz była biała, zniekształcona i spuchnięta. Wyglądała okropnie. To już nie był Pilla60.

12

Szeregowy Clay Othic ustrzelił kurczaka. Właśnie mieli odjechać z więźniami, kiedy na Hawlwadig Road wybuchło piekło. Ludzie biegali we wszystkich kierunkach, mężczyźni strzelali do żołnierzy z karabinków AK-47, pociski z granatników przelatywały w powietrzu, zostawiając za sobą smugę dymu, a następnie wybuchały z głośnym hukiem. Pośrodku tego bałaganu znalazło się spanikowane stado kurczaków, które przybiegło prosto pod karabin Othica. Jeden z ptaków zamienił się w chmurę piór, kiedy Othic wypalił do niego z pięćdziesiątki. „Mały Łowca” upolował kolejną zdobycz.

Othic był najmniejszym facetem w kompanii. Wyglądał mniej więcej na trzynaście lat. W związku z tym (zgodnie ze standardową procedurą operacyjną) przyznano mu największą broń (karabin maszynowy Browninga M2, kaliber .50, określany też jako Ma-Deuce), umocowaną na wieżyczce strzeleckiej na dachu hummera. Othic stał się sławny w jednostce po tym, jak gwizdnął hummera generała Garrisona. Wieżyczka
w samochodzie Othica wciąż się zacinała, dlatego sierżant kazał mu zamienić pojazd na któryś z „tamtych”, jak powiedział, wskazując na parking. Othic, niewiele się zastanawiając, wziął pierwszy lepszy wóz – najczyściejszy, jaki udało mu się znaleźć. Na szczęście samochód został odstawiony na miejsce, zanim generał zdążył się zorientować.

Nazywali go „Małym Łowcą”. Podczas przepustki żołnierze zazwyczaj spędzali czas w barach w Auburn i Atlancie, tymczasem on, wiejski chłopak z Missouri, miał zwyczaj zaszywać się w lesie wokół Fort Benning. Podczas sezonu łowieckiego wychodził do lasu ze strzelbą, by wrócić z dzikim indykiem lub sarną, które patroszył w koszarach i przynosił do kantyny. Miał rzadką zdolność do odnajdowania radości w każdej sytuacji. Lubił nawet stać na warcie, podczas której najbardziej interesującą rzeczą mogła być konfiskata filmu z aparatu ryzykantów ignorujących znak zakazu robienia zdjęć. Miał całą kolekcję rozwiniętych klisz wiszących na drucie kolczastym otaczającym jednostkę, które wyglądały jak brązowa lameta.

Othic miał w plecaku niewielki dziennik, w którym zapisywał doświadczenia z pobytu w Mogadiszu. Każdy wpis dedykował swoim rodzicom, ponieważ po powrocie do domu zamierzał wręczyć im pamiętnik. Po konfiskacie kliszy napisał następujący fragment, zapożyczając pewne elementy ze „Star Treka”:

„Dziennik pokładowy, data gwiezdna 3 września 1993 roku, godzina 17.00. Właśnie zszedłem z warty, która okazała się całkiem interesująca. Skonfiskowaliśmy jedną taśmę wideo i trzy klisze w ciągu zaledwie dwóch godzin. Ludziom nie wolno robić zdjęć naszych gratów i są nieźle wkurzeni, kiedy zabieramy im filmy. Dziwne to trochę, bo stoi wiele znaków zakazu, ale ludzie i tak próbują być sprytniejsi. Frajerzy!”.

Othic lubił pisać, więc fakt, że nie dostawał wielu listów, był dla niego szczególnie irytujący. Nie miał dziewczyny, z którą mógłby korespondować, więc nie dostawał tylu listów co inni. Faceci bez dziewczyn czuli się tak opuszczeni, że chcieli czytać listy, które ich kumple otrzymali od narzeczonych. Nie wszystkie były pozytywne. Sierżant Raleigh Cash, facet z Oregonu, podczas pobytu w Mogadiszu dostał od dziewczyny przygnębiający list pożegnalny. Wysłała mu też pudełko po butach wypełnione jego rzeczami. W środku były płyty, kasety, zdjęcia i inne pamiątki po zakończonym związku, straszne śmietnisko, które zobaczyli wszyscy jego kompani. Wyśmiali Casha bezlitośnie, ale dzięki temu było mu łatwiej znieść rozstanie. Jednak nawet taki list od kobiety był lepszy od braku jakichkolwiek wieści. Specjalista Eric Spalding, facet z Missouri, najlepszy kumpel Othica, dał mu do przeczytania kilka listów od dziewczyny. To było miłe, ale Othic poczuł się żałośnie. Zaczął nawet myśleć o namówieniu siostry, by napisała do niego przepełniony erotyzmem list, tylko po to, by miał się czym pochwalić.

On i Spalding zostali dobrymi kumplami. Po powrocie zamierzali pojechać do Missouri w pikapie Othica. Jego ojciec pracował jako agent w Urzędzie Imigracji i Naturalizacji. Othic zamierzał poszukać tam pracy po opuszczeniu armii. Powiedział Spaldingowi, że ojciec może pomóc w znalezieniu roboty także i jemu. Oboje mieli nadzieję na powrót do Missouri przed końcem jesiennego sezonu na sarny.

