Tytuł oryginału
KÄTILÖ

Wydawca
Grażyna Woźniak
Agnieszka Koszałka

Redaktor prowadzący
Beata Kołodziejska

Redakcja
Joanna Popiołek

Korekta
Jadwiga Przeczek
Marzenna Kłos

© Katja Kettu and WSOY
First published in Finnish by Werner Söderström Ltd. (WSOY)
in 2011 with the original title Kätilö
Published by arrangement with Bonnier Rights Finland, Helsinki, Finland
Copyright © for the Polish translation by Bożena Kojro, 2016

Świat Książki
Warszawa 2016

Świat Książki Sp. z o.o.
02-103 Warszawa, ul. Hankiewicza 2

Księgarnia internetowa: swiatksiazki.pl

Skład i łamanie
Akces, Warszawa

Dystrybucja
Firma Księgarska Olesiejuk Sp. z o.o., Sp. j.
05-850 Ożarów Mazowiecki, ul. Poznańska 91
e-mail: hurt@olesiejuk.pl tel. 22 733 50 10
www.olesiejuk.pl

ISBN 978-83-8031-118-3

Skład wersji elektronicznej
pan@drewnianyrower.com

Przedmowa

Dzienniki i zapiski przedstawione w tej książce są autorstwa osób żyjących w tamtych czasach. Niżej podpisana otrzymała je w roku 1985 wraz z kufrem pomalowanym w kwieciste ludowe wzory. Dla jasności należy wspomnieć, że wiadomości wysyłane znad Fiordu Martwego Człowieka są dwojakiego rodzaju. Pseudonim Redhead wskazuje na informacje przekazywane łącznikowi Gestapo i Głównego Urzędu Bezpieczeństwa Trzeciej Rzeszy RSHA, natomiast pseudonim Łowca Wielorybów należał do człowieka, który nadawał sygnały od organizacji wywiadowczej aliantów SOE (Special Operation Executive). Utrzymywano więc wówczas kontakt z co najmniej dwoma wrogimi wobec siebie organizacjami wywiadowczymi. Natomiast nie zachowały się wiadomości wysyłane sowieckiej siatce szpiegowskiej NKWD.

W sprawie lokalizacji Fiordu Martwego Człowieka istnieją nieścisłości. Niektóre współrzędne wskazują na zachodnią stronę Ifjord, a inne na Varangerfjorden lub okolice Kirkenes. Wystąpił tu prawdopodobnie paradoks Struvego, kryjący się w pomiarach wykonanych przez astronoma Friedricha Georga Wilhelma Struvego na linii od Morza Arktycznego do Morza Czarnego. Ekipa tego badacza dotarła nad Morze Arktyczne w roku 1855. Celem wyprawy było oszacowanie dokładnej wielkości globu ziemskiego oraz udowodnienie, że jest on spłaszczony na biegunach. Sieć pomiarowa Struvego składa się z dwustu sześćdziesięciu ośmiu wież triangulacyjnych i dwustu sześćdziesięciu pięciu punktów pomiarowych w Norwegii, Szwecji, Rosji, krajach bałtyckich, Mołdawii i na Ukrainie. Ze względu na wyjątkowo silne pole magnetyczne wyniki uzyskane na fiordach wschodniej Ruiji i Finnmarku zawierają rozbieżności wynoszące kilkadziesiąt stopni: „Bardzo się boję, że tam… na skraju świata znajduje się zakątek, który nie został zaznaczony na żadnej mapie. Tam granica kraju jest goła i biała i do tej białości ciągną teraz wszyscy”.

HELENA ANGELHURST

Sammatti, 8.05.2011

CZĘŚĆ PIERWSZA

Zapiski Martwego Człowieka

9.06.1944

Kochana Córko,

mam nadzieję, że mi wybaczysz. Patrzę na morze, stojąc na skale w tym samym zagłębieniu, z którego po raz pierwszy zobaczyłem wieloryby. Od tego czasu minęły cztery lata, dwa miesiące i pięć dni. Wieloryby wpłynęły na wody fiordu jak wielkie rozbawione wyspy. Wieczorem śpiewały mi do snu, a senne marzenia były dla mnie bardziej rzeczywiste niż mglista zasłona utrzymująca się za dnia. We śnie czeka na mnie Twoja matka o białej szyi, jedyna kobieta, którą kiedykolwiek kochałem.

