Kraków 2015

Copyright © by Mariusz Wollny

Projekt okładki: KRESKA I KROPKA / Michał Pawłowski

Rysunek na s.116 - http://mefiland.w.interia.pl/demonologia.html, pozostałe rysunki: Mariusz Wollny

Przygotowanie rysunków do druku: Katarzyna Bućko

Opieka redakcyjna: Arletta Kacprzak

Opracowanie typograficzne książki: Daniel Malak

Opracowanie merytoryczne map: Mariusz Wollny

Opracowanie graficzne map: Elżbieta Totoń

Adiustacja: Małgorzata Poździk / d2d.pl

Korekta: Małgorzata Kędzierska i Anna Woś / d2d.pl

Łamanie:Małgorzata Kędzierska / d2d.pl

ISBN 978-83-7515-199-2

Konwersja do formatu EPUB/MOBI: Koobe Sp. z o.o.
Koobe.pl - Czytanie w Twoim wydaniu!

www.kacperryx.pl

Zapraszamy do sklepu historycznego

SKŁAD TOWARÓW U KACPRA RYXA przy pl. Mariackim 3 w Krakowie

oraz do sklepu internetowego: www.sklep.kacperryx.pl,

w których można kupić książki Mariusza Wollnego

Telefon kontaktowy: 502 708 135

JAMA Mariusz Wollny,

ul. Podgórki 9, 30-616 Kraków

Wydanie I, 2015.

Jak zawsze – mojej Róży

Serdeczne podziękowania dla Ryszarda Witolda Gryglewskiego, Pawła Kowalskiego oraz Janusza Skalskiego za udostępnienie księgozbiorów

PROLOG

Uppsala, maj 1567 roku

Musisz ich zabić!

Znów się zjawili. Dawniej odwiedzali go tylko w nocy, ale ostatnio przychodzili, kiedy im się podobało, nawet podczas posiedzenia rady, tak jak teraz. Kiedyś spytał Perssona, czy też ich widział, ale zaufany kanclerz tylko popatrzył na niego ze zdumieniem, więc przestał pytać.

– Musisz zabić obu, brata i bratanka, nim za ich przyczyną utracisz królestwo, zasię bratową wydać Polakom albo Moskwie – sycząc jak wąż, powtórzył ten z prawej, chłop czarny i kudłaty, sadzą z komina umazany na gębie, utykający na jedną nogę, szpetny niby sam czart.

Drugi był to pies; wielki, srogi i czarny jak noc. Ten sączył mu do lewego ucha, zionąc smrodliwym oddechem:

– Zabij wszystkich panów, nim cię z tronu zrzucą, i chłopów do rady przypuść.

Ukradkiem obrzucił wzrokiem obecnych, ale wyglądało na to, że nikt oprócz niego nie widzi i nie słyszy niesamowitych doradców. Ślepcy i głupcy!

– Wasza królewska mość, nie pora na wahania – ponaglił swego pana jego trzeci zły duch, Göran Persson, milczenie Eryka i jego nieobecne spojrzenie biorąc za namysł. – Nie stać nas na wojnę z Moskwą. Zwłaszcza teraz, gdy mamy konflikt z Polską i Danią. Trzeba spełnić żądanie Iwana Groźnego i wydać mu Jagiellonkę. I to szybko, bo poseł carski Iwan Woroncow już po nią wyruszył i tylko go patrzeć.

Obruszył się na te słowa graf Swen Sture, siwowłosy starzec, ongi znamienity wódz, najpierwszy spośród wielmożów należących do rady królewskiej.

– Nie lza frymarczyć ręką księżny finlandzkiej, póki ma męża! – zganił surowo królewskiego faworyta, którym gardził za jego niski stan, pazerność, okrucieństwo i bezwzględność w dążeniu do władzy.

– Właśnie – uśmiechnął się cynicznie Persson, nienawidzący starej szlachty z równą siłą, jak ona nim pogardzała. – Dlatego trzeba czym prędzej uczynić ją wdową.

Sture poczerwieniał.

– Waść namawiasz króla do bratobójstwa?! Hańba!

– Hańba! – zawtórowali mu pozostali senatorowie.

W zacietrzewieniu stracili z oczu króla i to był błąd, ponieważ Eryk XIV, od czasu najnowszego najazdu Duńczyków zdradzający wyraźne objawy niepoczytalności, dodatkowo wystraszony żądaniami Moskwy, w trakcie narady z wolna popadał w stan podniecenia i wściekłości. Ręce zacisnął na oparciu krzesła, oczy nabiegły mu krwią, mięśnie twarzy drgały, a wargi rozchyliły się i zmarszczyły niczym u wściekłego wilka, obnażając duże i silne zęby.

– Pozwolisz im na takie zuchwalstwo? – podbechtywał go chłop o oczach czarnych i bezdennych jak sama śmierć.

– Zabij ich – poradził mu czarny pies, którego ślepia dla odmiany jarzyły się piekielnym ogniem.

– Auuuuuuu!

Zgromadzeni zmartwieli z przerażenia i zaskoczenia, gdy z rozdziawionych ust króla wydobyło się straszliwe wycie, po czym ustało tak nagle, jak się zaczęło.

– Znów chcesz mnie pouczać?! – wrzasnął Eryk, wbijając gorejący wzrok w nieszczęsnego Sturego, który niedawno w imieniu rady nie zgodził się na zaślubienie przez króla miłośnicy Karin, córki Månsa, dziewki z ludu, i jej koronację. – Niedoczekanie! Giń, zdrajco!

Błyskawicznym ruchem dobył sztylet i z obłędem w oczach rzucił się na senatora, zadając mu cios za ciosem. Syn mordowanego Nils Sture próbował zasłonić ojca i sam zginął, tak samo jak następny senator. Czarny chłop i czarny pies pomagali Erykowi, jak mogli, kąsając i szarpiąc zgromadzonych kłami i pazurami. Król pastwił się nad zwłokami, siekąc je i dźgając, aż jucha bryzgała wokół, ochlapując jego, posadzkę i ściany. Wrzeszczał przy tym obłąkańczo, toczył pianę z ust i wył jak zwierzę. Po czym rzucił się na pozostałych, którzy rozbiegli się po sali w panice. Nie mogąc samemu ich dopaść, zmęczony, zostawił ściganie chłopu i psu, i wezwał straże.

– Zabijcie wszystkich! – rozkazał drabantom.

Dopiero kiedy rzeź się skończyła i dobito ostatniego rannego, pozwolił się odprowadzić na spoczynek. Zanim usnął, przywołał Perssona.

– Weź ludzi i pojedźcie zaraz do Gripsholmu[1]. Wytnijcie wszystkich Polaków, których tam znajdziecie, niewiast nie wyłączając. Mojego bratanka nabij na pal, bratową odeślij Moskalom, a głowę księcia Jana przywieź mi osobiście. Chcę ją zobaczyć, gdy rano otworzę oczy. Na co czekasz? Ruszaj!

Sztokholm, wrzesień 1574 roku

Był ograniczony, ale nie głupi. Nie miał złudzeń. Koronę zawdzięczał nie własnym zdolnościom, bo charakter miał zbyt słaby i chwiejny, i nie chwilowemu szaleństwu brata, tylko temu, co za nie uznano – doprowadzonemu jednak do skutku ożenkowi Eryka z Karin Månsdotter i koronowaniu tej prostej dziewczyny. Ale zdążył zasiedzieć się na tronie i nie zamierzał nikomu dać się z niego strącić. Odstąpił od okna, z którego oglądał egzekucję. Właśnie stracono sługę Eryka, Charlesa de Mornaya, kuzyna Walezjuszy, za udowodnioną próbę podbechtania szkockich gwardzistów do zgładzenia króla. Spisek ujawnił inny Francuz w szwedzkiej służbie Pontus de la Gardie.

– Jeszcze dziś znajdziesz pewnego człeka i pchniesz go z listem do komendanta zamku w Åbo[2] – powiedział do swego zausznika Bengta Gylta.

– Pojmuję – odparł tamten, skłonił się i ruszył do wyjścia.

– Stój! Nic nie pojmujesz! Na razie niech przewiozą naszego brata do więzienia w Gripsholmie, abyśmy go mogli stale mieć na oku. Jednak na wszelki wypadek miej pod ręką odpowiednio przyprawioną grochówkę.

– A Karin Månsdotter i królewskie bastardy?

Ekskrólowej nie pozwolono zamieszkać z mężem w więzieniu, ale nie rozdzielono ich ostatecznie. Mogła widywać Eryka chwilę przed wieczornym dzwonieniem. Mieszkała zaś wraz z dziećmi w ubogiej chatce pod murem zamku w Åbo.

– Mają pozostać w Finlandii.

– Gustawowi Erikssonowi idzie szósty rok – zauważył Gylt znacząco.

Jan III zmarszczył brwi. Od dawna rozważał ten problem. Zimny jak bałtycki śledź, w gruncie rzeczy był tak samo bezlitosny jak Eryk, tylko lepiej się maskował.

– Co proponujesz?

– Niezawodną trójcę: worek, kilka ciężkich kamieni i głęboką wodę.

– Bliżej stamtąd do rzeki Aury niźli do morza – uściślił król, który Åbo i okolicę znał jak własną kieszeń jeszcze z czasów, gdy był księciem finlandzkim.

– Co to? Kto tu jest?! – Gyltowi wydało się, że usłyszał jakiś szmer za kotarą.

Jan błyskawicznie dobył rapiera i przeszył fałdzistą materię. Raz, drugi i trzeci. Ale żelazo nie napotkało oporu, żaden trup nie zwalił się na pawiment, nikt raniony nie wyskoczył z krzykiem zza opony.

– Masz zwidy – rzekł z ulgą. – Idź już i czyń swoje.

Dopiero gdy i on odszedł, zza zasłony wychynęła ulubiona karlica Anny Jagiellonki, podarowana przez nią siostrze Katarzynie z okazji ślubu i odtąd towarzysząca wiernie nowej pani Dorota Osiecka zwana Dosieczką. Była blada jak śmierć, gdyż ostrze rapiera przeszło jej tuż nad głową, muskając włosy.

Gdańsk – Sztokholm, sierpień 1584 roku

Przedwieczorna burza schłodziła letni skwar, mimo to Mikołaj Rascius pocił się jak szczur, którym był w istocie. Tajny agent Jana III Wazy, miał powody do zdenerwowania. Batory nie cierpiał swego szwedzkiego szwagra, a jeszcze bardziej jego szpiegów. Z kolei gdańszczanie bardzo nie lubili, gdy naruszano ich przywileje. Dla tych, którzy to czynili, pobudowano w mieście szubienice przed Zieloną Bramą. On zaś znajdował się właśnie pomiędzy miastem a przedmieściem Scotlandia, obdarzonym prawem azylu, i zamierzał pogwałcić to święte prawo.

Było po zmierzchu, zamknięto bramy miejskie i ostatni maruderzy wracali do przedmieścia na noc. Od trzech wieczorów zaczajony w ciemnym zaułku Rascius czekał na ofiarę, eksambasadora szwedzkiego w Polsce Francuza Andrzeja Lorichsa. Jan III dowiedział się bowiem niedawno od Pontusa de la Gardie, który ze zdradzania rodaków uczynił cnotę, o konszachtach swego byłego ambasadora z Iwanem Groźnym i wziął mu to za złe, mimo iż od lat zapominał wypłacać mu pensję.

Rascius z daleka dostrzegł trzy błyski światła. To człowiek, który śledził Lorichsa, dawał znak, że ambasador tym razem był sam. Rascius cicho gwizdnął, by poukrywani po bramach jego ludzie byli w pogotowiu.

Zaatakowany znienacka, lekko podpity Lorichs nie miał żadnych szans. Ocknął się dopiero na okręcie czekającym w Wisłoujściu, który podniósł żagle, gdy tylko porwany znalazł się pod pokładem. Jeszcze wiele razy potem tracił i odzyskiwał przytomność, modląc się o śmierć, która nie chciała nadejść.

– Gdzie on jest?! – spytał po raz setny Jan III.

Nowina, którą ujawnił torturowany, uderzyła go jak obuchem. Śmierci by się prędzej spodziewał niż tego. Odkąd się o tym dowiedział, nie mógł jeść ani spać. Złość na zmarłą żonę i jej miękkie serce odejmowała mu rozum, a strach o przyszłość szarpał nerwy. Musiał to wiedzieć, żeby podjąć odpowiednie kroki, tym razem skuteczne.

– Gdzie on jest?! – powtórzył.

Umęczony Lorichs zwrócił ku niemu zmasakrowaną twarz i niewidzące oczy, i ledwie zrozumiale wyszeptał przez rozbite wargi i potrzaskane zęby:

– Nie… wiem… Stra…ci…łem… go… z… o…czu…

– Łżesz! – ryknął król i skinął na oprawców.

Jeden z nich podkręcił śrubę garoty.

– Aaaaaaaa… – zajęczał więzień, po czym zarzęził okropnie, wyprężył się i zwiotczał.

– Gadaj, łotrze! – półprzytomny z wściekłości król szarpał unieruchomione w stalowych cęgach ciało nieszczęśnika.

– On już nic nie powie, wasza królewska mość – oznajmił kat. – Skonał.

Cała nagromadzona złość, lęk i ogromne rozczarowanie króla skrupiły się na Gylcie.

– To wszystko twoja wina! – wrzasnął na totumfackiego, który przed siedmiu laty pomógł mu na dobre pozbyć się trzymanego w zamku Örbyhus pod Uppsalą Eryka, aplikując więźniowi grochówkę zaprawioną arszenikiem. – Sfuszerowałeś robotę! Daję ci ostatnią szansę. Znajdź go, zanim zrobią to inni, bo skończysz jak ten szczur. – Wskazał na trupa.

ROZDZIAŁ 1 | OSACZONY

Praga, marzec 1587 roku

Nieozdobiona żadnym herbem wielka czarna karoca, otoczona tuzinem zbrojnych, opuściła hradczański zamek. Omijając katedrę Świętego Wita i terkocząc na kocich łbach, potoczyła się w kierunku Złotej Uliczki, ciasno zabudowanej małymi domkami ze sterczącymi kominami na zewnątrz i piecami alchemicznymi wewnątrz. Rudolf II kazał je wybudować dla blisko dwóch setek ściągniętych tu z całej Europy alchemików[3], astrologów i czarnoksiężników po to, by razem z nimi oddawać się przeróżnym eksperymentom oraz praktykom magicznym.

Kelley, Műller zwany Műhlenfelsem, Gűstenhőfer, książę Bragadino, Scotta i dwaj Polacy już czekali u wylotu ulicy. Gdy powóz stanął, wsiedli do niego. Karoca potoczyła się na południe, w kierunku Małej Strany, po czym skręciła na Most Karola i przejechała na prawy brzeg Wełtawy. Praga to właściwie było pięć miast. Oprócz Hradczan i Małej Strany także Stare i Nowe Miasto po drugiej stronie rzeki. Jednak ciężki pojazd skierował się na północ, do piątej części czeskiej stolicy – kwartału żydowskiego[4] położonego poza murami Starego Miasta. Minął bejsojlem zwany przez indygenów Starym Hřbitovem, pobudowaną wedle dawnej modły[5] synagogę Staronową, zwaną też Altneuschul, i wjechał do miasta żydowskiego o wąskich uliczkach i ciasnej zabudowie. Zatrzymał się przed ratuszem, na którym zamontowano osobliwy zegar (jeszcze osobliwszy od sławnego staromiejskiego Orloja[6]) opisanym żydowskimi literami oznaczającymi godziny. Jego wskazówki obracały się w lewo, a nie w prawo jak w zegarach chrześcijańskich. Ledwie landara stanęła, pajucy jadący na stopniach z tyłu pojazdu pobiegli otworzyć drzwiczki, a rajtarzy z eskorty zeskoczyli z wierzchowców i zaczęli odpychać na bezpieczną odległość gapiów zwabionych niecodziennym widokiem.

– Rozejść się! Raus! Schnell!

Pierwsi wydostali się z karocy alchemicy, utworzyli szpaler i zgięli się w ukłonach. Potem wsparty na ramionach sług pojazd opuścił okryty płaszczem obszytym sobolami brodaty rudzielec z wielką wysuniętą naprzód żuchwą, obwisłą dolną wargą Habsburgów i trochę szalonymi oczyma o rozbieganym spojrzeniu. Do nosa przykładał chustkę, chroniąc nozdrza przed wszechobecnym fetorem. Mimo to ciekawscy natychmiast rozpoznali niezwykłego gościa. Był to sam Rudolf II, osobliwy cesarz, który uczynił Pragę „stolicą alchemiczną” Europy, odbierając prymat Krakowowi. Którego nie interesowały sprawy państwa, tylko kolekcjonowanie osobliwości, majsterkowanie oraz eksperymenty alchemiczne i magiczne. Za nim wyszli najzaufańsi: Tadeusz von Hajek, przyboczny lekarz, który kwalifikował i egzaminował kandydatów do zamieszkania na Złotej Uliczce, oraz ten, który ich sprowadzał do Pragi – tajny radca i kamerdyner cesarski Wolf Freiherr von Rumpf.

– Wasza Cesarska Mość… – Stary Żyd, który otworzył drzwi domu posadowionego pomiędzy synagogą a ratuszem, skłonił się nisko i zatoczył ręką zapraszająco. – Polskie porzekadło powiada: gość w dom, Bóg w dom.

Rabin Jehuda vel Lőw ben Becalel, zwany także Marahal, urodził się sześćdziesiąt siedem lat wcześniej w Poznaniu i nim przybył do Pragi, i tu założył własną jesziwę, w Polsce ukończył szkołę talmudyczną.

– Gdzie on jest? Chcemy go zobaczyć – burknął cesarz, z trudem ukrywając zniecierpliwienie.

Uprzedzony o wizycie i przygotowany rabin znów się ukłonił i poprowadził gości przez szeroką sień na tyły kamienicy, na zabudowany z wszystkich stron wewnętrzny dziedziniec. Na środku wybrukowanego podwórza stała ocembrowana i zadaszona studnia. Jednakże to nie ona przyciągnęła uwagę przybyłych, lecz kamienna ławka pod murem, na której coś spoczywało. Coś to właściwe określenie. Bowiem olbrzymia, niemal bezkształtna bryła jedynie z grubsza przypominała człowieka. Wielki łeb, grube łapska i nogi jak toskańskie kolumny wskazywały raczej na bestię, najbardziej niedźwiedzia. Ale stwora nie pokrywała sierść, tylko dziwna substancja przypominająca muł albo glinę.

– To jest ten android? – zapytał cesarz, nie spuszczając z dziwnej istoty zafascynowanego spojrzenia.

– Nie jest nim, jeśli przez androida wasza cesarska mość pojmuje „człowieka sztucznego”, zabawkę mechaniczną znaną już starożytnym Grekom i Rzymianom – objaśnił Żyd. – To golem. Uczyniony z gliny, z której powstał także praojciec Adam. I ożywiony za pomocą kabały i magii.

– Diabelska to sprawka – westchnął któryś z alchemików, a wszyscy się pospiesznie przeżegnali.

– Nieprawda! – zaprzeczył gorąco rabin. – Pierwsze przekazy o golemie, czyli istocie stworzonej przez człowieka, zawiera Talmud. Z kolei w traktacie Sefer Jecira znajduje się formuła bożej kreacji, którą nieudolnie spróbowałem odtworzyć. Zresztą wzmianka o golemie pojawia się w Biblii, w Księdze Psalmów, gdy Adam powiada do Najwyższego:

…nietajna Ci moja istota,

kiedy w ukryciu nabierała kształtów,

gdym w głębi ziemi się splatał[7].

Cesarz skinął na medyka.

– Dotknij go.

Hajek z niepewną miną podszedł i z daleka szturchnął palcem golema, po czym zaraz odskoczył wstecz jak świerszcz. Ponieważ monstrum ani drgnęło, to samo uczynił cesarz, a po nim alchemicy na wyprzódki obmacywali i opukiwali golema, wołając przy tym:

– Przebóg! W istocie jest z gliny! To kukła! Bałwan! Diabła zje, kto zechce tchnąć w to życie!

Rudolf II spojrzał znacząco na Marahala i uniósł brwi. Rabin podszedł do stwora. Najpierw wyjął mu z wielkiej gęby pasek pergaminu i zastąpił go innym, po czym przez chwilę szeptał coś do nieforemnego ucha, dmuchnął w półotwarte usta, na koniec pomachał ręką przed guzowatym obliczem i klepnął golema w ramię. Spodziewali się tego, lecz gdy golem nagle otworzył szeroko oczy, aż podskoczyli i cofnęli się o krok. Tępo patrzące ślepia stwora prześliznęły się po nich obojętnie i zatrzymały na rabinie.

– Woda! – rozkazał Löwe ben Becalel, pokazując palcem studnię.

Sztywno jakby kij połknął, stwór wstał, prostując swą ogromną, na co najmniej sześć i pół stopy wysoką postać, i poszedł ku studni, chrzęszcząc, stawiając niezgrabne kroki, rozrzucając po drodze mniejsze i większe okruchy gliny, i nie rozglądając się na boki. Po kolei napełnił cztery wielkie cebry, zaczepił je na nosidłach, zarzucił sobie na ramiona i wnet zniknął z oczu zgromadzonych, zapewne w kuchni. Wrócił i wszystko się powtórzyło. Raz, drugi, trzeci, dziesiąty.

– Ma nieludzką siłę! – zauważył cesarz.

– I nigdy się nie męczy – potwierdził Marahal. – Byłby idealnym sługą waszej cesarskiej mości.

Za dwunastym razem z kuchni dobiegł kobiecy krzyk. Obserwatorzy drgnęli i niespokojnie popatrzyli na rabina.

– To nic – uspokoił ich. – Tylko kucharka woła, że jeśli nie powstrzymam golema, zaleje cały dom.

– Nie może mu sama powiedzieć, żeby przestał? – zainteresował się cesarz.

– Nie posłucha jej. Nie potrafi mówić ani rozumować i nie ma ludzkich uczuć. Nie jest przecież człowiekiem, tak jak ja nie jestem Stwórcą. Pojmuje tylko proste komendy, a słucha wyłącznie mnie.

– Tedy nam on na nic.

– Mogę waszą cesarską mość nauczyć, jak nim powodować.

Na próżno alchemicy, których zżerała zazdrość i ciekawość, wytężali słuch, gdy Żyd cicho objaśniał monarsze swój sekret. Oprócz oderwanych słów nie usłyszeli nic. Kiedy potwór, patrząc prosto przed siebie, mijał go w drodze do studni, krocząc wciąż tym samym, mechanicznym krokiem, rabin szybko wystawił rękę, wyjął mu pasek pergaminu z grubych ust i zastąpił go poprzednim. A potem znów szeptał mu do ucha jakieś formuły i zaklęcia. Ledwie skończył, w tej samej chwili golem zastygł tak, jak stał – z nosidłami i zwisającymi z nich cebrami na ramionach.

– Bardzo zajmujące spectaculum. Jesteśmy usatysfakcjonowani, rabbi. Ale golema możesz sobie zatrzymać – rzekł na pożegnanie cesarz.

– Rabbi, czy to było mądre, pokazywać gojom golema? – zapytał rabina zięć, Izaak Kohen, kiedy goście odjechali. Kiwając głową, milcząco poparł go brat Marahala Sinai.

– To było konieczne, synu. Jutro o golemie będzie mówiła cała Praga, pojutrze pół świata. Nie stworzyłem go na służbę dla cesarza, jak im powiedziałem dla zamydlenia oczu. On ma obronić nasz lud, który ostatnio chrześcijanie coraz gwałtowniej prześladują za rzekomo bezbożne praktyki i okultyzm. Jeszcze usłyszysz o golemie, zapewniam cię.

Kraków, kwiecień 1587 roku

– Imieniem Adonai panującego nad siłami wszechświata, zaklinam! Mistrzu Twardowski, pokażcie się! Zaklinam i nakazuję! Zaklinam na mą krew, pokażcie się! W imię Adonai, tego co panuje nad widzialnym i niewidzialnym, w imię mocy nadanej i znaków odwiecznych, pokażcie się bezzwłocznie! Tak chcę, tak mogę, tak przykazuję! Mistrzu Twardowski, mistrzu Twardowski, przybywajcie!

Sporządzona zgodnie ze sztuką, czyli o północy, magiczna różdżka w kształcie litery Y drżała w rękach nekromanty wywołującego ducha dawno zmarłego wielkiego maga, ponieważ jako jedyny z obecnych zdawał sobie sprawę z konsekwencji błędu. Jeżeli koniec różdżki lub jakakolwiek część ciała choć przez moment wystawałaby poza ochronny krąg – wszystkich czekały obłęd lub nagła śmierć. Jednak w głosie maga nie słychać było strachu, który go ogarnął. Głos brzmiał pewnie i rozkazująco, tak jak musiał brzmieć, aby zmusić ducha do przybycia.

Wszyscy trzej, dwaj pozostali w swoich własnych kręgach, nieco inaczej opisanych, czekali w napięciu. Samotny płomyk świecy migotał i rzucał skąpe światło, niezdolne rozproszyć mrok rozległego pomieszczenia, w którym się znajdowali.

– Jak długo jeszcze mamy czekać? – zniecierpliwił się jeden z obserwatorów, gdy czas mijał i nic się nie działo.

– Nie wiem – odparł szeptem nekromanta. – Czasem duch zjawia się natychmiast, czasem trzeba czekać kilkanaście zdrowasiek, a niekiedy wiele nocy z rzędu.

– Ładna perspektywa – mruknął kwaśno trzeci z obecnych. – Jeśli myślicie, że będę całymi dniami i nocami tkwił w tej norze, i to po ciemku, toście poszaleli!

– Ciiii – syknął czarnoksiężnik. – Coś się dzieje…

W istocie, płomyk świecy zadygotał. Poczuli delikatny powiew, po czym twarze zrosiła im delikatna, ale wyraźna mżawka. Nekromancie zdało się, że ujrzał wyłaniającą się z ciemności bladą poświatę, która przybrała kształt ludzkiej postaci.

– Mistrzu Twardowski! Mistrzu Twardowski! – zawołał. – Zdradźcie nam formułę kamienia mędrców lub wyjawcie, gdzie znajduje się wasza księga!

Znów czekali w milczeniu, wstrzymując oddechy. Wreszcie ten bardziej niecierpliwy nie wytrzymał i rzekł ze złością i rozczarowaniem:

– To jakieś bzdury! Nic z tego nie będzie. Nie widziałem żadnego ducha.