Zazdrościli chłopakom z Delty. Rangersi przez cały okres pobytu w Mogadiszu spędzali wolny czas na strzelnicy, na warcie, brali udział w dziesięciokilometrowych biegach, podczas gdy operatorzy Delty naprawdę mieli ubaw. Przykładem może być sprawa gołębi. Kiedy żołnierze po raz pierwszy pojawili się w hangarze, królowały tam gołębie, które zanieczyszczały wszystko dookoła. Pewnego dnia człowiek z Delty został trafiony gołębią kupą, kiedy siedział na łóżku i czyścił broń. Elitarna jednostka wypowiedziała ptakom wojnę. Zamówili śrutówki. Ptaki nie miały szans, pozostały po nich zakrwawione pióra. Żołnierze z Delty najwyraźniej umieli zorganizować sobie czas. Każdy z nich miał wykonane na zamówienie pukawki, na przykład z ręcznie gwintowanymi lufami. Czasami pożyczali sobie śmigłowiec black hawk, by, krzycząc z uciechy, upolować dziką świnię, pawiana, antylopę lub gazelę w somalijskim buszu. Z dziczyzny robili później poczęstunek, chwalili się rogami upolowanych zwierząt. Nazywali to „realistycznym treningiem”. Jeden z nich, Brad Hallings, przechadzał się dumnie po całym hangarze z naszyjnikiem z zębów dzika. Mały, przysadzisty Earl Fillmore przykleił sobie do hełmu kły dzika, a następnie chodził w nim dookoła niczym mongolski watażka.

Dla Othica i Spaldinga nie było w pobliżu prawdziwej dziczyzny, znaleźli więc sobie inny cel. Spalding, jako strzelec wyborowy, większość nocy siedział w kucki na dachu, obserwując miasto przy użyciu noktowizora poprzez znajdującą się w ścianie dziurę wielkości dużego grejpfruta. Othic dotrzymywał mu towarzystwa, gawędzili dla zabicia czasu. Ukryci w górze, jako jedyni mogli przyjrzeć się z bliska szczurom, które zawsze dreptały po krokwiach. Mogadiszu było rajem dla szczurów – śmieci nie wywożono regularnie. Othic i Spalding zrobili pomysłowe wnyki z dwóch pustych butelek po wodzie mineralnej, kilku przewodów od pułapek minowych oraz zapakowanych posiłków. Othic zarejestrował ten sukces w dzienniku:

„(…) Dobra wiadomość, Wielcy Biali Łowcy (ja i Spalding) złapaliśmy starego, paskudnego szczura do jednej z naszych pułapek (właściwie ta pułapka była zrobiona przez Spaldinga, ale to wspólna operacja). Wszyscy pogratulowali nam schwytania szczura”.

Othic najbardziej pragnął, jeszcze mocniej niż powrotu do domu, większej liczby misji. Przyjechali tu, by walczyć. Na początku było kilka akcji, ale pod koniec września dowódcy zwolnili tempo. Othic napisał:

„Godzina 18.30. Kolejny dzień bez misji, a ja jestem coraz bardziej wkurzony. Co prawda byliśmy na strzelnicy, ale to dla nas żadne pocieszenie. Ćwiczyliśmy też wysadzanie różnych obiektów. Powoli staję się mistrzem w przygotowywaniu ładunków wybuchowych i systemów odpalania (…). Jutro przychodzi poczta (odpukać!). Wiem, że moje wpisy stają się coraz nudniejsze, ale tu się nic nowego nie dzieje. To trochę niebezpieczne, gdyż może prowadzić do rozluźnienia dyscypliny. Ciężko jest zachować czujność, jeśli wpada się w rutynę”.

W nocy 25 września „chuchraki” zestrzeliły śmigłowiec black hawk należący do 101. Dywizji Powietrznodesantowej. Po upadku maszyna zajęła się ogniem. Trzech członków załogi zginęło na miejscu, natomiast dwóch pilotów zdołało uciec. Prowadzili wymianę ognia z atakującymi ich uzbrojonymi Somalijczykami, dopóki kilku przyjaznych tubylców nie wywiozło ich stamtąd własnym środkiem lokomocji.

Tamtej nocy Othic miał wartę.

„Kiedy o drugiej w nocy stałem na warcie, ja i drugi żołnierz zobaczyliśmy płonącą, spadającą pomarańczową kulę, a zaraz potem potężny wybuch, po którym nastąpiła eksplozja wtórna”, napisał. „Dziś opuszczono do połowy flagę na maszcie, by uczcić śmierć trzech pilotów 101. Dywizji Powietrznodesantowej. Ich helikopter zestrzelono przy użyciu granatnika przeciwpancernego. (…) Później odbyła się ceremonia w hołdzie dla naszych zmarłych kolegów. Patrząc na ich trumny wysyłane samolotem w ostatnią drogę do domu, przypomnieliśmy sobie o swojej śmiertelności”.

Osiem dni później Othic na wieżyczce hummera wyposażonej w karabin kaliber .50 nie miał czasu, by zastanawiać się nad własną śmiertelnością. Czekał przy narożniku kwartału, gdzie stał atakowany budynek. Słuchał narastającego odgłosu wystrzałów i miał ochotę włączyć się do walki ze swoim wielkim karabinem. Ponieważ jego samochód był ostatni w kolumnie pojazdów, miał za zadanie ubezpieczać tyły. Jego największym dzisiejszym zmartwieniem było to, że może przegapić strzelaninę. Wtedy konwój ruszył. Kiedy wjechali w Hawlwadig Road, Othic z nudów ustrzelił kurczaka.

Na ulicy panowało zamieszanie, toteż Othic miał trudności z orientacją. Ponieważ wielu ludzi na drodze było nieuzbrojonych, na początku starał się zachować ostrożność. Najpierw zastrzelił uzbrojonego Somalijczyka stojącego przy wejściu do hotelu, kawałek dalej następnego. Mężczyzna zatrzymał się na środku ulicy i obejrzał przez ramię, natychmiast napotykając wzrok Othica. Kule z pięćdziesiątki, która mogła zrobić dziury wielkości ludzkiej głowy w ścianie z pustaków, rozerwały go na strzępy. Aby unieszkodliwić leżącą teraz na ulicy broń mężczyzny, Othic oddał kilka strzałów w jej kierunku. Dalej, w kierunku południowym, zobaczył ludzi wyciągających opony i śmieci w celu zbudowania ulicznej blokady. Obrócił wieżyczkę i puścił kilka serii w ich kierunku. Uciekli.

