Lawrence Hill

Aminata

Siła miłości

Przełożyła Maria Borzobohata-Sawicka

Wszelkie powielanie lub wykorzystanie niniejszego pliku elektronicznego inne niż autoryzowane pobranie w zakresie własnego użytku stanowi naruszenie praw autorskich i podlega odpowiedzialności cywilnej oraz karnej.

Tytuł oryginału angielskiego The Book of Negroes

Projekt typograficzny Robert Oleś / d2d.pl

Okładka © by eOne Entertainment

Copyright © by Lawrence Hill, 2007

Copyright © for the Polish translation by

Maria Borzobohata-Sawicka, 2015

Redakcja Anna Gancarczyk / d2d.pl

Korekta Katarzyna Juszyńska i Gabriela Niemiec / d2d.pl

Redakcja techniczna Robert Oleś / d2d.pl

Skład Alicja Listwan / d2d.pl

Skład wersji elektronicznej Janusz Oleś / d2d.pl

ISBN 978-83-8049-099-4

Black Publishing jest marką wydawniczą Wydawnictwa Czarne sp. z o.o.
Wołowiec 11, 38-307 Sękowa

Dla mojej córki i pokrewnej duszy
Geneviève Aminaty

Kładę przed wami życie i śmierć,

Błogosławieństwo i przekleństwo.

Wybierajcie więc życie.

Księga Powtórzonego Prawa 30, 19 –
Biblia Tysiąclecia, Pismo Święte Starego
i Nowego Testamentu, Poznań 2000

Na Afryki mapie miejsca puste

Zajmują lwy i małpy tłuste

Pochyl się nad nią, głowę skłoń

W zastępstwie wiosek – dziki słoń.

Jonathan Swift

Księga pierwsza

A dziś jestem już stara

Londyn, 1802 rok

Śmierć zdaje się mnie omijać. Doprawdy nie powinnam tak długo żyć. Wciąż jednak potrafię wyczuć woń kłopotów niesioną przez wiatr – tak samo jak rozpoznaję, czy w żeliwnym garnku na ogniu bulgocze potrawka z kurzych szyjek, czy wieprzowe raciczki. A moje uszy są tak sprawne jak uszy psa myśliwskiego. Ludziom się wydaje, że tylko dlatego, iż nie trzymasz się prosto jak sadzonka drzewa, jesteś głuchy. Albo że twój mózg przypomina dyniową papkę. Któregoś dnia, kiedy prowadzono mnie na spotkanie z biskupem, jedna z pań z towarzystwa wymamrotała do drugiej:

– Musimy pokazać tę kobietę w parlamencie, i to szybko. Kto wie, ile czasu jej jeszcze pozostało.

Choć byłam zgięta wpół, wbiłam jej palce w żebra. Wydała z siebie pisk i odwróciła się do mnie gwałtownie.

– Ostrożnie – powiedziałam. – Bo jeszcze panią przeżyję!

Musi istnieć jakiś powód, dla którego żyłam w tych wszystkich krainach, przetrwałam te wszystkie morskie przeprawy, podczas gdy inni padali od kul albo zamykali powieki i siłą woli kończyli żywot. W najwcześniejszym dzieciństwie, kiedy cieszyłam się wolnością i nie znałam niczego poza nią, wymykałam się za mur naszej wioski, wspinałam na akację, balansując z Koranem ojca na głowie, siadałam na wysokiej gałęzi i dumałam nad tym, czy kiedyś dane mi będzie poznać tajemnice zawarte w tej księdze. Machając stopami, odkładałam książkę – jedyną, jaką kiedykolwiek widziałam w Bayo – i spoglądałam na łataninę glinianych ścian i pokrytych strzechą dachów. Ludzie nigdy nie stali bezczynnie. Kobiety nosiły wodę z rzeki, mężczyźni kuli rozgrzane w ogniu żelazo, a chłopcy triumfalnie wracali z lasu ze złapanymi we wnyki jeżozwierzami. Wydobycie mięsa z jeżozwierza to pracochłonne zadanie, ale jeśli na chłopców nie czekały żadne pilne obowiązki, przystępowali do niego, usuwając kolce, obdzierając zwierzę ze skóry, wykrawając wnętrzności i ćwicząc ostre noże na żałosnej małej tuszce. W tamtych czasach czułam się wolna i szczęśliwa, a w mojej głowie nigdy nie zagościła myśl o bezpieczeństwie.

Uniknęłam brutalnych zakończeń nawet wtedy, gdy otaczały mnie ze wszystkich stron. Nigdy jednak nie było mi dane tulić własnych dzieci, mieszkać z nimi i wychowywać je w sposób, w jaki przez dziesięć czy jedenaście lat wychowywali mnie rodzice, dopóki nasze życie nie zostało rozdarte na strzępy. Nie udało mi się na długo zatrzymać moich dzieci, co wyjaśnia, dlaczego dziś nie ma ich przy mnie, dlaczego nie przyrządzają mi posiłków, nie dokładają słomy do siennika, nie przynoszą pledu, który powstrzymałby chłód, nie siedzą ze mną przy kominku ze świadomością, że zrodziłam je z własnych lędźwi i że nasze wspólne chwile wyrosły jak łany kukurydzy w wilgotnej ziemi. Teraz opiekują się mną inni. To dobrze. Ale to co innego, gdy własne dziecko ukołysze cię do śmierci. Pragnę trzymać w ramionach swoje dzieci i ich dzieci, jeśli istnieją, i brakuje mi ich tak, jak brakowałoby mi własnych kończyn.

Tu, w Londynie, dbają o to, bym była niesłychanie zajęta. Mówią, że mam poznać króla Jerzego. Wokół mnie kręci się grupka abolicjonistów – wąsatych, brzuchatych, łysych mężczyzn, którzy bojkotują cukier, ale pachną tytoniem i palą świecę za świecą, spiskując do późnej nocy. Abolicjoniści mówią, że sprowadzili mnie do Anglii, żebym pomogła im zmienić bieg historii. Cóż. Jeszcze zobaczymy. Skoro jednak żyję tak długo, musi istnieć po temu jakiś powód.

W moim języku słowo fa oznacza ojca, ba rzekę. A także matkę. We wczesnym dzieciństwie ba była dla mnie jak rzeka, która niosła mnie dzień po dniu, a w nocy dbała o bezpieczeństwo. Choć moje życie chyli się ku końcowi, wciąż myślę o nich jako o rodzicach, starszych i mądrzejszych niż ja, wciąż słyszę ich głosy – to głębokie, to znów płynne jak melodia. Wyobrażam sobie, że ich ręce odciągają mnie od kłopotów, prowadzą pomiędzy rozpalonymi w wiosce ogniskami i kierują na matę w chłodnym cieniu naszego domu. Wciąż widzę ojca, który zaostrzonym kijem wydrapuje w ziemi miękkie linie arabskich słów i opowiada o odległym Timbuktu.

W chwilach samotności, kiedy abolicjoniści nie kręcą się wokół mnie jak trąby powietrzne, prosząc o to, bym dołączyła do jakiejś delegacji lub podpisała się na jakiejś petycji, marzę o tym, że moi rodzice wciąż się mną opiekują. Czy to nie dziwne? Jestem starą, złamaną czarną kobietą, która przeprawiła się przez więcej wód, niż potrafi spamiętać, i która przebyła pieszo więcej mil niż koń pociągowy, a marzę jedynie o tym, czego mieć nie mogę – o dzieciach i wnukach, które mogłabym kochać, i o rodzicach, którzy otaczaliby mnie opieką.

Pewnego dnia zabrano mnie do szkoły w Londynie i poproszono, bym porozmawiała z dziećmi. Jedna dziewczynka zapytała, czy jestem słynną Meeną Dee, o której wciąż piszą w gazetach. Powiedziała, że jej rodzice nie wierzą w to, iż żyłam w tak wielu miejscach. Potwierdziłam, że jestem Meeną Dee, ale dodałam, by – jeśli chce – nazywała mnie Aminatą Diallo, bo właśnie to imię i nazwisko nosiłam w dzieciństwie. Przez chwilę pomagałam jej wymówić moje imię. Udało jej się za trzecim razem. Aminata. Cztery sylaby. To naprawdę nie takie trudne.

– A-mi-na-ta – przesylabizowałam.

Żałowała, że nie mogę poznać jej rodziców. I dziadków.

– Dobrze ich kochaj – przykazałam. – Kochaj ich z całego serca. Kochaj ich każdego dnia.

Chciała wiedzieć, dlaczego jestem taka czarna. Zapytałam, dlaczego ona jest taka biała. Powiedziała, że taka się urodziła.

– Ja tak samo – odparłam.

– Widzę, że musiałaś być bardzo ładna, chociaż jesteś taka ciemna – powiedziała.

– Ty byłabyś ładniejsza, gdyby w Londynie czasem wychodziło słońce – stwierdziłam.

Zapytała, czym się żywię.

– Mój dziadek jest pewny, że jesz słonie na surowo.

Odpowiedziałam jej, że nigdy nie spróbowałam ani kęsa słonia, choć w życiu bywałam tak głodna, że mogłabym to zrobić. Goniłam trzysta lub czterysta słoni, ale nigdy nie udało mi się sprawić, żeby szalejący po wiosce zwierz przystanął na tyle długo, bym mogła odgryźć porządny kawałek. Zaśmiała się i powiedziała, że chce wiedzieć, co naprawdę jem.

– To co ty – wyjaśniłam. – Myślisz, że na ulicach Londynu udałoby mi się znaleźć słonia? Kiełbaski, jajka, gulasz z baraniny, chleb, krokodyle, wszystkie podstawowe produkty.

– Krokodyle? – powtórzyła.

Odparłam, że sprawdzam, czy mnie słucha. Pochwaliła się, że potrafi doskonale słuchać, i poprosiła, bym opowiedziała jej historię o duchach.

– Skarbie – odpowiedziałam. – Całe moje życie jest jak historia o duchach.

– A więc mi je opowiedz – oznajmiła.

Tak jak jej powiedziałam, nazywam się Aminata Diallo, jestem córką Mamadu Diallo i Siry Kulibali. Urodziłam się w wiosce Bayo, trzy księżyce pieszo od Wybrzeża Pieprzowego w Afryce Zachodniej. Jestem Bamanką. A także Fulanką. Należę do obu plemion, co wyjaśnię później. Podejrzewam, że urodziłam się około 1745 roku. I mam zamiar opisać to, co mi się przytrafiło. Od początku do końca. Poprosiłam Johna Clarksona – jednego ze spokojniejszych abolicjonistów, ale jedynego, któremu naprawdę ufam – by jeśli umrę, zanim ukończę to zadanie, nic w mojej opowieści nie zmieniał. Tutejsi abolicjoniści zaproponowali, bym napisała krótki, mniej więcej dziesięciostronicowy artykuł i wyjaśniła, dlaczego handel ludźmi to ohydny proceder, który należy powstrzymać. Zrobiłam to, a artykuł jest dostępny w gabinetach socjety.

Mam ciemną skórę o głębokim odcieniu. Niektórzy mówią, że jest ciemnogranatowa. Moje spojrzenie trudno rozszyfrować i to właśnie w nim lubię. Nieufność, pogarda, niechęć – nikt nie chce publicznie okazywać podobnych uczuć. Niektórzy mówią, że kiedyś byłam niezwykle piękna, ale ja nie życzę urody żadnej kobiecie, która nie jest wolna i która nie wybiera rąk biorących ją w posiadanie.

Po mojej urodzie niewiele zostało. Zniknęły krągłe, jędrne pośladki, tak nietypowe w tym kraju angielskich płaskich zadków. Zniknęły uda, szerokie i zbite, oraz łydki, zaokrąglone i twarde jak dojrzałe jabłka. Moje piersi, niegdyś wznoszące się jak dumne ptaki, opadły. Mam jednak wszystkie zęby oprócz jednego i co dzień je szczotkuję. Moim zdaniem pełny zestaw białych, połyskujących zębów to doprawdy coś pięknego, a energiczne mycie gałązką trzy lub cztery razy w tygodniu sprawia, że takie pozostają. Nie wiem dlaczego, ale im bardziej żarliwi są abolicjoniści, tym bardziej cuchnie im z ust. Niektórzy mężczyźni w mojej ojczyźnie tak często jedzą gorzkie orzechy kola, że ich zęby zmieniają barwę na pomarańczową. Ale w Anglii abolicjoniści wyrządzają sobie większą szkodę, pijąc kawę, herbatę i paląc tytoń.