– Ja też nie – dodał jego towarzysz i zwrócił się do nekromanty z pogróżką w głosie: – Musisz postarać się bardziej, inaczej marny twój los.

– Był tu – upierał się czarnoksiężnik i ostrzegł tamtych, kiedy chcieli wyjść z kręgu: – Ani kroku! Duch został wywołany z astralu i krąży. Jak nie tu, to gdzie indziej. Będzie na nas nastawał, jeśli nie zakończymy obrządku jak należy.

Napawał się ich strachem, gdy zamarli w bezruchu, jeden z uniesioną nogą. Mieli go w garści, ale w chwilach takich jak ta to on był górą. Nie znali się na czarnej magii, bali się jej i dlatego był im niezbędny. Ciekawe, co by powiedzieli, wiedząc, że nigdy dotąd nie wywoływał duchów? To był jego pierwszy raz. I nie zamierzał tego powtarzać. Ten sposób kosztował go zbyt wiele nerwów. Musiał wymyślić coś innego.

A tymczasem wygłosił końcową formułę:

– W imię Adonai, mocą i potęgą nadaną, przykazuję ci, duchu Mistrza Twardowskiego, zniknij! Powróć, skąd przybyłeś, i nie zakłócaj naszego spokoju! Tak chcę i tak nakazuję!

Kraków, kwiecień 1587 roku

– Dziwne… Nigdy wcześniej was nie widziałem. Kto was przyjął do roboty? Jak się zwiecie? O, takie duże cycki lubię najbardziej…

Tłustym łapskiem, rechocząc obleśnie, sięgnął do wielkiego biustu jednej z dwóch obsługujących go służek. Ale ta wykonała zręczny unik.

– Co jest?! – Rozgniewał się. – Coście takie wstydliwe? Czemuście się jeszcze nie rozdziały? Ściągać mi zaraz te łachy!

Tym razem udało mu się pochwycić rąbek giezła drugiej dziewki. Szarpnął niecierpliwie. Materia pękła, obnażając nagie ciało, przyrodzenie, o jakim sam mógł tylko pomarzyć, oraz sztuczne piersi. Rozdziawił usta w niebotycznym zaskoczeniu. Raptem pojął wszystko i chciał krzyknąć, lecz jedna para silnych dłoni ścisnęła mu gardło, druga zaś zaczęła wpychać głowę pod wodę. Wierzgnął, ale trzymali go krzepko. Udało mu się jedynie zerwać jednemu z zabójców perukę z głowy i na tym koniec. Wreszcie nie wytrzymał. Musiał nabrać oddechu. Ale zamiast powietrza płuca wypełniła mu woda. W kilka chwil było po wszystkim. Otyłe cielsko wypełniało niemal całą miedzianą wannę w kształcie wieloryba, rozwarte szeroko oczy spoglądały w górę przez kilkucalową warstwę wody, niczego już nie widząc. Struga fekaliów wydostała się spod trupa i raźno podążyła ku powierzchni.

Praga, sierpień 1587 roku

– Mam go zabić?

Wilhelm di San Clemente, ambasador jego arcykatolickiej mości króla Hiszpanii Filipa II przy osobie jego cesarskiej mości Rudolfa II, żachnął się, zniesmaczony.

– W żadnym wypadku! Przynajmniej na razie. Chcemy go mieć tutaj, w Pradze. Po dobroci lub przemocą, za jedno.

– Zatem chodzi o porwanie.

Don Guillen zatrzepotał wypielęgnowaną dłonią i skrzywił się, jakby usłyszał coś nieprzyzwoitego. Zresztą obecność tego człowieka drażniła go w najwyższym stopniu. W trakcie kariery dyplomatycznej nauczył się posługiwać takimi ludźmi, ale zawsze wzbudzali w nim obrzydzenie z racji paskudnego wyglądu, a już ten odmieniec wydawał mu się szczególnie odrażający. Z racji obrzydliwego wyglądu i irytująco bezceremonialnego zachowania. Cóż, kiedy był najlepszy. Podobno niezawodny. A na pewno najdroższy.

– Tylko w ostateczności. Jeśli nie da się przekonać ani przekupić.

– Rozumiem. Gdzie go znajdę?

Hiszpan uśmiechnął się krzywo.

– Gdybyśmy to wiedzieli, twoje usługi nie byłyby potrzebne, amigo. Gdzieś w Polsce, jak myślę. Tam go przywieziono w dziecięctwie i ten kraj zna najlepiej. Ostatnio, jak słyszałem, sporo peregrynował po świecie. A niedawno poniosło go gdzieś na Wschód i zniknął nam z oczu. Zakładam, że doszły go słuchy o elekcji kuzyna. Tedy poszukiwania rozpocząłbym od Krakowa. Sugeruję, señor, abyś zabrał się z wojskiem arcyksięcia Maksymiliana, które rychło tam podąży. Przy okazji możesz wystąpić jako przewodnik i doradca arcyksięcia.

Don Guillen dobrze znał Polskę i wiedział, że tamten też ją zna i mówi po polsku jak indygen.

– Tak uczynię. Jak poznam Erikssona?

Ambasador wzruszył ramionami.

– Nie wiem. Nie używa rodowego nazwiska, zaś każdy z naszych szpiegów opisuje go inaczej. Jedno wiadomo: na pewno nie wygląda jak królewski syn, raczej jak wagabunda. Aha, zajmują go nauki tajemne, osobliwie alchemia.

– To niewiele. W dzisiejszych czasach co drugi para się alchemią.

– Płacimy ci właśnie za to, señor, żebyś spośród setek alchemistów znalazł tego właściwego. Jeśli to cię przerasta…

– Poradzę sobie. Do kogo mam się zwrócić, kiedy znajdę naszą zgubę?

– Znacie traktiernię „Pod Jeleniem” przy krakowskim rynku?

– Znam.

– Jej właściciel, Herr Ludwig, dobry Niemiec, to człek oddany nam ciałem i duszą i godny zaufania. U niego będziesz pan zostawiał wieści i przez niego otrzymywał instrukcje.

– Pojmuję. Ile mam czasu?

– Mało.

– Ergo nie warto go tracić.

Człowiek w czerni błysnął czerwonym okiem, ręką trzymającą kapelusz machnął niedbale w imitacji ukłonu, nasunął kapelusz na oczy i wyszedł cicho jak duch. Ambasadorowi mróz przeszedł po grzbiecie. Nie chciałby mieć tego człowieka przeciwko sobie. Raptem ogarnęła go pewność, że albino podoła swemu zadaniu i znajdzie tamtego, zanim Zygmunt umocni się na tronie i cała misja straci sens albo Maksymilianowi uda się zdobyć Kraków i wyjdzie na to samo… Ale Hiszpan znał się na ludziach i nie powierzyłby Maksymilianowi nawet armii zabawkowych rycerzyków. Dlatego przewidywał jego klęskę. A wówczas odnaleziony Gustaw Eriksson będzie jak znalazł. Ubawił go ten kalambur.

Kraków, sierpień 1587 roku

Brzdęk! Trafiona szyba rozprysnęła się z hukiem. Podskoczył przestraszony. Potem rzucił się ku oknu, ale nikogo nie dostrzegł. Schylił się, podniósł kamień, sprawcę całego zamieszania, i wtedy zobaczył kartkę, którą doń przyczepiono za pomocą sznurka. Oderwał ją i zbiegł po schodach na dół, do piwnicy. Załomotał w zamknięte na głucho drzwi.

– Mój jegomość! Mój jegomość!

– Czego chcesz?! – rozległo się po dłuższej chwili zza drzwi. – Przecież zabroniłem ci przeszkadzać, kiedy przeprowadzam doświadczenia!

– Wiem, ale… Znów to samo!

– Co?

– Podrzucony list.

– Co piszą tym razem?

– Nie wiem…Toć i ten list napisano sekretnym pismem…

Zgrzytnął rygiel i drzwi otworzyły się, ukazując typową pracownię alchemiczną, zagraconą szklanymi i metalowymi naczyniami, rozmaitymi przyborami, a przede wszystkim wypełnioną gryzącym dymem.

– Daj! – Młody jeszcze człowiek, ze starannie przyciętą brodą, wyciągnął rękę.

Przebiegł okiem dziwny tekst, złożony z figur nieco przypominających geometryczne. Przeczytawszy, podarł kartkę na strzępy.

– Czy… Czy to tamci? – spytał zalękniony sługa. – Znowu chcą, żeby jegomość do nich przystał?

– Nie twoja sprawa. Jutro ruszamy w długą podróż. Przygotuj wszystko i załatw na Kleparzu dobre konie. A teraz odejdź, zepsułeś mi robotę.

Drzwi zatrzasnęły się z hukiem. Zgrzytnął rygiel.

Piotrków, listopad 1587 roku

– Ilu?

Spośród obecnych tylko jeden Zygmunt zachował spokój.

– Dwa tysiące jazdy, najjaśniejszy panie – odparł zdyszany goniec. – Pod Krzysztofem Zborowskim, Erazmusem von Lichtensteinem i Stanisławem Stadnickim, osławionym Diabłem z Łańcuta. W Przedborzu rozbili pospolite ruszenie i zaciężnych pana marszałka wielkiego koronnego Jędrzeja Opalińskiego, po czym podążyli dalej. Chcą ogarnąć waszą wysokość. Imć marszałek pchnął mnie przodem z ostrzeżeniem…

– Trzeba uchodzić, nie mieszkając – powiedział pobladły kasztelan podlaski Marcin Leśniowolski, który posłował do Szwecji po Zygmunta i odtąd nie odstępował go na krok. – Christof Zborowski i Diabeł Stadnicki to największe łotry spośród maksymilianistów. Nie lza rachować na litość z ich strony…

– Daleko są? – indagował gońca król elekt.

– Milę od miasta, może dwie…

Szmer przeszedł po zgromadzonej szlachcie, ten i ów pobladł i zaczął rozglądać się za wyjściem.

– Jedźmy do Warszawy, synaczku. Tam będziemy bezpieczni. – Anna Jagiellonka załamała ręce.

Niedawno opuściła zamek warszawski i przybyła do Piotrkowa, by poznać zdążającego z Gdańska prosto do Krakowa siostrzana i siostrzenicę Annę Wazównę. Od pierwszego wejrzenia oboje tak bardzo przypadli jej do gustu, że zaczęła ich traktować jak własne dzieci, których nie dane jej było urodzić. Teraz także bardziej bała się o nich niż o siebie.

– Słusznie, matuchno. Zabierzesz Annę i wyruszycie natychmiast.

– Zostanę z tobą – twardo oznajmiła królewna Anna, o której powiadano, że „jako drab nie boi się nic”.

– Pojedziesz – odparł z jeszcze większą mocą.

Uporu mogliby mu pozazdrościć Żmudzini, o osłach nie wspominając. Polacy dopiero go poznawali od tej strony, Szwedzi już o tym wiedzieli, dlatego Anna Wazówna nawet nie próbowała dyskutować. Równie bystra jak jej brat uparty, wiedziała, kiedy ustąpić, dlatego potrafiła nim manipulować jak mały Etiopczyk elefantem, mimo to ciesząc się jego zaufaniem i przywiązaniem.

– A ty, Zysiu? – dociekała stara królowa.

Nim zdążył odpowiedzieć, do komnaty, odpychając usiłujących go zatrzymać drabantów, wpadł Stanisław Gostomski, kasztelan sochaczewski, umorusany sadzami i w osmalonym odzieniu.

– Najjaśniejszy panie! Przedmieście płonie! Moi ludzie pochwycili pachołka, sługę zdrajcy Dunina Szpota, którego ów nasłał dla podpalenia miasta, a teraz walczą z ogniem!

Kilku zgromadzonych chyłkiem wyśliznęło się z izby, jeszcze w antyszambrach głośno wołając o konie.

– Podajcie nam zbroję – Zygmunt z najwyższym spokojem zwrócił się do przybocznych. – A wy, waszmościowie, ruszajcie na mury.

– A jeśli nie wytrzymają? – wtrącił ktoś nieśmiało.

W istocie, nienaprawiane mury miejskie pamiętały czasy Kazimierza Wielkiego i ich solidność pozostawiała wiele do życzenia.

– Wtedy będziemy bronić się w zamku. Ale nigdy nie przyjdzie do tego, żeby król polski tchórzliwie uchodził przed zgrają łotrów i zdrajców.

Drezno, listopad 1587 roku

– Wstawaj! – Dozorca kopnął śpiącego na wiązce zbutwiałej słomy więźnia, który otworzył oczy. – Idziemy!

Czekali na niego w izbie przesłuchań, za którą znajdowała się doskonale widoczna katownia wypełniona najróżniejszymi narzędziami tortur. Sam ich widok mógł skruszyć najodporniejszych skazańców i najzatwardzialszych zbrodniarzy. Kat i jego pomocnicy stali w gotowości z boku pokrytego czarnym suknem stołu, za którym zasiadał oskarżyciel i sędziowie. Izbę rozświetlał lichtarz na stole oraz pochodnie w uchwytach umocowanych do muru. Sędzia nie tracił czasu i ledwo oskarżony, pobrzękując łańcuchami, stanął przed nim, dał znak pisarzowi, by rozpoczął protokołowanie, i rzekł do więźnia:

– Dla porządku: tyś jest Aleksander Seton zwany Cosmopolitanusem?

– Jam jest.

– Rodem z Anglii?

– Ze Szkocji.

– Niech ci będzie. A zatem, Setonie! Jesteś oskarżony o czarnoksięstwo, przepowiadanie nieszczęść kraju, z którego gościny korzystałeś, wywoływanie umarłych, niepokojenie dusz chrześcijańskich, rzucanie na nie uroku, a takoż o praktyki diabelskie i związki ze złymi duchami oraz o robienie z ich pomocą złota i leku na wszelkie choroby.

– Czemu tylko o to, a nie o wszystkie możebne crimina maleficii, falsi et perduellionis?[8] – zadrwił oskarżony.

– A żebyś wiedział! – Główny sędzia i oskarżyciel zarazem, młody elektor saski Christian II walnął pięścią w stół.

Jego ojciec z zapałem poświęcał się alchemii, wydając ogromne sumy na alchemików i ich doświadczenia. Syn szydził z pasji ojca, a po jego śmierci wypędził wszystkich adeptów i prześladował podejrzanych o praktyki alchemiczne. Przyjazd Setona do Drezna uznał za jawną prowokację. Zresztą sławny alchemik nie ukrywał, że niedowiarstwo księcia stanowiło dla niego wyzwanie. Postanowił zatem zademonstrować kurfirstowi swą sztukę i przekonać go do niej. A ponieważ Christian II miał srogi charakter i sadystyczne upodobania, Kosmopolita ostatecznie nie ujawnił mu Wielkiej Tajemnicy. Dlatego został uwięziony w lochu na dnie zamkowej wieży. Żeby skruszał.

– Ergo nie przyznajesz się do winy?

– Nie.

– A co powiesz na to? – oskarżyciel podniósł ze stołu i pokazał obecnym jakąś bezkształtną, lśniącą bryłę. – Oto corpus delicti. Peter Schwerbauch, uczciwy obywatel naszego miasta i właściciel gospody „Pod Zielonym Lisem” przysięga, że na oczach jego i wielu innych uczyniłeś z ołowiu ów kęs złota i własną ręką zaopatrzyłeś go w napis wyskrobany szpilką: „13 marca 1587, godzina 4 po południu”. Czy zaprzeczysz temu?

– Nie zaprzeczę. To ja dokonałem tej transmutacji.

– Ha! Zatem przyznajesz się do praktykowania czarnej magii? Zapisz, że oskarżony przyznał się do winy – nakazał pisarzowi sędzia.

– W żadnym wypadku – zaprotestował oskarżony. – Przyznaję się jedynie do tego, że z pomocą Najwyższego uchyliłem przed profanami rąbka tajemnej siły natury, by przekonać niedowiarków.

– Czemu zatem nie chcesz zademonstrować swojej sztuki w przytomności jego wysokości elektora, miłościwie nam panującego Christiana Wtórego?

– Bo dobrze poznałem waszego księcia. Dlatego powiadam wam, i to jest moja ostateczna odpowiedź, że nigdy do tego nie przyjdzie, by moja sztuka służyła takim ludziom jak on.

– Dość tego!

Zniecierpliwiony i rozeźlony książę poderwał się z miejsca. Zanim opuścił loch, zadysponował:

– Ten łotr z własnej i nieprzymuszonej woli nigdy się nie przyzna do oszustwa, a tym bardziej do paktu z diabłem. Kacie, czyń swoje. Jeśli będzie się upierał, co dzień zwiększaj tortury. Tylko z czuciem, żeby mi nie zdechł przed czasem! Wezwijcie mnie, gdy będzie gotów. Czterdziestu zbrojnych ma go pilnować we dnie i w nocy. Jeśli umknie, z ludzką pomocą lub czarów, okryje mnie sromem, a wtedy wszystkich was każę skrócić o głowę! Czy to jasne? No, to do roboty.

Dziwne… Bólu prawie nie czuję… Właściwie to jest mi zupełnie dobrze… Zawsze byłem ciekaw, jak to jest, gdy się umiera… Już raz zdawało mi się, że konam… Było to podczas ucieczki króla Henryka Walezego, kiedy postrzelili mnie jego ludzie… Wówczas jednak udało mi się wylizać, teraz nie ma o tym mowy… Spodziewałem się tego od wielu miesięcy, a jednak jestem zaskoczony… Chyba zawsze tak bywa… Nawet głownicy zapewne do końca łudzą się, że jakimś cudem zostaną ułaskawieni… Powiadają, że w tym ostatnim momencie człowiekowi staje przed oczyma cały żywot… Nie wiem, jak to wyglądało u innych, bo ja potrafię się cofnąć jedynie do chwili, kiedy to wszystko się zaczęło… Może mam gorszą pamięć od drugich?… Było to wtedy, gdy polecono mi przechwycić listy kompromitujące króla… Nie! Cała ta sprawa zaczęła się, kiedy włamano się do domu sławnego krakowskiego alchemisty… Nie! Mój Boże, wszystko zaczyna mi się mieszać… Oczywiście, że sprawa, która przywiodła mnie do tego marnego końca, zaczęła się wówczas, gdy wezwano mnie do domu Czeczotki… W marcu… Nie! Na początku kwietnia osiemdziesiątego siódmego…

– Co o tym sądzisz? – spytał mnie hutman Bartłomiej Trojan. – Umrzeć cum mulieribus in balneis balneando[9]. Tylko pozazdrościć.

Zignorowałem tę uwagę, bo gdyby naprawdę tak uważał, nie potrzebowałby mnie. A może nie, może było to tylko pobożne życzenie? Zaklęcie, aby obyło się bez komplikacji. Aby sprawa okazała się taka, na jaką wyglądała – na zasłabnięcie lub zwykły udar sercowy albo mózgowy. Zwyczajna rzecz w przypadku starca, figlującego z młodymi murwami we własnej, a zarazem publicznej łaźni, będącej równocześnie najpopularniejszym w mieście lupanarem.

Było jeszcze coś. Uświadomił mi to Matusz Szarski, podhutmani, którego Trojan posłał po mnie, kiedy sprawa wyszła na jaw, rankiem 6 kwietnia. Jak zazwyczaj, a ostatnio nawet częściej, czytałem do późna w nocy. Znałem oczywiście lepszy sposób spędzania czasu w łóżku o tej porze, lecz do niego trzeba dwojga. Zatem spałem jeszcze w najlepsze, kiedy obudził mnie służący.

– Nie ma mowy – odparłem stanowczo, wychodząc do niespodziewanego gościa i trąc poklejone jeszcze snem powieki. – Już się tym nie zajmuję.

– Wiem – skrzywił się ironicznie. – Wielmożny pan Turopoński, doktor medycyny i najbardziej wzięty w całym mieście lekarz nie zajmuje się tak pospolitymi sprawami jak przestępstwa i tropienie zbrodniarzy. To było dobre dla Ryksa.

Był znajdą jak ja i znaliśmy się od niepamiętnych czasów. Jednak ja miałem więcej szczęścia niż on, który od lat pełnił ten sam, niezbyt znaczący i niedający znacznych dochodów urząd. A miał na utrzymaniu chorowitą żonę i troje czy czworo dzieci, z których najmłodsze było w wieku Kacpra juniora. Dlatego wyczułem w jego głosie nutę goryczy.

– Nie o to chodzi – zaprotestowałem, bo w istocie nie o to szło.

– A o co?

– Nieważne.

– Stary naprawdę cię potrzebuje – powiedział. – Niektórzy rajcy od dawna przekonują radę, że Trojan jest zbyt wiekowy na swój urząd. Nie tylko kuleje, ale ostatnio pogorszył mu się wzrok i słuch. Straci pracę, jeśli się pośliźnie na tej sprawie. Dlatego musisz mu pomóc. – Ładnie to o nim świadczyło, że dobrze życzył hutmanowi, chociaż zapewne od dawna marzył, by zająć jego miejsce. – Bo jeśli nie, z pewnością nie omieszkają go usunąć. Ponoć mają już upatrzonego kogoś na jego miejsce – dodał. – Lojalność lojalnością, ale Matys miał dobry powód, by troszczyć się o skórę Trojana. Skoro nie miał go zastąpić, wolał wróbla w garści. Nowy hutman mógł sobie wziąć nowego zastępcę i pewnie by to zrobił. – Pomnij, o kogo chodzi – przypomniał.

Pamiętałem. Dwojga nazwisk, jak ja, Rozmus Czeczotka-Tłokiński, zwany Krwawym Burmistrzem lub Małym Borgią, był łotrem co się zowie. Kazał zabijać, okradał miejską kasę, oszukiwał, tarzał się w rozpuście, brał łapówki, gwałcił żony innych rajców, a wszystko w majestacie prawa lub przynajmniej bezkarnie. I nic go nie ruszyło. Przeżył czterech królów, od każdego otrzymując kolejne fawory. Był rajcą nieprzerwanie przez czterdzieści lat oraz wielokrotnym burmistrzem. A teraz sczezło mu się w dość niezwykłych okolicznościach. Był moim wrogiem, lecz jedno musiałem mu przyznać – umarł, jak żył. Konsekwencja godna podziwu. Szkoda jedynie, że przyzwoici ludzie mogli ucierpieć z tego powodu.

– Dobrze. Przyjdę do was tak szybko, jak się da – uległem.

Nie kłamałem, mówiąc Szarskiemu, że nie urosłem tak bardzo, by pogardzać robotą inwestygatora. Problem tkwił zupełnie gdzie indziej.

– Nie ma mowy!

Łudziłem się, że zdołam się wymknąć niepostrzeżenie z domu, ale oczywiście mi się nie udało. Wszystkich mogłem wyprowadzić w pole, z wyjątkiem Janki. Była na nogach od dawna i słyszała wszystko, o czym mówiliśmy z Matysem. Boże, jaka ona była piękna, gdy tak stała przede mną podparta pod boki, a promienie wstającego dopiero wiosennego słońca wpadały przez okno, oświetlając jej zagniewaną twarz i wydobywając zarys apetycznego ciała spod cienkiego giezła. Nawet kwaśna mina nie była w stanie odebrać jej urody. Nikt nie dałby jej trzydziestu lat. Miałem tylko o siedem więcej, ale ze mną czas nie obszedł się tak łaskawie, a ładny nie byłem nigdy.

– Nigdzie nie pójdziesz! – powtórzyła dobitnie na wypadek, gdybym nagle stracił słuch.

– Muszę – odparłem łagodnie.

– Jeśli to zrobisz, pożałujesz.

– Trudno. To stary druh, nie mogę go zawieść.

– Rób, co chcesz, ale…

Nie dowiedziałem się, co mnie spotka po powrocie, bo trojga imion Jędrzej (po dziadku) Stanisław (po bracie Janki oraz moim najlepszym druhu i ojcu chrzestnym malca Stachniku Żółkiewskim) Kacper (na życzenie Janki), lat dwa, wybawił mnie z opresji, dając głos. A jak na swój wiek miał potężny, zwłaszcza o poranku i o głodzie. Cóż, najgorsze już mnie spotkało – osobne sypialnie – więc skorzystałem z okazji i wymknąłem się chyłkiem z domu.

Mieszkaliśmy wcale ładnie, tuż pod miastem, między Garbarami a Smoleńskiem, w otoczeniu zieleni i szlacheckich dworów. Dom był okazały, zatrudnialiśmy kilkoro służby, powodziło nam się doskonale, a mimo to Janka nie była szczęśliwa. Czułem, że tak się stanie. Brakowało jej atmosfery królewskiego dworu i poczucia, że znajduje się w centrum wydarzeń. Wizyty u sąsiadów i nasze rewizyty, odwiedziny wspólnych starych przyjaciół i moich kolegów medyków z mało interesującymi żonami to wszystko było mało. Odżywała tylko wówczas, kiedy Zamojski z księżną Gryzeldą zjeżdżali z Zamościa, którego budowę nadzorowali, do Krakowa. Zawsze wtedy spędzała mnóstwo czasu w ich Rabsztynie na Wawelu. Dwa razy zaprosili nas do Zamościa na wywczasy. Ale gdy potem wracała do codzienności, było jeszcze gorzej. Nudziła się, nie lubiła mojej pracy i częstych nocnych wezwań do cierpiących, zakazała mi roboty w charakterze inwestygatora. Wciąż się miłowaliśmy, przynajmniej miałem taką nadzieję, równocześnie oddalając się od siebie coraz bardziej. Narodziny Jędrzeja Stanisława Kacpra naprawiły sytuację tylko na krótko.

Polnymi dróżkami doszedłem do niebrukowanej ulicy (to był główny minus mieszkania extra muros, zwłaszcza po deszczach) Garncarskiej, potem Szeroką do bramy Szewskiej i kilka minut później pukałem do okazałego domu Czeczotki, na rogu Wiślnej i Świętej Anny.

– No, co o tym myślisz? – ponaglił mnie Trojan niecierpliwie.

Postarzał się od naszego ostatniego widzenia, a nie pamiętałem go młodego. Był ode mnie starszy o jakieś piętnaście lat, równie siwy i chromający na nogę jak ja, tylko bardziej. No i bruzdy na jednookim licu miał głębsze i może kilka blizn więcej, ale ogólnie można było nas wziąć za braci. A za ojca i syna na pewno. Tak też mnie poniekąd traktował. To znaczy jak syna.