Strzały padały teraz z każdej strony. Othic był zdezorientowany. Kule świstały mu koło uszu, w powietrzu latały granaty przeciwpancerne; każdy odpalony RPG wyrzucał chmurę dymu, potem następował błysk, a ślad po wystrzelonym pocisku zaznaczała łukowata smuga. Wokół wieżyczki zgromadziły się łuski po wystrzelonych nabojach. Kula wystrzelona przez któregoś z Somalijczyków uderzyła w leżące łuski, a jedna z nich odskoczyła i skaleczyła Othicowi twarz. Tuż po tym dwa pociski uderzyły w leżące obok niego pudła z amunicją. Przestraszył się. Ktoś w niego celował! Zaczął strzelać na oślep. Przypomniał sobie powiedze nie rangersów: „Kiedy zaczynają się poważne problemy, twardziele biorą się za strzelanie”61.

Kumpel Othica z Missouri, Eric Spalding, był w jednej z jadących w konwoju pięciotonowych ciężarówek. Na podłodze leżały worki z piaskiem. Siedzący na miejscu pasażera Spalding uważał, że najlepszą obroną jest szybki atak, zaczął więc strzelać, gdy tylko konwój wyjechał zza rogu, za którym miał znajdować się budynek stanowiący cel ataku. Na początku zastrzelił człowieka z bronią na schodach hotelu Olympic. Następne cele wpadały mu pod muszkę tak szybko, że z trudem nadążał naciskać spust. Nie było czasu na zastanawianie się, co się dzieje. Ostrzał rozpoczął się szybko i stawał się coraz bardziej intensywny62.

Sierżant John Burns, jadący w hummerze obok ciężarówki Spaldinga, z początku nie zdawał sobie sprawy z powagi sytuacji. Tak jak pozostali rangersi spodziewał się, że, podobnie jak podczas poprzednich misji, spotkają tylko kilku uzbrojonych Somalijczyków, którzy po oddaniu kilku niecelnych strzałów uciekną w popłochu. Kiedy więc zobaczył mężczyznę stojącego za grupą kobiet, który wycelował w ich kierunku granatnik przeciwpancerny, Burns wyskoczył z samochodu, by rzucić się w pogoń za Somalijczykiem. Potknąwszy się o krawędź drzwi, padł na ziemię twarzą do dołu. Podniósł się i pobiegł za człowiekiem trzymającym granatnik. W końcu mógł wziąć go na muszkę. Przyklęknął i wystrzelił. Mężczyzna upadł, a Burns w zapamiętaniu podbiegł do rannego, chwycił go za koszulę i zaczął ciągnąć w kierunku samochodu. Miał dołączyć do pozostałych więźniów. Dopiero teraz zorientował się, jak wiele strzałów pada w ich kierunku. Z przerażeniem zauważył dziesięciu uzbrojonych Somalijczyków wychodzących zza hotelu.

Burns pojął, że bierze udział w naprawdę zażartej walce. Puścił koszulę rannego mężczyzny i pobiegł z powrotem do hummera. Schowani w samochodzie żołnierze obserwowali jego wyczyn ze zdumieniem63, równocześnie odpowiadając ogniem na strzały nieprzyjaciela.

W hummerze z tyłu szeregowy Ed Kallman poczuł przypływ adrenaliny, kiedy wyjechał zza rogu prosto w środek walki. Wstąpił do wojska, bo był spragniony silnych przeżyć. Znudzony dotychczasowym życiem
i szkołą średnią w Gainesville na Florydzie postanowił poszukać przygody. Nowy żołnierz na początku ze strachem myśli o przyszłej walce, jednak stopniowo, po długim okresie treningów i surowej dyscyplinie, każdy rangers pokonuje lęk i nie może się doczekać prawdziwej akcji. Dzisiaj się udało. Byli na wojnie. Siedzący za kółkiem Kallman potrzebował chwili, by uświadomić sobie, że obrazy widziane przez przednią szybę to nie film. Z początku poczuł dziką, chłopięcą radość. Kątem oka zobaczył wystrzelony z granatnika pocisk, który przemknął obok jego samochodu i uderzył w jedną z ciężarówek z przodu. Kiedy dym nieco opadł, ujrzał sierżanta sztabowego Dave’a Wilsona, jednego z dwóch czarnoskórych żołnierzy w kompanii rangersów. Wilson leżał przy ścianie domu, obok ciężarówki, ze sztywno wyciągniętymi przed siebie zakrwawionymi nogami. Kallman był przerażony. Jeden z jego ludzi oberwał! Chwycił mocno kierownicę i skoncentrował wzrok na samochodzie przed nim. Nagle zapragnął znów jechać przed siebie64.

Ze swojej wieżyczki w hummerze Othic dostrzegł błysk granatnika przeciwpancernego. Skierował w tę stronę karabin kaliber .50 i wystrzelił serię pocisków, kosząc grupę stojącą przed facetem z granatnikiem.

Nagle coś uderzyło go w ramię, jakby kijem bejsbolowym. Usłyszał głośne chrupnięcie, poczuł podmuch, a kiedy spojrzał w dół, zobaczył dziurę w ramieniu. Miał złamaną kość.

– Jestem ranny! Jestem ranny! – krzyczał.

Z zapamiętaniem strzelał nieprzerwanie przez dobrą minutę, trafiając drzewa, budynki i wszystkich, którzy stali na linii ognia, dopóki sierżant Lorenco Ruiz nie przejął jego miejsca na wieżyczce65.

