Dariusz Jędrzejewski

SŁOWACJA

Tatry, Niżne Tatry, Słowacki Raj, Mała Fatra, Wielka Fatra

GÓRY DLA NIECIERPLIWYCH

WSTĘP

Słowacja, państwo za miedzą, cieszy się wśród naszych rodaków nieustającą popularnością. Choć wprowadzenie tam w 2009 r. euro nieco zmniejszyło liczbę Polaków odwiedzających Słowację, kraj ten cały czas mieści się w czołówce najczęściej obieranych celów.

Największą atrakcję stanowią kąpieliska termalne, z których wiele zaprasza na lecznicze i rekreacyjne kąpiele przez cały rok. Nie mniej popularne są zimą stacje narciarskie z rozbudowanym ostatnio ośrodkiem na Chopoku w Niżnych Tatrach, który dzięki inwestycjom stał się największym centrum białego szaleństwa w Europie Środkowej.

Wszystkie te atrakcje okraszają wspaniałe słowackie góry, które zajmują ⅔ powierzchni całego kraju. Góry Słowacji należą głównie do grupy łańcuchów Karpat Zachodnich. Z grupy Karpat Wschodnich leżą tutaj jedynie: Wyhorlat, Bieszczady, Wzgórza Zemplińskie i Góry Tokajsko-Slańskie.

Największą popularnością cieszą się góry w środkowej Słowacji. Tutaj rozciągają się te najatrakcyjniejsze i najczęściej odwiedzane: Tatry, Niżne Tatry, Słowacki Raj oraz Wielka i Mała Fatra. Każdy z tych łańcuchów górskich jest inny zarówno pod względem budowy, jak i krajobrazu. Wszystkie objęto ochroną w ramach parków narodowych. Turyści mogą korzystać z ich uroków dzięki gęstym systemom szlaków turystycznych, chociaż i tu w wielu miejscach spotkamy ograniczenia ruchu turystycznego, zimą spowodowane względami bezpieczeństwa, a o innych porach związane z ochroną przyrody.

W przewodniku opisano 35 całodniowych wycieczek po Tatrach, Niżnych Tatrach, Słowackim Raju, Wielkiej i Małej Fatrze. Są to najbardziej reprezentatywne dla każdego z tych łańcuchów trasy, które może pokonać każdy górski turysta. Wiele z nich nadaje się na wspaniałe rodzinne wycieczki z młodszymi lub starszymi dziećmi.

Trasy niemal wszystkich wycieczek mają formę pętli. Miejsca rozpoczęcia i zakończenia dobrano tak, aby dało się do nich dojechać środkami zarówno komunikacji zbiorowej, jak i samochodem, a także zaparkować go. Podajemy strony internetowe przewoźników, na których można znaleźć czytelne rozkłady jazdy z uwzględnieniem miejsc, gdzie znajduje się start i meta wyprawy.

Zaprezentowane w książce łańcuchy górskie leżą w sąsiedztwie granicy Polski i w zasadzie wcale nie trzeba wyjeżdżać na urlop na Słowację, aby odbyć opisane tu wycieczki. Przewodnik opisuje bowiem wypady z miejsc, do których szybko możemy dojechać z popularnych miejscowości wypoczynkowych w polskich Beskidach, Pieninach czy Tatrach. Jeśli ktoś wypoczywa w Zakopanem, Bukowinie Tatrzańskiej, Korbielowie, Szczyrku czy innej miejscowości po polskiej stronie granicy, bez przeszkód w ciągu jednego dnia dojedzie do zaprezentowanych miejsc i gór po słowackiej stronie granicy, tym bardziej że w górach pogoda jest bardzo zmienna i często, szczególnie latem, zdarza się, że w jednej części masywu pada deszcz, a w innej świeci słońce. Warto mieć w pogotowiu taką podręczną listę miejsc wartych odwiedzin, bo może okazać się bardzo przydatna w czasie urlopu.