Wypadła mi już większość włosów, a te pasma, które pozostały, zrobiły się siwe, wciąż są poskręcane i ciasno przylegają do czaszki, więc się nimi nie przejmuję. Brytyjska Kompania Wschodnioindyjska przywozi do Londynu różnobarwne jedwabne chusty; chętnie rozstałam się z jednym czy dwoma szylingami, żeby je kupić. Zakładam je zawsze, kiedy abolicjoniści prezentują mnie jako ozdobę swojego ruchu. Tuż nad moją prawą piersią widnieją inicjały GO, tworząc zaciśnięty, szeroki na cal okrąg. Niestety wypalono mi piętno i w żaden sposób nie mogę się pozbyć blizny. Noszę ten stygmat, odkąd skończyłam jedenaście lat, ale dopiero niedawno odkryłam, co oznaczają te inicjały. Przynajmniej nie są wystawione na widok publiczny. O wiele bardziej podobają mi się dwa śliczne półksiężyce wyrzeźbione w moich policzkach. Pod każdą z kości policzkowych widnieje mały, wąski łuk. Zawsze podobały mi się te znamiona, jednak londyńczycy często się na nie gapią.

Kiedy mnie porwano, byłam wysoka jak na swój wiek, ale po tym wydarzeniu przestałam rosnąć. Dlatego teraz mierzę przeciętne pięć stóp i dwa cale. Choć i to nie jest już prawdą. Przechylam się na jedną stronę, opierając ciężar na prawej nodze. Moje paznokcie u nóg są żółte, zaskorupiałe, grube – nie sposób ich skrócić. Ostatnimi czasy palce u stóp się unoszą, zamiast leżeć płasko na ziemi. Nie ma to jednak znaczenia, ponieważ mam na sobie buty, a nikt nie każe mi biegać ani nawet pokonywać znacznych dystansów pieszo.

Przy łóżku trzymam ulubione przedmioty. Jednym z nich jest niebieski szklany słoiczek z kremem. Co noc wcieram krem w poszarzałe łokcie i kolana. Po życiu, jakie wiodłam, to białe mazidło wydaje się niemal magiczną fanaberią. „Wetrzyj mnie do końca – zdaje się mówić – a ja podaruję tobie i twoim zmarszczkom kolejny dzień lub dwa”.

Dłonie są jedyną częścią ciała, z której wciąż jestem dumna i która stanowi cień przebrzmiałej urody. Mimo tego, przez co przeszłam, są długie, ciemne i gładkie, a paznokcie ładnie osadzone, wciąż okrągłe, wciąż różowe. Mam niezwykle piękne dłonie. Lubię kłaść je na różnych rzeczach. Lubię przesuwać palcami po korze na drzewach, po włosach na dziecięcych głowach, a zanim nadejdzie mój czas i jeśli nadarzy się taka okazja, chciałabym położyć dłonie na ciele dobrego mężczyzny. Jednak nic – ani męskie ciało, ani łyk whisky, ani przyprawiony gulasz z koźliny w rodzinnym kraju – nie dałoby mi takiej przyjemności jak dziecięcy oddech w moim łóżku, chrapiące u boku wnuczę. Czasem budzę się rano w moim małym pokoju skąpanym w słońcu i poza skorzystaniem z nocnika i napiciem się herbaty z miodem pragnę tylko tego, by położyć się z powrotem do miękkiego łóżka z dzieckiem, które mogłabym tulić. Chciałabym słuchać wznoszącego się i opadającego oddechu niemowlęcia. Czuć magię małej rączki, nie do końca panującej nad tym, co robi, muskającej moje ramię, dotykającej twarzy.

Ostatnimi czasy karmią mnie mężczyźni, którzy chcą zakończenia handlu niewolnikami. Dali mi wystarczająco dużo ubrań, bym ustrzegła się przed londyńską wilgocią. Nie spałam w wygodniejszym łóżku od najwcześniejszego dzieciństwa, kiedy rodzice pozwolili mi włożyć pod tkaną matę tyle miękkich źdźbeł, ile zapragnęłam. Doprawdy rzadko się zdarza, by nie trzeba się było niepokoić o pożywienie, schronienie czy ubiór. Co robi człowiek, kiedy nie musi się martwić o przetrwanie? Cóż, jest przecież cel abolicjonistów, który pochłania wiele czasu i bardzo mnie męczy. Wciąż miewam nieraz ataki paniki, gdy znajduję się w otoczeniu stanowczych białych mężczyzn. Kiedy gromadzą się wokół mnie, by zadawać mi pytania, przypominam sobie rozżarzone żelazo dymiące tuż nad moją piersią.

Na szczęście publiczne wystąpienia zdarzają się z rzadka, więc mam czas na lekturę, od której jestem uzależniona, tak jak inni uzależnieni są od alkoholu czy tytoniu. Mam też czas na pisanie. Muszę opowiedzieć o swoim losie. To moja osobista historia o duchach, a jaki byłby pożytek z mojego życia, gdybym nie wykorzystała okazji, by o nim opowiedzieć? Po chwili dostaję kurczu w ręce, a kiedy zbyt długo siedzę przy stole, bolą mnie plecy lub kark, ostatecznie jednak pisanie nie wymaga ode mnie zbyt wiele wysiłku. Po tym, co przeżyłam, przychodzi mi tak łatwo jak przełknięcie kiełbasek w sosie.

Na początku chciałabym się zwrócić z upomnieniem do tych, którzy odnajdą te kartki. Nie ufajcie wielkim akwenom i nie próbujcie się dostać na drugi brzeg. Jeśli ty, Drogi Czytelniku, masz afrykański odcień skóry i jeśli będą Cię prowadzić w stronę wody o znikających brzegach, zrób wszystko, co w Twojej mocy, by obronić swoją wolność. Pielęgnuj też w sobie nieufność do różowej barwy. Róż postrzega się jako kolor niewinności, odcień dzieciństwa, ale gdy rozlewa się po wodzie w świetle gasnącego słońca, nie podążaj jego urokliwą ścieżką. Tuż pod powierzchnią znajduje się bezdenne cmentarzysko dzieci, matek i mężczyzn. Drżę, wyobrażając sobie tych wszystkich Afrykanów kołyszących się w głębinach. Ilekroć żeglowałam po morzach, miałam wrażenie, że prześlizguję się po zwłokach.

Niektórzy nazywają zachód słońca tworem niezwykłej urody, dowodem na istnienie Boga. Jednak czy jakakolwiek łaskawa siła rzuciłaby urok na ludzką duszę, wybierając róż do oświetlenia drogi niewolniczego okrętu? Nie dajcie się zwieść tej ładnej barwie i nie pozwólcie, by was zwabiła.

Kiedy już poznam króla i opowiem swoją historię, pragnę być pochowana tu, w londyńskiej ziemi. Afryka to moja ojczyzna. Mam jednak za sobą dość wędrówek, by obdzielić nimi pięć żywotów. Dziękuję, nie mam ochoty, by znów mnie przenoszono.

Małe dłonie były dobre

Bayo, 1745 rok

Niezależnie od okresu w życiu czy kontynentu, na którym przebywałam, ostra, wyzwalająca woń miętowej herbaty zawsze przenosiła mnie do dzieciństwa w Bayo. Za sprawą kupców, którzy z tobołkami na głowach przebywali odległość wielu księżyców, w naszej wiosce pojawiały się magiczne przedmioty z taką samą częstotliwością, z jaką ludzie znikali bez śladu. Całe wioski i miasteczka były otoczone murami, a na straży stali wartownicy z zatrutymi włóczniami, którzy mieli uniemożliwić porywanie ludzi. Kiedy jednak zjawiali się zaufani kupcy, wszyscy mieszkańcy wiosek, niezależnie od wieku, przybywali, by podziwiać przyniesione przez nich towary.

Papa był jubilerem. Któregoś dnia wymienił złoty naszyjnik na metalowy pękaty dzbanek o długim, wąskim, wygiętym dziobku. Kupiec powiedział, że ten dzbanek przemierzył pustynię i przyniesie szczęście oraz długowieczność temu, kto będzie z niego pił.

W środku nocy, kiedy leżałam w łóżku, papa pogłaskał mnie po ramieniu. Wierzył, że dusza śpiącego człowieka jest wrażliwa i należy go budzić łagodnie.

– Chodź i napij się herbaty ze mną i z mamą – powiedział.

Wygramoliłam się z łóżka, wybiegłam na zewnątrz i wdrapałam się mamie na kolana.

Wszyscy pozostali mieszkańcy wioski spali. Koguty nie piały. Gwiazdy mrugały jak nerwowe oczy całego miasteczka ludzi, którzy znają straszliwą tajemnicę.

Mama i ja obserwowałyśmy, jak za pomocą złożonych grubych liści bananowca papa zdejmuje dzbanek z trzech rozpalonych patyków. Podniósł pokrywkę, która opierała się na tajemniczych zawiasach, i użył ociosanego kijka, by zeskrobać miód z plastra wprost do bulgoczącej herbaty.

– Co robisz? – wyszeptałam.

– Słodzę herbatę – odparł.

Zbliżyłam nos. W dzbanku były upchnięte świeże liście mięty, a ich zapach zdawał się opowiadać o odległych krainach.

– Mmm – zamruczałam, wdychając ich aromat.

– Jeśli zamkniesz oczy, poczujesz woń dalekiego Timbuktu – powiedział papa.

Mama położyła mi dłoń na ramieniu i także wciągnęła woń herbaty, po czym westchnęła.

Zapytałam papę, gdzie właściwie znajduje się Timbuktu. Odparł, że daleko. Spytałam, czy tam był. Odpowiedział, że tak. Timbuktu leży nad potężną rzeką Jolibą, a papa kiedyś odwiedził je, aby się modlić, uczyć i doskonalić umysł, co należy do obowiązków wszystkich wyznawców. To sprawiło, że ja także zapragnęłam doskonalić swój umysł. Mniej więcej połowa ludności Bayo była muzułmanami, jednak tylko papa miał Koran i umiał czytać i pisać. Zapytałam, jak szeroka jest Joliba.

– Czy tak szeroka jak strumienie w okolicy Bayo?

– Nie – odparł. – Joliba jest dziesięć razy szersza niż odległość, na jaką człowiek potrafi rzucić kamień.

Nie mogłam sobie wyobrazić tak potężnej rzeki.

Kiedy herbata zrobiła się już mocna i słodka dzięki darowi pszczół, papa uniósł parujący dzbanek na wysokość wyprostowanego ramienia, przechylił i nalał gotującego się płynu do małej tykwy dla mnie, do drugiej dla mamy, a do trzeciej dla siebie. Nie uronił ani kropli. Odstawił dzbanek z powrotem na rozżarzone palenisko i przykazał, bym pozwoliła napojowi ostygnąć.

Zacisnęłam dłonie wokół ciepłej tykwy i poprosiłam:

– Papo, opowiedz jeszcze raz, jak poznałeś mamę.

Uwielbiałam słuchać opowieści o tym, że mieli nigdy się nie spotkać – mama należała do Bamanów, papa do plemienia Fula. Podobało mi się, że ich historia przezwyciężała to, co niemożliwe. Mieli się nie spotkać, nie wspominając o połączeniu się i założeniu rodziny.

– Gdyby nie to szczęśliwe zdarzenie w dziwnych czasach, wcale byś się nie urodziła – powiedział papa.

W porze deszczowej, zaledwie rok przed moimi urodzinami, papa wyruszył z Bayo wraz z innymi mężczyznami z plemienia Fulbe. Szli przez pięć słońc, żeby na odległym targowisku wymienić masło shea na sól. W drodze powrotnej podarowali małą sakiewkę soli wodzowi zaprzyjaźnionej wioski Bamana. Wódz zaprosił ich do wioski na odpoczynek i nocleg. Kiedy papa jadł, zauważył przechodzącą nieopodal mamę. Niosła na głowie tacę z trzema słodkimi ziemniakami i tykwą koziego mleka. Papa wpatrywał się w jej płynny chód, prostą głowę, zadartą brodę, łuk pleców, długie, silne nogi i zafarbowane na czerwono pięty.