13

Oddział Eversmanna cały czas zmagał się z trudnościami. Blackburn wypadł z helikoptera, byli za daleko od celu, a teraz zostali otoczeni i nie mieli jak przemieścić się we właściwe miejsce. Z pięciu żołnierzy, których odesłał z Blackburnem na noszach, żaden jeszcze nie wrócił.

Nagle raniono sierżanta Galentine’a. Galentine pochodził z miasta Xenia, w stanie Ohio. Po ukończeniu szkoły przez sześć miesięcy obsługiwał prasę w fabryce wyrobów gumowych, zanim zdecydował, że chciałby w życiu robić coś więcej. Zaciągnął się do wojska w dniu wybuchu wojny w Zatoce Perskiej, która skończyła się, nim przeszedł etap szkolenia podstawowego. Od tego czasu czekał na szansę wzięcia udziału w prawdziwej walce. Kiedy dowiedział się, że razem ze Stebbinsem muszą zostać w bazie, czuł się zdruzgotany. Jednak udało mu się. Nareszcie tu był. W środku bitwy. Wywołało to na nim dziwne wrażenie. Kręciło mu się w głowie. On i jego kumpel, specjalista Jim Telscher, schowali się pomiędzy dwoma samochodami. Wokół nich kule orały piach. Twarz Telschera, który podczas opuszczania helikoptera uderzył się własną strzelbą, spływała krwią. Pociski rozbiły szyby w obu pojazdach, przedziurawiły opony. Galentine i Telscher siedzieli za tylnymi zderzakami, robiąc do siebie głupie miny.

Galentine nie czuł strachu. Nie do końca przyjął do wiadomości fakt, że może zginąć. Bez ceregieli skierował swój karabin M16 w stronę człowieka w dole ulicy, celując w środek tułowia, i oddał kilka strzałów. Mężczyzna upadł. To było jak ćwiczenia na strzelnicy, tylko trochę zabawniejsze.

Kiedy w ich kierunku zaczęły padać strzały z innej strony, razem z Telscherem wybiegli na ulicę. Tam Galentine stanął oko w oko z somalijską kobietą, która nieszczęśliwie postanowiła przebiec na drugą stronę akurat w tym samym momencie co oni. Teraz z przerażeniem wpatrywała się w Galentine’a, równocześnie próbując otworzyć drzwi budynku i schować się w środku. Kierując się pierwszym odruchem, o mało do niej nie strzelił, ale udało mu się powstrzymać. Oczy kobiety były szeroko otwarte. Przestraszył się. To nie była gra. Mało brakowało, a zabiłby bezbronną kobietę. W końcu otworzyła drzwi i weszła do środka.

Następnie schronił się za kolejnym samochodem na głównej ulicy. Na ramieniu trzymał karabin, którego pasek wisiał luźno przewieszony przez ramię. Nieprzebrane tłumy gnały w kierunku Galentine’a i pozostałych. Raz po raz strzelał do któregoś ze zbliżających się ludzi. W pewnej chwili poczuł uderzenie, a później ból w lewej dłoni, którą trzymał broń. Uderzenie było tak silne, że karabin obrócił się. Właśnie miał go poprawić, gdy zauważył, że jego kciuk opadł na przedramię, a z dłonią łączył go już tylko pas skóry.

Uniósł kciuk i przycisnął go z powrotem do dłoni.

– Wszystko w porządku Scotty? Nic ci nie jest? – zapytał Telscher.

Eversmann widział, jak M16 obraca się, a z dłoni Galentine’a pryska karminowa ciecz. Zobaczył, jak Galentine ogląda rękę, a następnie patrzy na niego z przeciwnej strony ulicy.

– Nie przebiegaj przez ulicę! – wrzasnął Eversmann. Na ulicy trwała zacięta wymiana ognia. – Nie przebiegaj na drugą stronę!

Galentine słyszał sierżanta, ale i tak zaczął biec. Z niewyjaśnionego powodu wydawało mu się, że przy wysokim sierżancie po przeciwnej stronie ulicy będzie bezpieczny. Biegł co sił w nogach, ale wydawało się, że jak we śnie porusza się w miejscu. Nogi miał ciężkie, jakby bezwładne, a jeśli wokół niego latały kule, nie widział ani nie słyszał ich. Kiedy zostało mu tylko kilka metrów, skoczył, przekoziołkował i doturlał się do ściany, przy której znajdował się Eversmann.

Sierżant nieprzerwanie zmagał się z nadciągającym tłumem. Nieco dalej za nim, przed budynkiem, który był celem dzisiejszego ataku, stały dwa hummery. Kiedy spojrzał w górę ulicy, miał wrażenie, że pędzi na nich połowa Mogadiszu. Mężczyźni wypadali na drogę, by wystrzelić serię z AK-47, i kryli się z powrotem. Widział charakterystyczne błyski i świst wystrzeliwanych w ich stronę granatów, które wypuszczały słup dymu, po czym wybuchały z potężnym błyskiem ognia i przeciągłym grzmotem. Omiotła ich fala gorącego powietrza po wybuchu po przeciwnej stronie, po którym poczuli drażniący zapach w nosie, a w ustach posmak prochu. Pociski lecące w ich kierunku uszkadzały ściany budynków i wzbijały w powietrze masę kurzu. Żołnierze mieli wrażenie, że zbliża się do nich ogromna fala hałasu i energii. Jeden ze śmigłowców black hawk przeleciał w górze, więc Eversmann stanął i wyciągnął rękę w stronę atakujących go ludzi. Przed oczami przemknął mu siedzący z tyłu strzelec pokładowy, a już po chwili ujrzał strumienie ognia wyrzucane z działka w górze ulicy. Na chwilę odgłosy strzelania ucichły. „Oto, co potrafią nasze chłopaki”.