Oczywiście oprócz wycieczek w przewodniku opisano także popularne ośrodki letniskowe na Słowacji, w których znajdziemy miejsca noclegowe w obiektach wszystkich możliwych kategorii od kwater prywatnych po luksusowe hotele.

Możemy wypoczywać zarówno w Polsce, jak i na Słowacji, a przy tym korzystać z opisanych w przewodniku wycieczek.

Zapraszamy do odwiedzenia gór naszych południowych sąsiadów.

Dolina Veľký Sokol w Słowackim Raju

Panorama Tatr ze Szczyrbskiego Jeziora; widok na doliny Mięguszowiecką (po prawej) i Młynicką rozdzielone Granią Baszt (w centrum)

Tatry Wysokie i Bielskie
(Vysoké Tatry, Belanské Tatry)

Widok na grzbiet Jatek z Przełęczy pod Kopą; w dole Dolina Przednich Koperszadów.

Tatry są górami fałdowymi typu alpejskiego i najwyżej wypiętrzonym łańcuchem górskim w całych Karpatach. W Tatrach, poza najwyższym Gerlachem (2654 m n.p.m.), jeszcze dziesięć szczytów i grani przekracza 2600 m n.p.m.

Łańcuch Tatr rozciąga się od Zdziarskiej Przełęczy na wschodzie do Huciańskiej Przełęczy na zachodzie i składa się z trzech grup górskich: Tatr Bielskich, Tatr Wysokich i Tatr Zachodnich.

Cały łańcuch rozciąga się na długości 57 km i ma 18,5 km szerokości w najszerszym miejscu. Ponad 75% powierzchni Tatr leży na terenie Słowacji. Masywy Tatr Wysokich i Zachodnich przecina granica polsko-słowacka, a Tatry Bielskie w całości należą do Słowacji.

Tatry należą do gór, których masyw buduje trzon krystaliczny utworzony ze skał metamorficznych i magmowych powstałych 420–300 mln lat temu. Trzon krystaliczny Tatr Zachodnich tworzą skały metamorficzne powstałe ze skał osadowych, a Tatr Wysokich – skały magmowe (głównie granitoidy), które powstały w okresie aktywności wulkanicznej. Obszar, na którym leżą dzisiejsze Tatry, wypiętrzył się już w paleozoiku w czasie hercyńskich ruchów górotwórczych (orogenezy hercyńskiej), ale później w wyniku erozji uległ całkowitemu zrównaniu oraz zalaniu wodami morskimi. Przez miliony lat obszar ten pokrył się grubą warstwą osadów, z których wytworzyły się skały osadowe: wapienie, dolomity i piaskowce. Powstanie masywu tatrzańskiego, jak również całych Karpat oraz innych młodych gór, takich jak Alpy, Kaukaz czy Himalaje, jest efektem alpejskich ruchów górotwórczych (orogeneza alpejska), zapoczątkowanych około 25 mln lat temu. Ogromne siły wywołane wzajemnym naciskiem platform geologicznych spowodowały wyniesienie rozległych obszarów na znaczną wysokość. Ściskaniu i wypiętrzaniu towarzyszyło fałdowanie podłoża ze skał osadowych, a następnie jego pękanie. W ten sposób na powierzchnię wyłoniły się warstwy starszych skał magmowych i metamorficznych. Później nastąpiło odrywanie się fałd skał osadowych od macierzystego podłoża i przesuwanie ich na znaczne odległości. Poprzesuwane fałdy ze skał osadowych utworzyły tzw. płaszczowiny, które dzisiaj budują zewnętrzne okrywy wielu obszarów w całych Karpatach, w tym również w Tatrach. Płaszczowiny z młodszych skał osadowych w wielu miejscach ponownie przysłoniły pierwotny trzon krystaliczny. Niemal cała północna (polska) część Tatr Zachodnich zbudowana jest ze skał osadowych. Również w Tatrach Wysokich ukonstytuowanych na trzonie krystalicznym występują obszary przykryte płaszczowinami. Z kolei w osadowych Tatrach Zachodnich stwierdzono oderwane i przemieszczone fragmenty trzonu krystalicznego (tzw. czapy tektoniczne), na przykład na Czerwonych Wierchach, grzbiecie granicznym ciągnącym się od Goryczkowej Czuby przez Kasprowy Wierch po szczyt Beskidu. Tatry Bielskie, wschodnią część masywu Tatr, tworzą natomiast w całości skały osadowe jako płaszczowiny. Ostateczny kształt górotworowi tatrzańskiemu nadało zlodowacenie, które rozpoczęło się niedługo po zakończeniu procesów orogenezy alpejskiej, około 1,8 mln lat temu. Co prawda lodowiec w jego krakowskiej, najbardziej rozległej fazie nie sięgnął podnóża Tatr, ale surowe warunki klimatyczne spowodowały powstanie lokalnych lodowców górskich, które przekształciły rzeźbę gór w wyniku oddziaływania lodu. Pozostawiły one spękane skały, osuwiska, głazowiska, wyrzeźbione doliny, moreny oraz jeziora polodowcowe. Procesy erozji wodnej i związane z tym zjawiska krasowe występujące w Tatrach wapiennych spowodowały utworzenie się tam licznych systemów jaskiń.