Przeładowuję mojego mauzera, nic innego nie pozostaje mi do roboty, jestem przygotowany na wizytę tych, którzy nadejdą. W kufrze pomalowanym w kwiaty znajduje się dwadzieścia zeszytów, a w nich informacje i współrzędne.

Teraz zaciągam się najmocniejszym w świecie dymem i nie jestem smutny.

Gdybym tylko wiedział, kogo stamtąd przyślą. Człowieka SOE, Kupca, a może Hyyryläinena? Desantowanych z NKWD? Rudego czy kogoś innego z Gestapo. Ponieważ wiem dobrze to, co przeczuwałem już od dawna. To miejsce zostało trafnie nazwane Fiordem Martwego Człowieka. Myślałem, że to określenie stworzone przez aliantów na użytek Lapończyków, ale teraz wiem, że to ja jestem Martwym Człowiekiem.

PAŹDZIERNIK 1944
Fiord Martwego Człowieka

Jestem akuszerką z łaski Boga i kreślę te słowa do ciebie, Johannesie. W swojej mądrości nasz Pan Wszechmogący dał mi ze wszystkich ludzi na świecie umiejętność ofiarowywania życia jednym, a niszczenia innych. W ciągu całego mojego zagubionego w pożodze świata istnienia robiłam obie te rzeczy, niosłam życie i śmierć na przemian, i nie wiem, czy moje losy wynikają z rytmu naszych czasów, czy z tego, że Pan to sobie zaplanował jak najdokładniej. Ta umiejętność jest moim krzyżem i ocaleniem, moim ciężarem i wyrokiem, i wyznacza mi krętą drogę z dala od domu i Ciebie, ukochany. Kreślę te wspomnienia nad brzegiem fiordu położonego po zachodniej stronie Ifjord. Zima nie nadeszła jeszcze nad Morze Arktyczne, chociaż to już październik. Powietrze jest lepkie i zimne. Ziemia niebieskoczarna, a niebo przypomina zmarszczone czoło Boga.

Jak wiesz, jestem złą i niedouczoną akuszerką, nic nieznaczącą osobą o szorstkiej duszy. Wszystkiego, co umiem, nauczyłam się w ostatnich latach wojny dzięki penisowi i zakrwawionej ziemi. Jednakże wcześniej już wiedziałam, że w chwili narodzin wydobywa się z nas wszystkich płacz smakujący jak surowe mięso. Teraz wiem również, że my wszyscy zdążymy wylać w życiu dużo łez, wykrzyczeć wiele skarg i jękliwych żalów, i że człowiek płacze zarówno w okopach, jak i w sztabie Wehrmachtu, w namiotach, zapędzony w kocioł niedaleko Kuolajärvi, od czasu do czasu, niekiedy z radości, a innym razem z żalu, i czasem z belką w oku lub lufą karabinu przystawioną do głowy, tak po prostu, i dlatego tą miarą łez każdy biedak na tym padole dostał od Boga prawo do życia. Ja też opłakuję, choć jeszcze nie wiem co. Samą siebie czy też fakt, że nie rozumiem, po której stronie znalazłam się w tej wojnie. Bowiem teraz Fin, wbrew swojej zajęczej naturze, napadł na niemieckiego owczarka i przepędza go, gdzie pieprz rośnie, a jednocześnie ruski niedźwiedź atakuje cichaczem od strony Varanger i Petsamo, więc w Laponii panuje wielka niepewność. Każdy na tych ugorach płacze, członek Samoobrony opłakuje zdradzone ideały, jegier gnijące w ziemi uda swojej fałszywej lotty[1], które jeszcze wczoraj przywodziły na myśl ciało niemowlęcia, a turkaweczka z kantyny słomiane himmeli[2] wiszące w oknie. Jedynie komunista się cieszy, bo podnosi się z gównianego bagna jak z owłosionej ruskiej macicy. Ale jego się także zmusi do płaczu, bo w swoim życiu spotkałam tylko jednego człowieka, który nie potrafił ronić łez. Był to nasz przyjaciel Herman Gödel, człowiek, któremu do rąk przylepiały się złoto i zaszczyty niczym do czarnego miętusa, gdy podnoszą go z dna, żeby zaczerpnął powietrza danego nam przez Stwórcę. O nim muszę ci jeszcze opowiedzieć, ale to później. Teraz nie mam na to sił. Dziś wieczorem niebieski pył świata unosi się nad fiordem, a wojenna suka Hilma tuli się do moich nóg, szukając bezpieczeństwa. Już postanowiłam: muszę ci o wszystkim opowiedzieć, oczyścić się. Porzuciłam swoją służbę dla Trzeciej Rzeszy i zrezygnowałam z doczesnego życia, żeby rozliczyć się ze sobą i moim Panem. Teraz wreszcie mogę chwycić za pióro, które już od wielu dni leży obok zeszytu z woskowanymi okładkami.