Po lewej od Eversmanna, na ziemi leżał szeregowy Anton Berendsen, który strzelał w kierunku wschodnim z M203, granatnika podwieszanego do lufy M16. Tam, zza blaszanych, pordzewiałych bud co chwilę wypadał Somalijczyk, by wystrzelić kilka kul w stronę żołnierzy. Sekundy po tym, jak dołączył do nich Galentine, Berendsen złapał się za rękę.

– O mój Boże, oberwałem – jęknął. Podniósł wzrok na Eversmanna.

Berendsen padł pod ścianę obok Galentine’a. Jedna ręka zwisała bezwładnie, natomiast drugą sprawną ręką zaczął wyskubywać z twarzy niewielkie fragmenty tynku.

Eversmann przykucnął przy mężczyznach. Najpierw zwrócił się do Berendsena, który wciąż wyglądał na zaabsorbowanego walką i patrzył teraz w dół ulicy, na wschód.

– Ber, powiedz, gdzie cię boli – spytał Eversmann.

– Chyba mam kulkę w ręce.

Berendsen zaczął manewrować sprawną ręką przy zamku granatnika. Nie mógł go otworzyć jedną dłonią. Eversmann niecierpliwie zrobił to za niego.

– Tam po prawej jest jeden – powiedział Berendsen.

Eversmann był zbyt zajęty opatrywaniem rany, by spojrzeć. Kiedy próbował podnieść kamizelkę Berendsena i rozpiąć koszulę, by ocenić ranę, szeregowy wystrzelił z M203 jedną ręką. Sierżant odwrócił się i spojrzał przed siebie. Uświadomił sobie, że sam powinien był wystrzelić serię, zamiast dopuścić do tego, by Berendsen strzelał jedną ręką. Patrzył, jak pocisk wielkości pięści wiruje w powietrzu i leci w stronę oddalonej o jakieś czterdzieści metrów chaty. Usłyszał huk i zobaczył błysk, a następnie dym unoszący się nad zgliszczami wysadzonego budynku. Strzały dobiegające z tego miejsca ucichły.

Rana Berendsena nie wyglądała poważnie. Eversmann zwrócił się w stronę Galentine’a, który miał szeroko otwarte oczy, jakby pozostawał w szoku. Kciuk zwisał mu z dłoni.

Sierżant chwycił go i umieścił na dłoni Galentine’a.

– Scott, trzymaj mocno – polecił. – Chwyć z całej siły i nie puszczaj.

Galentine chwycił kciuk pozostałymi palcami.

– Trzymaj. Wszystko będzie w porządku.

Przybiegł sanitariusz, by opatrzyć ranę. Gdy zobaczył uszkodzony kciuk, opatrunek upadł mu na ulicę. Galentine sprawną ręką sięgnął do apteczki sanitariusza, wyjął świeży opatrunek i podał mu go. Zraniona dłoń piekła.

– Sierżancie Galentine, wszystko będzie w porządku – pocieszył go siedzący obok, zakrwawiony Berendsen.

Teraz Eversmann miał do dyspozycji tylko specjalistę Dave’a Diemera, operatora ręcznego karabinu maszynowego, zwróconego na wschód. Diemer miał robić za trzech, więc sierżant podszedł, by mu pomóc. Podniósł M16, wypatrzył w dole ulicy uzbrojonego Somalijczyka i puścił w jego kierunku serię. Nagle zdał sobie sprawę, że był to jego pierwszy strzał od momentu, kiedy pojawili się na ziemi.

Eversmann stwierdził, że co prawda zrobiło się gorąco, ale jeszcze nie było tak źle. Starał się zachować spokój i pamiętać o tym, co się dzieje. Przyklęknął za samochodem obok Diemera. Trzech rangersów było rannych, w tym jeden ciężko, ale udało mu się go stąd wydostać. Życie Galentine’a ani Berendsena nie było zagrożone.

Gdzieś pękła szyba, a kawałki szkła spadły na niego i Diemera. Jakiś Somalijczyk wybiegł na środek ulicy zaledwie kilka metrów od nich i strzelił w samochód. Diemer padł na ziemię za tylnym kołem, po stronie pasażera i puścił w jego kierunku serię. Somalijczyka odrzuciło do tyłu, po czym padł bezwładnie na ziemię. Wyglądał teraz jak zmięta sterta ubrań.

Eversmann połączył się przez radio z porucznikiem Perinem i zawiadomił go, że ma więcej rannych, ale żaden z nich nie wymaga natychmiastowej ewakuacji.

– Sierżancie Eversmann – zawołał Telschera z drugiej strony ulicy – Snodgrass oberwał.

Specjalista Kevin Snodgrass, operator karabinu maszynowego ukryty za samochodem, został ranny, kiedy któryś z pocisków odbił się rykoszetem od karoserii lub drogi. Eversmann zobaczył, że Telscher schyla się nad Snodgrassem, który na szczęście nie krzyczał. Nie wyglądało też na to, że potrzebuje natychmiastowej pomocy.

Wtedy Diemer szturchnął go w ramię.

– Sierżancie?

Eversmann odwrócił się ze znużeniem. Diemer wyglądał na spanikowanego.

– Chyba właśnie widziałem spadający śmigłowiec66.

2 Za: Eversmann, Diemer, Sizemore, Nelson, McLaughlin, Galentine. We wczesnych latach ataków z powietrza helikoptery oznaczano numerem wypisanym kredą na boku kadłuba. Stąd nazwa „chalk”. Jedną z charakterystycznych cech dzisiejszej armii, zwłaszcza w przypadku jednostek specjalnych takich jak rangersi, jest to, że żołnierze z jednej grupy desantowej („chalk”) trenują razem czasem przez całe lata. Opis organizacji misji pochodzi z tekstu Task Force Ranger Operations in Somalia 3–4 October 1993 napisanego przy udziale U.S. Special Operations Command (USSOC) i USSOC History Office z datą 1 czerwca 1994 (dalej nazywanym raportem USSOC) (przyp. aut.).