W Tatrach występują w pełni wykształcone wszystkie charakterystyczne piętra roślinności górskiej od piętra pogórza po turniowe. Spotkać tu można charakterystyczne dla wysokogórskiego środowiska rzadkie rośliny i zwierzęta często niespotykane poza tym środowiskiem. Do rzadkich i chronionych gatunków należą między innymi niedźwiedzie, kozice górskie, świstaki, płochacz halny, siwerniak. Tatry dzięki temu są obszarem badań naukowców: geologów, botaników, zoologów. O fenomenie przyrodniczym Tatr decyduje też jeszcze jeden fakt, a mianowicie ich niewielki obszar. To sprawia że są tak atrakcyjne pod względem naukowym i turystycznym. Podczas górskiej wycieczki możemy podziwiać jednocześnie skaliste turnie, kotły polodowcowe, górskie jeziora, wartkie potoki i wodospady, dolnoreglowe i górnoreglowe lasy bukowe, jodłowe i świerkowe, bory limbowe, pola kosodrzewiny, hale pełne rzadkich gatunków roślin, przemykające graniami kozice, chowające się pomiędzy kamieniami i pogwizdujące ostrzegawczo świstaki, a czasem także przechadzającego się w oddali niedźwiedzia brunatnego. Symbolami tatrzańskiej przyrody są limby, szarotki, krokusy i kozice. Walkę o ochronę Tatr, rozpoczętą przez przyrodników i miłośników przyrody jeszcze w XIX w., zwieńczyło w 1948 r. utworzenie Tatrzańskiego Parku Narodowego (Tatranský Národný Park) na Słowacji, a w 1954 r. jego odpowiednika na terenie Polski. Góry należą także do grupy rezerwatów biosfery UNESCO. Tatrzański Park Narodowy oplata sieć szlaków turystycznych, ale wiele miejsc na terenie gór ze względów przyrodniczych jest niedostępna dla masowej turystyki. Tam, gdzie nie docierają szlaki, można odbyć wycieczkę z wykwalifikowanym przewodnikiem górskim. W słowackiej części Tatr od 1 listopada do 15 czerwca szlaki turystyczne powyżej schronisk są zamknięte; w tym czasie nie działa również schronisko pod Rysami i prowadzący do niego szlak z Popradzkiego Stawu. Wędrując po słowackich Tatrach, warto pomyśleć o wykupieniu specjalnego ubezpieczenia górskiego, gdyż w razie wypadku na szlaku osoba poszkodowana ponosi koszty operacji ratowniczej prowadzonej przez TNH, słowacki odpowiednik TOPR-u.

Tatry Wysokie i Bielskie to dwa różniące się budową i charakterem łańcuchy tatrzańskie, które są ze sobą nierozerwalne turystycznie ze względu na bliskie sąsiedztwo. Trudno jest prezentować wypoczynek i szlaki turystyczne w Tatrach Wysokich, nie wspominając o Tatrach Bielskich. Obie grupy górskie łączy turystyka i powiązania komunikacyjne pomiędzy miejscowościami letniskowymi usytuowanymi u ich podnóży.