– Wydawała się poważna i szczera, ale była kobietą, której nie można lekceważyć – wyjaśnił papa. – W jednej chwili pojąłem, że zostanie moją żoną.

Mama upiła herbaty.

– Byłam zajęta – roześmiała się – a twój ojciec stał na mojej drodze. Szłam pomóc kobiecie, która była gotowa, by urodzić dziecko.

Mama nie miała jeszcze dzieci, ale pomogła przyjść na świat wielu noworodkom. Papa odszukał ojca mamy i zaczął o nią rozpytywać. Dowiedział się, że pierwszy mąż mamy zniknął wiele księżyców wcześniej, niedługo po ich ślubie. Ludzie uznali, że nie żyje albo że go porwano. Żona papy – której został przyrzeczony, jeszcze zanim oboje pojawili się na świecie – zmarła jakiś czas wcześniej na gorączkę.

Przyprowadzono mamę, żeby poznała papę. To przeszkodziło jej w złapaniu dziecka, czego nie omieszkała mu obwieścić. Papa uśmiechnął się, a kiedy mama odeszła do pracy, spojrzał na mięśnie z tyłu jej nóg. Trwały negocjacje dotyczące tego, jak wynagrodzić ojcu mamy utratę córki. Umówili się na sześć kóz, siedem sztabek żelaza, dziesięć miedzianych manili i czterysta nanizanych na sznur muszli porcelanek.

To były niespokojne czasy, jednak bez tego zamętu nie zezwolono by na małżeństwo pomiędzy członkami plemion Fulbe i Bamana. Ludzie znikali, a mieszkańcy wiosek tak bardzo martwili się, że padną ofiarą porywaczy, że pomiędzy sąsiadującymi plemionami zawierano nowe sojusze. Myśliwi i rybacy podróżowali w grupach. Mężczyźni całymi dniami wznosili mury wokół miast i wiosek.

Papa sprowadził mamę do swojej wioski Bayo. Robił biżuterię z delikatnych nitek złota i srebra i podróżował, by sprzedawać swoje towary na targowiskach i modlić się w meczetach. Czasem wracał z Koranem lub innymi pismami w języku arabskim. Twierdził, że nauka czytania i pisania nie jest zajęciem dla dziewczynki, ale ustąpił, gdy zobaczył, jak próbuję nakreślić arabskie słowa patykiem na piasku. W zaciszu domu, gdzie nie widział nas nikt poza matką, pokazywał mi więc, jak używać trzciny, farbowanej wody i pergaminu. Nauczyłam się pisać po arabsku takie zdania jak: Allahu Akbar (Bóg jest wielki) oraz La ilaha illa Llahi (Nie ma Boga poza Allahem).

Mama mówiła w ojczystym języku bamana, którego używała, ilekroć przebywałyśmy we dwie, przyswoiła jednak także sporo słów w fulfulde i nauczyła się modlitw od papy. Czasem obserwowałam mamę, a wokół gromadziła się grupka kobiet z wioski, które poszturchiwały się i drwiły, gdy mama pochylała się z naostrzonym patykiem i wydrapywała w ziemi słowa Al-hamdu li-Llah (Chwała Bogu), aby udowodnić im, że nauczyła się arabskich modlitw. Nieopodal kobiety młóciły proso, używając ciężkich drewnianych tłuczków, które były długie jak ludzkie nogi, gładkie jak skóra niemowlęcia i twarde jak skała. Kiedy kobiety uderzały tłuczkami o moździerze pełne prosa, miało się wrażenie, że to bębniarze wybijają rytm. Od czasu do czasu robiły przerwę, by napić się wody lub obejrzeć odciski na dłoniach, a mama powtarzała słowa, których nauczyła się od papy.

Kiedy pojawiłam się na świecie, mama cieszyła się w wiosce szacunkiem. Podobnie jak inne kobiety sadziła kukurydzę i proso i zbierała nasiona masłosza. Suszyła je w piecu opalanym drewnem i młóciła tłuczkiem, żeby wydobyć z nich masło shea. Zachowywała większość masła, a część odkładała, by użyć go przy przyjmowaniu dzieci. Wzywano ją zawsze, ilekroć jakaś kobieta była gotowa wydać dziecko na świat. Kiedyś pomogła nawet oślicy, która utknęła przy porodzie. Gdy była szczęśliwa i czuła się bezpieczna, miała łagodny uśmiech – uśmiech, o którym myślę co dzień, odkąd zostałam wyrwana z jej ramion.

Kiedy nadszedł czas na moje narodziny, odmówiłam przyjścia na ten świat. Papa powiedział, że karałam matkę za to, że mnie poczęła. W końcu mama przywołała papę.

– Przemów do swojego dziecka – powiedziała – bo jestem już znużona.

Papa położył dłoń na brzuchu mamy. Przytknął wargi do jej pępka, wypukłego jak nierozwinięty tulipan.

– Synu – zaczął.

– Nie wiesz, czy to syn – powiedziała mama.

– Jeśli się nie pospieszysz, nie będziemy mieć dziecka, a zostanie nam tylko koza – odparł papa. – Ale poprosiłaś mnie, bym przemówił, a ja myślę o synu. A więc, drogi synu, wyjdź stamtąd. Masz dobre życie, śpisz i tulisz się do matki. Ale jeśli nie wyjdziesz, otrzymasz chłostę.

Papa twierdzi, że odpowiedziałam mu z łona mamy.

– Nie jestem chłopcem – oznajmiłam podobno – a zanim wyjdę, musimy porozmawiać.

– Mów więc.

– Wyjdę, ale w zamian żądam gorących placków kukurydzianych, tykwy świeżego mleka i tego pysznego napoju, który niewierni czerpią z drzewa…

– Żadnego wina palmowego – przerwał mi ojciec. – Nie jest dla tego, kto boi się Allaha. Mogę ci przynieść placki, kiedy będziesz miała zęby, a mama dostarczy ci mleka. Jeśli będziesz grzeczna, któregoś dnia dam ci orzech koli. Allah nie ma nic przeciwko koli.

I natychmiast wyszłam, wyślizgując się z matki niczym wydra wyskakująca z wody.

Kiedy byłam niemowlęciem, mama nosiła mnie na plecach. Przekręcała mnie i przystawiała do piersi, ilekroć płakałam z głodu, i przekazywała innym mieszkańcom wioski, ale najczęściej spowita w czerwono-pomarańczową chustę podróżowałam nisko na jej plecach, kiedy szła na targowisko, młóciła proso na mąkę, czerpała wodę ze źródła i przyjmowała porody. Pamiętam, że rok czy dwa po tym, jak postawiłam pierwsze kroki, zastanawiałam się, dlaczego tylko mężczyźni siedzą, piją herbatę i rozmawiają i dlaczego kobiety są zawsze zajęte. Wytłumaczyłam sobie, że mężczyźni są słabi i potrzebują odpoczynku. Gdy tylko nauczyłam się chodzić, starałam się na coś przydać. Zbierałam owoce masłosza i wspinałam się na drzewa, by zerwać mango, awokado, pomarańcze i inne owoce. Wkładano mi w ramiona niemowlęta innych kobiet – miałam pilnować, by były zadowolone. Nie było nic złego w tym, że dziewczynka licząca zaledwie trzy czy cztery pory deszczowe trzymała niemowlę i opiekowała się nim, kiedy jej matka wykonywała inną pracę. Jednak pewnego razu Fanta, najmłodsza żona wodza wioski, spoliczkowała mnie, gdy ujrzała, jak próbuję przystawić sobie jej dziecko do piersi.

Kiedy miałam osiem pór deszczowych słyszałam już opowieści o mężczyznach z innych wiosek, którzy zostali uprowadzeni przez obcych wojowników, a nawet sprzedani przez krajanów, ale nigdy sobie nie wyobrażałam, że i mnie mogłoby się to przytrafić. Przecież byłam urodzoną na wolności muzułmanką. Znałam niektóre arabskie modlitwy, a wysoko na każdym z policzków z dumą nosiłam dwa wyryte w skórze półksiężyce, które miały mnie upiększyć i oznaczały, że jestem wierzącym członkiem plemienia Fulbe. W naszej wiosce mieszkało trzech jeńców – wszyscy byli niewierzący – ale nawet dzieci wiedziały, że żaden muzułmanin nie może wziąć innego muzułmanina do niewoli. Wierzyłam, że będę bezpieczna.

To właśnie powiedział mój ojciec, kiedy opowiedziałam mu historie powtarzane przez dzieci w wiosce, że którejś nocy ktoś na pewno porwie mnie z łóżka. Niektórzy mówili, że będzie to ktoś od nas, z plemienia Fulbe. Inni ostrzegali, że zrobią to członkowie plemienia matki, Bamana. Jeszcze inni opowiadali o tajemniczych toubabach, białych ludziach, których nikt z nas nigdy nie widział.

– Nie słuchaj tych niemądrych dzieci – powiedział papa. – Trzymaj się mamy i mnie, nie oddalaj się sama, a nic ci się nie stanie.

Mama nie była tego taka pewna. Próbowała powstrzymać papę przed długimi wyprawami, na które wyruszał, by sprzedać biżuterię i pomodlić się w meczecie. Raz albo dwa w nocy, kiedy miałam spać, słyszałam, jak się kłócili.

– Nie podróżuj tak daleko – mówiła mama. – To nie jest bezpieczne.

– Podróżujemy grupami, mamy strzały i kije – odpowiadał papa. – Pokaż mi mężczyznę, który chciałby spróbować swoich sił przeciwko mnie.

– Już to słyszałam – kwitowała mama.

Mama zabierała mnie ze sobą, kiedy kobiety były największe i wyglądały, jak gdyby miały w środku rozdęty balon. Patrzyłam, jak jej szybkie dłonie poluźniają pępowiny zaciśnięte na szyjach niemowląt. Patrzyłam, jak jedną ręką sięga do wnętrza kobiety, a drugą stanowczo naciska macicę od zewnątrz, by obrócić dziecko. Widziałam, jak naciera dłonie olejkiem i rozmasowuje narządy intymne kobiet, żeby rozluźnić skórę i zapobiec rozerwaniu. Mama powiedziała, że zdarza się, iż organy niektórych kobiet zostają pocięte i niewłaściwie poskładane. Zapytałam, co ma na myśli. Wtedy rozbiła stare, bezwartościowe ceramiczne naczynie, rozsypała kawałki na ziemi, wyrzuciła jeden lub dwa i nakazała mi poskładać naczynie z powrotem. Udało mi się dopasować niektóre kawałki, ale były wyszczerbione, wystawały i już do siebie nie pasowały.

– O tak – powiedziała mama.

– Co się dzieje z taką kobietą?

– Może przeżyć. Może też stracić za dużo krwi i umrzeć. Albo może umrzeć, kiedy będzie próbowała wypchnąć swoje pierwsze dziecko.

Wraz z upływem czasu obserwowałam, jak mama pomaga kobietom rodzić dzieci.

Miała kilka sakiewek z koźlęcej skóry. Nauczyłam się nazw wszystkich pokruszonych liści, suszonej kory i ziół. Grałam w grę polegającą na tym, że próbowałam odgadnąć, kiedy mama będzie zachęcać kobietę, by zniosła wstrząsy poruszające jej brzuchem. Po sposobie, w jaki kobieta się poruszała, oddychała i pachniała, a także po tym, jaką wydzielała woń i jak, znajdując się w szczytowym momencie konwulsji, wydawała z siebie gardłowe, niemal zwierzęce dźwięki, starałam się zgadnąć, kiedy zacznie przeć. Mama przynosiła ze sobą pęcherz antylopy wypełniony napojem z gorzkiego owocu tamaryndowca i miodu. Kiedy kobieta krzyczała z pragnienia, nalewałam odrobinę płynu do tykwy i podawałam go jej, dumna, że mogę się na coś przydać i że można na mnie polegać.

Kiedy mama przyjmowała dziecko w innej wiosce, rodzina rodzącej dawała jej w prezencie mydło, oleje i mięso, a mama spożywała z nimi posiłek i chwaliła mnie, nazywając swoją małą pomocnicą. Pierwszy sznur życia przecięłam, kiedy miałam siedem deszczów. Szybko złapałam nóż i piłowałam, dopóki nie udało mi się przerwać opornej pępowiny. Jedną porę deszczową później łapałam wyślizgujące się dzieci. Jeszcze później matka smarowała moją dłoń ciepłym masłem shea i uczyła mnie, w jaki sposób sięgać do wnętrza kobiety. Pokazywała, jak dotykać odpowiedniego miejsca, by stwierdzić, czy drzwi są otwarte wystarczająco szeroko. Stałam się w tym biegła, a mama cieszyła się, że jej towarzyszę, ponieważ miałam małe dłonie.

Mama zaczęła ze mną rozmawiać o tym, jak zmieni się moje ciało. Powiedziała, że wkrótce zacznę krwawić i że w tym czasie ona i kilka innych kobiet przeprowadzą na mnie mały rytuał. Chciałam się dowiedzieć czegoś więcej o tym rytuale. Powiedziała, że wszystkie dziewczynki przez niego przechodzą, kiedy dorastają do tego, by zostać kobietami. Kiedy dopytywałam o szczegóły, mama odparła, że część mojej kobiecości zostanie odcięta, tak by uważano mnie za czystą i gotową do małżeństwa. Nie byłam tym specjalnie poruszona – poinformowałam ją, że nie spieszy mi się do zamążpójścia i że odmawiam poddania się temu zabiegowi. Mama orzekła, że nikt, kto nie jest w małżeństwie, nie może być traktowany poważnie i że w odpowiednim czasie ona i papa opowiedzą mi o swoich planach wobec mnie. Powiedziałam jej, że pamiętam, co mówiła o kobietach, którym rozdarto kobiece części, a potem niewłaściwie je poskładano. Mama nie traciła jednak nieprzejednanej pewności, która mnie zaniepokoiła.

– Czy tobie też to zrobili? – zapytałam.

– Oczywiście – odpowiedziała. – Gdyby nie to, twój ojciec nigdy by się ze mną nie ożenił.

– Bolało?

– Bardziej niż poród, ale nie trwało zbyt długo. To tylko mała poprawka.

– Ale przecież nie zrobiłam nic złego, więc nie potrzebuję poprawki – wyjaśniłam.

Mama po prostu się zaśmiała, więc spróbowałam innego podejścia.

– Niektóre dziewczynki mówiły, że Salima z sąsiedniej wioski umarła w zeszłym roku, kiedy przeprowadzano na niej ten rytuał.

– Kto ci to powiedział?

– Nieważne – odparłam, przybierając jedną z jej min. – Czy to prawda?

– Kobieta, która pracowała nad Salimą, była głupia. Nie została wyszkolona i próbowała zrobić zbyt wiele. Kiedy nadejdzie właściwy czas, ja się tobą zajmę.

Porzuciłyśmy ten temat i już nigdy nie nadarzyła się okazja, by znów go poruszyć.

W naszej wiosce mieszkał silny, łagodny mężczyzna o imieniu Fomba. Był woloso, co w języku mojej matki oznacza jeńca w drugim pokoleniu. Od czasu narodzin należał do wodza naszej wioski. Fomba nie był urodzonym na wolności muzułmaninem i nigdy nie nauczył się dobrze odmawiać modlitw po arabsku, ale czasem klękał z papą i innymi wiernymi, zwracając twarz w stronę wschodzącego słońca.

Miał umięśnione ramiona i mocne nogi i był najlepszym strzelcem w wiosce. Kiedyś widziałam, jak cofa się o sześćdziesiąt kroków od siedzącej na drzewie jaszczurki, naciąga cięciwę i wypuszcza strzałę, która przebiła podbrzusze zwierzęcia, przyszpilając je do kory.

Wódz wioski pozwalał Fombie na codzienne polowania, ale zwalniał go z obowiązków siania i zbierania prosa, ponieważ ten nigdy nie nauczył się wszystkich zasad i technik. Nie wiedział też, jak pracować w grupie mężczyzn. Dzieci uwielbiały chodzić za Fombą po wsi i obserwować go. Trzymał głowę w dziwny sposób, przekrzywiając ją mocno na bok. Czasem wręczaliśmy mu tacę pełną pustych tykw, prosząc, by utrzymał ją na głowie, tylko dla radości, jaką dawało nam patrzenie, jak wszystko spada i rozbija się o ziemię. Fomba zawsze nam na to pozwalał.

Bezlitośnie mu dokuczaliśmy, ale on zdawał się nami nie przejmować. Uśmiechał się i znosił niegrzeczne drwiny, za które każdy inny dorosły w Bayo spuściłby nam lanie. Czasem chowaliśmy się za murem i szpiegowaliśmy go, gdy bawił się popiołem z ogniska. Było to jedno z jego ulubionych zajęć. W jakiś czas po tym, jak kobiety skończyły gotować, a my zjedliśmy kulki z prosa z sosem i wymyliśmy garnki mydłem z popiołu oraz liści bananowca, Fomba wtykał kij do ogniska i grzebał w popiele. Pewnego dnia do sieci rybackiej złapał pięć kurczaków, po czym kolejno je wyjął, ukręcił im szyje, oskubał, oczyścił i wypatroszył. Następnie nadział tuszki na ostry żelazny pręt i umieścił je nad ogniem, żeby się upiekły.

Fanta, najmłodsza żona wodza, opuściła grupę kobiet młócących proso, podbiegła do Fomby i zaczęła go bić po głowie.

Wydawało mi się dziwne, że mężczyzna nawet nie próbuje się bronić.

– Dzieci potrzebują mięsa – powiedział tylko.

Fanta prychnęła.

– Dopóki nie zaczną pracować, nie będą potrzebować mięsa – odparła. – Głupi woloso. Właśnie zmarnowałeś pięć kurczaków.

Obserwowany przez Fantę Fomba nie przestawał piec kurczaków, po czym zdjął je z ognia, pociął na kawałki i rozdał dzieciom. Ja wzięłam udko. Było bardzo gorące, więc chwyciłam liść bananowca, żeby nie poparzyć palców. Ciepły sok spłynął mi po brodzie, kiedy ssałam brązowe mięso i miażdżyłam kości, żeby wyssać z nich szpik. Słyszałam, że tej nocy Fanta poprosiła swojego męża, by zbił mężczyznę, ale on odmówił.

Któregoś dnia wysłano Fombę, żeby zabił kozę, która nagle zaczęła gryźć dzieci i zachowywać się tak, jakby straciła rozum. Fomba złapał zwierzę, zmusił je, żeby usiadło, objął je ramieniem i poklepał po głowie, by się uspokoiło. Następnie zza przepaski na biodra wyjął nóż i przeciął szyję kozy w miejscu, gdzie przebiegała gruba tętnica. Koza leżała nieruchomo w ramionach Fomby i wpatrywała się w niego jak niemowlę, krwawiąc obficie, po czym, osłabiona, zdechła. Fomba jednak nie ustawił się odpowiednio i był cały splamiony krwią. Stał pośród wioskowych lepianek i wołał, by ktoś przyniósł mu gorącą wodę. Kobiety młóciły proso, a Fanta przykazała innym, by nie zwracali na niego uwagi. Jednak moja mama zawsze miała słabość do Fomby. Którejś nocy usłyszałam, jak mówi papie, że Fanta źle traktuje woloso. Nie zdziwiłam się więc, kiedy opuściła krąg młócących kobiet, złapała drogocenne metalowe wiadro, napełniła je kilkoma tykwami gorącej wody i zaniosła Fombie, który zataszczył je do ogrodzonego miejsca kąpielowego.

Myślałam, że wiadro jest magiczne. Pewnego dnia zakradłam się do okrągłego, krytego strzechą domu Fanty. Znalazłam wiadro i zaniosłam je do światła, nieopodal drzwi. Było zrobione z gładkiego, zaokrąglonego metalu i odbijało promienie słoneczne. Choć metal był cienki, nie miałam dość siły, by go wygiąć. Odwróciłam wiadro do góry dnem i zaczęłam uderzać w nie nasadami dłoni. Wiadro pochłonęło dźwięk. Metal nie miał charakteru, osobowości i nie dało się go używać do tworzenia muzyki. Nie przypominał naciągniętej na bęben koźlej skóry. Mówiło się, że pochodzi od toubaba. Zastanawiałam się, kto wymyślił coś podobnego.

Spróbowałam je podnieść i zakołysać nim, trzymając je za metalową rączkę. W tej chwili nadeszła Fanta, wyrwała mi wiadro, zawiesiła je na wbitym w ścianę kołku i trzasnęła mnie w głowę.

– Weszłaś do mojego domu bez pozwolenia?

Łup.

– Nie, ja tylko…

– Nie możesz tego dotykać.

Łup.

– Nie możesz mnie bić. Powiem ojcu.

Łup.

– Będę cię biła, ile mi się podoba. A on zbije cię jeszcze raz, kiedy się dowie, że weszłaś do mojego domu.

Nad wargą Fanty, która sadziła proso w palącym słońcu, ukazały się kropelki potu. Wiedziałam, że ma do roboty ważniejsze rzeczy niż bicie mnie przez cały dzień. Schyliłam się i wybiegłam z jej domu, pewna, że nie będzie mnie gonić.

Papa był jednym z największych mieszkańców Bayo. Mówiło się, że potrafi pokonać każdego mężczyznę w wiosce. Któregoś dnia przycupnął nisko przy ziemi i przywołał mnie do siebie. Wdrapałam się po jego plecach aż na ramiona, gdzie zasiadłam, wyższa niż najwyższy mieszkaniec wioski. Zaplotłam nogi wokół jego szyi i włożyłam dłonie w jego dłonie. Ojciec wyszedł poza ogrodzony teren wioski, a ja jechałam wysoko na jego plecach.

– Skoro jesteś taki silny i potrafisz robić piękną biżuterię, dlaczego nie weźmiesz sobie drugiej żony? – zapytałam. – Nasz wódz ma cztery!

Zaśmiał się.

– Nie stać mnie na cztery żony, moja mała. Po cóż mi cztery żony, kiedy twoja mama sprawia mi wystarczająco dużo kłopotów? Koran mówi, że jeśli mężczyzna chce mieć więcej niż jedną żonę, musi je traktować równo. A czy mógłbym traktować kogokolwiek tak samo jak twoją matkę?

– Mama jest piękna – powiedziałam.

– Mama jest silna – odparł. – Piękno przychodzi i odchodzi. Siła zostaje na zawsze.

– A starzy ludzie?

– Oni są najsilniejsi, ponieważ żyją najdłużej z nas wszystkich i zyskali mądrość – wyjaśnił, postukując palcem o skroń.

Zatrzymaliśmy się na skraju lasu.

– Czy Aminata zapuszcza się sama tak daleko? – zapytał.

– Nigdy – odpowiedziałam.

– Gdzie znajduje się Joliba, rzeka z wieloma łodziami?

– Tam. – Wskazałam północ.

– Jak daleko?

– Cztery słońca pieszo.

– Chciałabyś kiedyś zobaczyć miasto Ségou?

– Ségou nad Jolibą? – zapytałam. – Tak, jeśli będę mogła tam dotrzeć na twoich ramionach.

– Zabiorę cię tam, kiedy będziesz dość duża, żeby wędrować przez cztery słońca.

– Będę podróżować i doskonalić swój umysł – odparłam.

– Nie będziemy o tym rozmawiać – rzucił. – Twoim zadaniem jest zostać kobietą.

Papa pokazał mi już, jak wydrapać w ziemi kilka modlitw po arabsku. Byłam pewna, że kiedy nadejdzie czas, pokaże mi więcej.

– Wioska mamy znajduje się tam, w odległości pięciu słońc – powiedziałam, wskazując na wschód.

– Skoroś taka mądra, udawaj, że jestem ślepy i zaprowadź mnie do domu.

– Czy w ten sposób udoskonalimy mój umysł?

Zaśmiał się.

– Wskaż mi drogę do domu, Aminato.

– Idź tam, obok baobabu.

Dotarliśmy do drzewa.

– Skręć tutaj. Idź tą ścieżką. Uważaj. Wczoraj widziałyśmy tu z mamą trzy białe skorpiony.

– Grzeczna dziewczynka. A teraz?

– Na wprost. Wejdziemy do wioski. Mury są grube i tak wysokie jak dwóch mężczyzn. Tędy się wchodzi. Przywitaj się z wartownikiem.