Trup niewzruszenie spoczywał na dnie wanny, tak jak go o świcie znaleźli łaziebni, kiedy jak co dzień przyszli posprzątać łaźnię po nocnych igraszkach swego pana. Rozdziawione usta, wytrzeszczone ślepia i malujące się w nich przerażenie świadczyły, że wiedział, iż umiera. Nawet dla mnie, który go nie lubiłem, nie był to przyjemny widok. Nie mówiąc o pływających w wodzie, odkąd puścił zwieracz odbytu, fekaliach, których zapach woda neutralizowała tylko w części. Nieboszczyk był kanalią i moim wrogiem, odkąd przywiódł do śmierci mego druha magistra Wolskiego, ale widok jego trupa nie sprawił mi satysfakcji. Jeśli tak miała wyglądać śmierć w rozkosznych uściskach, to zamierzałem przy najbliższej okazji poprosić Stwórcę o coś mniej rajcującego. Z tego co wiedziałem o Czeczotce, na raj w życiu wiecznym w jego przypadku też się nie zanosiło. Tuszyłem, że jeśli i mnie przyjdzie kiedyś trafić w to samo miejsce, w którym bez wątpienia ostatecznie osiadł, to przynajmniej do innego kręgu. Wedle Italczyka Dantego było ich aż dziewięć, miałem więc na to lepszą nadzieję niż na wyrzucenie szóstki w grze w kości. Pocieszające.

Nie zdążyłem odpowiedzieć Trojanowi, bo za ścianą uczynił się rumor, drzwi do prywatnej balneoli Czeczotki otworzyły się z hukiem i do pomieszczenia zamaszystym krokiem wmaszerował rajca Jan Grot. Byliśmy równolatkami, lecz nikt nie wziąłby nas za braci. Modnie i kosztownie odziany, nosił ufryzowane włosy, starannie przyciętą brodę, a wizerunku dopełniał wyraz pychy i arogancji malujący się na jego przystojnym obliczu. Miło pomyśleć, że jest w życiu jakaś stałość, którą większość z nas lubi: pewne rzeczy i niektórzy ludzie nie zmieniają się nigdy, więc nie trzeba zmieniać o nich opinii. Dawno go nie widziałem, ale niewątpliwie był to ten sam Grot, którego znałem jak zły szeląg. W towarzyszącym mu nerwowym, niepozornym mężczyźnie w czerni rozpoznałem starszego cechu cyrulików Marcina Jędrzejkiewicza. Mój widok lekko go zdeprymował.

– No, proszę, cóż za szczęsny dzień od samego rana – rzekł Grot na widok topielca. – Staremu łajdakowi sczezło się nareszcie, co hutmanie?

– Niewątpliwie mamy do czynienia z utopieniem – odparł ostrożnie Trojan. – Ale…

– Przypadkowe zachłyśnięcie wodą, czy raczej udar sercowy? – przerwał mu Grot niegrzecznie, podchodząc bliżej i uważnie przyglądając się kadawerowi, po czym, ignorując starego justycjariusza, skinął na chirurga.

Ten, starannie omijając mnie wzrokiem, pochylił się nad zmarłym, marszcząc nos, kiedy smród pływających odchodów dotarł mu do nozdrzy. Chwilę deliberował, po czym rzekł z pewnością w głosie:

– Sądząc po czerwonym obliczu i wysadzonych oczach, to bez wątpienia udar.

– No i dobrze. Krzyżyk na drogę – powiedział Grot. – Chodźmy teraz do ratusza, gdzie powiadomię radę o bolesnej i niepowetowanej stracie, a waść potwierdzisz wynik obdukcji.

Skinął na balwierza i obrócił się na pięcie.

– Hola! – wtrąciłem. – Nie tak szybko.

Udał, że dopiero teraz mnie spostrzegł.

– O, Ryx. Ki diabeł cię sam przywiódł?

– Też miło mi cię widzieć, Grocie.

Poznaliśmy się na studiach, dawno temu. Zanim nasze drogi się rozeszły, bo po wydziale artistarum ja wybrałem medycynę, a on prawo, zdążyliśmy serdecznie się znielubić. Grot od zawsze lubił rządzić. Na akademii otoczył się zgrają akolitów i terroryzował innych scholarów. Byłem jedynym, który się go nie bał i nie dał mu się podporządkować, i za to mnie znienawidził. Potem doszła jeszcze sprawa Bractwa Trójcy i podpalenia kacerskiego Brogu, która poróżniła nas ostatecznie. Odziedziczone bogactwo umożliwiło mu po studiach szybką karierę, niedostateczną wszak jak na jego wielkie ambicje. Od kilku lat należał do dwudziestoczteroosobowej rady, ale nigdy nie dostąpił nominacji do ósemki rządzącej miastem w danym roku, co nie poprawiło mu i bez tego nieprzyjemnego charakteru. Widocznie teraz, gdy z chwilą śmierci Czeczotki zwolniło się miejsce w radzie urzędującej, dostrzegł swoją szansę. Tylko skąd tak prędko się o tym dowiedział?

– Gadaj, co tu robisz? On cię wezwał? – Z groźnym marsem na czole wskazał palcem hutmana, który skurczył się pod srogim spojrzeniem.

– To małe miasto i wieści szybko się rozchodzą – odparłem. – Twoja obecność jest tego najlepszym dowodem. Powinieneś bardziej dbać o zdrowie. Wierz mi: po dobrym śniadaniu widok nieboszczyka zazwyczaj źle wpływa na trawienie…

– Jeszcze nic nie jadłem – przerwał mi, uśmiechając się krzywo.

– Na czczo działa jeszcze gorzej. Zwłaszcza gdy chodzi o ofiarę zbrodni.

– O czym ty gadasz? – Czoło mu spochmurniało ze złości.

– Ano, gdybyś nie przerywał hutmanowi, dowiedziałbyś się, że ktoś pomógł Czeczotce opuścić ten padół.

Z nas wszystkich chyba Trojan wyglądał na najbardziej zaskoczonego moim oświadczeniem, ale ponieważ w gruncie rzeczy chyba się tego spodziewał, szybko usunął z oblicza wyraz zdumienia.

– Na jakiej podstawie tak twierdzicie, doktorze Turopoński? – mimowolnie zaciekawił się chirurg.

– Na takiej, mistrzu Jędrzejkiewicz. Widzicie te cztery ciemne plamy?

Pokazałem mu siniaki na szyi i obojczykach topielca. Grot, Szarski i Trojan także się przybliżyli.

– Tak – odparł. – I co z tego?

Założyłem, że potrafi dodać dwa do dwóch, ale najwidoczniej go przeszacowałem. Grot natomiast świetnie wiedział, do czego zmierzam. Poznałem to po złym spojrzeniu, które mi rzucił. Westchnąłem i zacząłem jeszcze raz.

– Kiedy umarł, według waści?

Balwierz spróbował ruszyć trupa, który ani drgnął.

– Rigor mortis daleko posunięty…

– Zgadza się. Zmarły jest sztywny jak deska. Skoro zaś całkowite stężenie mięśni następuje zazwyczaj mniej więcej po siedmiu–ośmiu godzinach, czasem wcześniej, a nie ma jeszcze ósmej rano, to znaczy…

– Że umarł około północy! – zawołał cyrulik z błyskiem w oku.

– Brawo – pogratulowałem mu błyskotliwości. – Tak jest. Łatwo zauważylibyście odciski kciuków, dwie czarne plamy na karku nieboszczyka, gdyby nie był taki sztywny i dałoby się przygiąć mu szyję. Zobaczymy je, gdy wyniosą ciało.

– Przebóg! Uduszono go… – wybąkał Jędrzejkiewicz, przełykając ślinę.

Grot przygryzł wargę.

– Bzdura! – warknął.

– Masz rację – przyznałem, czym nie tylko jego wprawiłem w konsternację. – Nie został uduszony. Utopiono go, wciskając mu głowę pod wodę. O! Spójrzcie tu…

Pokazałem im następne siniaki na nadgarstkach.

– Morderców było dwóch. Jeden wpychał go pod wodę, drugi przytrzymywał ręce, żeby nie mógł się wyrwać. Kopał nogami, dlatego tak dużo tu rozlanej dookoła wody, ale nic mu to nie pomogło.

– Spekulacje! – Grot nie dawał za wygraną.

– Bynajmniej. Każdy medyk, nawet początkujący, powie ci, że z chwilą śmierci krew zaczyna odpływać z górnych partii ciała w dół. Na pozbawionym juchy ciele nie porobiłyby się odciski, ergo musiały nastąpić jeszcze za życia. Wtedy, kiedy go mordowano.

– To prawda – poparł mnie cyrulik, po czym zaraz umilkł pod ciężkim spojrzeniem Grota.

– Skąd wiesz, że to byli mordercy, a nie morderczynie? – dociekał ów. – Na przykład dziewki, które zatrudniał i być może dał im się we znaki. Wiemy, jaki był na nie łasy. Żadnej nie przepuścił.

– Niewiasty nie dałyby mu rady – zaprotestowałem. – Zresztą popatrzcie…

Położyłem dłonie tak, że kciuki dotykały karku trupa, a pozostałe palce spoczywały na obojczykach, ale nie pokrywały się z odciskami.

– Widzicie? Przynajmniej jeden z morderców miał łapska większe od każdego z nas. Nie znam dziewki o takim rozstawie palców. Zamiast dłoni musiałaby mieć łopaty chlebowe.

Nareszcie odezwał się hutman:

– Burmistrz Tłokiński nie dopuściłby do siebie obcych mężczyzn, i to biorąc o północy kąpiel nagi jak go Bóg stworzył. Nie był sodomitą. Przynajmniej tyle dobrego można o nim powiedzieć.

– A jednak zaskoczyli go. Ciekawe jak… – myślałem na głos.

Od pewnego czasu przyglądałem się owłosionym jak u małpy rękom nieboszczyka. Jedna było kurczowo zaciśnięta na krawędzi wanny, jakby próbował wydostać się z wody. Druga dłoń, zwinięta w kułak, zwisała poza krawędź. Uklęknąłem i sięgnąłem do kieszeni po speculum lapideum. Pozostali patrzyli jak urzeczeni, kiedy spomiędzy zaciśniętych palców wydobyłem dwa długie jasne włosy, które im zademonstrowałem, mówiąc:

– Wyrwał je jednemu z zabójców.

– A jednak pomyliłeś się, mądralo – powiedział z satysfakcją Grot. – To były dziewki, i do tego białowłose.

– Czyżby? Mistrzu Jędrzejkiewicz, powiedzcie imć rajcy, czego brak tym włosom.

Podałem mu włosy i szkło powiększające, które wziął nieufnie, a gdy przyłożył do niego oko, wydał okrzyk.

– Niesłychane! Wszystko widać o wiele wyraźniej…

– Do rzeczy – ponagliłem go.

– Te włosy nie mają cebulek.

– Tak jest. A o czym to świadczy?

– Nie wiem. – Wzruszył ramionami i zwrócił mi przyrząd.

– Ja chyba pojmuję – powiedział Szarski.

Podszedł do kąta i podniósł jakiś mokry kłąb, który tam leżał, najwidoczniej spłynąwszy z wodą wychlapaną z wanny.

– O to chodziło? – Uniósł w górę zdobycz, która okazała się całkiem kunsztowną peruką.

Skinąłem głową.

– Wiemy już, jak Czeczotka dał się zaskoczyć. W jego oczach widzę początki zaćmy. Słabo widział, a ktoś o tym wiedział.

Peruka nie była marną namiastką z lnu, jakimi posługiwałem się czasem podczas inwestygacji. Choć Czeczotka widział nie najlepiej, zabójcy woleli nie ryzykować. A to mogło świadczyć o tym, że morderstwo burmistrza było starannie i odpowiednio wcześnie przygotowane. I przemyślane. Ergo stał za tym ktoś z głową na karku. Miałem już nawet podejrzanego. Wolałem jednak nie zdradzać się na razie z tą myślą.

– Ale jak zabójcy dostali się do domu? Kto ich wpuścił? – dociekał Trojan.

– Oto jest pytanie – odparłem, uważając, że kluczowa jest jednak inna kwestia: kto ich przysłał? – Chyba pora przesłuchać służbę, hutmanie.

– Słusznie – odrzekł skwapliwie, rad, że nareszcie będzie miał coś konkretnego do roboty.

– Nic tu po nas – oznajmił Grot. – Idziemy, mości Jędrzejkiewicz.

Cyrulik kiwnął nam na pożegnanie, Grot nie bawił się w żadne uprzejmości. Mijając mnie, przystanął na moment i syknął mi do ucha tak cicho, by nikt inny tego nie usłyszał:

– Nie stawaj mi na drodze, Kacper, bo cię zdepczę jak robaka.

– Melius non tangere, clamo[10]. Lepiej wzuj boty z grubą podeszwą, kiedy będziesz mnie deptał – poradziłem mu. – Żebyś się nie skaleczył.

– Uważaj na niego, Kacper – ostrzegł mnie Trojan po ich wyjściu. – Chodzą słuchy, że Grot przeputał majątek po ojcu na zachcianki, a resztę pieniędzy utopił w urabianie wojewody, by ów wybrał go do rady urzędującej, gdyż tylko tak mógłby odrobić straty. Jednak jego starania spełzły na niczym i dlatego jest teraz spłukany, a zarazem zdesperowany i niebezpieczny niby podrażniony żmij. – Rozejrzał się, czy w pobliżu nie ma nikogo, i dodał: – Wcale by mnie nie zdziwiło, gdyby maczał palce w zabójstwie Czeczotki.

Mnie też, ale mu tego nie rzekłem.

– Odniosłem wrażenie – powiedziałem jedynie – że przyszli tu z gotową teorią na temat śmierci tego starego łotra.

– Owszem – odparł. – Zastanawiające, że już o niej wiedzieli, chociaż moi ludzie nikogo nie wypuszczali z domu. A przy okazji Grot, być może piekąc dwie pieczenie na jednym ogniu, chciał mnie ukrzyżować. Obojętnie co bym orzekł, zwyczajne utopienie przez zachłyśnięcie czy udar, z pomocą Jędrzejkiewicza zadałby mi kłam i oskarżył o niekompetencję. Pomieszałeś mu szyki. Nie mam pewności, czy to on naciska na radę, by mnie zwolniła, ale to prawdopodobne. Acz nie pamiętam, bym mu kiedykolwiek nadepnął na odcisk, więc może jestem po prostu przewrażliwiony.

– To może być on, zawsze był łotrem. Dobrze go znam i nie lękam się. – Nie bałem się Grota, lecz i nie lekceważyłem. Teraz miałem o wiele więcej do stracenia niż dawniej: własną rodzinę. – Ale jeżeli to Grot zagiął na was parol, będzie próbował do skutku, hutmanie. Pod jednym względem jest taki jak ja: nigdy nie daje za wygraną, jeśli sobie coś postanowił.

– Wiem, lecz i tak dziękuję ci, Kacprze.

– Zawsze do usług. A teraz bierzmy się do indagacji.

Przesłuchanie przeciągnęło się do południa. Tylko dlatego tak krótko, że ograniczyliśmy się do służby obsługującej łaźnię, a nie całej czeladzi domowej. Publiczna łaźnia, najpopularniejsza w mieście, zajmowała przyziemie obszernej kamienicy. Czeczotka, który mieszkał na piętrze, podejmował w niej wielu ważnych ludzi, zarówno mieszczan, jak szlachtę z zamku, przedstawicieli kurii nie wyłączając. Zapewniał im usługi najładniejszych dziewek, a w zamian mógł liczyć na ich pomoc i poparcie w swych rozlicznych interesach i matactwach, a także ochronę przed wymiarem sprawiedliwości.

Ostatnie widziały zmarłego dwie łaziebne, które przygotowywały mu kąpiel. Było to po jedenastej, ale przed północą.

– I co jeszcze mu zrobiłyście oprócz nagrzania wody? – dociekał Trojan.

– Nic, panie. My nie z tych – obruszyła się starsza. – Zresztą przyszły te nowe i nas przepędziły.

– Jakie nowe?

– Takie dwie postawne białe, z wielkimi cyckami. Nie widziałyśmy ich wcześniej.

Byłem skłonny jej uwierzyć, bo obie najlepsze lata miały za sobą, a chyba nigdy do najurodziwszych nie należały. Może miały inne zalety, ale Czeczotka, o czym wszyscy wiedzieli, gustował w nastołkach, a jeśli już w dojrzałych, to koniecznie dużych i piersiastych. Prowadzący łaźnię stary łaziebnik potwierdził ich słowa.

– To prawda. Niedługo przed północą Praszka kazał mi iść spać i nie zamykać drzwi.

– Praszka? – zdziwiłem się.

– Tak. Praszka zwany Siekierą, majordomus i famulus do ekstraordynaryjnych poruczeń.

– Przecież Praszka nie żyje od lat – zaprotestowałem, bo sam się do tego przyczyniłem.

– Tamten tak, ale niedawno pan znalazł, czy też ktoś mu podsunął, człeka podobnego kropka w kropkę do tamtego, do którego był nadzwyczajnie przywiązany. – W głosie łaziebnika nie pobrzmiewał nawet cień sympatii dla famulusa. – To on wyszukiwał coraz osobliwsze dziewki naszemu panu, niech mu ziemia lekką będzie…

– Na przykład jakie? – zaciekawił się hutman.

– Garbate. Karlice. Olbrzymki. Albo z trzema piersiami. Albo włochate jak niedźwiedzie. – Splunął ukradkiem. – Nie żebym je widział. Słyszałem tylko pogłoski.

Zatem hutman zażyczył sobie widzenia z Praszką, aby zaczerpnąć wiedzy u źródła. Ale to nie okazało się takie proste. Albowiem nowy Praszka vel Siekiera zniknął. Nikt go nie widział od wczoraj. Pewne światło na tę tajemniczą sprawę rzucił Matusz Szarski, który kręcił się po domu i sąsiedztwie, gdy my zajmowaliśmy się indagacją.

– Rozmawiałem z sąsiadem Czeczotki. To Włoch. Twój imiennik. Gasparo Trusardi czy jakoś tak.

– Toście się nagadali do syta – zakpiłem, bo jakoś przegapiłem Matysowe studiowanie włoszczyzny.

– He, he, he. Bardzo śmieszne. Ten Trusardi mówi po naszemu równie dobrze jak ty, tylko się tak nie złośliwi – odpalił.

– Znam tego Włocha – wtrącił Trojan. – Żarli się z Czeczotką na potęgę. Kiedyś burmistrz w czymś mu zawinił, on zaś z zemsty przebił się przez mur dzielący ich domy i podrzucił mu swoje nieczystości[11].

Niespecjalnie mnie to dziwiło. Nie znałem nikogo, z kim Czeczotka nie miałby na pieńku. Oszwabił nawet budowniczego swojej kamienicy, znanego muratora Słońskiego zwanego Słoninką, przez co z przyjaciół zostali największymi wrogami. Wylanie gówien było niezgorszym wyrównaniem rachunków, a przynajmniej dobrą zaliczką.

– No i co ci rzekł ten Włoch? – spytałem.

– Że widział po północy trzy osoby wymykające się z domu burmistrza. Licho wie, co sam robił na nogach po nocy, może obmyślał następnego psikusa?

– Ad rem – ponaglił go hutman.

– Dwóch nie rozpoznał, wyglądały z grubsza na niewiasty, ale nie jest pewny, bo coś było z nimi nie tak… Trzecia zaś to był, uważajcie, Praszka zwany Siekierą! No i czy rozumiecie coś z tego? Nieboszczyk ożył? Przecież dawno temu sami go złapaliśmy, a potem wszyscy widzieliśmy trupa… – Obrzucił nas zbaraniałym spojrzeniem.

– Później ci to wyjaśnię – obiecał mu Trojan.

I na tym zakończyła się inwestygacja. Po rozstaniu z justycjariuszami zrobiłem to, czemu oddawałem się, odkąd Janka zmusiła mnie do porzucenia profesji inwestygatora, a potem i tak odsunęła od łoża. Poszedłem się napić do najbliższego szynku. Vino pellite curas1[12]. Zawsze wybierałem podłe spelunki, gdzie nikt mnie nie znał, i nigdy się nie upijałem za dnia. Nadrabiałem to nocami, wynosząc w tym celu z szynku flaszkę trunku. Z nowotku było to wino, lecz ostatnio przerzuciłem się na gorzałkę. Wmawiałem sobie, że to jeszcze nie oźralstwo. Jednak tylko się oszukiwałem. Przekonałem się o tym, gdy pewnego razu zapomniałem kupić gorzałki i chciało mi się w nocy wyć i chodzić po ścianach. Kiedy wróciłem do domu, tylko jedna osoba powitała mnie ciepło.

– Tata! – zawołał Kacper junior i wyrywając się Jance, rzucił się w moje rozpostarte ramiona.

Miał ponad dwa lata i jeszcze dość ubogie, a przy tym w większości swoiste słownictwo, ale dogadywaliśmy się doskonale. Posadziłem go na kolanie i opowiedziałem mu oględnie o tym, co zdarzyło się w domu burmistrza. Co jakiś czas przerywał mi jakimś okrzykiem, ale ogólnie słuchał z wielką uwagą i widoczną przyjemnością. Zazwyczaj nie krytykował moich posunięć i domysłów i nie wyrywał się z własnymi koncepcjami, dlatego lubiłem tę naszą wymianę poglądów. Kiedy skończyłem, zeskoczył z mojego kolana i pobiegł do matki, gadając w swojej mowie jak najęty.

– Jak możesz opowiadać dziecku o takich okropnościach? – zbeształa mnie Janka, z trudem wszak utrzymując powagę.

– Przecież podobało mu się. – Broniłem się, a chłopiec potaknął: – Da, da.

– Pobawimy się pistoletami? – zaproponowałem, bo to oprócz opowieści lubił najbardziej; od urodzenia miał po mnie smykałkę do broni.

– Ani mowy! – Zmarszczyła brwi i nos. – Znowu piłeś!

– Tylko jeden kusztyczek…

– Pójdź, Kacperku, pora na drzemkę. – Poczęstowawszy mnie piorunującym spojrzeniem, stanowczo wzięła dziecko na ręce i skierowała się do ich wspólnej sypialni, do której wstęp miałem z rzadka i z łaski.

Musiałem jednak przyznać, że z roli matki wywiązywała się nadzwyczajnie. Rzadko wyręczała się mamką czy piastunką i poświęcała małemu naprawdę dużo czasu. O niebo więcej niż mnie, niestety.

– Spóźniłeś się na śniadanie – burknęła przed wyjściem; z jej wcześniejszego rozbawienia nie została nawet ćwiartka połowy wspomnienia po cieniu. – Odgrzej sobie sam, chyba że dogadasz się z kucharką. Porozmawiamy wieczorem. – To ostatnie zdanie zabrzmiało jak pogróżka.

Malec pomachał mi na pożegnanie. Odmachnąłem, po czym westchnąłem i ruszyłem na poszukiwanie czegoś jadalnego. Zatrudnialiśmy pięć osób, wszystko niewiasty oprócz męża jednej z nich, Ignaca, który dbał o ogród, a w wolnych chwilach mi usługiwał, mając jednak szczególny dar znikania akurat wtedy, gdy go naprawdę potrzebowałem. Wszyscy zaś słuchali przede wszystkim Janki, a mnie woleli schodzić z drogi, choć nie byłem przecież żadnym domowym tyranem. Skończyło się zatem jak zazwyczaj w takich sytuacjach – nie znalazłszy nikogo w zasięgu wzroku, sam przygotowałem sobie posiłek.

Potem, jak co dzień, poszedłem na obchód swoich stałych pacjentów. Po powrocie poczytałem trochę w gabinecie i domowej bibliotece zarazem, pobawiłem się z Kacprem juniorem w naszej wielkiej bawialni i w ogrodzie, po czym zasiedliśmy do wspólnej wieczerzy w jadalni. Przy posiłku gadał głównie chłopczyk. Zanim poszedł spać, opowiedziałem mu jedną ze starych spraw – jak ujęliśmy pierwszego Praszkę-Siekierę, oskarżonego o mordowanie nierządnic i jak zbrodniarz nie doczekał procesu – znaleziono go w więzieniu obdartego ze skóry. Była to zemsta Czeczotki na zaufanym słudze, który go zawiódł i okrył niesławą. Maluch słuchał z wielkim zainteresowaniem, a gdy usnął, odniosłem go do sypialni Janki, gdzie miał własne łóżeczko, przy którym jedna ze służek dorywczo pełniła funkcję niani.

– Dlaczego to robisz? – spytała Janka.

– Co?

– Opowiadasz dziecku te straszne historie. Na szczęście nic z tego nie rozumie.

– Właśnie dlatego. Nic nie rozumie, ale lubi słuchać. Myślę, że czuje wówczas, iż jest traktowany z powagą, i podoba mu się to.

– A co mu będziesz opowiadał, gdy podrośnie?

– Baśnie, podania i takie tam.

– Na przykład o rycerzu Szafrańcu?

Był to raubritter z Pieskowej Skały, który w czasach króla Kaźmierza syna Jagiełły grasował na gościńcu i mordował kupców, za co dał głowę pod Wawelem. Jego bezgłowy trup, pochowany u Dominikanów, co noc jakoby wstawał z grobu i krążył po ulicach Krakowa, o czym bajał prosty lud.

– Zwłaszcza tę. I tę o dwóch braciach budowniczych fary Mariackiej.

Znana bajda głosiła, że wieże kościoła Mariackiego są nierównej wysokości, bo zazdrosny brat zabił tego, któremu budowa szła bardziej szparko, po czym pchnął się nożem. Nóż ów na wieczną pamiątkę i ostrzeżenie zawisł u krzyża Sukiennic[13], choć tak po prawdzie to był oznaką, że w myśl prawa majdeburskiego nasze miasto miało przywilej karania zbrodniarzy na gardle.

– Żartujesz… – Spojrzała na mnie z niedowierzaniem.

– Owszem.

Odetchnęła z ulgą. Co to ostatnio porobiło się z jej poczuciem humoru?

– A więc Czeczotce zmarło się nareszcie? – spytała od niechcenia.

– Z czyjąś pomocą. Na miejscu zbrodni błyskawicznie zjawił się Grot. Nie zdziwiłbym się, gdyby maczał w tym palce.

– Dlaczego?

– Od dawna czekał, żeby zwolniło się miejsce w radzie urzędującej. Być może miał dość czekania i postanowił przyśpieszyć wypadki.

– A ty oczywiście musiałeś mu dać do zrozumienia, że go podejrzewasz.

– Sam się domyślił.