Tatry Wysokie to imponujący masyw budzący zachwyt strzelistością i monumentalnością szczytów. Przez wieki owiane tajemnicą, stopniowo oswajano i zagospodarowywano. Już w XVI w. znali je okoliczni górale, którzy łatwo dostępnymi dolinami wędrowali co roku ze swoimi stadami na letni wypas na halach. Wyżej zapędzali się już tylko nieliczni śmiałkowie, poszukiwacze przygód i minerałów oraz uciekinierzy, którzy byli na bakier z prawem. Główna grań Tatr Wysokich rozciąga się od Przełęczy pod Kopą (Kopské sedlo) na wschodzie po przełęcz Liliowe na zachodzie. Granią od przełęczy Liliowe po niższy z wierzchołków Rysów biegnie granica polsko-słowacka. Najniższym punktem w przebiegu grani głównej jest Gładka Przełęcz (1994 m n.p.m.), poprzez którą łączą się Dolina Cicha Liptowska (Tichá dolina) z Doliną Pięciu Stawów Polskich; pierwsza z nich uznawana jest za zachodnią granicę Tatr Wysokich. Przełęczą poprowadzona jest granica polsko-słowacka, a od strony słowackiej biegnie na nią czerwony szlak turystyki pieszej z górnej części Doliny Cichej Liptowskiej. Z przełęczy nie da się kontynuować wycieczki. Pozostałe przełęcze leżą już w piętrze turni i wymagają mozolnej wspinaczki.

Od grani głównej odchodzą krótsze i dłuższe granie boczne. Do rozleglejszych należą: wschodnia grań Świnicy, główna grań odnogi Krywania, południowo-wschodnia grań Wyżniego Baraniego Zwornika. Krótsze i dłuższe granie oddzielają od siebie tatrzańskie doliny przekształcone oddziaływaniem lokalnych lodowców. Doliny mają piętrowy przebieg, a poszczególne piętra oddzielają od siebie progi skalne; z wielu z nich spływają wodospady. W wielu dolinach znajdują się urozmaicające skalne krajobrazy polodowcowe jeziora wysokogórskie, nazywane stawami. Największe z nich – Morskie Oko i Wielki Staw – leżą w polskiej części Tatr Wysokich. Po słowackiej stronie granicy największy jest Wielki Hińczowy Staw (Veľké Hincovo pleso) i Szczyrbskie Jezioro (Štrbské pleso). W Tatrach Wysokich mają swoje źródła Wag (Biały Wag – górny bieg) i Poprad, dwie duże słowackie rzeki; pierwsza z nich należy do dorzecza Dunaju, druga – Wisły.

Tatry Bielskie są najmniejszym z tatrzańskich łańcuchów. Mają długość zaledwie około 13 km. Nazwa związana jest z miastem Biała Spiska (Spišská Belá), do którego częściowo należały. Tworzą zwarty łańcuch górski rozciągnięty poprzecznie w stosunku do przebiegu głównej grani Tatr Wysokich, która styka się z krótką granią boczną Tatr Bielskich na Przełęczy pod Kopą. Granica Tatr Wysokich i Bielskich biegnie dolinami: Jaworową (Javorová), Zadnich Koperszadów (Zadné Meďodoly), Przednich Koperszadów (Predné Meďodoly) i Kieżmarską (Kežmarská Bielá voda). Szczyty Tatr Bielskich są dużo niższe i łagodniejsze niż sąsiednich Tatr Wysokich. Najwyższy szczyt, Hawrań (Havran), sięga 2152 m n.p.m.; wysokość 2000 m n.p.m. przekracza jeszcze pięć innych wierzchołków. Łatwy dostęp do hal spowodował, że już od XIV w. w Tatrach Bielskich intensywnie rozwijało się pasterstwo. Owce wypasano tu do 2. połowy lat 50. XX w. Góry były też miejscem eksploatacji surowców mineralnych. Miejsca wydobywania rud miedzi utrwalają nazwy miejscowe, między innymi Zadnie i Przednie Koperszady (niem. Hintere Kupferschächte – „tylne szyby miedziowe”). Do atrakcji Tatr Bielskich należy Bielska Jaskinia (Belianská jaskyňa) położona we wschodniej części łańcucha ponad miejscowością Tatrzańska Kotlina (Tatranská Kotlina). Na uwagę zasługuje bardzo bogaty świat roślinny Tatr Bielskich, który ma związek z podłożem ze skał wapiennych. Właśnie z tego powodu od dawna były one obszarem zainteresowania botaników. Ze względu na ochronę przyrody obszar Tatr Bielskich przecina zaledwie kilka szlaków turystycznych; tylko jeden z nich (czerwony – przedłużenie Tatrzańskiej Magistrali do Zdziaru) prowadzi w najwyższą część łańcucha, przecinając go stokami pod Szalonym Wierchem (Hlupý vrch).