Papa zaśmiał się i pozdrowił wartownika. Przeszliśmy obok prostokątnego domu wodza i zbliżaliśmy się do czterech okrągłych chat, po jednej dla każdej żony.

– Daj mi znać, kiedy będziemy mijać dom Fanty.

– Dlaczego, papo?

– Może powinniśmy tam zajrzeć i pobębnić na twoim ulubionym wiadrze.

Zaśmiałam się, trzepnęłam go żartobliwie w ramię i wyszeptałam, że nie lubię tej kobiety.

– Musisz się nauczyć szacunku – oznajmił papa.

– Ale ja jej nie szanuję – odpowiedziałam.

Papa zatrzymał się na chwilę i poklepał mnie po nodze.

– W takim razie musisz się nauczyć ukrywać jego brak.

Szedł dalej, aż w końcu zbliżyły się do nas dwie kobiety.

– Mamadu Diallo! – zawołała jedna do papy. – Nie tego powinieneś uczyć córkę. Jej nogi służą do chodzenia.

W rzeczywistości mój ojciec miał na imię Muhammad. Ale ponieważ wszyscy muzułmanie w wiosce nosili to imię, papę nazywano Mamadu, żeby odróżnić go od innych.

– Aminata i ja właśnie sobie gawędziliśmy – odpowiedział papa kobietom. – Jej uszy muszą się znajdować blisko moich ust.

Kobieta się zaśmiała.

– Rozpieścisz ją.

– Nic podobnego. Uczę ją, jak ma mnie nosić, kiedy będę stary.

Kobiety pochyliły się, klepiąc się po udach ze śmiechu. Pożegnaliśmy się, a ja prowadziłam papę wzdłuż ogrodzonego miejsca kąpielowego, obok ocienionej ławki służącej do pogawędek i okrągłych chat do przechowywania prosa i ryżu. Po chwili papa i ja spotkaliśmy Fantę, która ciągnęła Fombę za ucho.

– Dureń – syknęła.

– Witaj, czwarta żono wodza – powiedział papa.

– Witaj, Mamadu Diallo – przywitała go.

– Nie pozdrowisz dziś mojej małej córeczki? – zapytał.

Wykrzywiła się.

– Witaj, Aminato Diallo – mruknęła.

– Dlaczego dręczysz biednego Fombę? – spytał papa.

Fanta nie puszczała ucha mężczyzny.

– Zaprowadził osła do studni i zwierzę wpadło do środka – odparła. – Postaw tę rozpuszczoną dziewczynę na ziemi, Mamadu Diallo, i pomóż nam wydobyć osła ze studni, zanim zanieczyści wodę pitną.

– Jeśli puścisz Fombę, któremu ucho może się jeszcze przydać, pomogę ci z osłem.

Papa zdjął mnie z ramion. Fomba i ja patrzyliśmy, jak on i inni mężczyźni obwiązują jednego z chłopców z wioski pnączem i spuszczają go głęboko do studni, gdzie ten obwiązał osła jeszcze większą ilością pnączy, po czym został wyciągnięty na powierzchnię. Później papa i pozostali mężczyźni wydobyli ze studni osła. Zwierzę zdawało się nieporuszone, a z pewnością mniej obolałe niż ucho Fomby. Chciałam, by papa nauczył mnie obwiązywać brzuch osła pnączami. Marzyłam, że nauczy mnie wszystkiego, co potrafi. Nikt by nie ucierpiał, gdybym nauczyła się czytać i pisać. Być może któregoś dnia stałabym się jedyną kobietą i jedyną osobą w całej wiosce, która potrafi czytać Koran i pisać pięknym, zamaszystym arabskim pismem.

Któregoś dnia, kiedy wraz z mamą młóciłyśmy proso, zawołano nas do porodu w miejscowości Kinta, cztery wioski w stronę zachodzącego słońca. Mężczyźni plewili pola prosa, poproszono jednak Fombę, by zabrał swój łuk oraz kołczan z zatrutymi strzałami i chronił nas w czasie drogi. Kiedy dotarliśmy do Kinty, Fombę zaprowadzono do miejsca, gdzie mógł się napić herbaty, a my zabrałyśmy się do pracy. Poród ciągnął się od rana do wieczora, a kiedy mama w końcu złapała dziecko, spowiła je i przystawiła do sutka matki, poczułyśmy ogromne zmęczenie w kościach. Zjadłyśmy placki z prosa w ostrym sosie gumbo, który uwielbiałam. Zanim opuściliśmy wioskę, tamtejsze kobiety ostrzegły nas, byśmy nie wkraczały na główną drogę biegnącą od wioski, ponieważ ostatnio widziano tam obcych mężczyzn, których nie znał nikt w okolicy. Mieszkańcy spytali, czy nie chcemy u nich przenocować. Mama odmówiła, ponieważ w Bayo lada dzień miała rodzić inna kobieta. Kiedy szykowałyśmy się do opuszczenia wioski, otrzymałyśmy bukłak z wodą i trzy związane za nogi żywe kurczaki, a także wyjątkowy prezent dziękczynny – metalowe wiadro, podobne do dużego kubła, którego użył Fomba w dniu, kiedy zabił kozę.

Fomba nie mógł niczego nieść na głowie, ponieważ jego szyja była zawsze pochylona w lewo, więc mama przykazała mu, by niósł wiadro, w którym znajdowały się upchnięte kurczaki. Fomba wydawał się dumny ze swojego nowego nabytku, jednak mama ostrzegła go, że kiedy wrócimy do wioski, będzie musiał go oddać. Radośnie skinął głową i ruszył w drogę, trzymając się przed nami.

– Czy kiedy dotrzemy do domu, będę mogła sobie wziąć to wiadro? – zapytałam.

– Wiadro należy do wioski. Oddamy je wodzowi.

– Ale wtedy będzie je miała Fanta.

Mama wstrzymała oddech. Widziałam, że także nie lubi Fanty, ale uważała na to, co mówi.

Kiedy szliśmy, drogę oświetlał nam błyszczący na nocnym niebie księżyc w pełni. Byliśmy już niemal w domu, gdy przed nami przebiegły trzy zające jeden za drugim, po czym zniknęły w lesie. Fomba odstawił wiadro, uniósł patkę przy przepasce na biodra i wyjął z niej kamień, po czym zgiął ramię. Zdawał się wiedzieć, że zające przemkną z powrotem po drodze. Kiedy zwierzęta znów się pojawiły, Fomba trafił najwolniejszego z nich w głowę. Zrobił krok, by go podnieść, ale mama go powstrzymała. Stworzenie było zaokrąglone w pasie. Mama przejechała palcem po jego ciałku. Zwierzę było w ciąży. Mama powiedziała Fombie, że z zająca powstanie dobry gulasz, ale poprosiła, by następnym razem, kiedy zobaczy zające przebiegające przez drogę, poprawił cel i wymierzył w najszybszego z nich, a nie w samiczkę dźwigającą w brzuchu dzieci.

Fomba skinął głową i przewiesił nabrzmiałą zdobycz przez ramię. Wstał i znów ruszył przed siebie, ale nagle jeszcze mocniej przechylił szyję i zaczął nasłuchiwać.

W krzakach coś zaszeleściło. Rozejrzałam się, szukając kolejnych zajęcy, ale ich nie dojrzałam. Przyspieszyliśmy kroku. Mama złapała mnie za rękę.

– Jeśli spotkamy obcych, Aminato… – zaczęła, ale nie dokończyła.

Z kępy drzew wyszło czterech mężczyzn o szerokich ramionach i silnych nogach.

W świetle księżyca widziałam, że ich twarze były takie jak moja, nie miały jednak blizn. Kimkolwiek byli, pochodzili z innej wioski. Nieśli liny, skórzane paski i noże oraz dziwny długi kawałek drewna z dziurą na końcu. Przez chwilę wpatrywali się w nas, a my patrzyliśmy na nich. Usłyszałam, jak mama przełyka strach. Zapragnęłam rzucić się do ucieczki. Przecież żaden z tych grubych, niezdarnych, zasapanych mężczyzn nie złapałby mnie, gdybym biegła leśnymi ścieżkami jak antylopa, skręcając, pędząc i klucząc między drzewami. Ale mama niosła na głowie bukłaki wody, a ja tacę z ananasami. Kiedy się zawahałam, zastanawiając się, co z nimi począć, zmartwiona, że owoce spadną na ziemię, jeśli zbyt niezdarnie rzucę się do ucieczki, mężczyźni otoczyli nas kręgiem.

Fomba poruszył się jako pierwszy. Chwycił mężczyznę z dziwnym kijem, zacisnął ramię wokół jego szyi i uderzył go w głowę wiadrem z kurczakami. Mężczyzna się potknął. Jedną ręką Fomba złapał go za kark i z całej siły skręcił go w prawo. Zanim mężczyzna upadł, z jego gardła wydobył się charkot. Fomba odwrócił się, żeby mnie dosięgnąć, lecz tuż za nim pojawił się inny mężczyzna.

– Fomba! – zawołałam. – Uważaj!

Ale nim zdążył się obrócić, otrzymał cios pałką w głowę.

Poleciał na ziemię. Tuszka zająca zsunęła mu się z ramienia. Nie sądziłam, że tak potężny i silny człowiek potrafi tak szybko upaść. Napastnik skrępował dłonie Fomby, obwiązał jego szyję zasupłaną liną i podniósł zająca. Fomba nawet się nie poruszył. Mama krzyknęła, żebym rzuciła owoce i uciekała. Nie potrafiłam się jednak ruszyć. Nie mogłam jej zostawić. Zwróciła się do mężczyzn i zawołała jak wojownik:

– Niech spadnie na was klątwa zmarłych! Pozwólcie nam przejść!

Mężczyźni mówili w obcym języku. Wydawało mi się, że rozpoznaję słowa: „dziewczyna”, „młoda” i „niezbyt młoda”, ale nie miałam pewności.

Mama przeszła na fulfulde.

– Uciekaj, córko – wyszeptała, ale ja nie mogłam tego zrobić. Po prostu nie mogłam.

Mama trzymała sakiewki porodowe i wciąż miała bukłaki wody na głowie. Niosła zbyt wiele, żeby uciekać, więc zostałam przy niej. Słyszałam jej oddech. Wiedziałam, co myśli. Może zacznie krzyczeć, a ja do niej dołączę. Nasza wioska znajdowała się dość blisko. Może ktoś by nas usłyszał. Dwóch mężczyzn chwyciło mamę i strąciło bukłaki z jej głowy. Inny złapał mnie za ramię. Miotałam się, kopałam i ugryzłam go w rękę. Puścił mnie. Był teraz wściekły i głośno sapał. Kiedy się na mnie rzucił, kopnęłam go z całej siły i trafiłam w miejsce, gdzie jego nogi się łączyły. Jęknął i się zachwiał, ale wiedziałam, że nie skrzywdziłam go wystarczająco, by nie mógł wstać. Odwróciłam się, żeby pobiec do mamy, ale inny mężczyzna podstawił mi nogę i przyszpilił mnie do ziemi. Wyplułam piach i próbowałam się uwolnić, ale ten, kto mnie trzymał, był silniejszy.

– Robicie błąd – powiedziałam. – Jestem urodzoną na wolności muzułmanką. Puśćcie mnie! – dodałam w fulfulde, a potem powtórzyłam to samo w języku bamana, moje słowa nie odniosły jednak żadnego skutku.

Zaczęłam więc krzyczeć. Gdyby któryś z mieszkańców wioski akurat nie spał, może by mnie usłyszał. Ktoś związał mi nadgarstki na plecach i założył skórzaną pętlę na szyję, a następnie zacisnął ją, niemal uniemożliwiając mi oddychanie. Nie mogłam krzyczeć i ledwie potrafiłam zaczerpnąć oddech. Dusząc się, gwałtownie zamachałam do mężczyzn. Poluzowali pętlę na tyle, bym mogła oddychać. Żyłam.

– Allahu Akbar – powiedziałam. Miałam nadzieję, że któryś z napastników usłyszy słowa po arabsku i zda sobie sprawę, że popełnia błąd.

Nikt jednak mnie nie słyszał. Albo nikogo to nie obchodziło.

Leżąc na ziemi, wykręcałam szyję, żeby spojrzeć do góry. Mama wyrwała się jednemu mężczyźnie, uderzyła go w twarz i ugryzła w ramię, po czym chwyciła grubą gałąź i huknęła go w głowę. Zatrzymał się, wstrząśnięty. Mama zaatakowała mężczyznę, który zaciskał pasek na mojej szyi. Pociągnęłam za pętlę, usiłując dosięgnąć matki, choć czułam, że się duszę. Ale inny obcy przechwycił mamę, uniósł wysoko długą, grubą pałkę, zamachnął się i uderzył ją w tył głowy. Mama upadła. W świetle księżyca widziałam, że jej wzburzona, ciemna krew rozlewa się wartkim strumieniem. Próbowałam się do niej doczołgać. Wiedziałam, co robić, kiedy leje się krew. Trzeba było tylko przyłożyć dłoń do rany i mocno przycisnąć. Ale nie mogłam się czołgać, wykręcać ani poruszyć nawet o cal. Porywacze trzymali mnie mocno, a obroża na mojej szyi zaciskała się coraz silniej. Zmusili Fombę i mnie, żebyśmy wstali. Nie mieliśmy wyboru, musieliśmy ich posłuchać.

Szarpałam za pętlę, by się odwrócić i spojrzeć przez ramię. Zobaczyłam, że mama wciąż leży na ziemi i się nie porusza. Ktoś uderzył mnie w twarz, obrócił do przodu i pchnął w plecy. Popychano mnie tyle razy, że musiałam zacząć poruszać stopami.

Moja mama nigdy nie leżała bez ruchu, chyba że spała. To musiał być sen. Pragnęłam się obudzić we własnym łóżku, zjeść z mamą placek z prosa, podziwiać, jak zanurza tykwę w glinianym słoju i przynosi mi wodę, nie roniąc nawet kropli. Wkrótce z pewnością będę wolna od tych złych duchów. Wkrótce odnajdę papę i razem pobiegniemy do mamy, obudzimy ją, zanim będzie za późno, i położymy w chłodnym cieniu naszego domu.

Nie budziłam się jednak.

Z moich płuc wydarł się długi szloch. Mężczyźni wepchnęli mi do ust kawałek szmaty. Ilekroć zwalniałam kroku, popychali mnie. Szliśmy tak szybko, że nie mogłam złapać tchu. Wyjęli knebel, ale wściekłymi gestami pokazali, że włożą mi go z powrotem, jeśli wydam jakikolwiek dźwięk. Kazali mi iść przed siebie, coraz dalej od mamy. W powietrzu wisiał dym. Krążyliśmy wokół naszej wioski. Bębny Bayo ostrzegały przed niebezpieczeństwem. Wciąż słyszałam trzaski, które brzmiały tak, jakby od drzew odłamywały się gałęzie. Bębnienie ustało.

Przez prześwit między drzewami dostrzegłam ogień. Bayo płonęło. Dołączyło do nas pięciu obcych mężczyzn, którzy prowadzili w naszą stronę trzech więźniów – także skrępowanych. W świetle księżyca rozpoznałam szeroki krok mojego ojca.

– Fa! – zawołałam.

– Aminato! – krzyknął.

– Zabili ba!

Mężczyzna trzymający pasek uderzył mnie w twarz.

– Jesteś wart mniej niż gówno jeżozwierza – wysyczałam do oprawcy, ale on nie zrozumiał.

Patrzyłam na ojca. Pozostali więźniowie szarpali za liny, ale mój ojciec szedł wyprostowany i pocierał nadgarstki, aż udało mu się je uwolnić. Wetknął palce w oczy swojego porywacza, wyciągnął mu z dłoni nóż i przeciął sobie pętlę na szyi. Kiedy inny mężczyzna ruszył w jego stronę, papa zanurzył ostrze głęboko w jego piersi. Miałam wrażenie, że porywacz wstrzymał oddech. Stał tak długo, że mój ojciec zdołał wyciągnąć nóż, po czym mężczyzna upadł na ziemię bez życia.

Chciałam, żeby fa uciekł i odszukał ba na ścieżce biegnącej z Bayo. Jeśli wciąż tliło się w niej życie, chciałam, by ją uratował. Kiedy porywacze zaczęli krzyczeć, papa rzucił się w moją stronę. Zaatakował nożem mężczyznę, który trzymał moją pętlę, wbijając ostrze głęboko w jego ramię. Ten osunął się z jękiem na ziemię. Dwaj inni doskoczyli do ojca, ale ich odepchnął. Dźgnął najpierw jednego z nich, a potem drugiego i krążył wokół trzech rannych mężczyzn. Wtedy jeden z porywaczy uniósł niezwykły, długi, prostokątny kij. Zacisnął usta i wycelował nim w ojca z odległości pięciu kroków. Papa zatrzymał się i uniósł dłoń. Z kija wystrzelił ogień i powalił papę na plecy. Papa odwrócił głowę, żeby na mnie spojrzeć, ale jego oczy były puste. Życie uciekło z jego piersi, zalało mu żebra i spłynęło do wyczekującej ziemi, która wchłonęła wszystko, co się z niego wydostało.

Dołączyło do nas dwóch nowych więźniów. Nie rozpoznawałam ich. Może pochodzili z innych wiosek. Spojrzałam na nich błagalnie. Ich powieki opadły. Fomba opuścił głowę. Ci więźniowie nie mogli nic dla mnie zrobić. Wszyscy mieli związane ręce, a na ich karki nałożono jarzmo. Stawianie oporu było jednoznaczne z samobójstwem, ale kto poza ojcem i matką miał o mnie teraz walczyć, i to do śmierci?

Moje stopy przylgnęły do ziemi. Uda wydawały się zrobione z drewna. Żołądek podskoczył mi do gardła. Ledwo oddychałam. Fa był najsilniejszym mężczyzną w Bayo. Potrafił mnie unieść jedną ręką, a kiedy kuł żelazo młotem, iskry wzlatywały do nieba jak gwiazdy. Czy to możliwe? Modliłam się, by to był tylko sen, ale on nie miał końca.

Zastanawiałam się, co kazaliby mi zrobić ba i fa. „Idź naprzód!” Tylko tyle potrafiłam sobie wyobrazić. „Nie upadaj”. Pomyślałam o mamie chodzącej po Bayo z podeszwami stóp ufarbowanymi na czerwono. Próbowałam zatrzymać ich głosy w głowie. Próbowałam wspominać noce, kiedy piliśmy miętową herbatę, i to, jak matka śmiała się, gdy ojciec opowiadał melodyjne historie. Ale nie miałam czym nakarmić tych myśli. Raz po raz robiły się wygłodniałe, płaskie i wyciekały z umysłu, zastępowane wizjami nieruchomej matki w lesie i ojca, którego wargi drżały, gdy eksplodowała mu pierś.

Szłam, ponieważ mi rozkazano. Szłam, ponieważ była to jedyna rzecz, jaką mogłam robić. Idąc tej nocy, raz po raz słyszałam ostatnie słowo wypowiedziane przez ojca. Aminata. Aminata. Aminata.

Trzy obroty księżyca

Bałam się, że porywacze nas pobiją, ugotują i zjedzą, oni jednak zaczęli od upokarzania – zdarli nam ubrania z grzbietów. Nie mieliśmy chust ani tkanin, którymi moglibyśmy się przepasać, niczego, czym moglibyśmy zakryć części intymne. Nie mieliśmy nawet sandałów. Mieliśmy tyle samo ubrań co kozy, a nagość czyniła z nas więźniów niezależnie od tego, dokąd nas prowadzono. Naszych porywaczy cechowało coś jeszcze – coś, czego nie mieli, a mianowicie brak światła w oczach. Nigdy dotąd nie spotkałam osoby, która postępowałaby tak potwornie i spokojnie spoglądała mi przy tym w twarz. Kiedy patrzy się drugiemu człowiekowi w oczy, robi się dwie rzeczy: uznaje jego człowieczeństwo i potwierdza własne. Gdy opuściłam dom i rozpoczęłam długą wędrówkę, odkryłam, że na świecie istnieją ludzie, którzy mnie nie znają, nie kochają i nie dbają o to, czy będę żyć, czy umrę.

Z Bayo i sąsiednich wiosek porwano ośmioro z nas. W ciemności rozpoznawałam jedynie Fombę. Zataczałam się do przodu i przez wiele godzin nie poczułam, że jarzmo wrzyna mi się w skórę karku, raniąc ją do żywego. Nie mogłam przestać myśleć o rodzicach ani o tym, co ich spotkało. W jednej chwili nie potrafiłam sobie wyobrazić życia bez nich, w drugiej uświadamiałam sobie, że ja wciąż żyję, a ich już nie ma. „Obudź się teraz – powtarzałam sobie. – Obudź się, napij się wody z tykwy stojącej obok posłania i idź się przytulić do mamy. Ten sen jest jak zabrudzone ubranie. Zdejmij je i idź do mamy”. Nieznośny koszmar nie chciał się jednak skończyć.

Szliśmy przez całą noc, a do naszej karawany więźniów dołączano kolejnych. W świetle poranka zobaczyłam Fombę idącego z opuszczoną głową. Wtedy też ujrzałam Fantę. Wodza nigdzie nie było. Kobiecie także założono na szyję jarzmo. Rozglądała się w lewo, w prawo, patrzyła w górę i w dół, zerkała na drzewa i przyglądała się naszym porywaczom. Chciałam ją zawołać, ale w jej ustach tkwił gałgan obwiązany liną, która przytrzymywała go w miejscu. Próbowałam złowić jej wzrok, lecz nie odwzajemniała mojego spojrzenia. Przeniosłam oczy na jej nagi brzuch. Żona wodza nosiła w sobie dziecko. Domyśliłam się, że to już piąty księżyc.

Gdy tak maszerowaliśmy, za nami wschodziło słońce. Dotarliśmy do wielkiej i ruchliwej rzeki. W końcu nas rozwiązano, zdjęto nam jarzma i pozwolono odpocząć na brzegu. Pilnowało nas czterech mężczyzn z ognistymi kijami i pałkami.

Być może ta rzeka była tą samą Jolibą, która podobno przepływa obok Ségou. Tak jak opisywał mój ojciec, była szersza niż rzut kamieniem. Mężczyźni na mnóstwie łodzi przewozili ludzi i towary. Nasi porywacze negocjowali z głównym przewoźnikiem, po czym związali nam nadgarstki i wrzucili na łodzie. W mojej znajdowało się sześciu wioślarzy. Ich ramiona kołysały się miarowo, a ja spoglądałam na inne canoe ślizgające się po wodzie. W jednym z nich zobaczyłam konia. Zwierzę było królewskie i całe czarne, jeśli nie liczyć białego kółeczka między oczami. Mężczyźni wiosłowali, a koń stał zupełnie bez ruchu.

Po drugiej stronie rzeki rozwiązano nas i wypuszczono. W powietrzu wisiał bagienny fetor. Komary ucztowały na moich rękach i nogach, kąsały mnie nawet w policzki. Nasi porywacze zapłacili wioślarzom muszlami porcelanek. Wyczułam porcelankę w piasku tuż pod stopami i podniosłam ją, zanim znów nałożono mi jarzmo. Była biała i twarda, a fałdy na jej zawiniętych wargach przypominały maleńkie ząbki. Porcelanka była nie większa niż paznokieć mojego kciuka. Ta piękna, idealna muszla zdawała się niezniszczalna. Przepłukałam ją w wodzie i położyłam sobie na języku. Poczułam się tak, jakbym w ustach miała przyjaciela, który mnie pociesza. Zassałam ją z całej siły i zaczęłam się zastanawiać, ile porcelanek jestem warta.

Uformowano z nas karawanę więźniów połączonych za szyje w dwu- lub trzyosobowe grupy i kazano nam maszerować. Obok nas szedł chłopiec, na oko zaledwie cztery deszcze starszy ode mnie, i pilnował niewolników. Pozwalał nam pić wodę z bukłaków, podawał kawałki placków z prosa lub kukurydzy, owoców mango lub pomarańczy. Spoglądał na mnie, ilekroć starsi porywacze odwracali wzrok. Mówił w języku bamana, ale go ignorowałam. Kościsty, zdawał się zbudowany tylko z ramion, łokci, kolan i kostek. Szedł obok dziwnym, nieskoordynowanym krokiem. Z twarzy nie schodził mu uśmiech, przez co nie miałam do niego krztyny zaufania. Nie było powodu, żeby się uśmiechać, to nie był czas na zawieranie przyjaźni. Nikt nie uśmiecha się do swoich wrogów. Powtarzałam to w myślach, lecz w pewnej chwili zwątpiłam. Przypomniałam sobie, jak ojciec powiedział mi, że mądry człowiek zna swoich wrogów i trzyma ich blisko. Może ten chłopiec, który na mnie spoglądał – wielkooki i niewinny – był wrogiem. A może był tylko głupim, uśmiechniętym, ciekawskim dzieciakiem, który zabawiał się, idąc obok kordonu niewolników, i nie miał pojęcia, co się właściwie dzieje. Nie podobał mi się jego wzrok na moim nagim ciele. Nie chciałam, by ktokolwiek mnie zauważył, patrzył na mnie lub poznał w takiej sytuacji. Na pewno uda mi się uwolnić. To się na pewno skończy. Na pewno znajdę sposób, żeby uciec do lasu i odnaleźć drogę do domu. Ale w takich chwilach uświadamiałam sobie, że bez ubrania nie mogę podbiec do kogokolwiek, kto mnie zna. Byłam zbyt duża, żeby mnie taką oglądano. Moje piersi miały niedługo wypuścić pąki. Mama mówiła, że wkrótce stanę się kobietą. Nie chciałam, żeby na mnie patrzono. Niemal traciłam rozum, zastanawiając się, jak przezwyciężyć własną nagość. Dokąd mógł uciec nagi człowiek?

Pilnowało nas teraz około dziesięciu porywaczy, wszyscy uzbrojeni w włócznie, pałki i ogniste kije. Wydawało mi się, że język, którym mówią, przypomina bamana. Wiedziałam, że nie są muzułmanami, bo nigdy nie zatrzymywali się na modlitwę. W nocy zgromadzono nas pod baobabem. Nasi porywacze zapłacili pięciu mężczyznom z pobliskiej wioski, żeby nas pilnowali. Choć wciąż byliśmy połączeni jarzmem, kazano nam nazbierać drewna, rozpalić ogień i ugotować ziemniaki w wodzie, nie dając nawet pieprzu do przyprawienia posiłku. Bulwy były wodniste i pozbawione smaku, nie mogłam ich tknąć. Chłopiec, który mnie obserwował, przyniósł mi banana. Wzięłam go i zjadłam, ale wciąż nie chciałam z nim rozmawiać.

– Ty! – zawołała Fanta. – Dziecko z Bayo! Córko Mamadu, jubilera! Daj mi tego banana! Rzuć mi go!

Dokończyłam banana i wyrzuciłam skórkę.

– Miałam tylko jednego – powiedziałam.

– Porozmawiaj z chłopcem, który ci go dał. Widzę, że na ciebie patrzy.

– On nie ma więcej jedzenia.

– Zuchwałe dzieci należy bić. Zawsze powtarzałam Mamadu Diallo, że postępuje z tobą zbyt łagodnie.

Poczułam rosnący gniew. Desperacko pragnęłam uciec od jej drwin.

– Zostaw mnie w spokoju – powiedziałam.

– I twojej bamańskiej matce – szydziła.

– Powiedziałam, żebyś dała mi spokój.

– Zabierała cię, żebyś patrzyła na te wszystkie nowo narodzone dzieci. To śmieszne.

– Nie tylko patrzyłam. Łapałam je. Jak myślisz, kto złapie twoje dziecko?

Fanta otworzyła usta. Proszę bardzo. Byłyśmy kwita. Po chwili jednak zawstydziłam się tego, co powiedziałam. Ojciec przykazał, bym ukrywała brak szacunku. A matka nigdy nie użyłaby ciąży jakiejś kobiety przeciwko niej. Fanta zamilkła. Wyobrażałam sobie, jaki ogarnie ją wstyd, gdy będzie musiała wypchnąć dziecko obserwowana przez naszych porywaczy.

Związano nam nogi powyżej kostek, parami, i zdjęto jarzma z karków, żebyśmy mogli się położyć pod baobabem. Byłam przywiązana do Fomby, który pozwolił mi się ułożyć obok Fanty. Dotknęłam jej brzucha. Spojrzała na mnie ze złością, ale złagodniała, kiedy poczuła moją spokojną, nieruchomą dłoń na swoim pępku.

– Zbliż się, dziecko – powiedziała. – Czuję, jak drżysz. Byłam szorstka, bo jestem głodna i zmęczona, ale wcale cię nie zbiję.

Przytuliłam się do niej i zasnęłam.

Ktoś pocierał mnie w ramię. Na początku śniło mi się, że to Fanta rozkazuje mi przynieść sobie banana. Ale kiedy otworzyłam oczy i już nie śniłam, okazało się, że to Fomba, który oznajmił, że głośno płakałam przez sen.

Wyjaśnił, że moje jęki wystraszyły strażników, którzy zaczęli grozić, że mnie zbiją, jeśli się nie uspokoję. Powiedział też, że moje nogi bardzo drżą. Położył się obok mnie, poklepał mnie po ramieniu i zapewnił, że nie pozwoli im mnie zbić, ale muszę spać odpowiednio.

Mężczyźni, którzy mnie porwali, zabrali zająca Fomby, obdarli go ze skóry i wypatroszyli, a następnie upiekli nad ogniem. Ani odrobina zajęczego mięsa – podobnie jak kurczaki, które porywacze zabili i ugotowali – nie trafiła do moich ust. Leżałam na plecach i wpatrywałam się w gwiazdy. W szczęśliwszych czasach uwielbiałam obserwować je wraz z rodzicami. Na niebie dostrzegłam tykwę ze lśniącą rączką i zastanawiałam się, czy ktokolwiek w Bayo także na nią patrzy.

Fomba znów zapadł w sen. Starając się nie ciągnąć go za stopy, wstałam, żeby się pomodlić. Nie miałam czym zasłonić włosów, ale to mnie nie zniechęciło. Spuściłam głowę i oparłam kciuki za uszami.

– Allahu Akbar – powiedziałam. Lewą dłoń położyłam na prawej i zaczęłam mówić: – Subhanaka Allahumma wa bi-hamdika – ale nie było mi dane dokończyć.

Nadszedł porywacz, uderzył mnie kijem i kazał się położyć na ziemi. Po jakimś czasie zasnęłam.

Następnego ranka, pomiędzy świtem a wschodem słońca, znów próbowałam się modlić, ale inny porywacz uderzył mnie prętem. Następnej nocy, po kolejnych batach, zaniechałam modlitw. Straciłam matkę. Ojca. Całą wspólnotę. Straciłam szansę, by opanować wszystkie modlitwy Koranu. Straciłam sekretną szansę na to, że nauczę się czytać. Próbowałam odmawiać modlitwy w głowie – Allahu Akbar. Subhanaka Allahumma wa bi-hamdika. A’uzu bi-Llahi min asz-szajtan ar-radżim – ale to nie było to samo. Czułam się gorsza niż jeniec. Stawałam się niewierna. Bez modlitwy nie mogłam poprawnie sławić Allaha.

Wędrowaliśmy przez wiele słońc, a nasza grupa stopniowo stawała się coraz liczniejsza. Kuśtykaliśmy naprzód, aż staliśmy się całym miastem porwanych ludów. Mijaliśmy kolejne wioski i miasta. Za każdym razem ludzie tłoczyli się, żeby się gapić. Z początku wierzyłam, że mieszkańcy wiosek zbierają się, by nas uratować. Byłam pewna, że sprzeciwią się tym odrażającym postępkom. Oni jednak tylko patrzyli, a czasem przynosili porywaczom pieczone mięso w zamian za muszle porcelanek i bryłki soli.

W niektóre noce kazano nam się kłaść na polach, a nasi porywacze płacili lokalnym kobietom, by dla nas gotowały – słodkie ziemniaki, placki z prosa i kukurydzy, czasem z bulgoczącym doprawionym sosem. Jedliśmy w małych grupach, przykucając wokół dużej tykwy i wyławiając gorące jedzenie zakrzywionymi palcami prawych dłoni. W tym czasie nasi porywacze negocjowali z wodzami wiosek. Każdy z nich domagał się opłaty za przejście przez jego teren. Dzień po dniu nasi oprawcy wymieniali się z nimi towarami i kłócili do późna w nocy. Próbowałam zrozumieć, co mówią. Miałam nadzieję, że dowiem się, dokąd i po co wędrujemy.

Chłopiec, który pracował dla naszych porywaczy, wielokrotnie przychodził, aby poczęstować mnie wodą i jedzeniem. Obserwowałam go i słuchałam, jak próbuje przekonać mężczyznę dowodzącego porywaczami, że dzieci powinno się wypuścić z karawany więźniów i pozwolić, by szły obok spętanych dorosłych. Po kilku dniach zdjęto mi z szyi skórzany pasek. Podziękowałam chłopcu skinieniem głowy.

Wśród więźniów była mała dziewczynka, która szła obok skrępowanego jarzmem ojca, przez większość dnia trzymając go za rękę. Była bardzo młoda, miała zaledwie cztery lub pięć deszczów. Czasem prosiła, by ją niósł. Któregoś razu próbowała zwrócić moją uwagę, bawiąc się w a kuku i chowając twarz w dłoniach. Odwróciłam się. Nie mogłam znieść tego, że są razem, i starałam się z całych sił, by nie słyszeć ich rozmów. Wszystko, co robili, przywodziło mi na myśl dom.

Chłopiec, który podróżował wraz z karawaną, często zrównywał ze mną krok. Miał na imię Chekura. Był chudy jak źdźbło trawy i niezdarny jak trzynogie koźlę. Na jego prawym policzku widniała wyryta gwiazda.

– Twoje księżyce są piękne – powiedział.

– Pochodzisz z wioski Kinta – odparłam.

– Skąd wiesz?

Wskazałam na jego policzek.

– Widziałam już takie blizny.

– Byłaś w Kincie? – zapytał.

– Tak. W jakim jesteś wieku?

– Mam czternaście deszczów.

– Jestem pewna, że moja mama cię złapała – rzuciłam.

– Że złapała mnie na czym?

– Że złapała cię przy porodzie, głuptasie. Jest akuszerką. Zawsze jej pomagam.

– Kłamiesz.

Nie dowierzał, dopóki nie wymieniłam imion kilku kobiet z Kinty, które niedawno urodziły dzieci.

– Tak – powiedziałam. – Moja mama na pewno cię złapała. Jak ma na imię twoja mama?

– Moja mama nie żyje – odparł bez emocji. Przez chwilę szedł w milczeniu, ale trzymał się blisko mnie.

– Jak mogliście nam to zrobić? – wyszeptałam w końcu. Nie odpowiedział, więc mówiłam dalej: – Mama i ja przychodziłyśmy do waszej wioski. Rozpoznawałam ją dzięki dwóm okrągłym chatom, wysokim ścianom z gliny, śmiesznemu osiołkowi z naderwanym uchem i drugiemu z żółtymi łatami.

– To osioł mojego wuja – wyjaśnił.

– A więc nie macie honoru?

Chekura oznajmił, że kiedy umarli jego rodzice, wuj go sprzedał. Już od trzech deszczów porywacze zmuszali go, by towarzyszył więźniom w drodze do wielkiej wody. To oznaczało, że także zmierzamy w tamtym kierunku. Przychodziły mi do głowy tylko trzy powody, dla których mogliśmy się tam kierować: żeby się napić, żeby łowić ryby albo żeby dostać się na drugi brzeg. To musiał być trzeci powód. Chciałam zapytać o to Chekurę, ale chłopak jeszcze nie skończył opowiadać o sobie. Podobno porywacze powiedzieli mu, że być może niedługo go wypuszczą, ale ostrzegli także, że jeżeli nie będzie słuchał rozkazów, odeślą go wraz z innymi więźniami. Chekura nosił na twarzy wymuszony uśmiech. Uśmiechał się tak często, że wydawało mi się, iż w kącikach jego ust powstaną trwałe zmarszczki. Uśmiech nie zniknął mu z twarzy nawet wtedy, gdy opowiadał o tym, że wuj nigdy go nie lubił i że zanim sprzedał go porywaczom ludzi, często go bił. Część mnie chciała nienawidzić Chekury i pilnować, by moja nienawiść była prosta i skoncentrowana. Inna część czuła sympatię do tego chłopca i łaknęła jego towarzystwa – rozmowa z innym dzieckiem sprawiała mi przyjemność.

Fanta często była w złym humorze i nie pochwalała tego, że rozmawiam z chłopcem. Próbowała mi rozkazać, bym szła obok niej, ale najczęściej odmawiałam.

– On nie jest z naszej wioski – powiedziała.

– Jego wioska leży blisko naszej. To tylko mały chłopiec – wyjaśniłam.

– Pracuje dla porywaczy – odparła Fanta. – Nic mu nie mów. Nie rozmawiaj z nim.

– A co z jedzeniem, które przynosi i którym czasem się z tobą dzielę? – zapytałam.

– Bierz jedzenie – odpowiedziała – ale z nim nie rozmawiaj. On nie jest twoim przyjacielem. Pamiętaj o tym.

Następnego dnia, kiedy rozmawiałam z Chekurą, Fanta rzuciła we mnie kamykiem.

– Ta kobieta wysoko trzyma głowę – oznajmił Chekura.

– Ociera sobie szyję – odparłam. – Powiedz swoim przywódcom, żeby zdjęli jarzmo Fancie i pozostałym kobietom. Nie uciekną.

– Porozmawiam z nimi.

Następnego dnia Fancie zdjęto jarzmo, ale przywiązano jej kostkę do kostki innej kobiety. Fanta i ja szłyśmy obok siebie, ale nie na czele karawany, żeby nie spotkać na drodze węży czy skorpionów, ani na jej tyłach, ze strachu, że jeśli zwolnimy kroku, zostaniemy wychłostane.

– Tu, pośrodku, jest najbezpieczniej – wyszeptała Fanta. – To tu kazałby mi iść mój mąż.

– Co się z nim stało? – spytałam cicho.

– Kiedy wyniesiono mnie z wioski, walczył z dwoma mężczyznami – odparła.

– A wioska?

– Połowa domów płonęła. – Fanta zacisnęła usta i odwróciła głowę, a ja wiedziałam, że nie powinnam jej już o nic pytać.

Mijaliśmy wiele wiosek. Słyszałam bębnienie tam-tamów, widziałam myszołowy leniwie krążące po niebie i wyczuwałam w powietrzu zapach koźlego mięsa, ale nie było dla nas ratunku. Mieszkańcy wiosek nie zgłaszali żadnego sprzeciwu.

Któregoś dnia, kiedy przechodziliśmy obok jakiejś wioski, zza otaczającego ją muru wyprowadzono mężczyznę i zaciągnięto go do porywaczy. Miał związane nadgarstki. Za nim szły dzieci, które patrzyły, jak mieszkańcy wioski negocjują z porywaczami. W końcu porywacze kupili mężczyznę za miedziane manile i sól, po czym nałożyli mu jarzmo i ustawili na końcu karawany. Dzieci szydziły z nowego więźnia. Kiedy gwar robił się coraz głośniejszy, niektórzy spośród starszych chłopców zaczęli rzucać w nas kamieniami i gnijącymi skórkami owoców. Ktoś uderzył mnie w udo kijem, raniąc do krwi. Wstrzymałam oddech i połknęłam porcelankę, którą trzymałam w ustach dla towarzystwa. Kiedy muszla wpadła do przełyku, zakrztusiłam się i na wszelki wypadek schowałam za Fombą. Fomba robił, co mógł, żeby zatrzymać spadające przedmioty, i krzyczał do chłopców, żeby przestali. Stanowił nie lada widok – był zupełnie nagi, miał splątane i brudne włosy, przekrzywioną na bok głowę, a przy tym dziko machał rękami. Zanim przywódcy karawany przegonili chłopców i wyprowadzili nas z wioski, Fomba dostał kilka razy kamieniami i owocami mango.

Nie rozumiałam, dlaczego byliśmy dla tych chłopców tak wielką atrakcją. Owszem, dzieci z Bayo – łącznie ze mną – wciąż dokuczały Fombie. Ale nigdy nie zrobiliśmy mu krzywdy. Nie nałożyliśmy mu jarzma i nie pozbawiliśmy go jedzenia. Nigdy nie widziałam więźniów mijających naszą otoczoną murem wioskę. Miałam jednak nadzieję, że gdybyśmy ujrzeli skrępowanych mężczyzn, kobiety i dzieci zmuszonych do tego, by szli przed siebie jak woloso, a nawet ktoś jeszcze gorszy, walczylibyśmy o to, by ich uwolnić.

Tego wieczoru Chekura przyniósł tykwę z wodą oraz kawałek mydła z owoców masłosza i zaproponował, że pomoże mi oczyścić skaleczenie na udzie.

– Sama się tym zajmę – powiedziałam.

– Pomogę ci – odparł, kierując mały strumień wody na moją ranę.

– Dlaczego dzieci z wioski nam dokuczają? – zapytałam.

– To tylko chłopcy, Aminato – odpowiedział Chekura.

– A ci mieszkańcy, którzy sprzedają porywaczom różne dobra i pilnują nas w nocy? Dlaczego pomagają tym mężczyznom?

– A dlaczego ja im pomagam? – rzucił. – Czy mają jakiś wybór?

– Oni nie zostali sprzedani przez swoich wujów – odparłam.

– Nie znamy ich historii.

Następnego dnia, kiedy mijaliśmy jakieś miasteczko, poczułam ulgę, że nikt nie wyszedł, by rzucać w nas kamieniami i obelgami. Kilka kobiet niosących owoce i orzechy zgromadziło się wokół naszych porywaczy. Jedna z nich uważnie mnie obserwowała, przez chwilę szła za mną, a potem zrównała ze mną krok. Zdjęła tacę z głowy i podała mi banana oraz małą sakiewkę orzeszków ziemnych. Nie rozumiałam, co mówi, ale jej głos był pełen łagodności. Położyła mi na ramieniu suchą, zakurzoną dłoń. Ten gest był dla mnie tak niespodziewany, że oczy wypełniły mi się łzami. Poklepała mnie po ramieniu, powiedziała coś naglącym tonem i zniknęła, zanim zdołałam jej podziękować.

Podczas naszego długiego marszu dostałam pierwszego krwawienia. Próbowałam się pocieszyć, że za moment nie będę już żyć i że moje upokorzenie nie potrwa zbyt długo. Mój brzuch wykręcały skurcze. W swojej nagości nie byłam w stanie ukryć krwi spływającej mi po nogach.

Kiedy podszedł do mnie Chekura, syknęłam:

– Odejdź.

– Jesteś chora?

– Odejdź.

– Napij się.

Upiłam wody z bukłaka, ale udawałam, że nie widzę chłopca.

– Skaleczyłaś się?

– Zgłupiałeś?

– Mogę ci pomóc?

– Zostaw mnie w spokoju.

Przez chwilę szedł obok, ale milczałam. W końcu odwrócił się, żeby odejść. Kiedy to zrobił, zawołałam:

– Gdy zatrzymamy się na nocleg, przyprowadź do mnie kobietę z wioski!

Skinął głową i się oddalił.

Wieczorem rozbiliśmy obozowisko na skraju wioski. Chekura zniknął. Jakiś czas później dwie kobiety podeszły do moich porywaczy, wskazały na mnie i rozmawiały z nimi z ożywieniem. Wręczyły mężczyznom nieco wina palmowego i podeszły do mnie.

Mówiły w języku, którego nie rozumiałam. Jedna z nich pociągnęła mnie za dłoń. Spojrzałam na Chekurę, który skinął głową – porywacze pozwolili mi z nimi pójść. Jedna z kobiet prowadziła mnie za rękę, a pozostałe szły za mną. Opuściłyśmy więźniów, którzy rozłożyli się pod drzewami, minęłyśmy wartownika i weszłyśmy do otoczonej murem wioski. Ujrzałam studnię, kilka okrągłych spichlerzy oraz prostokątne domy z glinianymi ścianami, podobne do tych w Bayo. Kobiety zaprowadziły mnie za mały domek. Najwyraźniej należał do tej, która trzymała mnie za rękę. Przyniosły mi kocioł ciepłej wody i pozwoliły się umyć. Kiedy skończyłam, wprowadziły mnie do chłodnego wnętrza i posadziły na ławce. Szukałam wzrokiem noży i innych narzędzi, zastanawiając się, czy skoro moja kobiecość właśnie się rodzi, planują mi coś zrobić. Kiedy przerażenie było tak wielkie, że rozglądałam się, by sprawdzić, czy nikt nie zagrodził drzwi chaty, aby udaremnić ucieczkę, inna kobieta podeszła do mnie z niebieską chustą. Wręczyła mi ją i dała znać, żebym się nią owinęła. Chusta była tak szeroka i długa, że mogłam nią opleść brzuch i pupę. Kiedy przysłoniłam części intymne, poczułam się o wiele lepiej i bezpieczniej. Nagle poczułam głód i zrozumiałam, że wstyd przed nagością hamował mój apetyt. Kiedy byłam już ubrana, kobiety poprosiły, bym usiadła i zjadła z nimi posiłek, przez cały czas do mnie mówiąc: „Weź jedzenie”. Usłyszałam, jak matka wypowiada do mnie te słowa z krainy duchów: „Weź jedzenie, dziecko. Te kobiety cię nie skrzywdzą”.

Nakarmiły mnie koźliną z papryką chili, z której skapywał gorący sos z orzechów ziemnych. Danie było pyszne i pożywne. Poczułam, jak skręca mi się żołądek, więc zjadłam tylko odrobinę. Kobiety wetknęły mi w dłoń sakiewkę orzechów ziemnych, a także suszone, osolone pasy koźlego mięsa. Wciąż do mnie mówiły, a ja domyślałam się, że pytają o moją rodzinę i imię. Odpowiadałam we własnym języku, na co reagowały wybuchami śmiechu. W końcu odprowadziły mnie do porywaczy. Zdawały się z nimi negocjować, składać im propozycje i przymilać się do nich, ale nie udało im się przekonać grupy mężczyzn, którzy kręcili głowami i oganiali się od kobiet. Wróciły do mnie, ścisnęły moje dłonie i dotknęły księżyców na mojej twarzy.

Powtarzały coś, czego nie rozumiałam, po czym odwróciły się i odeszły. Żałowałam, że nie mogę z nimi zostać. Znów ułożyłam się pod drzewem, strzeżona przez porywaczy. Czułam się zbyt zdezorientowana, by zasnąć. Nie miałam pojęcia, czy ludzie w kolejnej wiosce okażą nam okrucieństwo, czy dobroć.

Karawana z dnia na dzień robiła się większa. Każdego ranka, kiedy nas budzono i kazano ruszać w drogę, zauważałam dwóch lub trzech nowych więźniów. Tylko kobietom i dzieciom pozwolono iść bez jarzma.

Nocą, kiedy zdejmowano mężczyznom jarzmo, by mogli się położyć i zasnąć, strażnicy obserwowali każdy nasz ruch. Moje stopy pokryły się pęcherzami, stały się obolałe i zrogowaciałe. Po całym dniu marszu Fomba pokazał mi podeszwy swoich stóp. Były pożółkłe, grube i twardsze niż koźla skóra, ale także przesuszone i popękane. Spomiędzy palców ciekła mu krew. Przekonałam Chekurę, by przyniósł mi masło shea z wioski i choć Fanta cmokała z dezaprobatą, którejś nocy wtarłam tłuszcz w stopy Fomby.

Reszta tekstu dostępna w regularniej sprzedaży.

BLACK PUBLISHING

Wołowiec 11, 38-307 Sękowa

Redakcja: redakcja@blackpublishing.pl

Sekretariat: ul. Kołłątaja 14, III p., 38-300 Gorlice

tel. +48 18 353 58 93, fax +48 18 352 04 75

sekretariat@blackpublishing.pl

Promocja: magdalena@blackpublishing.pl

Marketing: honorata@czarne.com.pl

Dział sprzedaży: sprzedaz@blackpublishing.pl

Audiobooki i e-booki: ebooki@blackpublishing.pl

Skład: d2d.pl

ul. Sienkiewicza 9/14, 30-033 Kraków

tel. +48 12 432 08 52, e-mail: info@d2d.pl

Wołowiec 2015

Wydanie I