3 CSAR (ang. Combat Search and Rescue) – ratownictwo w warunkach bojowych, jednostki CSAR nazywane są oddziałami poszukiwawczo-ratowniczymi (przyp. tłum.).

4 Alternatywnie: „Humvee”. Samochód terenowy, którego nazwa wywodzi się od skrótu HMMWV (ang. High Mobility Multi-Purpose Wheeled Vehicle – wielozadaniowy pojazd kołowy o wysokiej mobilności). Pojazd ten, początkowo produkowano tylko dla armii Stanów Zjednoczonych, z czasem zaczęto produkować także w wersji cywilnej (przyp. tłum.).

5 Oddziały SEAL (ang. sea-air-land team) to elitarne oddziały Sił Operacji Specjalnych Marynarki Stanów Zjednoczonych (przyp. tłum.).

6 Szczegóły związane z wykorzystanymi w akcji śmigłowcami, pojazdami i sprzętem pochodzą z raportu USSOC oraz od Matthewsa, McMahona, Duranta. P. Howe’a Jonesa (przyp. aut.).

7 Za: Dave McKnight, Struecker, Eversmann, Schilling. Opis Garrisona także na podstawie fotografii (przyp. aut.).

⁸ Za: Eversmann, Nelson, Diemer, Lechner, M. Goodale, Stebbins i inni. Opis miasta oparłem też na własnych doświadczeniach z pobytu w Mogadiszu, a także na nagraniach i zdjęciach zrobionych przez rangersów, śmigłowce rozpoznawcze oraz samolot szpiegowski. (Udało mi się obejrzeć półtorej godziny najciekawszych fragmentów z mniej więcej piętnastogodzinnego materiału filmowego zarejestrowanego dzięki kamerom w samolocie oraz śmigłowcach rozpoznawczych. Film był kolorowy i w większości bardzo dobrej jakości) (przyp. aut.).

9 Stopień wojskowy w armii amerykańskiej, specjalista to stopień między starszym szeregowym a kapralem, brak polskiego odpowiednika. Skrót oficjalny: SPC (przyp. tłum.).

10 Za: Eversmann i inni oraz raport USSOC. Liczba żołnierzy przyjętych do Delty spośród kandydatów zakwalifikowanych na szkolenie zmienia się, ale zgodnie z informacjami pochodzącymi od Howe’a i Burrussa jest to średnio 10 procent. Burruss był zastępcą Garrisona, kiedy ten dowodził jednostką. Niektóre z bardziej ogólnych opisów charakteru rangersów pochodzą z rozmów z M. Goodale’em, Nelsonem, Sizemore’em, Squeglią, Floydem, Andersonem, Waddellem, Perinem, Othikiem i Spaldingiem, dzięki którym przyszła mi do głowy analogia do „drużyny futbolowej”. Rozmawiałem z pilotem P-3, Jimem McMahonem, który krążył nad miastem aż do zmierzchu, kiedy to jego rolę przejęły śmigłowce OH-58D (przyp. aut.).

¹¹ Dialogi w cudzysłowach pochodzą z oryginalnego zapisu radiowego, z którego korzystał autor (przyp. tłum.).

12 Za: Eversmann, Matthews, P. Howe, raport USSOC. W cudzysłowie ujęto autentyczne rozmowy radiowe. Większość z nich pochodzi z zapisu radiowego połączeń z siecią dowodzenia, które zostały nagrane podczas bitwy. Niektóre rozmowy z połączeń radiowych rangersów i operatorów Delty uzyskałem podczas wywiadów. Wszelkie odniesienia do czasu pochodzą z podziału czasowego bitwy z wyszczególnionymi godzinami każdego istotnego wydarzenia. Harmonogram ten, który opracowała komórka operacyjna grupy zadaniowej rangersów, rozpoczyna się tekstem: „3 października 1993, 13.50 – przypuszczalna godzina spotkania Salada/Qeydida w pobliżu hotelu Olympic”, a kończy: „4 października 1993, godz. 9.16 – dowódcy zdają raport dotyczący podlegających im żołnierzy, miejsce pobytu czterech członków załogi śmigłowca i dwóch snajperów przetransportowanych na drugie miejsce katastrofy pozostaje nieznane” (przyp. aut.).

13 Zapis radiowy, raport USSOC, materiał filmowy (przyp. aut.).

14 Za: P. Howe, raport USSOC, materiał filmowy, Jones, a także liczne relacje spisane przez członków Delta Force. Opisy akcji, w których brali udział Howe i Rierson, oparto na wywiadzie przeprowadzonym z Howe’em, który omówił szczegółowo przebieg zdarzeń z Riersonem niedługo po walce. Rierson został zabity 6 października pociskiem z moździerza na terenie lotniska. Fragmenty dotyczące Hootena pochodzą ze spisanych przez niego wspomnień (przyp. aut.).

15 Delta używa kasków ochronnych firmy Pro-Tec, które budową i wyglądem przypominają kaski hokeistów. Są lekkie, mają otwory wentylacyjne i chronią głowę przed urazami (przyp. tłum.).

16 Inaczej „metoda szybkiej liny” lub „fast-rope” – technika zjazdu na linie bez użycia sprzętu wspinaczkowego. Żołnierz opuszczający śmigłowiec podczas desantu ześlizguje się po linie trzymanej dłońmi i stopami (przyp. tłum.).

17 Za: Thomas (przyp. aut.).

¹⁸ Za: Eversmann, Diemer (przyp. aut.).