Skaliste szczyty od końca XVIII w. zaczęły przyciągać nie tylko naukowców i badaczy, ale też podróżników, a później i zwykłych turystów. Ruch turystyczny wzmógł się na przełomie XIX i XX w. Na południowych stokach Tatr Wysokich schodzących do Kotliny Popradzkiej i u podnóża Tatr Bielskich zaczęły się rozwijać miejscowości turystyczne. Dzisiaj wzdłuż obu pasm rozciąga się wianuszek małych i większych letnisk: Tatrzańska Kotlina (Tatranská Kotlina), Kieżmarskie Żłoby (Kežmarské Žľaby), Matlary (Tatranské Matliare), Tatrzańska Łomnica (Tatranská Lomnica), Smokowce: Stary, Nowy, Górny i Dolny Smokowiec (Starý, Nový, Horný a Nizký Smokovec), Tatrzańskie Zręby (Tatranské Zruby), Tatrzańska Polanka (Tatranská Polianka), Nowa Polanka (Nová Polianka) i Wyżnie Hagi (Vyšné Hágy), Szczyrbskie Jezioro (Štrbské pleso) i Podbańska (Podbanské). Niżej na południowych stokach leżą stare wsie podtatrzańskie, które również zaczęły pełnić funkcje turystyczne, na przykład Nowa i Stara Leśna (Nová i Stará Lesna). U północno-wschodnich podnóży Tatr Bielskich rozciąga się na znacznej przestrzeni wieś Zdziar (Ždiar), etnograficznie należąca do Spiszu. Zdziar i mniejsze wsie Podspady (Podspády) i Jaworzyna (Tatranská Javorina) to dzisiaj również centra turystyki i główne węzły szlaków w tej części Tatr.

W 1947 r. podtatrzańskie letniska na południowych stokach Tatr Wysokich stały się częścią miasta Wysokie Tatry (Vysoké Tatry). W 2008 r. wydzielone zostało z niego Szczyrbskie Jezioro, które włączono do gminy Szczyrba (Štrba). Dzisiaj Wysokie Tatry składają się trzech jednostek administracyjnych: Starego Smokowca, Tatrzańskiej Łomnicy oraz Szczyrbskiego Jeziora; do tego ostatniego należą administracyjnie tylko osady Podbańska i Wyżnie Hagi.

W listopadzie 2004 r. słowackie Tatry padły ofiarą katastrofalnego huraganu, podczas którego przestało istnieć ponad 14 tys. ha lasów, głównie na terenie Tatrzańskiego Parku Narodowego. Słowacy nadali tej klęsce nazwę Wielkiej Katastrofy. Ponad 20 ha nowych nasadzeń drzew zniszczył wiosną 2013 r. pożar. Wiatr spustoszył ponownie podtatrzańskie stoki w 2010 i 2012 r. Ogrom klęski ekologicznej widać w każdej miejscowości, gdzie ostały się pojedyncze drzewa. Z nagich stoków pokrytych gdzieniegdzie ocalałymi drzewami odsłoniły się się dalekie panoramy gór, i to w miejscach dotychczas pozbawionych widoków. Zdecydowano również o przeznaczeniu części zniszczonych obszarów na cele turystyczne. Tam gdzie się dało, poszerzone zostały stare trasy narciarskie i wybudowane nowe z jednoczesną modernizacją infrastruktury.

Panorama Łomnickiej Grani z Siodełka

Widok na masyw Łomnicy i Kieżmarskiego Szczytu spod wyciągu gondolowego w Tatrzańskiej Łomnicy

Szczyrbskie Jezioro z hotelem Patria, Złomiskową Doliną w tle; dominuje potężna dwuwierzchołkowa Wysoka, 2547 m n.p.m.

Ewangelicki kościół z XIX w. w Nowym Smokowcu na tle Sławkowskiego Grzbietu

XIX-wieczna zabudowa Nowego Smokowca

Burda NG Polska
Sp. z o.o. Spółka Komandytowa
Licencjobiorca National Geographic Society
ul. Marynarska 15, 02-674 Warszawa
Dział handlowy: tel. 22 360 38 42
Sprzedaż wysyłkowa: tel. 22 360 37 77

Tekst i zdjęcia © 2015 Dariusz Jędrzejewski

Redakcja: Anna Maria Thor
Korekta: erte
Okładka, projekt graficzny, skład i łamanie: Maciej Szymanowicz
Redaktor prowadzący: Małgorzata Zemsta
Redaktor techniczny: Mariusz Teler

Zdjęcia na okładce: Dariusz Jędrzejewski
Zdjęcia wewnątrz: Dariusz Jędrzejewski; Shutterstock: s. 20 Jaworzyna widok i kościół drewniany; s. 139 Lewocza; s. 164 Kościół Trójcy Świętej, Żylina; s. 173 Ścieżka na szczyt Veľkiego Rozsutca; s. 174 Panorama Vrátnej; s. 176 Widok na Wielki Krywań; s. 178 Szlak pod szczytem Chleba; s. 179 Wyciąg gondolowy pod Snilovskim sedlem; s. 180 Tereny narciarskie Martinské hol’e; s. 181 Widok Tatr z grzbietu Luczańskiej Małej Fatry; s. 189 Rynek w Bańskiej Bystrzycy; s. 197 Widok z Ostrej; s. 198 Ostra; Skały na Ostrej; Wikimedia: s. 156 Dolina Malé Zajfy/Kristian Slimak; s. 162 Teatr Narodowy w Martinie/Darwinek; s. 179 Schronisko pod Chlebem/Daniel Baránek; s. 182 Maszt przekaźnikowy na szczycie Veľká lúka/Pe3kZA; s. 183 Krížava i Martinskĕ hoľe/Kamil Korecz; Schronisko na Martinskich hoľach/Kamil Korecz; s. 187 Widok na Blatnicę/Caroig; s. 197 Blatnicka dolina/Caroig; s. 199 Masyw Tľstej/Pe3KZA; Ruiny Blatnickiego zamku/Caroig.

Copyright for Polish edition © 2015 National Geographic Society. All rights reserved.

National Geographic i żółta ramka są zarejestrowanymi znakami towarowymi National Geographic Society.

ISBN 978-83-7596-705-0

Wszelkie prawa zastrzeżone. Reprodukowanie, kopiowanie w urządzeniach przetwarzania danych, odtwarzanie w jakiejkolwiek formie oraz wykorzystywanie w wystąpieniach publicznych – również częściowe – tylko za wyłącznym zezwoleniem właściciela praw autorskich.

Od wydawcy
Z uwagi na ogromne tempo zmian przed wyjazdem radzimy osobiście sprawdzić aktualność niektórych informacji podanych w przewodniku, takich jak: daty, godziny otwarć, numery telefonów oraz ceny. Wszystkie dane zostały uważnie sprawdzone. Nie ponosimy jednak odpowiedzialności za ich zgodność z rzeczywistością i kompletność.

www.national-geographic.pl | www.burdaksiazki.pl

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.