Wiem, Johannesie, że jesteś gdzieś tutaj. Być może leżysz w ciężarówce, pojmany przez Ruskich, z wybitymi oczami, albo idziesz, kulejąc, przez doliny z nogą pogryzioną przez lisa polarnego, lecz żywy. Czuję to. W tym świecie nieszczęśników i ludzi grzesznych zdaniem wielu nie mam rozumu, ale miłości mi nie brakuje. Mam nadzieję, że dzięki tym słowom ja także się dowiem, jak ze złego czerwonego szczeniaka i zwariowanej wiejskiej suki wyrósł Anioł Trzeciej Rzeszy i budząca strach kochanica SS-Obersturmführera i jak trafiłam do Zweiglager 322 w Titowce, żeby ucinać jaja ogierom i wykonywać robotę Anioła Śmierci.

PAŹDZIERNIK 1944
Fiord Martwego Człowieka

Do Chaty Martwego Człowieka przybyłam równo dziesięć dni temu. Pod koniec światowego pożaru, którego doświadczyłam, powinien podziękować Stwórcy każdy, kto uratował się przed organami Stalina i którego mroźne bestie śmierci nie zdążyły zagryźć w lodowym piekle Petsamo. Szwaby wyrzuciły mnie i mojego psa z pancernika SS „Donau” niecałe dwa tygodnie po naszym wyjeździe z Kirkenes, a Anglicy prawie nas zatopili. Po angielskiej herbatce na okręcie nie pozostało żadne sprawne urządzenie nawigacyjne, a radio i sondy do wychwytywania łodzi podwodnych zostały popsute. Dryfowaliśmy na morzu i w tym czasie, gdy dowództwo leżało w ładowni powalone alergią na nikiel, na pokładzie snuli się cierpiący na chorobę morską strzelcy alpejscy i różni poborowi. Wówczas wydarzyły się takie rzeczy, o których nie chcę mówić i przez które rzucono mnie na pastwę morza. Najgorsze było to, że zabrano mi mapę i kompas.

Burza szalała przez cały tydzień i w latrynach śmierdziało rzygowinami i ropą. Jednak tamtego ranka morze się nagle uspokoiło. Wilgotne, mgliste powietrze łaskotało mi twarz, gdy malutki Aleksiej Ignatienko podszedł do mnie. Ruski Chłopaczek był na okręcie jedynym, który wiedział, jak trzymać stery, i dlatego mógł poruszać się swobodnie w swoich nowych butach z bydlęcej skóry, niezatrzymywany przez nikogo. Pod pachą miał nieodłączne szachy. Pamiętam, że kiedyś zaśmiałeś się, mówiąc: „Oto chłopak, po którym zostają w pamięci przede wszystkim uszy”. Ale byłeś w błędzie. Aleksiej nie namawiał mnie tym razem na grę, tylko powiedział:

– Doktorko, czas ruszać.

Następnie nazwał mnie po raz pierwszy moim własnym imieniem i zrozumiałam, że zrównano mnie z jeńcami albo stałam się kimś jeszcze gorszym. Zakręciło mi się w głowie. Czekałam na tę chwilę. Pomacałam moje nowe zęby z wielorybiej kości (opowiem ci o tym, kochany Johannesie, później!) i spytałam:

– A mapa?

Aleksiej pokręcił głową. Spojrzeliśmy na morze tonące w kłębach mgły.

– Teraz jest dobra pogoda.

To było kłamstwo. Wiedzieliśmy oboje, że właśnie takiej pogody łowcy wielorybów boją się bardziej niż wojennej zawieruchy na morzu. W taki dzień powierzchniowe prądy łapią okręt i, zanim załoga się zorientuje, mogą go wypchnąć na otwarte morze nawet na odległość setek mil. Nie potępiam mojego fałszywego młodego przyjaciela. Bez Aleksieja Ingatienki po prostu wrzucono by mnie do morza. Żołnierze Armii Górskiej leżący na pokładzie mieli dość wojny, głodu, źle funkcjonującego zaopatrzenia, popsutych konserw szwedzkich i argentyńskich, braku skarpet i dziurawych nocników, jęków kalek oraz ciągłego lodowatego wiatru i zamieci. Ale przede wszystkim mieli dosyć mnie, Fräulein Schwester.

Zgodziłam się wejść bez oporu do łodzi. Aleksiej Ignatienko podał mi mauzera. Ścisnęłam jego zimną kolbę, gdy zobaczyłam, którzy z zaufanych więźniów chwycili za wiosła. Jeden z nich, ten który nosił futro renifera z kościanymi zapinkami, nazywał się Montja. Zaufany jeniec z obozu w Titowce. Domyśliłam się, że zabije mnie natychmiast, gdy tylko stracimy z oczu okręt. Wstrzymałam oddech i weszłam do łodzi. Krzyknęłam do Aleksieja Ignatienki:

– Czy w mauzerze są naboje?

– Nie.

Zanim zdążyłam usiąść na ławce, coś lepkiego spadło mi na głowę i pociekło na kołnierz munduru. Nie odwróciłam się. W ostatniej chwili przez reling przeskoczyła mała istota i wdrapała się zręcznie do łodzi. Była to Masza, skolcka[3] dziewczynka.

– Barmuszko[4], nie zostawiaj mnie!

To pierwsze słowa, jakie dziewczynka powiedziała od tygodni, ale wcale mnie to nie ucieszyło. Po tym wszystkim to szczenię chce iść ze mną na śmierć. Próbowałam wypchnąć ją z łodzi, ale mały pokurcz przywarł do mojego futra z wilka jak wesz do drwala, więc zostawiono nas obie na pastwę morza. Aleksiej Ignatienko wyjrzał jeszcze przez burtę, wyciągając cienką szyję, i krzyknął:

– Ja ci dał życie, ty dasz światu swój uśmiech!

Zabrzmiało to tak strasznie smutno po słowiańsku i tak głupio, że zaparło mi dech w piersi, chciałam mu odkrzyknąć coś w tym rodzaju, że jak się ma nieswoje zęby w gębie, to trudno się śmiać, ale zamiast tego rozległy się grubiańskie komentarze zgromadzonych wokół Aleksieja Ignatienki Niemców, którzy awanturowali się i krzyczeli, jakby wylewała się z nich teraz cała wojenna gorycz i uraza.

– Finnenlümmel[5]! Zdrajczyni!

Gęste jak sperma drobinki śliny spadły na moją twarz. Montja pokazał na mnie i złapał się za krocze. Zamknęłam oczy. Zaciskając mocno powieki, pożegnałam się z nimi krótko:

– Krzyżyk na drogę!

Echo wyzwisk rzucanych przez Niemców cichło szybko, gdy oddalaliśmy się od burty statku. Ciemna stalowa góra zniknęła w kłębiącej się mgle. Czułam, jak morze pod nami wydycha długie, milowe westchnienia. Nie patrzyłam na hiwisów[6], a zwłaszcza na Montję. Ściskałam w kieszeni kolbę mauzera. Serce waliło mi, jakby chciało wyskoczyć z piersi. Co ten Montja zamierza? Drewniana pałka kołysała się przymocowana do jego plecionego paska, zrabowanego skolckim więźniom. Broń miał na pewno ukrytą w kieszeni płaszcza ze srebrnymi lamówkami. Montja był bogatym człowiekiem, gdy opuszczał obóz, i z jego oczu biła pogarda, kiedy tak patrzył na nas, jak siedziałyśmy, kołysząc się, na ławce. Dwie walizki przywiązane do koromysła, wyblakłe wilcze futro i zrobione przez Lispet, pięknie obrobione szydełkiem rękawiczki. Bojaźliwa wojenna suka Hilma i niema skolcka dziewczynka Masza. Nic innego nie pozostało mi po poprzednim życiu. Masza przysunęła się do mnie i zaczęła ssać mój kciuk. To właśnie robiła cały czas, choć już duża. Na widok tego ssania hiwisi się roześmiali i pewnie dlatego Montja postanowił mi zabrać te pięknie dziergane rękawiczki.

Hiwisi zostawili mnie na pierwszej lepszej wysepce. Skubany Montja, bałkański onanista. Taki to dżentelmen, który wierzył, że trypra można wyleczyć, pieprząc foki albo wsadzając fiuta w cipę młodego łososia. Nawet gdy próbował, to nie docierało do niego, że ryba czegoś takiego nie ma. Zabrał mi rękawiczki i przeciągnął ręką po szyi, robiąc znak podrzynania gardła. Zmusił mnie przy tym do patrzenia mu w oczy, abym wiedziała, że pamięta. Teraz mnie zabije.

Pomacałam kieszeń dziurawego futra z wilka i wyczułam w niej mauzera. Montja podniósł pałkę. Z okrętu rozległ się głośny sygnał mgłowy.

Montja nie zdążył uderzyć.

– Daj spokój! Odpływamy!

Montja wdrapał się, dysząc, na łódź. Zostawili mi futro z wilka i skolcką dziewczynkę i powiosłowali z wysiłkiem w stronę mglistych kłębów. Popatrzyłam za nimi, zastanawiając się, czemu nagle wyglądają jak pokraczne, zagubione zające. Niemal ich żałowałam, gdy tak wpadali na kry i płynęli w złym kierunku, po niewłaściwej stronie skały w kształcie głowy renifera. Krzyżyk na drogę, Montja. Nie będę za tobą tęskniła.

Stałyśmy tak we trójkę, Masza próbowała włożyć mój kciuk do zimnych jak lód ust, a ja żałowałam rękawiczek.

W moim świecie zawsze były jakieś dźwięki. Głosy wsi, płacz dzieciaków mojego przybranego ojca, Dużego Lampera, wycie kirgiskich jeńców w obozie i nieustanne bzyczenie komarów. Teraz po raz pierwszy słyszałam ciszę, przerażającą jak śmierć. W powietrzu wirowały przezroczyste jak gaza mgliste łapy o długich szponach. Owijały się nieprzyjemnie wokół ramion i karku. Stałyśmy tak, wąchając i nasłuchując, każda w swoją stronę, ale nigdzie nic nie było, żadnego kształtu, głosu ani zapachu. Upłynęło może pół chwili albo więcej. Kilka razy Hilma z wysiłkiem próbowała usiąść, chcąc zlizać lodowe grudy przymarznięte do łap, ale o mało co nie ześlizgnęła się na zielonkawą skorupę lodu. Morze dyszało przeciągle i powoli. Przez chwilę wydawało mi się, że słyszę w kłębach mgły terkot silnika motorówki, ale potem znów zapadła cisza.

Nagle poczułam, jak Masza szczypie mnie w bok i pokazuje palcem na coś pod moimi stopami. Jedna z kartonowych walizek kołysała się na grzbiecie niewielkiej fali, tuż poza zasięgiem ręki. A przecież położyłam bagaż co najmniej pół metra ponad taflą wody. Teraz walizka żeglowała w nieznane. Upłynęło kilka chwil, nim zrozumiałam. Przypływ!

– A to nam się przytrafiło.

Schyliłam się, by przenieść jedyną walizkę wyżej na skałę. Pchałam Maszę przed sobą, a sama wspinałam się za nią. Jednak wcale się nie posuwałyśmy do przodu. Lód rozpadał się na kształt grzbietu smoka. Gdyby któraś z nas się poślizgnęła, skończyłoby się to śmiercią. Stara suka uwijała się obok mnie, wypuszczając gazy jelitowe w ten rześki wieczór nad Morzem Arktycznym. Oceniłam skałę na jakieś trzy metry, ale ta wysokość mogła nam nie wystarczyć. Przypomniały mi się pięciometrowe słupy pomostów w Pummankki i to, jak rybacy chcieli koniecznie iść do domu przed szóstą. Nie pozostało nic innego, tylko się wdrapywać na szczyt. Kruszący się lód ranił mi kolana.

Trzeba było próbować.

W końcu z wielkim wysiłkiem weszłam na szczyt skały.

Rozczarowanie.

Miałam nadzieję, że znajdujemy się na końcu cypla jakiejś większej wyspy, na której mogłybyśmy znaleźć bezpieczne schronienie na noc. Lecz przede mną rozciągało się takie samo otwarte morze, upstrzone przypominającymi kulki bawełny lodowymi wypustkami. Nie pozostało nam nic innego, jak tylko usiąść i wyć z rozpaczy. Przypływ zabierze nas i poniesie tam, gdzie są dolne prądy. Nasze obijające się o siebie ciała zostaną wyrzucone aż za fiordem Varanger, w okolicach Ristiniemi albo jeszcze dalej, gdzie morze wypluwa wraki statków. Woda podnosiła się, wzdychając powoli. Wkrótce zaczęła obmywać nam stopy.

Wyżej nie wejdziemy.

Dłonie mi posiniały. Zauważyłam, że gładzę policzek małej Skoltki i że skądś spada na mnie bezsensowna gorycz. Przypomniałam sobie, co wydarzyło się z powodu Maszy.

Nie Montji. Nie Hermana Gödla. Nie twojego. Tylko Maszy.

O ile łatwiej by mi było umrzeć, gdybym miała ciepłe ręce. Kochałam te ukradzione przez hiwisów rękawiczki. Podarowane mi przez Lissu. Okryte nimi ręce potrafiły zrobić zastrzyk z kamfory nawet przy czterdziestostopniowym mrozie. Te rękawiczki były mi drogie także dlatego, że należały do mnie, a nie były lepkim łupem ukradzionym Rosjanom. Zabieranie rękawic i futer składowanych za barakiem Operacja Obora, powodowało, że czułam się parszywie. Żałowałam, że właśnie te zrobione przez Lissu szydełkiem rękawiczki padły w końcu łupem hiwisów. Ostatnia pamiątka po życiu, w którym skarcony przez Pana Boga człowiek skłaniał głowę do pokornej modlitwy, zapinał palto na ostatni guzik, ściągał czapkę, wchodząc do świątyni, nie pluł na boki, nie sikał do generatora gazu drzewnego w taksówce, dawał w prezencie powidła własnej roboty, a rankiem płukał zęby i usta aż miło. Siadał w saunie z wyszorowanymi członkami. Wtedy świat miał jakiś sens.

Czułam, jak duch wypływa mi z nozdrzy gorącą parą. Chyba nie zdążę ci opowiedzieć o wszystkim, o czym zamierzałam.

CZERWIEC 1944
Petsamo

Po raz pierwszy zobaczyłam cię w czerwcową noc. Dochodziły wieści, że z Przesmyku Karelskiego ludzie wracają już tylko w workach, krążyły plotki o wielkim ataku Ruskich i załamaniu się frontu. Wprawdzie w radiu o tym nie mówili, ale w zachowaniu ludzi czaił się strach. Przez wybrzeże Morza Arktycznego przetoczyła się niewidziana wcześniej fala upałów. Krew pulsowała, miętusy dyszały na błotnistym dnie Kolosjoki, zające padały ze zmęczenia, a łosie oddychały ciężko w lapońskich górach pod srebrzystożółtym słońcem. Wszyscy kogoś mieli, uprawiali miłość, odczuwali. Tylko ja samotna jechałam służbowo z osławionego Szanghaju w Salmijärvi.

Karta pacjenta: Szybki poród. Dziecko pojawiło się na świecie przedwcześnie, waga 1500 gramów, długość 35 centymetrów. Złe rokowania życiowe. Krwotok z macicy. Do żył położnicy wprowadzono krew 20-milimetrowym wężykiem.

Nie zapisałam, że było to już ósme dziecko gospodyni Pöykkö, a krocze tak luźne, że musiałam szybko rozcinać majtki nożycami do strzyżenia owiec, żeby zrobić drogę dziecku. Jak to się napięłam i ssałam brudne skrzepy z igły, ssałam i wypluwałam plazmę. Pracowałam bez przerwy dwanaście godzin. Dostałam pod opiekę cały teren Parkkiny i Liinahamari po tym, jak Aune Näkkälä dopadło złe życie i wylegiwała się za stodołą w trocinach, odmawiając wstania. Teraz musiałam jeszcze jeździć na rowerze, bo wszystkie bony na ropę naftową szły na naprawę generatora na gaz drzewny lekarza okręgowego Etelä-Hulkki. Roboty było dużo, gdyż jak Aune Näkkälä stwierdziła wraz z nadejściem Szwabów:

– Kiedy dwieście tysięcy palantów grasuje bez nadzoru po polu, to nic dobrego z tego nie wyniknie. Tylko bydła rzeźnego i porządnych panien coraz mniej.

Gospodyni Pöykkö nigdy nie była porządną panną, ani na początku wojny, ani przed wojną, gdy w ramach pomocy biednym dostała zaufanego Ruska do prac w swoim obejściu. Aż do końca uwijała się z nim w krzakach, zbierając różne porosty, z których gotowała później żarcie krowom. I właśnie z tych prac wzięło się dziecko w jej brzuchu. W zeszłym roku podczas zórz polarnych gospodyni przyszła do mnie zapytać, czy jej pomogę. Poradziłam, żeby się udała do Aune Näkkäli. Gospodyni Pöykkö poskarżyła się, że nie ma jej czym zapłacić. Ja odpowiedziałam, że dzieci są darem Boga.

Gospodarz Pöykkö zginął tydzień wcześniej na Przesmyku Karelskim, dzięki czemu oszczędził sobie wstydu rogacza. Myślałam o bezkształtnej kibici jego żony, ich mrocznej chacie i karaluchach szeleszczących pod tapetą. Mołodiec też uciekł od gospodyni Pöykkö i go zastrzelono. Dzieci pałętały się po izbie blade jak kiełki brukwi. Każde z nieszczęsnych istot miało szkorbut, a może nawet krzywicę. Popękane żyłki w ustach, bąble na gębach, a zęby wypadały już dziesięciolatkom. Potrzebowały masła, mleka, a pewnie także owomaltyny. Jutro napiszę zalecenia i poślę do urzędu zdrowia, ale nie uważam, żeby to coś pomogło, bo oni też nie mają z czego dać.

*

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

1 Lotta – członkini fińskiej kobiecej organizacji Lotta Svärd, działającej na rzecz obrony kraju w latach 1920–1944. (Wszystkie przypisy pochodzą od tłumaczki).

2 Himmeli – ozdoba ze słomy wieszana pod sufitem.

3 Skolci – grupa etniczna wchodząca w skład narodu Saamów zamieszkującego Laponię.

4 Barmuszka – akuszerka, położna.

5 Finnenlümmel (niem.) – fiński łajdak.

6 Hiwisi – byli radzieccy jeńcy wojenni pomagający Niemcom w pracach fizycznych.

CZĘŚĆ DRUGA

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

CZĘŚĆ TRZECIA

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

CZĘŚĆ CZWARTA

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

CZĘŚĆ PIĄTA

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

CZĘŚĆ SZÓSTA

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Posłowie

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Podziękowania dla:

Państwowej Komisji Literackiej, Fińskiego Funduszu Kultury, Fundacji Jenny i Anttiego Wihurichów, Fundacji Alfreda Kordelina, Działu Literackiego WSOY, Komisji Stypendiów Bibliotecznych, Fińskiego Archiwum Narodowego.

Szczególne podziękowania składam osobom, które miały wpływ na powstanie książki, oraz specjalistom. Są to:

Jussi Kyrö, Ville Laurila, Marjut Aikio, Lars Westerlund, Markku Pääskynen, Lasse Klemm, Antti Meriläinen, Antti Kasper, Jan Forsström, Ville Vuorjoki, Alexandra Stang i Ville Piiranen.

DROGA DO WOJNY LAPOŃSKIEJ

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Mapa dostępna w pełnej wersji eBooka.