– Czy ty zawsze musisz się w coś wplątać? Grot wiele znaczy w mieście, może nam mocno zaszkodzić. A prosiłam, żebyś dał sobie z tym spokój. Myślisz, że jest mi łatwo siedzieć w domu i czekać, aż wrócisz i czy wrócisz, czy też cię przyniosą? Ciężko rannego, jak ostatnim razem, albo… albo…

Zanim odwróciła głowę, zdążyłem zobaczyć w jej oczach łzy. Podszedłem i objąłem ją. No i zupełnie niespodziewanie stało się to, co ostatnio zdarzało nam się coraz rzadziej. Wylądowaliśmy w łóżku. Ale jak na złość właśnie wtedy ktoś jął szarpać za klekot u wchodu. Chwilę później rozległo się pukanie i służka zawołała przez drzwi:

– Wielmożny panie! Jest tu sługa tego alchimisty z sąsiedztwa, Sędziwoja czy jak mu tam, i pilnie o widzenie prosi…

Niechętnie oderwałem usta od pięknie uformowanej i wciąż jędrnej piersi, i zawołałem:

– O co chodzi?

– Ktoś ich naszedł… Słudze ledwo udało się stamtąd wyrwać… Nie wiadomo, czy jego pan jeszcze żyw…

– Diabli nadali! – westchnąłem, usiadłem na łóżku i ogarnąłem się. – Muszę iść…

Odwróciła się do mnie plecami i nie odezwała ani słowem. Tylko plecy drgały jej od tłumionego szlochu. Serce mi się krajało, nabrzmiała męskość wołała o dokończenie dzieła, byłem wściekły na siebie i cały świat, a zwłaszcza sąsiadów, którzy pozwalali na siebie napadać, ale co miałem zrobić?

– Już idę! – krzyknąłem i poszedłem.

Ignac, jak zwykle gdy mógłby się przydać, zawieruszył się gdzieś, zatem sam musiałem wziąć latarkę, bowiem zmierzch zapadł dawno temu. Na szczęście nie mieliśmy daleko. Mój najbliższy sąsiad Michał Sędziwój, rodem gdzieś spod Nowego Sącza, był podobno jedynym acz nieprawym synem szlachetnie urodzonego i dość majętnego Jakuba Sędzimira, po którym odziedziczył dwór na Garbarach[14]. Zdaje się, że wpierw zamierzał zostać jezuitą, ale rozmyślił się przed złożeniem ślubów i przez jakiś czas studiował filozofię i teologię na naszej akademii. Potem udał się gdzieś do Orientu zgłębiać sekrety wiedzy tajemnej, zaś wracając, zatrzymał się w Czechach, ożenił, owdowiał, zdobył łaski cesarza Rudolfa II, stracił je i wrócił do kraju. Sporo jak na człeka jeszcze niestarego. Lecz to wszystko były wieści zasłyszane, z drugiej ręki, ponieważ poza wymianą zdawkowych pozdrowień nigdy ze sobą nie rozmawialiśmy. Ani nas nie odwiedzał, ani nie zapraszał do siebie. W ogóle był postacią wielce tajemniczą, większość czasu spędzającą w podziemiach swego dość ponurego domu, gdzie ponoć miał ogromną pracownię alchemiczną. Wygadał się o tym mimochodem jego jedyny sługa, na oko z dziesięć lat młodszy od swego pana Jan Bodowski, który kiedyś przyszedł do nas, bym mu opatrzył rękę, ciężko poparzoną jakimś kwasem.

– Wiesz, kto na was napadł? – zapytałem go, gdyśmy szli szparkim krokiem, przyświecając sobie pod nogi, bo grunt był sam zdradliwy i należało trzymać się dróżki.

– Nie wiem, mieli na sobie długie opończe z kapturami.

– Ilu ich było?

– Trzech. Przynajmniej tylu weszło do domu. Od razu poszli na dół, do pracowni, jakby dobrze wiedzieli, gdzie szukać pana. Mnie chyba zrazu nie spostrzegli, a potem wolałem nie czekać, aż mnie znajdą, wymknąłem się przez okno i co tchu pognałem po pomoc…

– Dobrześ zrobił – pochwaliłem go. – Nie domyślasz się, czego ci ludzie mogą chcieć od twego pana? – Nie odpowiedział od razu, stąd wyczułem, że coś ukrywa. – Śmiało – zachęciłem go. – Jestem lekarzem, umiem dochować sekretu.

– Zda mi się, że jakoweś tajemne bractwo chce, by mój pan do nich przystał, on zasię dotąd im odmawiał. Może stracili cierpliwość? Pierwej dostawał listy, niejeden raz – wykrztusił wreszcie.

– Z pogróżkami?

– Chyba tak… – odparł niepewnie. – Pan mi się nie opowiada, twierdząc, że to dla mojego dobra, zaś owe listy były pisane sekretnymi buksztabami…

Wahał się chwilę, po czym sięgnął w zanadrze i podał mi jakieś skrawki.

– Kiedy podrzucili, a nigdy nie udało nam się dostrzec posłańca, ostatni list, pan Sędziwój tak się zeźlił, że podarł pismo na strzępy i cisnął do ognia. Znalazłem potem kilka niedopalonych kęsków i zatrzymałem sobie. Ale nic się z nich nie uda wyrozumieć, wasza miłość sam się przekona…

Tymczasem doszliśmy na miejsce. Za życia starego Sędzimira folwark był dobrze zagospodarowany i tętnił życiem. Jego syn zwolnił robieńców i zapuścił majątek. Zardzewiała, na wpół otwarta brama smętnie zwisała na skorodowanych zawiasach, otaczający posesję mur ponędzniał i w dziennym świetle straszył liszajami odpadłego tynku, licznymi spękaniami, a nawet dziurami. Tu, gdzie ongi był zadbany ogród warzywny, teraz rozciągał się zagajnik, gęsto porośnięty dzikimi krzami i drzewami, między którymi wiła się ledwo widoczna ścieżyna, wiodąca do ukrytego w głębi dworu. Oddałem Janowi moją okutą laskę (rapiera nawet nie próbowałem zabierać; tak dawno go nie używałem, że pewnie zardzewiał i nie dałby się wyjąć z pochwy), zachowując sobie jedynie sztylet i latarkę, ponieważ Bodowski znał dobrze ten ogród, a ja nie.

– Ja pójdę główną ścieżką, ty znajdź sobie inną drogę. Spotkamy się przed domem – powiedziałem półgłosem.

Kiwnął głową i zanurzył się w ciemność. Szedłem wolno i ostrożnie, zasłaniając latarkę połą opończy i starając się świecić nisko przy ziemi. Rękę ze światłem trzymałem daleko wyciągniętą w bok, pamiętając, że przeciwnik zazwyczaj najpierw strzela w źródło światła i że jeśli trzech intruzów weszło do domu, to przynajmniej jeden został na zewnątrz na czatach. Kiedy zarośla zrzedły, zgasiłem latarkę, bo uczyniło się jaśniej i już widziałem zarys domu. Choć nie znałem terenu, to nie ja nastąpiłem nieostrożnie na suchą gałąź, tylko nadchodzący z lewej strony Bodowski. Słysząc trzask, człowiek przed domem podskoczył nerwowo, dzięki czemu mogłem go zlokalizować. Krzyknął coś w otwarte drzwi, z których po chwili wybiegła pozostała trójka i wszyscy razem popędzili za węgieł. A więc było ich czterech, nie trzech, w tym jeden prawy olbrzym. Obudzona tego dnia z uśpienia żyłka inwestygatora znów zagrała we mnie i wbrew rozsądkowi rzuciłem się w pogoń. Na oślep, po omacku, jak nowicjusz. Gdyby to byli profesjonałowie, przypłaciłbym to życiem. A tak prawie ująłem ostatniego z nich, którego ruchy wydały mi się jakby znajome. W ostatniej chwili, gdy już łapałem go za powiewającą połę, dała o sobie znać moja uszkodzona dawno temu noga, nagle odmawiając mi posłuszeństwa. W jednej chwili zwaliłem się na ziemię, zaś tamten zaklął, szarpnął i wyrwał mi się. W marnym świetle księżyca mogłem tylko bezsilnie patrzeć, jak cała czwórka przełazi przez wyrwę w murze i znika mi z oczu.

Skrzesałem ogień, zapaliłem upuszczoną i zgasłą latarkę, i wróciłem do domu.

– Janie! – zawołałem, znalazłszy się w ciemnej sieni.

– Sam tu bywaj! – doszło mnie z dołu.

Odnalazłem schody i zszedłem do loszku. Dobrze okute drzwi prowadzące do sklepów stały otworem. Przekroczyłem próg pracowni alchemicznej. Ostatni raz widziałem podobną prawie dwadzieścia lat temu, kiedy bezskutecznie usiłowałem ocalić maga Twardowskiego przed nasłanym nań przez Mniszchów morderzem Kettlerem. Ale ta była o wiele większa i lepiej wyposażona. Tylko że wszystkie retorty, alembiki, flaszki, kociołki, mieszki i miechy oraz substancje używane do eksperymentów tworzyły jeden bezładny stos na środku pomieszczenia. Ktoś zadał sobie wiele trudu, demolując pracownię. W świetle dogasającego w piecu alchemicznym ognia najpierw ujrzałem klęczącego Bodowskiego, a potem leżącą postać, którą zasłaniał. Podszedłem bliżej, omijając rozbite szkło i jakiś rozlany, parujący z sykiem płyn. Michał Sędziwój spoczywał na wznak z rozkrzyżowanymi ramionami. Ręce miał związane w nadgarstkach i przytwierdzone do wbitych w gliniane klepisko kołków, nogi skrępowane jedna z drugą i społem umocowane do trzeciego kołka. Całą postać otaczały jakieś linie wyrysowane kredą.

– Nie żyje? – spytał Bodowski, unosząc w górę zapłakaną twarz.

– Skąd mam wiedzieć? – odparłem i przyklęknąłem przy alchemiku.

Dotknąłem tętnicy szyjnej. Wyczułem puls. Dobra nasza. Delikatnie obmacałem czaszkę. Cała. Odetchnąłem z ulgą. Z boku wyczułem jednak guza i poczułem lepkość pod palcami. Krew. Musiałem go urazić, bo jęknął i drgnęły mu zamknięte powieki.

– Żyje – uspokoiłem sługę. – Ogłuszony, ale niedługo powinien się ocknąć.

Rozciąłem więzy i wspólnymi siłami przetoczyliśmy nieprzytomnego na bok.

– Co to jest? – Bodowski wytrzeszczył oczy na widok rysunku, który teraz odsłonił się w całej okazałości.

Sędziwoja rozkrzyżowano na obrysie krzyża złożonego z sześciu kwadratów. W środkowy coś wrysowano, chyba koło, ale nie miałem pewności. Zarys był mocno rozmazany, ponieważ w tym miejscu spoczywały barki rannego.

– Ty mi powiedz – odparłem.

– Kiedy widzę to pierwszy raz… Wcześniej tu tego nie było… Wiem, że czarnoksiężnicy rysują różne figury, kiedy przyzywają duchy albo diabła… – Przeżegnał się. – Mój pan nie para się czarną magią.

– Jesteś pewny?

– Tak – odrzekł z przekonaniem.

– Zatem to dzieło napastników.

Obmacałem napadniętego. Na szczęście nie miał na ciele żadnej innej rany. Wysłałem Bodowskiego do kuchni po czyste płótno i przegotowaną wodę. Czekając na niego, obejrzałem sobie dokładnie całą pracownię, ale nic ciekawego już nie znalazłem, chociaż prawie wszystko tu było dla mnie nowe. Zresztą zupełnie nie znałem się na alchemii i nie rozpoznałbym kamienia filozoficznego, nawet gdybym się o niego potknął. Płynów i proszków wolałem nie tykać z obawy, by nie odpadł mi palec. Moje ciało i bez tego nosiło wystarczająco dużo blizn i uszczerbków. Nie miałem do zbycia ani kęska. Kiedy sługa wrócił, obmyłem alchemikowi ranę i obwiązałem głowę. Wespół z Bodowskim zataszczyliśmy go do sypialni na górze. W trakcie składania na łożu odzyskał przytomność.

– Gdzie jestem? – zapytał, mrugając oczyma.

– U siebie. – Zatoczyłem ręką krąg po komnacie, w której Bodowski właśnie zapalał świece w lichtarzach, przy okazji konstatując, że izba nie została ogołocona z cenniejszych sprzętów.

Od początku nie patrzyło mi to na napad rabunkowy, zresztą napastnicy niczego większego ze sobą nie zabrali, uciekając, a ponieważ na wynajętych zabójców także nie wyglądali, ergo musiało im chodzić o coś zgoła innego.

Sędziwój złapał się za głowę, jęknął i usiadł. Teraz mogłem mu się lepiej przyjrzeć. Miał około trzydziestu lat, pociągłą myślącą twarz z wysokim czołem znamionującym początki łysiny, z sarmackim wąsem i niewielką brodą.

– Co się stało?

– Nie wiesz waść? – zdziwiłem się. – Napadnięto cię. Było ich czterech, wszyscy zakapturzeni. Twemu słudze udało się niepostrzeżenie umknąć i przybiec do mnie po pomoc. Wespołek spłoszyliśmy intruzów.

– Wielki dank.

– Nie ma za co. Czy przyjrzałeś się waszmość któremuś z tamtych, potrafiłbyś rozpoznać choć jednego?

– Nie – odparł bez namysłu. – Pamiętam tylko, jak otworzyłem drzwi od pracowni, a potem już nic. Ciemność. Zdzielili mnie czymś w głowę?

– Owszem. Może mają do waści jakąś ansę? Może im się czymś naraziłeś? Daruj szczerość, lecz akurat ci magowie i alchemiści, z którymi miałem dotąd styczność, okazali się frantami.

Wyczułem, że nie był ze mną szczery, i nie widziałem powodu, by go oszczędzać. Dotknęło go to, poznałem po rumieńcu, który wrócił mu na lico, i zaciśniętych szczękach.

– Widzę, że należysz do niedowiarków, mości Turopoński – wycedził przez zęby.

– Wierzę w to, co widzę, oraz w wiedzę zdobytą z ksiąg, swój rozum i doświadczenie. I w Boga.

– To zupełnie jak ja, zapewniam cię. Słyszałem o tobie. Nazywają cię poszukiwaczem prawdy, a ty sam siebie inwestygatorem. Inwestygacja zaś to nic innego jak badanie, ergo jesteśmy do siebie podobni. Ja robię to samo na polu scjencji, co ty w dziedzinie crimen. Też dążę do prawdy. Do absolutu. Do jedności z Bogiem. Głęboko wierzę, że z Jego pomocą dokonam Wielkiego Dzieła: znajdę w końcu substancję, która uleczy wszelkie choroby, da ludziom szczęście i wieczną młodość. Jestem za to gotów oddać własne życie. Spójrz – pokazał mi zapisane gęsto karty, porozrzucane po całej izbie, jakby ktoś czegoś w nich szukał. – To dzieło mojego życia. Do jego ukończenia jeszcze daleko. Jestem na początku drogi, ale już odkryłem coś ważnego. Zastanawiałeś się kiedyś, dzięki czemu żyjemy? Nie? A ja owszem. I oto doszedłem do wniosku, że jest w powietrzu ukryty pokarm życia[15], dzięki któremu możemy oddychać!

– Interesujące – mruknąłem, podnosząc kartę tytułową przyszłego dzieła, wdeptaną przez czyjś obcas w klepisko, i przeczytałem na głos: – Novum Lumen Chymicum[16]. Autor: Divi Leschi genus amo[17], inaczej Angelus doce mihi ius[18].

– To anagramy zawierające wszystkie buksztaby mego łacińskiego imienia i nazwiska: Michael Sendivogius. Ale wróćmy do rzeczy. Badacze natury winni być tacy, jaka jest sama natura: rzetelni, prości, cierpliwi, wytrwali et cetera, i co najważniejsze, nabożni, Boga się bojący, bliźniemu nieszkodzący[19]. Być może w moim fachu zdarzają się franty, nie przeczę, lecz ja do nich nie należę. Nie mam nic wspólnego z czarną magią, gardzę nią i tymi, którzy się tym procederem parają. Wierzaj mi.

Uwierzyłem, bo mówił z żarem i niewątpliwie prosto z serca. Znałem się na tym i wiedziałem, kiedy kto próbował zamydlić mi oczy. Byłem wszak pewien, że nadal wiele przede mną ukrywał.

– Potrafisz wyjaśnić, dlaczego rozpostarto cię na rysunku osobliwego krzyża?

– A tak było? – Zrobił zdziwioną minę. – Nie mam pojęcia.

– I nie dostawałeś wcześniej listów z pogróżkami zapisanymi per ciffras? – Tym razem nawet nie usiłowałem ukrywać szyderstwa w głosie.

Rzucił Bodowskiemu pełne wyrzutu spojrzenie.

– Dostawałem. Ale to nie było nic poważnego. Takie żarty.

– Czyje?

– Zapewne kolegów alchemistów. Tworzymy niezbyt miłującą się wzajem familię, w której jeden zaźrzy drugiemu.

– A pismo?

– Nie znaczyło nic, dziecinne bazgroły.

– Cóż, wygląda na to, że żadnego najścia także nie było. Wasze uderzyłeś się w głowę wypadkiem, a twój sługa i ja mieliśmy zwidy. Straciłem tylko czas i dorobiłem się bólu w lędźwiach. Żegnam.

Wstałem i zacząłem się zbierać do wyjścia. Nie miałem tu już nic do roboty.

– Ile ci jestem winien, mości Turopoński? – słabym jeszcze głosem spytał Sędziwój.

– Nic – odparłem. – Potraktujmy to jako sąsiedzką przysługę, już ostatnią. Nie zwykłem fatygować się dla ludzi, którzy nie mówią mi całej prawdy, mości Sędziwoju.

Nikt nie próbował mnie zatrzymać. W domu nikt na mnie nie czekał. Wszyscy już spali. Drzwi do sypialni Janki były zamknięte na głucho. Golnąłem sobie solidny łyk okowity i niemiłosiernie zmordowany wśliznąłem się do zimnej pościeli. Tak kończy się uszczęśliwianie bliźnich na siłę. Po tej sprawie zostało mi tylko kilka kęsów kartki zapisanej osobliwymi znakami, których nie potrafiłem odczytać, bo nie uwierzyłem Sędziwojowi, że nic nie znaczyły. Rozłożyłem przed sobą na nocnym stoliku nadpalone i poszarpane skrawki i spróbowałem je do siebie dopasować. Po paru próbach udało mi się ułożyć taki napis:

Wciąż nic mi nie mówił ani z niczym się nie kojarzył, ale na wszelki wypadek starannie go skopiowałem i schowałem do kieszeni, a oryginalne fragmenty spaliłem. Chętnie też dowiedziałbym się czegoś o dziwnym krzyżu złożonym z sześciu kwadratów, ale nie mogłem się zajmować żmudną inwestygacją tylko dla własnej satysfakcji i zaspokojenia czczej ciekawości, a nie miałem się do kogo zwrócić o objaśnienia. Ojciec Roch z zakonu duchaków, człowiek o wielkim sercu i rozumie, który mnie znalazł na progu swego szpitala i wychował, człowiek, który wiedział wszystko, nie żył od dwóch lat. Wciąż nie mogłem do tego przywyknąć. Przyzwyczaiłem się zwracać do niego z każdą turbacją. Bardzo mi go brakowało. Bardziej nawet niż cioteczki Balcerowej, która matkowała mi przez lata. W zeszłym roku odeszła do lepszego świata. Zostawili mnie oboje samego jak palec, jeśli nie liczyć Kacpra juniora i Janki, którą też z wolna traciłem.

Nie wiedziałem zatem, co znaczy osobliwy krzyż, ale już raz widziałem podobny. Nosił go pod kaftanem John Dee vel Jan Devus, krystalomanta i alchemista angielski, który w maju osiemdziesiątego piątego razem ze swym towarzyszem Edwardem Kelleyem wykonał, jak sam to określił, „akcję”, czyli wywołał ducha dla króla Stefana. Razem ze Stachnikiem Żółkiewskim podejrzewaliśmy frantostwo, albo i gorzej, gdyż w sprawę zamieszany był nadworny lekarz, doktor Simonius z Lukki. Król jednak zlekceważył nasze ostrzeżenia i zamiast wziąć magów na spytki, obdarował ich ośmiuset florenami i odprawił. Tenże doktor Simonius był przy królu, kiedy ów nagle zaniemógł i zaraz potem umarł, wedle niektórych – otruty. Cóż, ciężko mi o tym wyrokować, jako że nie było mnie przy tym, a król miał w nodze wilka, który z wolna go pożerał… Z drugiej strony ponoć w ostatnich chwilach trzęsła nim choroba świętego Wita[20] alias kadukowa niemoc, więc… Co ciekawe, widziałem kiedyś starostę krzepickiego Mikołaja Wolskiego, jak opuszczał dom Sędziwoja. Zaś tegoż Wolskiego zdybałem ongiś konferującego z Devusem i Simoniusem. Czy Sędziwoja coś z nimi łączyło? Czy to któryś z nich wywierał na niego forsę? Czego chciał? Niestety, musiałem zostawić te pytania bez odpowiedzi.

Czeczotkę pochowano po trzech dniach. Do opinii publicznej przedostała się oficjalna wersja zgonu, skwapliwie rozpowszechniona przez jego wrogów: cum mulieribus in balneis balneando. Biorąc zaś pod uwagę ogólną reputację Krwawego Burmistrza, trudno się dziwić, że na pogrzeb na cmentarzu Mariackim przybyły tłumy. Z kocią muzyką. Dzieci nie miał, druga żona (dla której zwolnił miejsce poprzez otrucie pierwszej) już nie żyła, więc z rodziny żegnali go tylko bratankowie, zresztą zupełnie przyjemni młodzieńcy. Widać się wyrodzili. Pochowano Małego Borgię jak psa, bo księża wszystkich wyznań zgodnie odmówili oddania mu ostatniej posługi. Jakie powitanie czekało nieboszczyka na tamtym świecie, wolałem nie myśleć. I nie zaźrzałem mu.

Wieczorem tego samego dnia, grubo po ogłoszeniu ciszy nocnej, nocny ront znalazł nowego Praszkę alias Siekierę. Ale nie udało się go przesłuchać. Leżał twarzą w rynsztoku w zakazanym kurewskim zaułku opodal baszty Katowskiej. Dostał dwa ciosy nożem w plecy, oba śmiertelne. Tajemnicę, kto zlecił mu likwidację Czeczotki, zabrał ze sobą w rejony raczej niedostępne dla ziemskiej sprawiedliwości. Ani jego morderców, ani zabójców burmistrza (niewykluczone, że byli to jedni i ci sami) nigdy nie znaleziono. Być może zostali na tę robotę sprowadzeni z innego miasta. Takie rzeczy się zdarzały, zwłaszcza gdy ktoś wiedział, jak profesjonalnie się do tego zabrać. Grot, jeśli to on za tym stał, nie skorzystał na nagłym zgonie Czeczotki. Nie został dokooptowany do rady urzędującej. Jędrzej Tęczyński, wojewoda krakowski, po raz kolejny odmówił mu nominacji. Zamiast niego powołał Jana Waxmana, bogatego kupca miedzią, osiadłego niedawno w Krakowie Niemca z Norymbergi.

Z końcem lata Sędziwój z nieodstępnym Bodowskim gdzieś wyjechali, potem wrócili na krótko, tylko po to, by sprzedać dom jakiemuś bogatemu kupcowi, któremu nie spieszyło się objąć go w posiadanie, więc niszczał, a ogród dziczał po staremu. Ale ogólnie lato upłynęło pod znakiem elekcji, którą emocjonował się cały kraj. Nie pojechaliśmy do Warszawy, choć zwłaszcza Janka miała na to wielką skomę, bo mały złapał złośliwe przeziębienie i baliśmy się zabierać go w długą podróż, a o pozostawieniu samego w domu pod opieką służby nie było mowy. W sierpniu stała się rzecz dotąd niesłychana – dubeltowy obiór! Najpierw następcą zmarłego przed niespełna rokiem Stefana Batorego ogłoszono królewicza szwedzkiego Zygmunta, Jagiellona po kądzieli. Za tym wyborem optowali zwolennicy kanclerza Zamojskiego, zwani kancelarianami, zamojszczykami albo czarnymi lub żałobnikami, od czarnych sukien noszonych na znak żalu po zmarłym królu. Ale niezadowoleni z tej decyzji maksymilianiści vel cezarianie, czyli poplecznicy arcyksięcia Maksymiliana Habsburga, głównie Zborowscy, ich krewni i powinowaci, trzy dni później przeprowadzili elekcję cesarskiego brata. Zaniosło się na wojnę domową.

O tym wszystkim na początku września opowiedział nam ze szczegółami mój najlepszy druh, świeżo upieczony wojewodzic ruski Stachnik Żółkiewski:

– Pomnisz, jakem wam pisał o wypadkach na lutowym sejmie konwokacyjnym?

Pamiętałem, zresztą opisał mi to detalicznie. Wpierw pachoł Zborowskich omal nie ubił z rusznicy dworzanina królowej Hanny, kasztelana podlaskiego Marcina Leśniowolskiego, potem stary i zupełnie ślepy warchoł, pieniacz i jurgieltnik zaprzedany Habsburgom, eksreferendarz Stanisław Sędziwój Czarnkowski, wymachując kosturem wprost nawoływał do wojny domowej. A wreszcie, gdy rozżarci stronnicy arcyksięcia i Zborowskich usiłowali pozbawić Zamojskiego urzędu hetmańskiego, w jego obronie odważnie wystąpił Żółkiewski. Na to sługa kasztelana gnieźnieńskiego Jana Zborowskiego krzyknął z tylnych rzędów: „Kołpaczku, niedługo podskoczym!”. Kiedy Stachnik wracał potem z zamku warszawskiego do gospody, gdzie mieszkał, ten sam człek Zborowskich cisnął weń od tyłu czekanem, wołając: „To na ciebie, z kurwy synu!”. Na szczęście cios chybił. A Stachnik niedługo potem obległ gospodę na Pradze, gdzie stacjonowali zborowszczycy, w tym niedoszły zamachowiec. Ale gdy w sukurs oblężonym nadeszły posiłki ze strony wojewody poznańskiego Stanisława Górki, musiał odstąpić.