¹⁹ Za: Eversmann, dane dotyczące Gooda spisane przez historyków z USSOC, którzy rozmawiali z kilkunastoma uczestnikami bitwy. Eversmann pamiętał, że coś gwałtownie szarpnęło śmigłowcem akurat, kiedy wyskakiwał z niego Blackburn, jednak na nagraniu wideo nie widać żadnego ruchu. Widać na nim za to, jak młody rangers wypada przez drzwi. Blackburn odzyskał podobno dawną sprawność fizyczną. Nie przeprowadzałem z nim wywiadu, ale z posiadanych przeze mnie informacji wynika, że nie pamięta ani upadku, ani tego, co nastąpiło po nim 3 października (przyp. aut.).

20 Za: Eversmann, Moore (przyp. aut.).

21 Za: Eversmann, Perino (przyp. aut.).

22 Za: Schmid, relacja dotycząca Bullocka sporządzona przez historyka z USSOC (przyp. aut.).

23 Za: Eversmann, Diemer, McLaughlin. Doskonała rekonstrukcja bitwy sporządzona przez Ricka Atkinsona, która pojawiła się w „The Washington Post” (30 stycznia 1994 roku) zawiera wypowiedzi przywódców somalijskiej milicji, którzy opisywali, jak początkowo starali się dowieźć swoich ludzi w okolice targowiska od strony północnej. To tłumaczyłoby fakt, że wokół grupy Chalk Four pojawiło się tak wielu nieprzyjaciół (przyp. aut.).

24 Za: Schmid, Eversmann (przyp. aut.).

25 Za: Eversmann, Perino, McLaughlin, Schmid (przyp. aut.).

²⁶ Za: Dave McKnight, Marsh. Informacje dotyczące pogorszenia sytuacji po wyjeździe marines pochodzą od Howe’a (przyp. aut.).

²⁷ Prorocza notatka Garrisona została przytoczona w książce Samuela Bolgera Savage Peace oraz w serwisach informacyjnych, które pojawiły się niedługo po bitwie (przyp. aut.).

²⁸ Nocni Łowcy (ang. Night Stalkers) to potoczna nazwa 160. Pułku Lotnictwa Operacji Specjalnych (ang. 160th Special Operations Aviation Regiment), jednostki wykorzystywanej jako wsparcie dla sił specjalnych wojsk lądowych (przyp. tłum.).

29 Za: Matthews, Goffena, Durant, Jones, Yacone (przyp. aut.).

30 Wozy techniczne (ang. technicals) to półciężarówki lub pikapy z bronią prowizorycznie zamontowaną na platformach. Pojazdy zawdzięczają nazwę temu, że agencje pomocy humanitarnej w Somalii były zmuszone do wynajęcia miejscowych gangów (dysponujących takimi właśnie pojazdami) do ochrony i kwalifikowały to jako wydatki na „pomoc techniczną” (przyp. tłum.).

31 Za: Dave McKnight, Burruss, Bryden oraz moje obserwacje z czasu pobytu w Mogadiszu (przyp. aut.).

32 Za: Matthews, Dave McKnight, Departament Stanu USA i notatki sił zadaniowych rangersów. Wypowiedzi Smitha pochodzą z jego listu do rodziców z 17 października (przyp. aut.).

33 Potoczna nazwa granatu typu hukowo-błyskowego (ang. flashbang). Jest to ręczny granat, którego głównym zadaniem jest przestraszenie bądź zdezorientowanie przeciwnika (przyp. tłum.).

34 Podczas wojny wietnamskiej CIA powołała program o nazwie Feniks (ang. Phoenix), którego celem było zlikwidowanie struktury dywersyjnej Wietkongu w Wietnamie Południowym, Laosie i Kambodży. Program okazał się skuteczny, jednak w wyniku działań agentów zamordowano tysiące ludzi, co później wywołało międzynarodowy skandal (przyp. tłum.).

35 Sztab główny USA usytuowany w bazie sił powietrznych MacDill w Tampa na Florydzie (przyp. tłum.).

36 Charakterystykę Garrisona przedstawili: Dave McKnight, Marsh, Burruss i rangersi. Szczegóły związane z frustracją generała pochodzą z trzystronicowej notatki do generała Hoara zatytułowanej Bieżąca ocena sytuacji. Notatka Gosendego została napisana 15 września (przyp. aut.).

37 Za: Raport USSOC, Steele, Matthews, relacje rangersów (przyp. aut.).

38 Za: Lechner (przyp. aut.).

³⁹ Podrozdział ten powstał przede wszystkim na podstawie wywiadu, który przeprowadziłem w Mogadiszu z Alim Hassanem Mohamedem. Kilku Somalijczyków, z którymi rozmawiałem, podawało nieprawdziwe szczegóły dotyczące tego, co widzieli oraz gdzie się znajdowali 3 października, ale dzięki szczegółowym relacjom amerykańskich żołnierzy z łatwością oddzieliłem fikcję od faktów. „Rangersi” widziani przez Alego to najprawdopodobniej operatorzy Delty, którzy opuścili się na linach ze śmigłowca dowodzenia przecznicę od budynku stanowiącego cel ataku i oczyścili z nieprzyjaciół podwórze przecznicę na zachód, po czym wrócili na ulicę. Pociski, które zabiły brata Alego, prawdopodobnie pochodziły z osłaniającego operatorów działka pokładowego (przyp. aut.).