– Potem było jeszcze gorzej – ciągnął. – Na polu elekcyjnym doszło prawie do bitwy, którą rozpoczęli zborowszczycy. Padły strzały, zginęło dwóch ludzi. Na szczęście hetman i nasi „żałobnicy” dali odpór, a mądrzy ludzie z senatu zapobiegli rzezi. Miało to ten dobry skutek, że oburzony zuchwałością Zborowskich, wahający się dotąd prymas Karnkowski ogłosił królem Szweda. Ale cezarianie nie dali za wygraną i dziś mamy dwóch królów elektów. Który z nich pierwszy dotrze do Krakowa, ten zasiądzie na tronie. Dlatego hetman co prędzej zdążał tu z Warszawy, a ja z nim, aby bronić miasta przed maksymilianistami. I oto jesteśmy.

– A gdzie pan hetman? – wtrąciła Janka.

– Ma pełne ręce roboty, ale z pewnością nie zabaczy was nawiedzić – odparł.

Jednak dopiero wieczorem, gdy na stół wjechały mocniejsze trunki, a Janka zabrała Kacpra juniora do spania, na dobre rozwiązał mu się język.

– Nunc est bibendum[21], albowiem nie jest dobrze – westchnął, stukając się ze mną pełną szklanicą.

– Co masz na myśli?

– Ogólną sytuację. Od Leśniowolskiego, który został wysłany do Szwecji po elekta, dotąd nie ma wieści. A nikomu nie tajno, że Jan III Waza nierad patrzy na obranie swego jedynaka królem polskim i puścić go z kraju nie chce. Zaś Maksymilian ponoć już się zbroi i ku granicy śląskiej przysuwa. Hetman ma wolę bronienia Krakowa przed arcyksięciem do przyjazdu prawego elekta, ale co się stanie, gdy Szwed nie przybędzie wcale?

Wówczas zaiste położenie najpotężniejszej osoby w państwie, hetmana wielkiego koronnego i kanclerza w jednej osobie, zmieniłoby się diametralnie. Maksymilian w końcu dopiąłby swego, a jako król z pewnością poszukałby pomsty na swoim głównym adwersarzu. W istocie, miał Zamojski wiele do stracenia i stał przed niezwykle trudnym wyborem.

– Dlaczego hetman nie stanął do wyborów? – zadałem Żółkiewskiemu pytanie, które w owym czasie stawiało sobie wielu. – Toż ze swojaków „Piastów”, a może nawet ze wszystkich kandydatów społem, miałby bodaj najlepsze widoki na powodzenie.

– Sam chciałbym to wiedzieć – mruknął i podsunął mi kielich do napełnienia. – I on chyba też.

Pił w milczeniu, zastanawiając się nad czymś, po czym rzekł:

– To prawda, że wciąż jest bardzo popularny pośród braci mniejszej, a i w senacie nie brak mu popleczników, niemniej stracenie Zborowskiego, do czego ty i ja przyłożyliśmy ręce, odjęło mu sporo zwolenników, choć nie aż tylu, jak mu się wydaje.

– Zatem dlaczego?

Wychylił puchar jednym haustem, otarł usta grzbietem dłoni i znów westchnął.

– Myślę, że stchórzył. Tylko mu tego nie mów, broń Boże! Ale taka jest prawda, Kacper. Obserwuję go co dzień od lat i widzę, jak się zmienił. To już nie jest ten śmiały do szaleństwa wódz spod Wielkich Łuk czy Pskowa. Ma zbyt wiele do stracenia. Teraz namyśla się długo, waha i waży w sobie, nim uczyni jakiś stanowczy krok. Statystą był zawżdy, ale teraz zrobił się z niego kunktator, ot co. Bardziej lęka się spodziewanej klęski niż zmarnowania pewnego zwycięstwa. Za późno zdecydował się samemu kandydować, a potem, kiedy upadły kandydatury forsowanych przez niego Batorych, nie miał wyjścia i poparł królową Hannę w jej zabiegach o koronę dla królewicza Zygmunta. Wiesz czemu? Bo Szwed jest młody i łacno nim będzie powodować, sam mi tak powiedział. Ale widzę, że już i tej decyzji żałuje i znów się gryzie, na nowo roztrząsając wszystkie istniejące jeszcze możliwości…

Wtedy zakiełkowało mi w głowie podejrzenie, że Zamojski tak naprawdę wcale nie zamierzał bronić Krakowa do upadłego, tylko do czasu, aż będzie można wytargować od Maksymiliana, nomen omen, maksymalnie korzystne dla siebie kondycje. Ale nie powiedziałem tego Stachnikowi, ponieważ mimo wszystko był on oddany kanclerzowi ciałem i duszą.

Dawno nie miałem z kim wychylić kielicha, dlatego opiliśmy się oba jak bąki i przenocował w izbie gościnnej. Hetman nie odwiedził nas ani następnego dnia, ani w kolejne. Zbyt wiele spraw go zajmowało. A niedługo potem zabrał Żółkiewskiego i większość swoich czarnych rot i ruszył ku Wiślicy, kiedy okazało się, że Andrzej i Krzysztof Zborowscy wpierw porwali kasztelana sandomierskiego Stanisława Tarnowskiego z rodziną, po czym zdobyli i zajęli Wiślicę, gdzie miał się odbyć zjazd szlachty, tusząc, iż go uniemożliwią.

Mimo to zjazd się odbył pod miastem, w którym hetman zamknął Zborowskich jak w saku, a zgromadzona szlachta już bez żadnych dubiów potwierdziła, że jedynym prawym królem elektem jest królewicz szwedzki Zygmunt. To było we wrześniu, a na początku października jednocześnie przyszły dwie wieści: Zygmunt Waza wylądował w Gdańsku i niedługo miał wyruszyć na południe, a jurgieltnicy i wolentarze Maksymiliana Habsburga przekroczyli granicę i ciągnęli na Kraków od południowego zachodu. W drodze dołączali do nich Polacy zdrajcy, co osobliwe (w wypadku arcykatolickiego księcia) – przeważnie kacerze. Wówczas hetman, który już wcześniej pchnął Kozaka Gabriela Hołubka, by wzmocnił załogę zamku Rabsztyn koło Olkusza i powstrzymał pochód wroga, kopnął się nazad ku Krakowowi.

Zaskoczyli nas obaj z Żółkiewskim podczas obiadu, akurat gdy Kacper junior zaczął głośno dopominać się o swoje prawa i oboje mieliśmy pełne ręce roboty – Janka górą ładowała mu kęski w otwarte usta, ja odbierałem to, co wychodziło przeciwną stroną, a służąca sprzątała jedno i drugie. Zamojski niecierpliwym gestem odsunął tamującego przejście Ignaca, nim ten niezguła zdążył zapowiedzieć gości, i wszedłszy do izby, zaraz zaczął się witać tubalnym głosem, po czym rzucił się całować ręce Janki. Acz trzeba przyznać, dopiero wtedy, gdy otarła je w fartuch, a malca powierzyła służce, która wyniosła go z jadalni.

– Rośnie jak na drożdżach – pochwalił, odprowadzając chłopca wzrokiem, w którym dostrzegłem cień zazdrości.

Z trzecią już żoną Zamojski wciąż nie mógł doczekać się syna. Miał córkę, ale (jak zdradził mi Żółkiewski) zamierzał swe ogromne, corocznie pomnażane, iście książęce włości wokół Zamościa uczynić niepodzielną ordynacją. Do tego potrzebował jednak dziedzica.

– No więc, moi najmilsi – zagaił, gdyśmy się przenieśli do bawialni; ponieważ obaj byli już po obiedzie, Janka błyskawicznie zapełniła stół wetami, zaś ja najlepszymi trunkami z piwniczki, o którą miałem osobiste staranie. – Mam dla was zarazem dobrą i złą wiadomość. – Nie pozwolił nam wybrać kolejności. – Przykra nowina jest taka – omiótł wzrokiem komnatę – że ładnie tu sobie mieszkacie, lecz będziecie musieli porzucić dom, przynajmniej na jakiś czas.

– Dlaczego?! – Nie wytrzymałem, bo zdążyłem się przywiązać do jedynego własnego domu, jaki miałem w życiu.

– Bo od jutra zaczynamy sypać szańce za Kleparzem i Garbarami, wzdłuż brzegów Promnika i Rudawy. A potem trzeba będzie spalić leżące poza nimi zabudowania, aby nie dawać wrogowi schronu. Ogień nie powinien się przerzucić aż potąd, ale lepiej dmuchać na zimne. Zresztą jest więcej niż prawdopodobne, że wróg jednak podejdzie pod mury, a wtedy wasz dom i tak się nie ostoi. Dlatego na pewien czas porywam was oboje na Wawel, do mojego Rabsztyna, gdzie wam jedynie ptasiego mleka braknie.

– Tu też nam niczego nie brakuje – zauważyłem. – A cóż mielibyśmy do roboty na Wawelu, oprócz niewątpliwej przyjemności obcowania co dnia z waszą miłością, tudzież z jej wysokością księżną Gryzeldą?

– Księżna została w Zamościu – sprostował. – Zaś co do ciebie, moja droga – uniósł puchar w kierunku Janki – to mam dwie propozycje. Primo: abyś doglądnęła przygotowania komnat dla królowej Hanny, która razem z siostrzenicą ma zjechać do Krakowa na koronację siostrzeńca. Secundo: trzeba skompletować polski fraucymer dla księżniczki Anny, a na dal pomyślimy dla ciebie o urzędzie ochmistrzyni przy młodej pani. Stara królowa cię lubi i wciąż dobrze wspomina, wobec mnie ma zaś pewne zobowiązania, więc zapewne nie odmówi zaprotegowania ciebie u siostrzenicy. To jest ta dobra nowina. Co aśćka na to?

Ze wzruszenia zaparło jej dech. Nie musiała odpowiadać. Aż miło było patrzeć na rumieniec na liczku Janki i błyszczące radością oczy. Oto spełniało się jej marzenie. Koniec kiśnięcia w prawie wiejskim zaciszu, witaj wielki świecie! Ja jednak, bynajmniej nie wątpiąc w szczery ku nam afekt hetmana, znałem życie. Gdzieś tu tkwił haczyk, dałbym sobie obciąć paznokieć (na więcej nie było mnie stać).

– A ja? – wtrąciłem.

– Cóż, lekarz wszędy znajdzie chorych. Ale myślałem o czym innym. Zborowscy dawno zagięli na mnie parol. Wiem, że podnajęli morderzy, aby mnie zabili. Nie dalej jak wczoraj wystrzelona skądś kula chybiła ledwie o cal. Co powiesz na ochranianie mojej osoby, powiedzmy za sto dukatów dziennie?

No proszę, jaka piękna nagroda. Można było w krótkim czasie zgromadzić małą fortunę. A w zamian wystarczało jedynie łapać śmigające wokół kule. Najlepiej na własne ciało. Miałem je po prawdzie niemożliwie pokancerowane, ale mimo wszystko jeszcze nie dziurawe jak rzeszoto i wolałem, żeby tak pozostało, przynajmniej jakiś czas. Co za dużo, to niezdrowo. Stachnik odwrócił wzrok i zacisnął szczęki, Janka zamierzała zaprotestować i już otwierała usta, ale ścisnąłem jej ramię. Nie chciałem, żebyśmy oboje stracili hetmańską łaskę. Ale nim zdążyłem podziękować za zaszczyt, Zamojski, jakby już myśląc o czymś innym, machnął ręką i rzekł:

– Mniejsza z tym, pogadamy jeszcze o tej sprawie. Tymczasem proponuję, Kacper, abyś panią Joannę z synem od razu odesłał do Rabsztyna, a sam zajął się przewiezieniem co cenniejszych statków w bezpieczne miejsce. Jak skończysz, zgłosisz się do mnie i wtedy pomyślimy, jaką przydzielić ci robotę.

Na tym stanęło. Niestety, już imć Stanisław Sarnicki w swoich Księgach hetmańskich[22] (przeglądałem manuskrypt u hetmana Zamojskiego, któremu był dedykowany) ostrzegał króla Stefana, że stolica jest niewarowna i trzeba mury umocnić, ale nie uczyniono w tym względzie nic. Wobec tego, o dziwo, z własnej i nieprzymuszonej woli rajcy hojnie sypnęli groszem na obronę, a najhojniej ci niemieckiej proweniencji, jak Gutteter, Spigler, Filhauser albo nowy burmistrz Waxman. Na dodatek złożyli uroczystą przysięgę wobec hetmana, że będą bronić miasta do ostatka. Tym sposobem stolica miała do dyspozycji osiem tysięcy żołnierzy hetmańskich i pięć tysięcy miejskich.

Wkrótce zapłonęły umyślnie podpalone dalsze przedmieścia, a wojsko i mieszkańcy bliższych przedmieść (trzystu ludzi na zmianę, nieustająco we dnie i w nocy), wożąc ziemię w taczkach, sypali wały na przedpolach (okopy miały się ciągnąć półkolem od Kleparza po Kaźmierz). W samym mieście wpierw wywołano i precz wypędzono wszelkie hultajstwo i ludzi luźnych poza mury, aby zwolnić miejsce dla bezdomnych mieszkańców przedmieść, potem wyburzono domy, klety i szopy przylegające do murów, a na same mury wciągnięto armaty.

Podczas gdy Janka urządzała nam tymczasowe locum w Rabsztynie, ja tymczasowo likwidowałem stałe locum na Garbarach. Czego nie dało się wywieźć na Wawel, to przewiozłem na stare śmieci, do gospody „U Balcera” przy ulicy Wąskiej alias Kąciku. W spadku po cioteczce karczma przypadła w dziale memu mlecznemu rodzeństwu, Jędrzejowi i Hedwiżce, ale oni mieli doskonale prosperujące warsztaty, więc tawernę puścili w dzierżawę Niziołkowi. Olbrzym, niegdyś mój najlepszy kompan do bitki i wypitki, z wiekiem nabrał jeszcze masy i ustatkował się. Prowadził gospodę razem z żoną Tereską, prosperowali może nawet lepiej niż ongi cioteczka Balcerowa, mieli synka Kubę w wieku naszego Kacperka. Jak zwykle ucieszyli się na mój widok, a jeszcze bardziej na wieść, że mogą być użyteczni. Ich niekłamana serdeczność wzruszyła mnie. Podobnie jak wciąż wiszące u wchodu, obok wiechy, Oko Opatrzności, świadczące o mojej niegdysiejszej profesji inwestygatora. I zawieszka: KACPER RYX. INWESTYGATOR J.K.M., NA FRASUNEK LEPSZY NIŹLI TRUNEK. Miedziane buksztaby zaśniedziały, deska poczerniała, ale wciąż tkwiły na swoim miejscu, tak jak je przed laty zawiesił mój szwagier Michał. Jeszcze nie tak dawno Niziołek odsyłał klientów chętnych na tego rodzaju usługi do domu na Garbarach, dopóki Janka ostatecznie nie położyła temu kresu. Ostatnią sprawę prowadziłem… Do licha, ponad rok temu.

– Dobry Boże, Kacper, nic się nie zmieniłeś! – Radował się Niziołek, ciągnąc mnie do kąta, w którym przesiedzieliśmy razem pół życia. – W przeciwieństwie do mnie. – Ni to z żalem, ni z dumą poklepał się po wielkim bandziochu, który sobie wyhodował.

Przy garncu gorzałki powspominaliśmy dawne czasy, kiedy piękni i młodzi uganialiśmy się za złoczyńcami, co rusz wpadając w tarapaty i kolekcjonując guzy jak drudzy mińce. I jakoś tak się porobiło, że zamiast wracać do zimnego łóżka na Wawelu, częściej w następnych dniach nocowałem w swojej starej karczemnej izdebce na facjatce, wielkodusznie odstąpionej mi przez gospodarzy, zwłaszcza że trunki miałem na wyciągnięcie dłoni i nikomu nie musiałem się opowiadać. Niziołek, nawet jeśli spostrzegł, że piłem więcej niż dawniej, lojalnie milczał. Tylko minę miał zafrasowaną, gdy od czasu do czasu przychodziło mu zanosić mnie na górę i pakować do łóżka.

Hołubek nie uląkł się Maksymiliana, a na propozycję poddania Rabsztyna za sutą nagrodę odparł arcyksiążęciu zuchwale, że „już inszych między Polaki zdradziec nie masz oprócz tych, którzy u niego”. Ale to nie powstrzymało pochodu wojsk nieprzyjacielskich.

15 października za jednym zamachem skończyły się względny spokój i ładna pogoda. Wszystkie dzwony w mieście rozdzwoniły się na trwogę. Niemieccy najemnicy Maksymiliana i polscy zdrajcy podeszli pod miasto od strony Promnika[23]. Na rozkaz hetmański kozacy podpalili wszystkie leżące za rzeką tejże nazwy (zwaną również Białuchą) folwarki, karczmy, młyny i dwory, przez co prawie cały Promnik zgorzał. Zaś na szańce przed rzeką zatoczono armaty (najlepszym stanowiskiem okazało się to na wzgórzu zwanym Powroźnicze za Pędzichowem, gdzie stały dwie murowane szubienice[24], które kat dzień wcześniej w pośpiechu opróżniał), kilka dział ustawiono też na probostwie Świętego Floriana na Kleparzu. Nadejście nieprzyjaciela wywołało w mieście panikę, którą z trudem opanowano. Na szczęście wróg nie wykorzystał okazji do szturmu z marszu i rozlokował się poza zasięgiem artylerii, za Promnikiem: w Garlicy, w Bibicach, aż po Rakowice. Zaś sam arcyksiążę przesunął się jeszcze w stronę Mogiły, gdzie stanął kwaterą w klasztorze cystersów. Pogoda, od świętego Michała cięgiem piękna i ciepła, nagle się załamała. Zrobiło się zimno i lunął deszcz tak silny, że następnego dnia Promnik i Rudawa wystąpiły z brzegów, zmuszając najezdników do cofnięcia.

Nastał dziwny czas, jakby zawieszenia broni. Nic się nie działo, z wyjątkiem drobnych utarczek i harców, w których wyróżnił się Jan Zamojski, daleki krewny hetmana. A deszcz padał i padał wytrwale przez cały październik i listopad i było coraz zimniej. Dzielny zagończyk Hołubek z pomocą olkuskich górników rozbił posiłki ciągnące na pomoc Maksymilianowi i zmusił je do odwrotu, po czym zasilił szeregi obrońców Krakowa. Potem przyszła wieść, że król elekt Zygmunt już dotarł do Piotrkowa, ale wnet ruszył ku niemu silny podjazd na czele z Diabłem Stadnickim i Krzysztofem Zborowskim. Ta wieść zmroziła wszystkie serca, ale rychło nadeszła druga – zdrajcom nie udało się ogarnąć Szweda, który zdążał ku Nowemu Miastu Korczynowi. Można było odetchnąć z ulgą, lecz na krótko, bo oto do wojsk Maksymiliana dołączył z ośmioma kolubrynami garbaty wojewoda poznański, mowny oźralec Stanisław Górka, i szturmu należało tylko czekać. Tym bardziej że maksymilianistom głód i chłód srodze już dojadły. Wraże wojsko pomarniało i upadło na duchu. Tymczasem złotousty kaznodzieja, jezuita Piotr Skarga, z ambony kościoła Świętej Barbary każdego dnia nawoływał krakowian do wytrwania przy prawowitym panu i zagrzewał obrońców do boju.

– Ludu Boży! – grzmiał. – Jak świat światem, nie będzie Niemiec Polakowi bratem! Aż do gardeł naszych nie chcemy Rakuszanina na polskim tronie! Bracia! Precz z Habsburgami! Nie upadajcie na duchu, a wyżeniem z Krakowa i całej Polski najezdników! Tak nam dopomóż Panie Boże, w trójcy jedyny!

Podczas gdy wojewoda krakowski Jędrzej Tęczyński doglądał rycerstwa małopolskiego pospołu z mieszczanami czuwającego na blankach, starosta krakowski Mikołaj Zebrzydowski strzegł zamku, Jerzy Farensbach pilnował Kaźmierza, hetman Zamojski osobiście obchodził straże wartujące na przedpolu i szańcach Kleparza i Garbar. Asystowali mu Żółkiewski wraz z siłaczem Markiem Sobieskim, z którym zaprzyjaźniłem się podczas kampanii wielkołuckiej, oraz czterech rosłych przybocznych, osłaniających hetmana z tyłu i z boków.

– O, jesteś! – zawołał Zamojski na mój widok. – Zobaczyłem światło w oknie, więc zaglądnęliśmy.

– Właśnie zakończyłem przeprowadzkę… – Zatoczyłem ręką koło po prawie próżnym wnętrzu. – Jutro miałem się stąd wynosić.

Byłem trochę podpity, wcześniej niż zwykle, bo nie spodziewałem się gości, więc musiałem uważać, by tego nie spostrzegli.

– Wolałbym, żebyś został.

– Z tym nie będzie turbacji. Chyba nawet nie zdążyłem wynieść wszystkich flaszek z piwnicy.

– Nie pogardzimy. – Uśmiechnął się. – Ale idzie o co innego.

– O co?

– Nie o osobistą ochronę. To był marny koncept. Zresztą z tym już sobie poradziłem. – Wskazał czterech pleczystych osiłków, warujących w pobliżu jak wierne psy. – Szkoda by cię było do takiej prostej roboty. Mam coś w sam raz dla twoich talentów.

O co mu szło, wyjaśnił przy drugiej butelce. Ja tym razem tylko markowałem picie. Nadrobię, gdy sobie pójdą.

– Dużo tu na Garbarach mieszka Niemców. Doszły mnie słuchy, że niektórzy z nich sprzyjają Maksymilianowi. Chciałbym, abyś miał oczy szeroko otwarte, porozglądał się tu i ówdzie, powęszył i ostrzegł mnie, gdy spostrzeżesz coś podejrzanego. Wiem, że to niebezpieczne, ale… W razie czego kieruj się w stronę Zwierzyńca, tam szańców pilnuje Hołubek ze swymi ludźmi.

Zgodziłem się bez namysłu, nawet z zadowoleniem. Nie było to bardziej niebezpieczne niż bezpośredni bój. A przecież nie mogłem w nieskończoność zajmować się wyłącznie prywatą, zaś w przerwach leżeć bezczynnie do góry brzuchem i upijać się samemu lub z Niziołkiem, gdy drudzy narażali życie. Nawet praktykę lekarską praktycznie musiałem zawiesić z braku stałych pacjentów, którzy w większości schronili się intra muros.

Suburbium Cerdonum, czyli przedmieście Garbary vel Garbarze, było jurydyką miejską z własnym urzędem wójtowsko-ławniczym i magistratem, dość podłą (choć zaliczaną do Sarmackiego Pięciomiasta, Sarmatica Pentapolis, jak czasem szumnie i na wyrost określano Kraków z przyległościami), ale ludną. Z wyjątkiem dworów szlacheckich posadowionych w południowej części, graniczącej ze Smoleńskiem, oraz okazalszych kamienic i ozdobionego attyką niewysokiego ratusza[25] przy ulicy Szerokiej[26], zamieszkiwała je raczej uboga ludność rzemieślnicza, acz nie wyłącznie. Przy jednej z główniejszych ulic, Garncarskiej[27], wbrew pozorom stało więcej willi podmiejskich postawionych przez bogatych mieszczan na letnie wywczasy niźli warsztatów garncarskich. Zaś przy jej końcu, na Krupnikach, znajdowały się Dolne Młyny, produkujące kaszę i krupy.

Zgodnie z nazwą najwięcej było tu jednak garbarzy, i to we wszelakich istniejących odmianach. Białoskórnicy wyrabiali delikatny zamsz oraz wyprawiali futra dla kuśnierzy. Czerwonoskórnicy garbowali skóry ciut grubsze, acz zdaniem wielu, różnicę między nimi a białymi garbarzami znali tylko oni sami. Czarnoskórnicy vel czarni garbarze alias kordybanicy, wytwarzali ze skór kozich bardzo poszukiwany kurdyban, barwiony na różne kolory, w prążki albo matowy na powierzchni, najsposobniejszy na zbytkowne obuwie, obicia sprzętów czy oprawy ksiąg.

Garbarze zajmowali kwartał czy też odrębną osadę między fosą miejską a Rudawą, z centralną ulicą na pagórku Tasenberg[28] na lewym brzegu Rudawy, zwanej tu Młynówką, gdyż zasilała położone u stóp Tasenbergu Górne Młyny[29] z największym z nich, w którym mielono korę dębową na garbnik (biali garbarze posiadali młyn także na Kawiorach). Nie była to przyjemna okolica, ponieważ garbuzy i farbiarnie okropnie cuchnęły same z siebie. Na domiar zanieczyszczoną wodę z nich wylewano do fosy, czasem zaś przenikała do ujęcia wody pitnej dla miasta. Już z samej nazwy ulicy, Tasenberg (Sakwowe Wzgórze), dało się wywnioskować, że garbarze w większości pochodzili z Niemiec. Podobnie jak mieszkający w pobliżu farbiarze oraz olsternicy, tasznicy i kaletnicy wyrabiający rozmaite torby, mieszki, sakwy czy olstra na broń palną. Ciężko pracujący przedstawiciele pospólstwa nie należeli do bogaczy, do patrycjatu wejść nadziei nie mieli, może istotnie poprawę swego losu upatrywali w panowaniu Habsburga? Nie było to wykluczone.

Odtąd zatem kilka dni i nocy pod rząd spędziłem samotnie na wyrku służącego, dopijając resztę trunków z piwnicy, przegryzając resztką zimowych zapasów i gapiąc się w jedyny obraz, którego do ostatka nie chciałem zdejmować ze ściany. Był to portret Janki, który zaraz po naszym ślubie wykonał dla mnie najlepszy krakowski malarz cechowy, mój imiennik Kacper Kurcz. Mimo wszystkich tarć między nami, bardzo mi jej brakowało, a jeszcze bardziej Kacpra juniora. Poza tym samotność mi nie doskwierała, zwłaszcza że zatrzymałem Leżaka. Leżak był to spory kundel, który trafił nam się razem z domem. Po śmierci mojego poprzednika dom stał pustką przez ponad rok, a jedynym jego lokatorem był Leżak, gotów do upadłego czekać w nim na powrót pana. Nie wiadomo, jak przetrwał ten czas, ale najwyraźniej jakoś sobie radził, zresztą do dziś zachował wszelkie cechy rasowego złodziejaszka – bezszelestny chód i umiejętność niepostrzeżonego porywania wszystkiego nadającego się do jedzenia. Gdyśmy tu nastali, dom był częściowo zdewastowany przez dzikich lokatorów. Musieli bardzo pastwić się nad Leżakiem, którego zastaliśmy w kącie sieni, okropnie pobitego i ledwo żywego. Poskładałem go do kupy, ale długo potem nie chciał wstawać, tylko się czołgał (dlatego nazwaliśmy go Leżak), a kulał do dziś. Nie nadawał się na stróża, z domu wychodził tylko za potrzebą, na widok obcych właził w mysią dziurę, ale był nam ogromnie oddany. A przy tym tak łagodny i przyjacielski, że kiedy urodził się mały Kacper i z obawy o jego bezpieczeństwo pozbyliśmy się dwóch brytanów strzegących domu, Leżak został w nim na prawach dożywotniego rezydenta. I na tym polegała mała turbacja, bo wątpiłem, by nawet mnie udało się go stąd wyprowadzić w inne miejsce.

We dnie zostawiałem Leżaka (koń by się uśmiał) na straży domostwa i udawałem się na zwiady. Tego dnia zaszedłem w okolice będącej raczej mostem na Rudawie bramy Drzewianej, ożywiany zapałem religijnym, nagle rozbudzonym z lekkiego uśpienia. Do odwiedzania kościoła Nawiedzenia Najświętszej Panny Marii należącego do karmelitów trzewiczkowych nie trzeba mnie było zachęcać. Lubiłem tam zachodzić od dziecka, a to z racji związanych z nim osobliwych i cudownych historii. Ponoć świątynię przed pięciuset laty zaczął stawiać ojciec Bolka Krzywogębego, książę Włodzisław Herman, który niemożebnie cierpiał z powodu uciążliwego wrzodu w nosie. Aż razu pewnego ukazała mu się Matka Boska i kazała natrzeć nos białym piaskiem nabranym spod rosnących w tej okolicy leśnych fiołków. Książę tak uczynił i ozdrowiał. Na pamiątkę tego cudu teren wokół nazwano Na Piasku, lecz budowy kościoła[30] dokończyli społem dopiero Włodzisław Jagiełło i dobra królowa Jadwiga. Na narożnym kamieniu wciąż znajdował się cudownym sposobem uczyniony odcisk stopy królowej, którą postawiła na głazie, by podarować ubogiemu mularzowi cenną sprzączkę ze swego trzewika na leki dla jego chorej żony.

Kiedyś bardzo mnie ta historia wzruszała, a nawet teraz z niejaką tkliwością spoglądałem na głaz ze „stopką królowej Jadwigi”, po czym uklęknąłem przed łaskami słynącym obrazem Matki Boskiej Piaskowej na krótką modlitwę. Historia tego fresku też nie była zwyczajna. Niespełna sto lat temu na zewnętrznym murze[31] zaczął go malować pewien natchniony braciszek zakonny. Ale gdy przerwawszy na noc robotę, wrócił skoro świt, by dzieła dokończyć… zastał obraz gotowy. Namalował się w nocy sam. Cóż, można było to wierzyć lub nie, lecz nie ulegało dubium, że od tamtej pory Matka Boska Piaskowa bardzo wielu proszącym pomogła w ich turbacjach i frasunkach. 2 lipca, w święto Nawiedzenia Najświętszej Panny Marii, ściągali na Piasek pobożni pielgrzymi nieraz z bardzo odległych stron, ku uciesze kichlarzy, których pierniki cieszyły się wielkim powodzeniem wśród dziatwy.

Wszedłem do środka i podążyłem wprost do tego konfesjonału, który stał w najciemniejszym kącie kościoła, zapełnionego co prawda w tej chwili nieznacznie przez kilkanaście starowinek w głos klepiących pacierze, ale strzeżonego Pan Bóg strzeże.

– Jeśli któryś z księży by mnie teraz przyłapał, ani chybi stracę robotę – szepnął przez kratkę Jeremiasz, ocierając pot z czoła.

– Nie frasuj się tym, bo to najmniejsze zmartwienie – odparłem, też szeptem. – Najważniejsze, abyś się niczym nie zdradził. Nie chciałbym cię mieć na sumieniu.

Jeremiasz był tutejszym świątnikiem. Wybrałem go na swoje oko i ucho, ponieważ był śliski jak piskorz, mieszkał w pobliżu, miał żonę Niemkę, a wobec mnie pewne zobowiązanie, czego bezwstydnie nie omieszkałem wykorzystać. Nie mogłem sam kręcić się po Tasenbergu, bo znano mnie tam nie tylko z tego, że zdarzyło mi się kilka razy leczyć (za darmo) tamtejsze dzieci lub dorosłych (za umiarkowana opłatą), ale i z tego, że cieszyłem się łaską hetmana, który od czasu do czasu nawiedzał mój dom, co zapewne nie przeszło bez echa. Obecność w tym miejscu i czasie człowieka będącego w konfidencji z Zamojskim musiałaby wydać się podejrzana, o ile garbarze w istocie knuli zdradę.

– Ech, powiadam wam, doktorze Turopoński, że gdybyście nie zratowali mojej Orszulki, nigdy nie podjąłbym się tego zadania… – jęknął, wykrzywiając szpiczastą gębę gryzonia.

Jakiś rok temu jego córeczkę stratował koń. Była w takim stanie, że ocalenie i wyzdrowienie zawdzięczała prędzej łasce Matki Boskiej Piaskowej niźli moim umiejętnościom, lecz nie wyprowadzałem Jeremiasza z błędu, ponieważ nie znałem bardziej perfidnego padalca. Może z wyjątkiem siebie samego.

– Do rzeczy, Jeremiaszu. Trafiłeś na coś?

Zniecierpliwiłem się, bo ostatecznie nie zmuszałem tego spoconego szczurka do niczego, a płaciłem godnie: dukata dziennie za fatygę i dziesięć, gdyby coś wyszlakował. Byłem pewien, że bardziej powodowała nim zwyczajna chciwość niż poczucie wdzięczności wobec mnie i dlatego wykorzystywałem go bez skrupułów.

– Chyba tak. Będę dziś wieczorem u szwagra na Tasenbergu, to się wywiem dokładniej.

– Zatem do jutra rana w tym samym miejscu. Tylko bądź ostrożny, pamiętaj!

– Będę.

Wsunąłem mu następnego dutka przez kratę, po czym chyłkiem opuściłem konfesjonał i kościół. Stał on na początku ulicy Czarnej, czyli szlaku wiodącego do Czarnej Wsi i dalej, do Łobzowa. Na końcu ulicy umieszczono latarnię umarłych, za nią rozpościerały się już zagrody i ogrody Czarnej Wsi. Ale nie wybierałem się aż tak daleko. Przeszedłem obok kościoła, potem minąłem ogród przyklasztorny i skręciłem w prawo, tak jak mnie prowadził mur okalający cmentarz. Wąską uliczką, jak wszystkie na Garbarach bardziej przypominającą zwyczajną polną ścieżkę, doszedłem do niewielkiego kościoła pod wezwaniem Świętego Piotra Małego[32]. Był on posadowiony przy ciągnącej się wzdłuż Rudawy aż do Łobzowa ulicy Rybaki[33]. Na wprost kościoła znajdowały się Górne Młyny, za nim zaś, aż po pierwsze ubogie chaty rybitwów, ciągnął się wielki cmentarz, przez fundatora kościoła Jana Welsa przeznaczony ongi na walną nekropolię dla całego Krakowa. I tak bywało, lecz tylko podczas epidemii, gdy chowano tu zapowietrzonych, zaś na co dzień korzystała zeń parafia Świętego Szczepana, położona po sąsiedzku wewnątrz murów.

Wieczorem 21 listopada, siedząc po zmierzchu razem z Leżakiem przy rozpalonym kominku i nieco się nudząc, a może pod wpływem zbyt wielu kusztyczków gorzałki, zdjąłem ze ściany dawno nieużywaną broń i zająłem się nią. Ostatecznie mieliśmy wojnę i prędzej czy później musiałem jej użyć. Rapier z trudem dał się wydobyć z pochwy, taki był zapuszczony. Doczyszczałem go dobre dwie godziny, potem natłuściłem żelazo i na powrót wsunąłem do pochwy. Teraz chodził gładko. Wyjąłem go na powrót i na próbę machnąłem, usiłując obciąć knot zapalonej świecy stojącej przy pulpicie do czytania. Skutek był taki, że przeciąłem świecę na pół, zwaliłem świecznik i musiałem szybko ruszyć zadek, bo od płomienia zajęła się podłoga. No tak. Szermierka to sztuka, której nie wolno zaniedbywać. A ja nie ćwiczyłem od miesięcy. Do tego byłem podpity. Westchnąłem i odwiesiłem rapier na miejsce. Pistolety były w nieco lepszym stanie, ale i przy nich zszedł mi kęs czasu. Skończywszy czyszczenie, nabiłem swojego ulubionego skałkowego francuza, wycelowałem w wystający gwóźdź po wiszącym na nim przed przeprowadzką portrecie mojego dawno zmarłego teścia Andrzeja Wapowskiego i dałem ognia. Odległość nie była wielka, tym bardziej wynik mnie nie zadowolił. Kiedyś wbiłbym gwóźdź w ścianę, nawet od miesięcy nie mając broni w rękach. Teraz trafiłem o cal obok. Cóż, ćwiczenie czyni mistrza, zaś czas i bezczynność robią swoje. Nawet w przypadku strzelania, które jest sztuką o niebo łatwiejszą od fechtunku. Jeżeli coś z dawnego Ryksa jeszcze we mnie drzemało, to albo głęboko ukryte, albo wcale nie drzemało, tylko usnęło na amen.

Podszedłem do okna, by wypuścić dym z izby, łowiąc przy tym pełen wyrzutu wzrok wystraszonego Leżaka, który na huk strzału wlazł pod wyrko, wystawiając tylko jedno oko i pół ucha. Za oknem wciąż lało, a lepki chłód, korzystając z okazji, wepchnął się do wnętrza, aż się wzdrygnąłem. Właśnie zamykałem okno, kiedy usłyszałem stuk klekotu, a zaraz potem bezpardonowy łomot do drzwi frontowych. Leżak cały zniknął pod łóżkiem, ja zaś wsadziłem sobie z tyłu za pasek drugi, nabity pistolet, do ręki wziąłem łuczywo z kominka i poszedłem otworzyć.

– Kto tam?

– To ja doktorze, Franz Zigler, garbarski wójt.

Poznałem go po głosie i uchyliłem drzwi. Wśliznął się do sieni, a za nim pachołek z latarką. Woda ciurkiem spływała z ich kopieniaków na kamienny pawiment, tworząc małe kałuże.

– Jeśli oderwaliście mnie od ciepłego kominka tylko po to, by nanieść mi wody, wójcie – rzekłem, gdy milczał dłuższą chwilę, przestępując tylko z nogi na nogę i pocierając czoło – to wyznam, że wolę studzienną od deszczówki. Próżne cebry są tam. – Pokazałem im. – A studnia na zadzi.

Nie uśmiechnął się.

– Żona rodzi! – wyrzucił w końcu z siebie z ciężkim westchnieniem; mówił po polsku bardzo dobrze, gdyby nie gardłowy akcent, nikt nie rozpoznałby w nim Niemca.

– Moje gratulacje. Tuszę, że jest przy niej doświadczona babka. Z pewnością poradzi sobie lepiej ode mnie.

– Podnająłem nawet astrologa – rzucił z pewną dumą, jakby chciał uciąć w zarodku moje powątpiewanie w to, czy go stać na taki ekspens.

Niczym w wiekach ciemnych wciąż powszechnie wierzono, że płód przez pierwsze pół roku znajduje się pod wpływem Jowisza, w siódmym miesiącu – Księżyca, w ósmym – Saturna, w dziewiątym – znów Jowisza. Poza tym Jowisz co sześć lat, a Saturn co piętnaście wyznaczały korzystne lub niekorzystne koniunkcje dla określonej daty urodzin. Nie tylko dzień, ale nawet godzina narodzin były istotne, by na podstawie ówczesnego układu gwiazd doświadczony astrolog mógł postawić horoskop na całe życie człowieka. Mnie wszak mój mentor, pater Roch, nauczył, żeby ufać tylko w rozum i doświadczenie. Nie dałem jednak po sobie poznać, co sądzę o astrologii i podobnych bajdach, żeby nie sprawiać poczciwcowi przykrości.

– Wybornie – pochwaliłem. – Do czego zatem jestem wam potrzebny?

Lekarze rzadko przyjmowali porody, zostawiając to bywałym położnym, które potrafiły pomóc także w usunięciu niechcianego płodu, stosując w tym celu kolokwintę, aloes, szalej jadowity, szafran, olejek z mięty polejowej i z jagód jałowca. Nie bardzo wiedziałem po co, skoro podobno wystarczyło rzucać przez lewe ramię rozmaite przedmioty, albo po prostu osobiście zwrócić się do czarnego bzu z propozycją: „ty noś za mnie, a ja będę kwitła za ciebie”. Dopiero niedawno położnictwo z wolna zdobywało sobie jako taką pozycję w medycynie. O ile mnie pamięć nie myliła, to pierwszym (i jedynym jak dotąd) dziełem naukowym z tej dziedziny była u nas Nauka położnic ratowania i leczenia Jędrzeja Glabera, wydana przed półwieczem[34]. Dzięki wieloletniemu asystowaniu ojcu Rochowi w szpitalu Duchaków, miałem o położnictwie całkiem spore praktyczne pojęcie, acz nie przepadałem za tą robotą.

– Dziecko ponoć jest źle ułożone… – wyjąkał. – A tak długo żeśmy na nie czekali… Ilem ja wydał na pieprz, goździki, cynamon i drugie zamorskie korzenie dla mojej Hildy, to lepiej nie mówić…

Drogie korzenie, ale także rozmaryn czy mięta, nie wspominając o suszonej krwi wróbla albo wodzie, która ogierowi (broń Boże wałachowi!) wyciekła z pyska, uchodziły za dobre leki na bezpłodność. Ich największą zaletą była nieszkodliwość, dlatego nie to mnie martwiło. Niewłaściwe ułożenie płodu było jednak zbyt poważną sprawą, by ją lekceważyć, zwłaszcza jeśli położnica rodziła po raz pierwszy, a babka była bezradna.

– Macie krzesło porodowe?

– Nie wiem, o czym mówicie, panie… – wybąkał zaskoczony.

– Nie szkodzi. Pójdź ze mną. – Kiwnąłem na chłopaka z latarką, gdyż moja drzazga dawno się wypaliła. – A wy zaczekajcie chwilę, wójcie.

Zeszliśmy do loszku, gdzie pośród drugich zbędnych statków trzymałem rzeczone krzesło, użyte ostatnio przy pojawieniu się na świecie Kacpra juniora. Zalecał je ojciec wszystkich położników, grecki medyk Soranos z Efezu, już bodaj sto lat po Chrystusie. Znałem jego dzieło z łacińskiego, też wiekowego, tłumaczenia Muscia. Krzesło porodowe było bardzo wygodne. Miało oparcie z tyłu i pod ręce, a siedzenie wycięte półkoliście, aby ułatwić położnikowi przystęp do brzemiennego łona. Dałem je słudze do wyniesienia, a sam poszedłem ubrać się odpowiednio i zabrać sakwę z narzędziami i podstawowymi lekami, do których dodałem jedynie laudanum oraz speculum, które jednak nie było pospolitym zwierciadłem a wieloczęściowym wziernikiem. Chlusnąłem wodą do kominka, bo nie chciałem, by dom zajął się od zabłąkanej iskry, skoro w stosownej chwili mógł zgorzeć dla dobra ojczyzny, planowo i patriotycznie. Schyliłem się i poklepałem po łbie strapionego Leżaka, który zaskomlał, ale nie wylazł spod łóżka.

Byłem rad, że nie zdążyłem osuszyć flaszki do dna, zresztą deszcz chłoszczący lico rychło mnie otrzeźwił. W egipskich ciemnościach, kuląc się dla ochrony przed zimnym wiatrem i zacinającym dżdżem, razem z objuczonym krzesłem porodowym pachołkiem deptaliśmy po piętach osłaniającemu latarkę Ziglerowi. Mimo późnej pory i paskudnej pogody o wyludnieniu się Garbar świadczyło to, że nie spotkaliśmy żywego ducha, nawet zdesperowanego rzezimieszka, i nie świeciło się w żadnej z niegdyś zapełnionych i tętniących gwarem spelunek. Kogo tylko było na to stać albo miał krewnych za murami, przeniósł się już do miasta. Została sama biedota, która nie miała się gdzie podziać. Dlatego nie dziwiło mnie, że zdążaliśmy na Tasenberg. Dziwne było raczej to, że zamożny Zigler został na zagrożonym przedmieściu, i to z brzemienną żoną. Albo jako wójt był obowiązkowy i czuł się odpowiedzialny za suburbium i swoich ziomków, albo…

Nie byłem więc specjalnie zaskoczony powitaniem, które mi zgotowano. Kiedy bowiem dotarliśmy na miejsce, czyli do skromnego piętrowego domku ze staromodnym stromym dachem, na moje pytanie: „Gdzie położnica?”, usłyszałem: „Hier” i zostałem wepchnięty do izby, w której czekało na mnie pół tuzina uzbrojonych po zęby cuchnących garbarzy z zaciętymi minami.

– Który z was ma rodzić? – zapytałem, ponieważ światło było kiepskie.

W odpowiedzi wymierzyli we mnie rusznice, a któryś nawet przytknął mi wylot lufy do piersi.

– Wasi ludzie nie znają się na żartach, wójcie.

– Za to dobrze znają waszą mowę, przynajmniej niektórzy. Zatem lepiej ich nie drażnić – poradził mi, po czym dał znak i zaraz dwójka tamtych obmacała mnie w poszukiwaniu broni. – A co do porodu, to w istocie czeka moją Hildę na dniach. Ale obejdzie się bez waszej pomocy, Herr Doktor.

Znaleźli sztylet i podali Ziglerowi.

– Nieładnie, mości Zigler – powiedziałem z wyrzutem. – Zwabiliście mnie w zasadzkę, o co mniejsza. Ale coś mi tu brzydko pachnie zdradą, a to gorsza sprawa. Rzekłbym: gardłowa. Masz jeszcze czas, by się wycofać. Błądzenie ludzka rzecz. Ze względu na starą konfidencję będę milczał jak grób.

– I tak będziesz, doktorze – rzekł ponuro. – Słyszeliśmy o twoich przewagach wojennych za zmarłego króla. I o przyjaźni z hetmanem Zamojskim. Już byś nie żył, gdyby nie to, że ktoś chce z tobą pogadać. Zaprowadźcie go do lochu – polecił zbrojnym.

Nie łudziłem się, że wyjdę stamtąd żywy. Dlatego wcale się tam nie wybierałem. Widziałem i słyszałem dość, przyszła pora pożegnać niegościnnego gospodarza i czym prędzej udać się z nowinami na Wawel. Gromada niedoświadczonych łyczków nie mogła mnie powstrzymać, mimo że zardzewiałem i byłem pijakiem. Już sięgałem po pistolet, by przystawić go do łba Ziglera, kiedy trzasnęły drzwi i ktoś zaczął się jak psiak otrzepywać z deszczowych kropel.

– Donnerwetter, co za paskudna aura! Ejże, co robicie? Przeszukaliście go aby dokładnie?

Tego nie przewidziałem. Znałem ten głos!

– Ja – potwierdził ktoś.

– Zaraz się przekonamy. Hola, rączki do góry, panie Turopoński! A swoją drogą, Ryx podobało mi się bardziej. Bez urazy.

– Mnie też – odrzekłem bez urazy.

Moja sytuacja dopiero teraz stała się naprawdę poważna. Mogłem zapomnieć o łatwym wydostaniu się z obieży. Teraz czekała mnie ciężka walka o wolność, a pewnie i o życie. I każdemu odradzałbym postawienie na mnie choćby złamanego szeląga. Reinhold Kettler, bielak, profesjonalny zabójca, był przeciwnikiem, którego nie sposób lekceważyć. Nasze drogi krzyżowały się o wiele za często jak na mój gust. Teraz też od razu wymacał mój pistolet wsunięty z tyłu za pasek i lufą wyciął w gębę tego, który zapewnił go o dokładnym przeszukaniu mnie.

– Głupcze! – warknął. – Gdybym nie nadszedł w porę, wszyscy bylibyście już martwi, a nasz ptaszek w drodze do hetmana!

– Nie przesadzajcie, Herr Kettler – mruknął wójt.

– Nie znacie imć Ryksa, pardon, pana Turopońskiego, tak dobrze jak ja, Herr Zigler. Nawet tuzin takich jak wy nie dałby mu rady. Uwierz mi. Ej, ty tam! Ściągnij mu buty!

Wskazany podskoczył jak oparzony i z wielką gorliwością rzucił się wykonać rozkaz, w wyniku czego po chwili stałem na bosaka na zimnych kamieniach, nabawiając się reumatyzmu, oni zaś wzbogacili swój arsenał o dwa odebrane mi noże z płaskimi trzonkami.

– Widzicie, durnie?! A nie mówiłem? – tryumfował albino.

– Skąd wiedzieliście, panie? – spytał go Zigler z szacunkiem.

– Stąd, że chodzimy z Ryksem w podobnych butach. Ręce! – To było do mnie.

Podałem mu złączone dłonie, ale tylko się zaśmiał drwiąco, mrucząc pod nosem: „Nie obrażaj mojej inteligencji”, po czym wykręcił mi je w tył i dopiero wtedy związał na plecach, fachowo i ciasno.

– Teraz możecie go dołączyć do tamtego – powiedział do zbrojnych pachołków, a do mnie rzucił: – Wkrótce zaglądnę do ciebie, Ryx, to sobie pogadamy do syta.

– Zaglądaj, kiedy zechcesz, Kettler, na pewno mnie zastaniesz. Chwilowo nigdzie się nie wybieram.

Loch, do którego kazano mi zeskoczyć, w najmniejszym stopniu nie troszcząc się o całość moich kości, nie miał choćby najmniejszego okna, za to bardzo solidną kratę z jeszcze solidniejszą zasuwą, był ciemny choć oko wykol i bardzo wilgotny. Z powodu długotrwałego deszczu wezbrała niedaleko płynąca Rudawa i okoliczny grunt bardzo namókł. Nawet słoma, na którą spadłem, była obrzydliwie mokra. Na domiar w stęchłym powietrzu wyczułem nutę, którą dobrze znałem. Duszącą woń krwi. Wyciągnąłem rękę i wymacałem coś lepkiego. Było to ciało ludzkie, dosłownie całe zajuszone. Brak było oznak życia, krew też już prawie zakrzepła, co świadczyło, że zmarł jakiś czas temu. Przepłoszyłem szczura, który zdążył napocząć nieboszczyka, odsunąłem się od niego jak najdalej i zacząłem myśleć, bo w takich warunkach na sen nie było nadziei.

W pułapkę wszedłem z otwartymi oczyma. Bo choć uwierzyłem w historyjkę o rodzącej, to jednak od początku podejrzewałem, że to jedynie dobry pretekst, by wywabić mnie z domu, co dawało mi wyborną okazję dotarcia do ewentualnych spiskowców. Jednak dalszy bieg wypadków mnie zaskoczył. Szczerze rzekłszy, nie przypuszczałem, że trafię na równorzędnego przeciwnika. Złamałem starą zasadę: nie zakładaj, że wróg jest głupszy od ciebie, i oto zostałem ukarany.

Moje spacery po Garbarach nic mi nie dały, a przypuszczalnie przyspieszyły wypadki. Bo co prawda niczego podejrzanego nie wypatrzyłem i starałem się zachowywać ostrożność, ale jednak niewidzialny nie byłem. Musiałem się jakoś zdradzić. Janka miała rację – starzałem się i należało dać sobie spokój z inwestygacją. Powinienem był jej posłuchać. Cóż, teraz mogłem tylko pluć sobie w brodę i mieć nadzieję, że kogoś zaniepokoi moja nieobecność. A w Leżaku przywiązanie do mnie weźmie górę nad niechęcią do opuszczania domu i wierny pies zechce doprowadzić do mnie wybawicieli jak po sznurku. Tego moi porywacze nie przewidzieli. Dobra nasza. Nie wszystko stracone. Wystarczyło jedynie nie dać się zabić do czasu nadciągnięcia odsieczy.

Nie wiem, czy minęła godzina, czy pięć, kiedy usłyszałem głosy, otwarto właz, spuszczono drabinę i zszedł do mnie Kettler z zapowiedzianą wizytą. W ręce trzymał zapaloną latarkę, za pasem miał mój nabity pistolet. Choć byłem związany, wolał nie ryzykować. Co znaczy reputacja! Nawet jeśli zostały z niej marne resztki, nie od razu rzucało się to w oczy. Przynajmniej w takim marnym świetle.

– Przyznaj, Ryx, że zaskoczył cię mój widok tam, na górze – powiedział, stawiając latarkę na mokrej polepie.

– Nic, co się z tobą wiąże, nie może mnie zaskoczyć, Kettler – odparłem. – Dziwię się tylko, że taki szczwany lis jak ty tak jawnie postawił na niepewnego konia.

– Myślisz o Maksymilianie? Owszem, przybyłem z jego wojskiem do Krakowa, ale nic mnie z nim nie łączy. Co innego przywiodło mnie do miasta.

– O! Czyżbyś fatygował się z mojego powodu?

Żachnął się i skrzywił z obrzydzeniem.

– Myślisz, że wyręczałbym się jakimiś śmierdzącymi łyczkami?! – Wskazał kciukiem w górę. – Szukam kogoś, lecz nie ciebie. Nie, tym razem spotkaliśmy się nieco przypadkowo. Zawdzięczasz to jemu.

Kopniakiem odwrócił trupa na wznak i oświetlił latarką.

– Poznajesz?

Musieli go długo torturować. Był zmasakrowany, ale mimo to rozpoznałem tę szczurzą gębę. Moje oko i ucho na Garbarach. Jeremiasz.

– Gdzie popełniłem błąd? – spytałem ponuro.

– Nie ty. To ten szczur. – Pogardliwie trącił zwłoki czubkiem buta. – Próbował grać na dwie strony. Chciał cię wydać Ziglerowi za sto czątych. Głupiec! Wzięli go na męki i raz-dwa dowiedzieli się wszystkiego za darmo.

Trochę mi ulżyło. Nie było ze mną jeszcze tak źle. Powinienem tylko na dal lepiej dobierać sobie informatorów.

– Ale – dodał albinos z krzywym uśmieszkiem – skoro o tym wspomniałeś, to owszem… Było na ciebie zlecenie, mospanie, a ja je przyjąłem.

– Od Zborowskich?

Cmoknął przez szparę w zębach.

– Poniekąd. Od Samuela.

– To stare dzieje. – Dwa i pół roku temu asystowałem przy straceniu Samuela Zborowskiego, morderza i infamisa, do którego ujęcia się przyczyniłem. Uprzytomniłem sobie, że Kettler też tam był: umoczył chustkę w krwi nieboszczyka i pomachał nią w moim kierunku.

– Jednak wciąż aktualne. Dał mi na to pięć lat. Mam jeszcze trochę czasu. Ale, skoro nadarzyła się okazja, grzechem byłoby jej nie wykorzystać.

– No to mi ulżyło, bo już myślałem, żeś zrobił się niesłowny, zwlekając tak długo. Albo, co gorsza, że otrzymujesz zlecenia za pośrednictwem nigromanty. A w ogóle to czemu mi o tym mówisz?

Milczał, gapiąc się na mnie nieruchomym wzrokiem bazyliszka. Ale ja też byłem dobry w tego rodzaju zawodach. Wreszcie mrugnął bezrzęsymi powiekami i odparł pytaniem na pytanie:

– Lubisz łowy?

– Nie bardzo – odpowiedziałem zaskoczony. – Towarzyszyłem Zamojskiemu raz i drugi na polowaniu w lasach wokół Zamchu, ale jakoś mnie to nie wciągnęło.

– Dlaczego?

Wzruszyłem ramionami.

– Nie wiem. Może dlatego, że człowiek zawsze ma przewagę. Nawet tak gruby zwierz jak żubr, najgroźniejszy w całej puszczy, w starciu z człowiekiem nie ma szans. No, chyba jeden tygrys ludojad, o którym gdzieś czytałem…

– Bzdura! – Czerwone ślepia rozjarzyły mu się diabelskim blaskiem. – Pewien Portugalczyk opowiadał mi, jak w Indiach polują na tygrysy ludojady. Myśliwiec przywiązuje kozę do drzewa i czeka do skutku. Mój Portugalczyk, by sprawę przyspieszyć, zamiast kozy użył Negra niewolnika. Miał wszak pecha. Raniona bestia umknęła i musiał pójść za nią ze strzelbą do puszczy. A jednak ubił zwierza, choć kosztowało go to nogę, niewolnika nie rachując. Ja z kolei zapolowałem raz w Finlandii na białego niedźwiedzia. Samojeden i tylko z kuszą. I co? Ubiłem potwora, zanim zdążył mnie choćby drasnąć. Jaki z tego wniosek?

Znów wzruszyłem ramionami. Nie byłem w nastroju, by rozwiązywać głupie zagadki.

– Ty mi powiedz.

– Że jest tylko jedno stworzenie, z którym myśliwy może się zmierzyć jak równy z równym i poczuć ten niepowtarzalny dreszczyk, gdy je wreszcie dopadnie…

Zmroziło mnie, bo nagle pojąłem, do czego zmierzał. Zauważył to i uśmiechnął się bezkrwistymi wargami tak obrzydliwie, jak tylko on potrafił.

– Zgadłeś. Ten stwór to człowiek. Hej tam, łyczki! Drabina! – zawołał w górę. – Na twoim miejscu – odwrócił się do mnie – pomyślałbym, jak się stąd prędko wydostać. Na to, że twoi przyjaciele cię odnajdą, nie rachowałbym wcale.

Był już na czwartym czy piątym szczeblu, w każdym razie za wysoko, abym zdołał go dosięgnąć, kiedy rzucił mi coś pod nogi i przyświecił, bym to rozpoznał.

– Nie musiałeś go zabijać! – wrzasnąłem wstrząśnięty, patrząc z bólem na oderżnięte ucho Leżaka. – Nigdy by mnie nie wytropił. Nie trafiłby nawet do miski z żarciem, gdybym ją wystawił do ogrodu.

– Skąd mogłem wiedzieć? – Będąc już na górze, nachylił się nad otworem, z którego zabrano drabinę. – Jeśli zechcesz go pogrzebać, znajdziesz truchło w zapuszczonym ogrodzie po sąsiedzku, w najgęstszych krzach. I jeszcze jedno: pozwoliłem sobie zostawić na twoim łóżku kartkę takiej treści: „Trafiłem na ślad i poszedłem za nim. Nie trapcie się o mnie. Może mi zejść dzień lub dwa”. I podpis z pieczęcią. Sam widzisz, że musisz rachować tylko na siebie.

– Ha! – zawołałem z satysfakcją, bo nareszcie przyłapałem go na niedopatrzeniu. – Żona i przyjaciele doskonale znają moje pismo! Myślisz, że zwiedzie ich twój napis?

– Ty mnie jednak nie doceniasz… – westchnął z udawanym współczuciem. – W gospodzie „Pod Jeleniem”[35] w Rynku o każdej porze dnia i przez większą część nocy można zastać Pawełka Kichlarczyka, który za kielicha i dobrą opłatę bez skrupułów podrobi dowolne pismo lub pieczęć. Nie wiedziałeś o tym? Notabene, bardzo się do tego celu przydały twoje wojenne memuary. Ciekawa lektura. Masz talent.

Kiedy zgrzytnął rygiel kraty i znów zapadła ciemność i cisza, klapnąłem na mokrą i śliską polepę zupełnie wyzuty z sił, z poczuciem całkowitej klęski. Zostałem upokorzony i pobity na całej linii. Pora spojrzeć prawdzie w oczy: Kettler był lepszy ode mnie. Nie mogłem z nim wygrać. Złudzenia, że wybawienie przyjdzie z zewnątrz, w jednej chwili prysły jak bańka mydlana. Oszukiwałem się jak dziecko. W głębi duszy wiedziałem przecież, że Leżak nie nadawał się do tropienia. Ale jego śmierć i zaglądanie do moich najtajniejszych zapisków, które chowałem nawet przed Janką, odczułem tak, jakby grzebano mi w bebechach i wyrwano serce. Było mi niedobrze. Miałem ochotę zwinąć się w kłębek i ryczeć jak dziecko. Nie zrobiłem tego tylko dlatego, że nie umiem płakać. Rozpaczliwie łaknąłem gorzałki. W końcu jakoś wziąłem się w garść i zacząłem rozmyślać nad wyjściem z tej parszywej sytuacji. Ale nic nie wymyśliłem, za to widocznie zasnąłem. Zimno nie pozwoliło mi długo spać, więc jeszcze wiele razy budziłem się, aby potelepać się i poszczękać zębami dla rozgrzewki, i zasypiałem na nowo. Straciłem rachubę i nie widziałem, czy to noc, czy dzień. Na dobre obudziło mnie szarpanie za ramię.

– Wstawaj! – ponaglił mnie pochylony nade mną człowiek. – Idziemy na górę!

Szarpnął mnie w celu dodania animuszu, a potem popychał, drapiąc się za mną. Na górze dwóch osiłków podjęło mnie pod ramiona i powiodło do kuchni, podczas gdy trzeci szedł z tyłu i trącał mnie końcem lufy garłacza, aby wybić mi z głowy myśl o ucieczce. Spodziewałem się egzekucji poprzedzonej torturami, ale czekała mnie miła siurpryza. W kuchni rozcięli mi więzy, podsunęli miskę zimnego mięsiwa i kubek cienkiego wina. Nie kazałem się prosić, bo chyba minęła doba albo więcej, odkąd miałem coś w ustach. Jeszcze nie skończyłem, gdy zjawił się Zigler z mocno strapioną miną i kiwnął na mnie:

– Pójdź za mną.

Poszliśmy po schodach na piętro, a trójka garbarzy za nami. Stanęliśmy przed uchylonymi drzwiami.

– Zostańcie tu – polecił Zigler swoim ludziom, po czym kładąc dłoń na klamce, powiedział do mnie: – Ona rodzi. Wody odchodzą, a położna jest bezradna. Pomożesz, doktorze?

Powinienem mu odrzec: przyszła koza do woza. I odesłać do diabła.

– Nie traćmy czasu – powiedziałem i przekroczyłem próg.

Gmach sypialny był tak obszerny i wygodnie wyposażony, że zasługiwał na miano prawdziwie pańskiej kownaty. W kącie stał nawet nowomodny piec z ozdobnych kafli, wydzielając przyjemne ciepło, co było niezbędne, by nie zamarznąć, jako że okna pootwierano na oścież. Chociaż przybywałem z wilgotnej i przeraźliwie chłodnej nory, zrobiło mi się jeszcze zimniej. W wielkim małżeńskim łożu, pod baldachimem, spoczywała ledwie widoczna spod stosu pościeli pojękująca położnica, przy której siedziała okropnie pomarszczona (połowę tych bruzd pot wyrzeźbił w grubej warstwie brudu) starowina, mamrocząc coś pod nosem. Pacierze albo jakieś zaklęcia. Na widok wójta wstała z uszanowaniem.

– Co z nią? – spytał niespokojnie Zigler, ruchem głowy wskazując leżącą.

– Źle – zaskrzeczało babsko, marszcząc się jeszcze okropniej. – Musi ktosik rzucił na nią urok…

– Nie gadaj bzdur! – ofuknąłem ją. – Co tam masz?

– To co trza – odburknęła, patrząc na mnie krzywo, i wydobyła zza pleców siekierę.

Trząsłem się z zimna, ale dopiero teraz mróz przeszedł mi po kościach.

– Oddaj to natychmiast! – wyszarpnąłem jej siekierę i rzuciłem wójtowi; zaskoczony, z trudem ją złapał. – Wójcie! Każcie tu natychmiast nanieść dużo wrzątku, miednicę, ceber zimnej wody i drugi na brudy, czyste płótna i mydło. Chcę sam także widzieć zaraz moją sakwę z przyborami oraz krzesło porodowe. Nuże! I, do czarta! niech ktoś pozamyka okna i drzwi, zanim przeciąg zawieje położnicę, a nam pourywa głowy!

– Na czas porodu dźwi, okna, skrzynie i szkatuły muszą być porozwierane, a głowy rodzącej trza tykać siekierą! Zasię położnica winna dzierżyć w dłoni orli kamień, czorny jantar alibo agat! – protestowała położna. – Kożden gupi to wi!

W istocie, obie garście rodzącej były zaciśnięte. Zapewne tkwiły w nich wymienione kamienie. Pal licho, na razie mogła je sobie ściskać, nie zamierzałem ich odbierać, zwłaszcza że w jej oczach oprócz bólu widziałem także ogromny strach. Najwidoczniej kobieta także zdawała sobie sprawę, że coś idzie nie tak. Babka była mi potrzebna do pomocy, więc musiałem ją jakoś ugłaskać. Podczas gdy Zigler wydawał polecenia swoim ludziom, odciągnąłem położną na stronę.

– Babko – rzekłem konfidencjonalnym tonem, biorąc babsko pod ramię – z pewnością macie ogromne doświadczenie i nielichą wprawę, czego nie neguję. Dlatego będziecie mi wielce pomocna. Na początek powiedzcie, co z płodem.

Burczała jeszcze przez chwilę pod nosem, po czym spojrzała na mnie łaskawszym, choć nadal zaropiałym okiem.

– Źle – powtórzyła. – Wszystko na opak.

– Czyli co? Dziecię wychodzi zadkiem naprzód?

– Żebyż to! Nogami!

Jezu Chryste! Dlaczego mi to robisz? Taka anomalia zdarzała się zaledwie w trzech lub czterech przypadkach na sto. Poród pośladkowy, kiedy dziecko wydostaje się tyłem, jest wystarczająco niebezpieczny i complicare, ale nóżkami naprzód to już tragedia.

– Czy wody odeszły całkiem?

– Jeszcze nie. Stale się sączą.

To nie znaczyło nic. Wody płodowe albo odchodziły raptownie, albo stopniowo.

– Jakiej są barwy?

– Gut. Takie jak trza.

Znaczy przejrzyste, białawe lub słomkowe. Dobrze. Brązowe i jakby brudne mogłyby oznaczać odejście czopa śluzowego, niby korek zamykającego szyjkę macicy. W sumie nic groźnego. Ale gdyby były zielone, świadczyłoby to, że z dzieckiem jest niedobrze i wydaliło do pęcherza płodnego smółkę, czyli pierwsze wypróżnienie.

– Pojawiła się krew?

– Nein.

Chwała ci Panie na wysokościach! Nie doszło zatem do krwotoku wewnętrznego spowodowanego pęknięciem macicy. Był jeszcze cień nadziei.

Zrzuciłem kaftan i kiedy przyniesiono wodę, najpierw umyłem się nareszcie, potem w świeżej wodzie dokładnie wyszorowałem ręce, a następnie zmusiłem do tego położną. Pomstowała w głos, narzekając na moje niesłychane dziwactwa, ale byłem nieugięty, bo tak mnie nauczył pater Roch, mój mentor i fanatyk higieny. Przestała pyskować dopiero wtedy, gdy przyniesiono mi wygotowane we wrzątku narzędzia (metoda, którą sam wymyśliłem, wygodniejsza i chyba skuteczniejsza od wypalania przyrządów w ogniu), biorąc mnie za szalonego, a takim, jak wiadomo, lepiej się nie sprzeciwiać.

Wspólnymi siłami przenieśliśmy położnicę na krzesło porodowe. Bała się, bo nigdy o czymś takim nie słyszała, na szczęście dała się uspokoić i przekonać, że tak będzie wygodniej. Oddała nawet kamienie, zamiast nich kurczowo łapiąc oparcia krzesła. Kazałem „mądrej kobiecie” stanąć za krzesłem i podtrzymywać rodzącą pod ramiona, a sam obmacałem dokładnie wydęty brzuch niewiasty. Po czym usiadłem przed nią na taborecie, podwinąłem pacjentce długie giezło i za pomocą wziernika zaglądnąłem do pochwy, przy okazji przypominając sobie całą moją niedostateczną wiedzę ginekologiczną, w warstwie teoretycznej zaczerpniętą głównie z ilustrowanego Ogrodu różanego niewiast brzemiennych i położnych Niemca Euchariusa Rösslina. Wszystko składało się tak niefortunnie, jak tylko się dało. Położnica była za stara na pierwszą ciążę, przekroczyła bowiem trzydziestkę, miednicę miała wąską, bardziej męską niż niewieścią, przypuszczalnie dwurożną macicę, a płód był mały i dlatego obrócił się w łonie.

– Czy poród nie jest przedwczesny? – spytałem, bo tego jedynie brakowało do kompletu, wyjąwszy ciążę mnogą.

– Nein. O czasie – odparła babka.

Dobre i to.

– Co z Hildą? – spytał cicho Zigler, chwytając mnie za rękaw. – I z dziecięciem?

Odciągnąłem go na bok.

– Niedobrze – oznajmiłem bez ogródek. – To poród pośladkowy i na domiar ten gorszy, kiedy nóżki wychodzą pierwsze.

– Co to oznacza?

– To, że przypuszczalnie będziesz acan musiał wybierać – odparłem bez osłonek, bowiem nie widziałem powodu, żeby łotra oszczędzać. – Dziecię albo matka. Mogę rozkawałkować płód albo wykonać cesarskie cięcie, co oznacza prawie pewną śmierć twojej żony[36].

Przełknął ślinę, a w spojrzeniu, które posłał rodzącej (krzyknęła rozpaczliwie w tym samym momencie, jakby nas usłyszała), zobaczyłem rozpacz i wielkie miłowanie.

– Uratuj oboje – wychrypiał przez ściśnięte gardło.

– Dziecko przypuszczalnie jest zdrowe, bo mocno kopie. Ale to niemal na pewno dziewczynka, wskazuje na to mały rozmiar płodu – kusiłem niczym wąż naszego praojca Adama w rajskim ogrodzie.

– Uratuj oboje – powtórzył, spoglądając na mnie z wyrzutem.

Tym razem ja dla odmiany popatrzyłem na niego przychylniej.

– Dobrze. Wyznam ci, że gdybyś rzekł inaczej, umyłbym ręce. Nie jestem rzeźnikiem. Ale skoro podjąłeś taką, a nie inną decyzję, tedy mamy dwa wyjścia. Pierwsze jest ciut łatwiejsze. Polega na tym, że muszę doprowadzić dziecię do ułożenia pośladkowego, to znaczy takiego, by pierwsze wyszły pośladki, a nie nóżki.

– Więc nad czym się tu zastanawiać?

– Ponieważ primo: nie wiadomo, czy uda się ułożyć płód pośladkowo, a jeśli to secundo: czy poród będzie takoż udany. A jeśli i to się powiedzie, jest jeszcze tertio: i tak nastąpią powikłania. Główka, wychodząc na ostatku, utknie w kanale rodnym, gdyż po przejściu ciałka, które jest mniejsze, obkurczy się ścianka macicy. Albo dojdzie do innego urazu: główka odegnie się w tył. A tak czy owak, z pewnością dojdzie do wywichnięcia barków. Wasze dziecię będzie kaleką do końca życia, wójcie.

Otarł pot z czoła. Rodząca krzyknęła rozdzierająco. Musiałem się spieszyć.

– Jest inne wyjście? – spytał z nadzieją.

– Owszem. Skoro i tak trzeba obrócić płód, tedy lepiej od razu spróbować obrotu zewnętrznego na główkę, to jest obrócić dziecko do właściwej pozycji poprzez uciskanie powłoki brzusznej rodzącej. Jest wszak poważna turbacja: to się udaje zaledwie w połowie przypadków.

– Zatem zaczynajcie w imię Boże, Herr Doktor, i niech wszyscy anieli będą z wami.

Też sobie tego życzyłem. Zwłaszcza że trzęsły mi się ręce, i to bynajmniej nie ze strachu. Szlag! Prędzej czy później musiało do tego dojść, ale czemu akurat teraz, kiedy z kilku względów nie mogłem sobie pozwolić na pierwszy w życiu błąd w sztuce lekarskiej?

– Potrzebuję okowity.

– Chcesz ją upić?

– Niezupełnie.

Skinął na jednego ze swoich ludzi, odebrał od niego zawieszony u pasa bukłaczek i podał mi. Potrząsnąłem. Nie był pełny, lecz powinno wystarczyć. Odkorkowałem i wlałem w siebie całą zawartość. Zapiekło w trzewiach niczym żywy ogień. Nigdy nie piłem podlejszego trunku, jednak dobrze mi zrobił. Zwróciłem próżny bukłak, odczekałem chwilę, aż ustało drżenie rąk. Spokojnie wytłumaczyłem położnicy, co będę robił, a Zigler jeszcze raz wyłożył jej to po niemiecku, po czym wziąłem się do dzieła. Masowałem nabrzmiały brzuch, delikatnie próbując przesunąć małe ciałko do należytego położenia, podczas gdy rodząca wrzeszczała rozpaczliwie, a położna darła się na nią:

– Przyj! Przyj z całych sił! Mocniej, do pioruna, bo się nie uda i zemrzecie oboje!

Ale niewiasta albo nie rozumiała powagi sytuacji, albo po prostu nie miała już sił, bo nie pomagała nam wcale. Co jakiś czas zmienialiśmy się z babką przy tej morderczej robocie, lecz z wolna stawało się jasne, że nic z tego nie będzie. Ręce nam opadły. Któreś z nich, a może nawet oboje, musiało umrzeć. I to ja będę musiał podjąć decyzję. Grzbietem dłoni otarłem pot z czoła. Umęczony, bezmyślnie gapiłem się, jak babka wydobywa coś z zawiniątka w podołku, odlicza, wsypuje do małego moździerza ustawionego na stole, uciera, dodaje czegoś, lepi wszystko razem w pigułkę i podaje rodzącej razem z wodą do popicia.

– Co to? – Schyliłem się i podniosłem dwa fioletowe ziarna, które wypadły „mądrej” z zawiniątka.

– Műtterkorn. Znaczy…

– Wiem, co to znaczy. – Wiedziałem już w chwili, kiedy ją pytałem, tylko byłem zbyt otępiały, by to sobie uzmysłowić.

Jezus Maria! „Ziarno matek”. Sporysz. Piekielnie silna trucizna! Dotąd tylko słyszałem, że niemieckie położne stosowały go dla ułatwienia porodu. Ale dawkowanie musiało być bardzo ściśle przestrzegane. Niewielka ilość „ziarna” przyspieszała skurcze, lecz większa wywoływała poronienie, a jeszcze większa – silne zatrucie, drgawki, gangrenę i śmierć. W sumie nic nowego. Każdy lek, zażywany niewłaściwie lub przedawkowany, stawał się trucizną, a każdy jad w niewielkich ilościach bywał lekiem. Czasem jedynym. Jak być może w tym przypadku. Ja jednak nigdy świadomie nie odważyłbym się podać rodzącej sporyszu.

– Mam nadzieję, że wiesz, co robisz – zrezygnowany mruknąłem ponuro i zabrałem się do roboty.

O dziwo, po niejakiej chwili pacjentka zaczęła współpracować jak należy. Jednak nadzieja, że wszystko dobrze się skończy, malała z minuty na minutę. Aż wreszcie, gdy już zupełnie wyzuty z sił chciałem dać za wygraną, udało się!

– Przebóg, martwa! Nie oddycha! – histeryzował Zigler, kiedy babka sprawnie podwiązywała małej odciętą przeze mnie pępowinę.

Obróciłem dziecko, klepnąłem w pupę, potem wetknąłem wrzeszczące wniebogłosy w ramiona szczęśliwego ojca.

– Masz, naciesz się nią, zanim cię obwieszą za zdradę.

Wyczerpanej matce, którą przenieśliśmy z powrotem na łoże, zaordynowałem laudanum na złagodzenie bólu i sen. Później umyłem ręce, nakazałem to samo uczynić babce, a potem otrzeć z krwi dziecko. Zgodziłem się, by położyła je przy matce, która bez tego nie chciała usnąć. Położna ofiarowała się czuwać przy obojgu aż do rana. Nie miałem tu nic więcej do roboty. Cofnąłem się i ciężko wsparłem o okienny parapet dla wytchnienia. Przypadkowo rzuciłem okiem przez okno i zmartwiałem. Deszcz nareszcie ustał. W resztkach zachodzącego słońca, pomiędzy tumanami wschodzącej mgły, ujrzałem dziesiątki sylwetek chyłkiem przemykające w naszą stronę poprzez ogrody karmelitów. Wojsko Maksymiliana! Jak przedostali się przez szańce i straże? Widocznie prowadzili ich zdrajcy udający naszych. Nagle zrozumiałem: to wszak do garbarzy należało pilnowanie szańców od strony Kawiorów i Łobzowa. Zdrajcy przepuścili zdrajców. Czyżby zamierzali w nocy szturmować mury? Nie dając poznać po sobie zdenerwowania, które mnie ogarnęło, wdziałem kaftan i umyłem narzędzia przed włożeniem ich do sakwy. Przedtem niepostrzeżenie, a przynajmniej tak mi się zdawało, ukryłem w rękawie jeden z lancetów. W samą porę, bo przystąpiło do mnie tych samych trzech osiłków, którzy mnie tu przywiedli.

– Wybacz – rzekł Zigler z zakłopotaniem. – Nigdy ci się nie odwdzięczę za to, coś dla mnie uczynił, Herr Doktor, ale nie mogę cię wypuścić.

– Tedy na nic mi twoja wdzięczność – odrzekłem zimno.

– Nie wierz mu, Ryx – dobiegło spod drzwi, gdzie niedbale oparty o framugę stał Kettler, który nadszedł cicho jak duch. – Leje krokodyle łzy, ale jeszcze tej nocy wyda cię w łapy Diabła Stadnickiego i weźmie za to sowitą nagrodę.

W tej chwili usłyszałem tupot wielu nóg na schodach.

– To żołnierze arcyksięcia – odpowiedział z satysfakcją wójt na moje niezadane pytanie. – Tę noc przeczekają w domach na Tasenbergu, a jutro skoro świt uderzą z zaskoczenia na Szewską bronę. A jak Bóg da, w południe cesarski brat zostanie panem Krakowa i całej Rzeczypospolitej. I co wy na to, mein Herr?

Zakląłem w duchu. To się mogło udać! Za wszelką cenę nie mogłem do tego dopuścić. Po to mnie zostawiono na Garbarach, a ja zawiodłem. Kiedy pomyślałem, co rozpasane wraże żołdactwo uczyni z nieszczęsnymi mieszkańcami miasta, z Janką i Kacprem juniorem, zrobiło mi się czarno przed oczyma. Widziałem już coś takiego, gdyśmy zdobyli Wielkie Łuki. Dlatego kiedy przystąpili, by mi związać ręce, wystawiłem je naprzód, a na dodatek nieznacznie rozstawiłem, by zyskać trochę luzu. Niczego nie zauważyli. Bałem się, że czujny jak żuraw Kettler, który przytknął na pożegnanie dłoń do ronda kapelusza, kiedy go mijałem prowadzony z powrotem do lochu, każe mnie związać porządniej, ale nie. Nie odezwał się słowem, tylko mrugnął do mnie króliczym okiem, jakby łączył nas jakiś sekret.

Moi strażnicy nie bardzo przejęli się tym, co zrobiłem dla wójta. W drodze na dół, kiedy przeciskaliśmy się między żołnierzami wypełniającymi prawie cały dom, szturchali mnie, śmiali się i gadali między sobą po niemiecku, a także zagadywali do ludzi Maksymiliana. Na koniec, jak poprzednio, kazali mi skakać do ciemnicy, zamknęli właz i poszli sobie, opowiadając coś bardzo zabawnego, bo śmiali się do rozpuku.

Mnie nie było do śmiechu. Podczas lądowania pośliznąłem się i upadłem prosto do lodowatej wody. Pod moją nieobecność przybyło jej na stopę głęboko. Przemokłem w jednej chwili i natychmiast wyparowały ze mnie resztki ciepła, które przyniosłem ze sobą z nagrzanej sypialni. Zadygotałem. Póki jeszcze nie całkiem skostniałem, zabrałem się do realizacji planu, który sobie obmyśliłem. Po pierwsze – nie mogłem czekać, aż dotrze tu Diabeł Stadnicki, a może nawet Krzychnik Zborowski, bowiem z obydwoma miałem na pieńku, a „Krzychnik niecnota” wypalił mi ongi na piersiach pamiątkę, którą nosiłem do dziś. Po drugie – musiałem ostrzec Zamojskiego przed niespodziewanym szturmem. Wytrząsnąłem z rękawa lancet. Upadł do wody i długo musiałem grzebać po omacku, nim go odnalazłem w oślizłej brei, w którą z wolna zmieniało się rozmiękczone klepisko. Jeszcze dłużej zeszło mi na wymacaniu w murze odpowiedniej szpary, w którą wcisnąłem płaski trzonek noża. Dwa razy się zaciąłem, trąc więzy o ostrze, nim puściły. Kiedy wróciło mi do rąk krążenie, przystąpiłem do drugiej części planu.

Spłoszywszy już dwa szczury, w najlepsze konsumujące kadawera, i przezwyciężając obrzydzenie, zacząłem ściągać z nieboszczyka, któremu już ustąpiło stężenie pośmiertne, wierzchnią kapotę, po czym ubrałem go w mój kubrak i zawlokłem na swój barłóg. Ułożyłem go tak, by z góry nie widać było twarzy. Rozplątałem powrozy moich pęt, a otrzymane sznurki powiązałem ze sobą. Uzyskałem sznur na ponad sążeń długi. Odciąłem zbędny odcinek, który wrzuciłem do kieszeni. Resztę zaś przywiązałem do ręki trupa, by móc nią poruszać w celu upozorowania oznak życia, a sam zająłem jego miejsce. Krzątanina nieco mnie rozgrzała, więc nie tracąc czasu, zacząłem na przemian to jęczeć, to głośno przyzywać strażników. Tuszyłem, że któryś zlezie zaniepokojony do lochu i w marnym świetle na chwilę weźmie Jeremiasza za mnie, dając mi czas, bym poczęstował go lancetem. Przy odrobinie szczęścia zdążyłbym wspiąć się po drabinie, zanim pozostali połapaliby się, o co chodzi.

Ale nie dane mi było przekonać się, czy plan by się powiódł. Osiągnąłem tylko tyle, że zdarłem sobie gardło. Co prawda w pewnej chwili zdało mi się, że słyszę na górze jakiś szmer i cichy szczęk zasuwy, ale musiałem się pomylić, gdyż nikt się nie pojawił. Za to wody wciąż przybywało, i to w niepokojąco szybkim tempie. Widocznie w którymś miejscu puścił nasiąknięty wał na Rudawie i rzeka zaczęła wdzierać się do sklepów. Albo po prostu tak bardzo podniósł się poziom wód gruntowych. Niech to diabli! W jednej chwili było jej po kolana, a kilka zdrowasiek potem sięgała mi już do pasa. Brodząc z trudem, dotarłem do nieboszczyka, w którym nie nagromadziła się jeszcze dostarczająca ilość gazów, by mógł wypłynąć na powierzchnię. Przyciągnąłem trupa pod kratę, wlazłem na niego i spróbowałem dosięgnąć powały. Nic z tego. Co gorsza, nagle ni stąd, ni zowąd pojawiła się głośno piszcząca gromada szczurów. Był ich dobry tuzin. Spanikowane miotały się w topieli tam i sam, ocierając o mnie. Wzdragając się z odrazy, zakłułem lancetem trzy czy cztery, zanim pojąłem, że wcale nie miały zamiaru mnie kąsać, tylko także walczyły o życie.

Niedługo potrwało, nim straciłem oparcie dla stóp i musiałem zacząć pływać. Obróciłem się na plecy i starałem utrzymywać na powierzchni, wykonując oszczędne ruchy rękoma i nogami. Patrzyłem w górę i choć nie widziałem kraty, to wiedziałem przecież, że tam jest. Zamknięta na głucho. Co będzie, gdy do niej dotrę? Znów spróbowałem krzyczeć, ale skutek był taki sam jak poprzednio – żaden. Ochrypłem jedynie do reszty. Szczury pływały wokół mnie, aż wreszcie któryś odkrył, że oto pojawiła się żywa tratwa i hurmą wskoczyły na mnie niby do szalupy ratunkowej. Żeby się ich pozbyć, zanurkowałem. Kiedy wypłynąłem, poczułem, że dotykam głową kraty. To koniec.

Zostało mi tylko jedno – zanurzyć się jeszcze raz, po czym odbić silnie od dna, skulić, wykonać morzpręgi w drodze powrotnej i z całą mocą uderzyć nogami w kratę, modląc się, by jakimś cudem puścił rygiel. Na razie pochwyciłem palcami pręty, by podciągnąć się i po raz ostatni nabrać oddechu. Ale odpychając się, poczułem, że krata ustępuje. Nie była zamknięta! Tłukąc rozpaczliwie nogami, wypchnąłem ją i odwaliłem na bok, po czym podciągnąłem się na rękach i wypełzłem na wyższy poziom. Ale jeszcze nim cały zdążyłem się wynurzyć, gromada szczurów wspięła się po mnie jak po drabinie i z radosnym piskiem pomknęła przed siebie. Ociekając wodą jak utopiec, powlokłem się za nimi w stronę jedynego nieokratowanego okna piwnicznego. To znaczy krata w postaci trzech wmurowanych prętów niby była, ale jeden już odpadł do cna przerdzewiały, a pozostałe dały się bez trudu odgiąć. Okienko było tak ciasne, że zdarłem sobie chyba połowę naskórka, nim się przez nie przecisnąłem. Myślę jednak, że byłem tak zdesperowany, iż nie będąc wcale bogaczem, zdołałbym przeleźć nawet przez ucho igielne, o dziurce od klucza nie wspominając.

Znalazłem się na podwórzu, o czym zorientowałem się nie od razu, bowiem wszystko otulała gęsta mgła. Za to dzięki niej udało mi się niepostrzeżenie wymknąć na ulicę. Znów kęs czasu zszedł mi na ustalenie, gdzie jestem i dokąd mam podążyć. W pierwszym odruchu chciałem pobiec do klasztoru karmelitów, ale w porę sobie przypomniałem, że stamtąd nadeszli maksymilianiści. Teraz, przynajmniej jak tylko sięgałem wzrokiem, nie było ich widać. Pewnie już pochowali się na kwaterach u garbarzy. Musiałem jak najprędzej dotrzeć do hetmana. Bramy pozamykano, ale miałem w kieszeni uniwersalny wytrych, przydatną pozostałość z czasów bujnej młodości, z którym się nie rozstawałem. Wystarczyło zatem przepłynąć fosę na wysokości ulicy Świętej Anny, gdzie była furta w murze, i otworzyć ją, by znaleźć się w mieście. Notabene, Diabeł Stadnicki też z niej skorzystał podczas bezkrólewia po ucieczce króla Henrykusa. Katoliccy studenci zruderowali wówczas zbór kalwiński zwany Brogiem, a Stadnicki z czeredą podobnej sobie heretyckiej szlachty-rębajłów, wdarł się do miasta po zamknięciu bram i urządził żakom rzeź winowajców. Nabierałem powietrza w płuca, ciesząc się, że udało mi się wymknąć z pułapki. Jakoś sobie poradziłem. Z pewną dozą szczęścia, ale jednak. Audaces fortuna iuvat[37]. Przemknięcie się do miasta wobec tego wydało mi się fraszką. Najgorsze miałem wszak za sobą. Zebrałem się w sobie, by ruszyć w drogę.

Wtedy usłyszałem świst i zaraz coś prasnęło w mur tuż przy moim uchu i upadło mi u stóp. Schyliłem się i podniosłem. Był to bełt. Gdzieś w otaczającej mnie mgle rozległ się stłumiony chichot.

– Wiedziałem, że sobie poradzisz, luby Ryksie, gdy zobaczyłem, jak na oczach tych ślepych głupców chowasz do rękawa nóż chirurgiczny. Zresztą nigdy nie wątpiłem, że zawżdy potrafisz wykaraskać się z tarapatów. Acz przyznaję, że tym razem nieco ci pomogłem. Tuszę, że mi się odwdzięczysz. Pomnisz, co mówiłem o łowach na jedyną zwierzynę godną prawego łowcy? Daję ci trzy minuty, potem ruszam za tobą. Nie zwlekaj, bo każda chwila jest bezcenna. Darzbór!

A to z murwy syn! Zboczony oprawca! Od początku chciał sobie urządzić na mnie polowanie. To dlatego poczęstował mnie gadką o myślistwie. To on odemknął kratę i odciągnął strażników. Nagły przybór wody nie miał znaczenia. W razie czego pomógłby mi się uwolnić w inny sposób tylko po to, by się ze mną potem zabawić jak kot z myszą. Przeklęty bielak! Oby z piekła nie wyjrzał!

Niczym strzała wypuszczona z łuku pomknąłem przed siebie. Gnałem na oślep. Byle prędzej, byle dalej od prześladowcy. Ślizgałem się na mokrym gruncie, grzęzłem w oblepiającym błocie, przeskakiwałem mniejsze kałuże i wpadałem do większych, rozchlapując wodę na wszystkie strony, nim wreszcie pojąłem, że nie tędy droga. Albinos właśnie tego się spodziewał i musiałby być głuchy jak pień, żeby nie posłyszeć, kiedy tak pędziłem bezrozumnie, hałasując niczym dzik borujący buczynowe pole. Zdyszany stanąłem jak wryty i zacząłem się uspokajać. Obolałe gołe stopy paliły mnie żywym ogniem, ale przynajmniej nie odpadały z zimna. Myśl, Kacper, myśl, bo inaczej nie przeżyjesz nawet kwadransa!

Na początek trzeba było zemknąć z widoku. Bo gdy tuman mgły nieco się na chwilę rozstąpił, okazało się, że sterczę na placu przed zamkniętą bramą Drzewianą niby kołek albo tarcza strzelnicza. Wokół żywej duszy. Tylko wezbrana młynówka szumiała niby górski potok. Wrogie wojsko już się zakwaterowało, a jeśli ktoś niewtajemniczony zoczył obcych żołnierzy, to siedział teraz wystraszony i obwarowany we własnym domu i nie w głowie mu były przechadzki. Dopiero bliżej szańców mogłem rachować na spotkanie jakiegoś patrolu. Kiedy to sobie uświadomiłem, padłem w błoto jak długi i to uratowało mi życie. Drugi bełt przemknął z wizgiem nad moją głową, ryjąc we włosach dodatkowy przedziałek i burząc czuprynę, która i tak nigdy nie była wypielęgnowana, ale poza tym nie czyniąc większej krzywdy. Poderwałem się natychmiast i pomknąłem skulony w bok, gdzie rozciągał się gaj, czy raczej dziki ogród zwany Rajem[38], miejsce latem doskonale nadające się do zabaw, oźralstwa i lasciwii pod chmurką. Po drodze nabierałem w garście gliniastej, tłustej ziemi i rozsmarowywałem ją po rękach i twarzy, aby nie rzucały się w oczy w ciemnościach.

Mgła znów zgęstniała, więc dopiero gdy tryknąłem czołem w pierwsze drzewo, pojąłem, że dotarłem, dokąd chciałem. Opadłem na kolana i zacząłem się przeciskać między krzakami. Wiedziałem, że aby podczas czołgania nie narobić rumoru, należy wciągnąć brzuch (z tym, mimo wieku, nie miałem turbacji, co wedle niektórych pacjentów nie stanowiło zalety – dobry lekarz powinien wyglądać jak pączek w maśle albo mój przyjaciel Italczyk Bucella) i poruszać się wyłącznie na czubkach palców, zarówno dłoni jak stóp. Łacno powiedzieć, trudniej wykonać. Mięśnie drżały mi jak w febrze z wysiłku, zwłaszcza że usuwałem z drogi gałązki, aby któraś zdradziecko nie trzasnęła. Za to miałem pewność, że poruszam się naprawdę bezszelestnie. Na nic mi to się jednak zdało, bo zerknąwszy wstecz ujrzałem na moment błysk latarki, a potem usłyszałem Kettlera.

– Brawo, nareszcie ruszyłeś pomyślunkiem, Ryx. Twoje szczęście, że nie zabrałem ze sobą jakiegoś psa. Lecz jakbyś się starał, ziemia jest tak mokra, że musisz zostawić ślady. Ergo wytropienie cię, to tylko kwestia czasu. Ale dank za to, że mi nie ułatwiasz zabawy. Tak trzymaj.

A zatem należało zmienić metodę. Na ostrożności zajadę nie dalej, jak wprost pod kuszę Kettlera. Musiałem szybko wymyślić coś nowego. Tylko że bycie łowną zwierzyną raczej nie sprzyjało twórczej medytacji. Cóż za absurdalna sytuacja! Najprawdziwsze łowy pośrodku zazwyczaj bardzo ludnego przedmieścia wielkiego miasta. To się mogło zdarzyć tylko tu i teraz, tej jednej jedynej nocy. Miałem pecha. Z całych sił usiłowałem powstrzymać ogarniającą mnie panikę. Myśl, Kacper, myśl. I oddychaj głęboko. Przestałem przykładać się do tego, by nie zostawiać śladów, choć nadal zależało mi na cichości. Już nie odrzucałem na bok napotkanych gałęzi, tylko zabierałem je ze sobą. Zwłaszcza te grubsze, krótkie i ostro zakończone. Uzbierałem ich sporą wiązkę, kiedy przedzierając się przez wyjątkowo gęste krzaki, wpadłem w głębszy dołek i trzymanym w garści kołkiem omal sobie nie wybiłem oka. Mimo to byłem zadowolony. Przypomniałem sobie nauki pewnego doświadczonego kłusownika, z którym krótko przestawałem w pradawnych czasach młodości durnej i chmurnej. Wyjąłem lancet i pracowałem gorączkowo kilkanaście pacierzy, obcinając świeże gałązki potrzebne mi do maskowania oraz ostrząc i osadzając te, które znalazłem po drodze. Zmysły także miałem do tego stopnia wyostrzone, że wyczułem nadchodzącego Kettlera po nieznacznym drganiu gruntu wcześniej, niż go usłyszałem i ujrzałem poświatę latarki – ledwo, ledwo przebijającą się przez zasłonę z śrzeżogi. Błogosławiłem tę mgłę. Była moim jedynym sprzymierzeńcem i nadzieją zarazem. Zdołałem oddalić się na kilka sążni zaledwie, gdy usłyszałem rumor, a potem głośne przekleństwa.

– Dobra robota, Ryx – doszło mnie przez śrzeż. – Całkiem przyjemny wilczy dół zmajstrowałeś w tak krótkim czasie i w tak niesprzyjających okolicznościach. Winszuję. Ale muszę cię zmartwić. Oprócz rozoranej łydki nic mi nie dolega. Bacz, bo idę za tobą!

Odsadziłem się czym prędzej. Kiedy rzuciłem okiem za siebie, na ułamek sekundy zobaczyłem wyłaniającą się z mgły sylwetkę. Kettler wyraźnie utykał. Spodziewałem się lepszego effectusa, ale dobre i to. Starając się stąpać jak najciszej, przygięty do ziemi pomknąłem co sił w nogach na północ, w stronę szańców i naszych straży. Pewnie były rozstawione z rzadka i może nawet niedbałe, skoro ostatnio nic się nie działo, ale do licha, prędzej czy później musiałem się na nie natknąć. Zwłaszcza że od strony Zwierzyńca stróżowali ludzie Kozaka Hołubka, a nie zdradzieccy garbarze. Jednak wpierw hen, za rzeką i szańcami dostrzegłem słabą na razie łunę i doszedł mnie smród spalenizny, zanim jeszcze kłęby ciemniejszego dymu zaczęły się mieszać z mgielnymi oparami. Ktoś podpalił Kawiory, nasi albo tamci. Jednak nie miałem sposobności długo podziwiać pożogi, bo nagle wyszły ku mnie z mgielnego tumanu dwie uzbrojone sylwetki. Niższa trzymała w ręku latarkę.

– Werda?! – spytał wyższy, unosząc w górę lufę arkebuza.

Fala ulgi ogarnęła mnie tak nagle, że nogi się pode mną ugięły. Byłem uratowany!

– Swój! – zawołałem półgłosem i uniosłem w górę ręce. – Nazywam się Ryx. Kacper Ryx-Turopoński. Mam ważne wieści. Trzeba natychmiast powiadomić hetmana!

– Spokojnie. Byłem pod Wielkimi Łukami. Znam imć Ryksa. Podejdź bliżej, niech się przekonamy, czy… – unosząc latarkę w górę, zaczął drugi, uzbrojony w alabardę, ale nie dokończył.

Bełt furknął mi koło ucha i zniknął w piersi żołnierza. Jego towarzysz skierował strzelbę w moją stronę, lecz nie zdążył wystrzelić i charcząc, zwalił się na ziemię, gdy kolejny pocisk przebił mu szyję. A więc ten diabeł Kettler przewidział mój zamiar, tak jak ja powinienem przewidzieć, że na to wpadnie. Byłem winny śmierci nieszczęsnych żołnierzy, jakbym sam do nich strzelał. Padłem na ziemię i odturlałem się na bok, zanim zdążył wystrzelić po raz trzeci. Z wolna zaczęło mnie ogarniać zniechęcenie. Obojętnie co uczynię, i tak mu nie ujdę. Odwlekałem jedynie nieuniknione. Nie poddawałem się chyba tylko z przyzwyczajenia, bowiem nigdy dotąd tego nie robiłem i nie wiedziałem, jak zacząć. Przestań się mazać, Kacper, weź się w garść!

– Wracaj natychmiast! – krzyknął niezbyt głośno. – I więcej nie próbuj szukać pomocy. Będziesz miał krew na rękach, bo zabiję każdego, do kogo się zbliżysz! Nie żartuję!

Nie wątpiłem, że spełni swą groźbę, łotr bezecny. Pokazał to dowodnie. Dlatego zmieniłem plany i kierunek ucieczki. Znów znalazłem się w Raju i od razu w kępie leszczyny, co natychmiast poznałem po łupinach orzechów wbijających mi się w stopy i ucieszyłem się, bo oto pojawiła się bodaj ostatnia okazja, by unieszkodliwić Kettlera. Pozbywałem się tym sposobem także mojej jedynej broni, ale gra była warta świeczki. Szybko przygiąłem długą, elastyczną gałąź leszczyny, do jej końca odciętym kęsem sznurka pod kątem prostym przywiązałem lancet, a resztę linki wykorzystałem do skonstruowania misternej pułapki. Pokładałem w niej dużą nadzieję, bo była to metoda szerzej nieznana (wpadłem na nią przed chwilą) i tuszyłem, że Kettler też o niej nie słyszał. Chyba że czytał w moich myślach.

Ledwo zdążyłem odpełznąć na stronę, kiedy nadszedł. Tym razem wyraźnie mu się spieszyło. Być może uznał, że zabawa przeciąga się ponad miarę. Pewnie dlatego stąpnął nieostrożnie na ruchomy korzeń, który w mojej machinie pełnił funkcję cyngla. Napięta przez sznur gałąź leszczyny została zwolniona. Odgięła się gwałtownie, a umieszczony na jej końcu nóż trafił w cel. Upewniło mnie o tym przeciągłe, pełne niewysłowionego bólu:

– Aaaaaaaaaaaaaaaaaaa…Ryx, ty diable…

Może nie zginął od razu, może dogorywał i wystarczyło go dobić, ale nie to było mi teraz w głowie. Musiałem jak najszybciej dopłynąć Rudawą do grobli zwanej ulicą Wolską[39] (wiodącej z miasta ku Błoniom zwierzynieckim i dalej ku Woli Justowskiej), a stamtąd przedostać się intra muros. Nie kryjąc się już, pognałem ku rzece, rozpoznając kierunek po rybnej woni niesionej przez podmuchy wiatru, który nagle się zerwał. Rozproszył nieco mgłę, tak iż udało mi się zobaczyć zarys zabudowań Dolnych Młynów[40]. Już wiedziałem, gdzie jestem. Na Krupnikach. Byliśmy tu z Kacprem juniorem na spacerze któregoś z ostatnich ładnych dni tej jesieni.

– Yyy – powiedział wtedy malec z przejęciem, wskazując palcem na rozlaną strugę u naszych stóp. – Lyba.

– Bóbr – poprawiłem go.

– Bób – zgodził się ze mną posłusznie.

Ja także nie mogłem wyjść ze zdumienia. Nigdy nie spodziewałbym się takiego widoku tak blisko miasta. Oto tam, gdzie spiętrzono wodę używaną do poruszania kół młyńskich, ujrzałem parę uwijających się bobrów. Jeden podpłynął ku nam. Jego łebek unosił się ponad wodą, rysując V na gładkiej powierzchni tuż powyżej tamy. Mały Kacper klasnął w rączki. Spłoszony bóbr plasnął nagle płaskim ogonem, strzelając niczym z pistoletu, po czym zanurkował. Kręgi na tafli rozchodziły się coraz szerzej, aż znikły. Natomiast bobra było jeszcze widać chwilę w półprzezroczystej wodzie, zdążającego prosto do ukrytego w głębi wejścia do żeremia. Przebierał błoniastymi łapami, a czarny ogon łopotał za nim jak żywy, niczym chorągiew na wietrze. Gapiłem się, zafascynowany, bo dotąd tylko słyszałem od sędziwych starców, że drzewiej nad Wilgą w Ludwinowie częściej można było spotkać bobra niż człowieka. Ale do naszych czasów nie dotrwał ani jeden. Skąd zatem te się sam wzięły?

– Nie wiem – śmiał się młynarz, kiedy go o to zapytałem. – Zjawiły się pewnego dnia, pomyszkowały i zostały. Mnie nie wadzą, nawet bawią. Ale nie pożyją długo. Już rybitwy, którym podbierają ryby, o to się postarają.

Popędziłem na niewysoki wał dzielący mnie od rzeki, a zbiegając, nabrałem rozpędu i z wyciągniętymi naprzód rękoma skoczyłem na głowę. Już w locie usłyszałem morderczy świst i poczułem straszliwy ból w płucach[41]. A jednak nie zabiłem Kettlera. To on zabił mnie. Była to ostatnia myśl, nim moje bezwładne ciało z rozbryzgiem gruchnęło do wezbranej po deszczach rzeki i czarna jak smoła woda zamknęła się nade mną.

Pełna wersja książki do kupienia w księgarni internetowej swiatebookow.pl

PRZYPISY

1. Kilkadziesiąt kilometrów od Sztokholmu; w tamtejszym zamku na wyspie jeziora Malårm był więziony przez swego brata, króla szwedzkiego Eryka XIV, książę Finlandii Jan wraz z żoną Katarzyną Jagiellonką, tam też urodził się Zygmunt Waza, 20 czerwca 1566 r. [«]

2. Ówczesna stolica Finlandii, dziś Turku. [«]

3. Albo raczej dla strażników zamkowych. [«]

4. W końcu XVIII w., kiedy cesarz austriacki Józef II scalił Pragę, dzielnicę tę nazwano Josefov (Józefów). [«]

5. Z XII w., najstarsza z zachowanych w Pradze i całej Europie, przebudowana w stylu gotyckim w XIV w. [«]

6. Orloj – najstarszy (z 1410 r.) zegar astronomiczny, znajdujący się na południowej ścianie ratusza praskiego Starego Miasta. [«]

7. Psalm 138 (139),15 (werset ten w usta Adama wkłada tradycja żydowska), Biblia Tysiąclecia, Poznań 1965, s. 709. [«]

8. Crimina maleficii, falsi et perduellionis (łac.) – czyny przestępcze, kłamstwa i zbrodnie stanu. [«]

9. Cum mulieribus in balneis balneando (łac.) – z kobietami się w łaźni kąpiąc. [«]

10. Melius non tangere, clamo (łac., Horacy) – zapowiadam: lepiej mnie nie tykać. [«]

11. Zdarzenie to potwierdzają źródła historyczne. [«]

12. Vino pellite curas (łac.) – winem rozpraszajcie troski. [«]

13. I do dziś tam wisi (wielokrotnie wymieniany). [«]

14. Przy późniejszej ul. Loretańskiej, tam gdzie z końcem XVII w. stanął kościół i klasztor Kapucynów. [«]

15. Dzięki temu spostrzeżeniu Sędziwój uchodzi za pierwszego, który domyślał się istnienia tlenu w powietrzu. [«]

16. Novum Lumen Chymicum [Nowe światło chemiczne], wydane w Pradze (a równocześnie chyba także w Krakowie i Frankfurcie) w 1604 r. [«]

17. Leschi genus amo (łac.) – kocham ród boskiego Lecha. [«]

18. Angelus doce mihi ius (łac.) – Aniele, naucz mnie prawa. [«]

19. Zdanie wyjęte dosłownie z Novum Lumen Chymicum Sędziwoja [«]

20. Epilepsja. [«]

21. Nunc est bibendum (łac., Horacy) – czas się napić. [«]

22. Do dziś pozostają w rękopisie (w Bibliotece Jagiellońskiej). [«]

23. Dziś Prądnik. [«]

24. Mniej więcej tam, gdzie dziś zakład Helclów. [«]

25. Karmelicka 12, obecny (barokowy) kształt z XVIII w. [«]

26. Dziś okolica teatru Bagatela. [«]

27. Dziś Krupnicza. [«]

28. Dziś Garbarska (wcześniej Pańska). [«]

29. Tam gdzie dziś Dom Plastyka. [«]

30. Wówczas gotyckiego, obecnie barokowego. [«]

31. Dziś wewnątrz, w osobnej kaplicy (fragment muru z obrazem przetrwał zarówno pożar z 1587 r., jak i zburzenie kościoła przez Szwedów podczas „potopu”), zaś „stopkę królowej Jadwigi” wciąż można oglądać w tym samym miejscu na zewnątrz kościoła (za ochronną kratą). [«]

32. Zburzony w 1801 r.; z końcem XIX w. stanął tam kościół Zmartwychwstańców. [«]

33. Dziś Łobzowska (a przedtem Świętego Piotra). [«]

34. Kraków 1541. [«]

35. W kamienicy (narożnej z ul. Sławkowską, na linii A–B, pod nr. 36) zwanej Pod Jeleniem lub Ludwigowską od właściciela z II poł. XVI w. Jakuba Ludwiga. [«]

36. W cesarskim (stąd nazwa) Rzymie wykonywano je wyłącznie na martwych kobietach, by uratować dziecko, potem także na jeszcze żywych, ale aż do XIX w. z powodu zakażeń poród przez cesarskie cięcie kończył się najczęściej śmiercią matki. [«]

37. Audaces fortuna iuvat (łac.) – śmiałym szczęście sprzyja. [«]

38. Okolica dzisiejszej ul. Rajskiej. [«]

39. Dziś ul. Piłsudskiego. [«]

40. Okolica dzisiejszej ul. Dolnych Młynów. [«]

41. Tu: plecach. [«]