⁴⁰ Podrozdział ten powstał przede wszystkim na podstawie wywiadu z P. Howe’em, chociaż na ogólną charakterystykę oddziałów Delty wpłynęły też opinie innych (zarówno obecnych, jak i byłych) członków jednostki oraz rangersów, którzy spotkali operatorów w Somalii. Tarcia pomiędzy Steele’em a członkami Delty rozpoczęły się już podczas pierwszego dnia treningu w Fort Bragg. Steele twierdził, że operatorzy chcieli, aby jego ludzie wzięli udział w ćwiczeniach już w dniu przyjazdu. Steele powiedział im, że organizacja jego jednostki potrwa trochę czasu, a on potrzebuje dokładniejszego planu działania niż ten, który mogli mu przedstawić operatorzy. Widziałem nagranie przedstawiające sytuację, kiedy znajdujący się na dachu zespół Howe’a został przypadkowo ostrzelany przez Amerykanów. Na filmie widać, jak żołnierze przykucnęli na dachu za niskim, betonowym murem, a wokół nich fruwają odrywane przez pociski fragmenty ściany. Na nagraniu nie widać, skąd dokładnie padają strzały, ale relacje kilku rangersów i członków zespołu Delty potwierdzają, że pochodziły od rangersa z grupy desantowej Chalk Two. Sierżant Steven Lycopolus wziął na siebie winę za strzały, mówiąc, że żołnierzem, który wówczas otworzył ogień, był jeden z jego młodszych podwładnych. Lycopolus twierdził, że kiedy odmówił podania nazwiska winowajcy Steele’owi,
ten powiedział mu: „Zatem sam będziesz musiał ponieść odpowiedzialność”. Inni rangersi zadają kłam tej historii, obwiniając Lycopolusa, który i tak nie cieszył się poparciem na skutek innego przypisywanego mu przypadku ostrzelania swoich, który opisałem w części trzeciej. Źródło wcześniejszych strzałów nie zostało ustalone (przyp. aut.).

⁴¹ Pomoc finansowa na czas nauki w zamian za wzięcie udziału w szkoleniu oficerów rezerwy (ang. Reserve Officers Training Corps), a następnie dwuletnia służba w armii, rezerwie lub Gwardii Narodowej (przyp. tłum.).

⁴² Za: Stebbins, Galentine (przyp. aut.).

43 Za: Steele (przyp. aut.).

44 Za: M. Goodale, K. Goodale. Kiedy Kira Goodale czytała przez telefon list od Mike’a, głos na chwilę uwiązł jej w gardle. Jedyną fotografią zrobioną podczas akcji przez osobę znajdującą się na ziemi jest zdjęcie Lechnera ukazujące ulicę po zachodniej stronie od pozycji grupy Chalk One, na południowo-wschodnim narożniku. Widać na niej Goodale’a i Williamsona ukrytych za wrakiem samochodu, nieco niewyraźnych przez unoszący się w powietrzu pył oraz Stebbinsa, który leży na ziemi, pilnując ulicy po południowej stronie. W oddali można dostrzec żołnierzy z Chalk Three ustawionych przy południowym murze otaczającym atakowany dom, który widać w tle. Na ulicy leży jedna z lin użytych do opuszczenia się z helikoptera (przyp. aut.).

45 Karabin maszynowy M60 jest nazywany „świnią” ze względu na charakterystyczny odgłos, a także ciężar. Miano to nadali mu żołnierze armii amerykańskiej podczas wojny wietnamskiej (przyp. tłum.).

46 Za: Perino. Somalijczycy, z którymi rozmawiałem, żarliwie zapewniali, że nie użyto kobiet ani dzieci jako żywych tarcz. Przyznali jednak, że kobiety i dzieci pomagały im w znalezieniu żołnierzy. Prawie każdy biorący udział w bitwie rangers powiedział mi, że widział, jak kobiety i dzieci wyszukiwały Amerykanów, by pokazać ich pozycje Somalijczykom,
a także osłaniały ich, zwłaszcza w początkowej fazie walki (przyp. aut.).

⁴⁷ Za: Waddell (przyp. aut.).

⁴⁸ Za: Nelson, Waddell, Yurek. Rozterki i działania DiTomassa zostały przez niego szczegółowo opisane (przyp. aut.).

49 Za: Yurek (przyp. aut.).

50 W tym wypadku chodzi o M134 Minigun – sześciolufowy karabin maszynowy skonstruowany w systemie Gatlinga o bardzo dużej szybkostrzelności (przyp. tłum.).

⁵¹ Nelson, Waddell, Yurek, Twombly (przyp. aut.).

⁵² Nelson, Waddell, Yurek, Twombly (przyp. aut.).

53 Za: Struecker, Burns, Othic, Spalding i Schilling (przyp. aut.).

54 Za: Nelson. To Diemer był żołnierzem zapytanym przez Steele’a, czy chodzi do kościoła (przyp. aut.).

⁵⁵ Za: Struecker, B. Thomas (przyp. aut.).

56 Rodzaj noża wojskowego używanego przez oddziały SEAL (przyp. tłum.).

57 Gay opowiedział mi o tym podczas wywiadu, a dodatkowo szczegółowo i barwnie opisał, co robił oraz co widział podczas bitwy, w tekście Post-Op Report/Strong Point Assault/10–3–93. Informacje te znajdują się też w spisanej relacji członka oddziału SEAL, Homera Nearpassa. Po powrocie do Stanów Gay miał nadzieję na zarobienie pieniędzy na promocji noży Randalla. Fakt, że nóż zatrzymał kulę, mógł być dobrym chwytem reklamowym, jednak producent nie był zainteresowany współpracą (przyp. aut.).

58 Za: Struecker, B. Thomas i spisana relacja żołnierza z SEAL, Richarda Kaisera (przyp. aut.).

59 Za: Ali Husajn (przyp. aut.).

⁶⁰ Za: Struecker, B. Thomas (przyp. aut.).

61 Za: Othic, Spalding, P. Howe (przyp. aut.).

⁶² Za: Spalding (przyp. aut.).

63 Za: Burns (przyp. aut.).

⁶⁴ Za: Kallman (przyp. aut.).

⁶⁵ Za: Othic (przyp. aut.).

⁶⁶ Za: Galentine, Eversmann, Diemer, Berendsen (przyp. aut.).

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki