Wszelkie powielanie lub wykorzystanie niniejszego pliku elektronicznego inne niż jednorazowe pobranie w zakresie własnego użytku stanowi naruszenie praw autorskich i podlega odpowiedzialności cywilnej oraz karnej.

Projekt okładki AGNIESZKA PASIERSKA / PRACOWNIA PAPIERÓWKA

Fotografia na okładce © by KUBA ATYS / AGENCJA GAZETA
Fotografia Autora pochodzi z jego archiwum

Copyright © by MARCIN KĄCKI, 2013

Redakcja KAMIL BOGUSIEWICZ
Korekty AGATA CZERWIŃSKA i MAŁGORZATA POŹDZIK / D2D.PL
Projekt typograficzny i redakcja techniczna ROBERT OLEŚ / D2D.PL
Skład wersji elektronicznej MICHAŁ NAKONECZNY / VIRTUALO SP. Z O.O.

ISBN 978-83-7536-583-2

Prolog

Biorą ją z pola pewnego dnia 1998 roku. Wiozą mercedesem do Warszawy, by wprowadzić do gmachu Ministerstwa Finansów. Koza Bella ma zostać przekazana ministrowi Leszkowi Balcerowiczowi, ku pamięci rolniczej niedoli. W ministerstwie kozy nie chcą, nie wiadomo, jak zwierzę zaksięgować. Rolnicy się upierają, żądają pokwitowania. Zostaje zawarty kompromis. Urzędnicy kozę przyjmują, ale w darze, bez pokwitowania, co zdejmuje z nich obowiązek troski.

Rolnicy odjeżdżają. Koza zjada pod resortem kwiaty, wypróżnia się na chodnik. Urzędnicy proszą o pomoc zoo. Odrobaczona Bella trafia na wybieg, mając za sąsiadów kuca szetlandzkiego i pandę. Dostaje nowe imię: Balcerka. Staje się gwiazdą, trafia na pierwsze strony gazet. Do zoo zgłaszają się biznesmeni, oferują za kozę pokaźne sumy, ale ogród wybiera skromny Dom Pomocy Społecznej w Ołdakach, którego gospodarze pobierają, na utrzymanie kozy, dotacje z Unii Europejskiej. Balcerka, niedojona, chodzi w haremie innych kozic. Pokrywana do woli przez capa, doczekuje się trójki potomstwa. Pozuje do zdjęć z dziećmi.

Watażka

Lepszy będzie Mulat

Fotograf Tomasz Terlecki w lutym 1999 roku szykuje we wrocławskiej galerii wystawę zdjęć znanych osób. Ma na kliszach gwiazdy kina, show-biznesu, polityków. Do sesji chce zaprosić Andrzeja Leppera, ale nie wie, jak się z nim skontaktować, telefony komórkowe nie są jeszcze w powszechnym użyciu. Pomagają mu znajomi biznesmeni, dziś najważniejsi producenci mebli, wtedy zadłużeni hodowcy drobiu, szukający u Leppera wsparcia.

Szef Samoobrony zyskał już opinię trybuna chłopskiego, domagającego się uwolnienia rolników od długów, walczącego o wyższe ceny skupu żywca. A walczy ostro. Blokuje drogi, lży polityków i nie wychodzi z sądu, chwaląc się, że ma sto procesów, a wszystkie „za walkę o prawdę i godność”.

Terlecki zaprasza Leppera do pracowni. Zdziwiony, bo widzi trybuna ludowego bez tureckiego sweterka i słynnej przaśnej grzywki opuszczonej na czoło. Są za to garnitur, biała koszula, krawat, zegarek na skórzanym pasku. Grzywka, zaczesana teraz do góry, dodaje przewodniczącemu Samoobrony majestatu. Tylko zdefasonowane czubki butów zdradzają, że nie ma jeszcze wyczucia detalu. Terlecki jest przekonany, że Lepper ma na sobie garnitur jeszcze ze ślubu, a nową grzywkę ułożył tylko na chwilę, do zdjęcia. Fotograf ustawia modela na klatce schodowej prowadzącej do pracowni, każe mu usiąść na schodach, złączyć stopy, objąć rękami kolana.

– Taki zniewieściały – mówię Terleckiemu, patrząc na pierwsze oficjalne zdjęcie Leppera po przemianie.

– Raczej jak zbity pies, samotny, słaby, bez swojej gromady. Upokorzyłem go? Tak nie myślałem. Wydawało mi się, że robi dużo hałasu, jest agresywny, chamski, czyli tak naprawdę, w środku, mało pewny swoich działań – mówi mi Terlecki.

Gdy Lepper widzi zdjęcie, nie protestuje. Ma zaufanie do fachowca.

Kilka dni później fotograf jedzie na swój wernisaż z Warszawy do Wrocławia. Już blisko. Zdjęcia rozwieszone, goście się schodzą, widzą portrety Leszka Balcerowicza, Bronisława Geremka, Aleksandra Kwaśniewskiego, Andrzeja Leppera. Tytuł: Sylwety sław. Terlecki się spóźnia, bo utknął w korku pod Wrocławiem, gdzie rolnicy Leppera zablokowali drogę.

Piotra Tymochowicza, eksperta od wizerunku medialnego, także zatrzymały wtedy blokady. Wysoki, przystojny, z niedbale zaczesanymi włosami, pomaga politykom, wówczas drugiego szeregu, i biznesmenom w opanowaniu języka ciała: uczy plecenia koszyczków palcami, wywierania nacisku na rozmówcę, dobierania krawatów. Tymochowicz się spieszy, ma za chwilę spotkanie w Warszawie, ale ciągniki stoją w poprzek drogi, nie przepuszczą.

– Kto tu rządzi? – pyta Tymochowicz jednego z protestujących.

– On – rolnik wskazuje palcem trybuna, znanego Tymochowiczowi z telewizji. Ekspert podchodzi do niewysokiego, krępego, ubranego w długą kurtkę i sweter, z grzywką wystającą spod czapki, przewodniczącego Samoobrony.

Dwa tygodnie później Lepper, odmieniony, przyjdzie do studia Terleckiego.

Kilkanaście dni wystarczyło Tymochowiczowi na kosmetykę. Zaczęli, po spotkaniu na blokadzie, od sesji ze stylistką.

– Mówię mu, że wygląda jak część inwentarza. Nie obraża się, prosi o konkrety. Mówię, że ma fryzurę jak spod garnka, a on: „Zmieniajmy, już!” – wspomina Tymochowicz.

Stylistka i fryzjer robią przymiarki do włosów. Lepper trochę walczy, przyzwyczajony do starej fryzury. Gdy zaczesują mu grzywkę do góry, jest zadowolony.

Tymochowicz doradza jeszcze, jak dostosować strój do sytuacji, by nie przesadzić z nowym image’em.

– Mówię, że na spotkanie z rolnikami wystarczy średniej jakości marynarka, a nie markowy garnitur.

Szef Samoobrony, w przeciwieństwie do innych polityków, podczas kampanii wyborczych unika występów z żoną, bo – jak mówi mi Tymochowicz – po zmianie wizerunku za mocno od niej odbił.

Doradca próbuje też zwalczyć u Leppera „syndrom Wałęsy”, czyli manierę zaczynania zdań od „ja”.

Spotkałem się z Tymochowiczem w połowie 2007 roku, gdy jego drogi z Lepperem już się rozchodziły.

Na nowoczesnym, strzeżonym osiedlu domków jednorodzinnych w Warszawie drzwi otworzył mi nieogolony, w drewniakach i koszulce bez rękawów. Mieszka w parterowym domu, urządzonym nowocześnie, z ogrodem i wielkim plastikowym basenem. Był przybity. Tydzień wcześniej prokuratura oskarżyła go o posiadanie zdjęć pedofilskich w komputerze, co kilka lat później skończy się umorzeniem sprawy.

– Nigdy nie walczyłem o Leppera-klienta. Marketing polityczny był dla mnie eksperymentem, zabawą. Utrzymuję się z doradztwa biznesowego – mówi mi wtedy Tymochowicz. – Pamiętam, że dla znajomych byłem pośmiewiskiem. Stukali się w głowę, że doradzam takiemu Lepperowi. Ale byłem pewny, że wstawię go do parlamentu. To niegłupi człowiek, jest pojętny, a dzięki temu inteligentny. Szybko się uczy.

Współpracę z Lepperem, jak mnie przekonuje, uważał za eksperyment socjologiczny. Chciał się przekonać, czy wprowadzi do parlamentu osobę, której wizerunek musi zbudować od podstaw.

– Dziś mogę powiedzieć – przyznaje wtedy Tymochowicz – że „eksperyment Lepper” wymknął się spod kontroli. Ale to nie ja wybieram i głosuję.

Mechanizmy tego przedsięwzięcia Tymochowicz przedstawił w 2006 roku w filmie Jak to się robi. Wspólnie z dokumentalistą Marcelem Łozińskim chciał udowodnić, że polityk jest jak pasta do zębów. Można go sprzedać nawet szczerbatemu, byle został dobrze opakowany.

Film zaczyna apel teatralnie gestykulującego Tymochowicza: „Zajmowałem się kreowaniem wielu znanych polityków, ale teraz przyszła kolej na ciebie. I ty możesz zostać charyzmatycznym przywódcą. Spróbuj swoich sił. Zrobię to nieodpłatnie, czekam…”. Tymochowicz kusi lekcjami gestykulacji i retoryki, głównych elementów publicznych wystąpień.

Przychodzi kilkadziesiąt osób w różnym wieku. Zaczyna się casting. Tymochowicz i jury selekcjonują kandydatów na polityków.

– Kto, pani zdaniem, nie powinien być dla nikogo autorytetem, zwłaszcza dla ludzi młodych? – pyta w filmie Tymochowicz.

– No cóż… Na przykład pan Lepper – odpowiada kobieta w średnim wieku.

– Niestety, nie kwalifikujemy pani – stwierdza demiurg.

Na casting przyszedł też dwudziestosiedmioletni Dariusz Konopka, który przyjechał do Warszawy z małego miasta, by „zrobić karierę”.

– Z czym kojarzy się panu polityka? – pyta go Tymochowicz.

– Władza, pieniądze, popularność…

– I na tym panu zależy?

– Dokładnie.

– Jest pan zakwalifikowany.

Sprawdzian przechodzi jeszcze kilkanaście osób. Tymochowicz pyta każdego:

– Będziesz parł po trupach do celu?

Darek Konopka bez wahania mówi „tak”, wyrastając na faworyta.

Uczestnicy eksperymentu odgrywają scenki mikrodemonstracji pod urzędami, przemawiają do przypadkowych przechodniów, przekonują zmyślonymi historiami, by budzić litość lub wściekłość – to ćwiczenie z manipulacji tłumem. A tłum bije brawo.

– Jak łatwo jest tymi ludźmi sterować… – dziwi się za kulisami jeden z uczestników.

Gdy aktorzy Tymochowicza przemawiają do przechodniów, nawołując do zakończenia wojny w Iraku, nikogo to nie interesuje. Tymochowicz pociesza:

– Nie wasza wina. To społeczeństwo jest chujowe, żadna ideologia go nie rusza. Trzeba brutalnie, cynicznie, socjotechnicznie.

W końcu wyjawia brutalną prawdę:

– Trudno będzie się wybić, trzeba się podpiąć pod młodzieżówkę Samoobrony.

Wśród uczniów konsternacja. Przebąkują, że film filmem, ale Samoobrona to obciach. Jeden odchodzi, tłumacząc:

– Źle bym się czuł, gdyby ktoś taki [Lepper] reprezentował mnie jako obywatela. Nie chcę tak żyć.

Ale Tymochowicz zachęca:

– Media to podchwycą.

Reszta uczestników, choć z wątpliwościami, idzie na spotkanie z Lepperem. Uczniowie, za radą Tymochowicza, prawią komplementy szefowi Samoobrony:

– Panie przewodniczący, jest pan jedynym nieskompromitowanym politykiem w tym kraju. Chcemy też coś zmienić, wspólnie z panem.

– Jest pan jedynym człowiekiem, który wziął się za bary z korupcją. Mam do pana duży szacunek.

Dariusz Konopka, faworyt Tymochowicza, ma wątpliwości: chce postawić na Prawo i Sprawiedliwość, a Lepper jest mu obcy ideowo. Tymochowicz tłumaczy:

– Nie umieścimy cię na listach Platformy Obywatelskiej i PiS-u, bo trzeba by wygrać boje z tamtejszymi działaczami. Zostaje lewica.

– Ale ja jestem centroprawicowy – odpowiada Konopka.

– Jedna kobieta jest wysoka i młoda, druga stara i bogata. A trzecią kochasz, ale nie ma nic (śmiech).

Gdy nad wyglądem Konopki pracują styliści z salonu mody, Tymochowicz ocenia:

– Widać, że w tym krawacie masz coś do powiedzenia. Jak zdejmujesz to palto, jest intrygująco.

Młodzian, w nowym stroju, zapomina o ideach. Idzie na zebranie SLD, by wstrząsnąć jej młodzieżówką. Na zebraniu są Józef Oleksy, przewodniczący partii, i Marek Dyduch, jeden z jej najważniejszych członków. Konopka, nieznany nikomu, wchodzi na mównicę, udając działacza. Od razu atakuje:

– Partia upadła, SLD nie jest lewicą, młodzi zostali oszukani przez liderów. Nie jesteście karierowiczami, nadeszła pora do tego, aby dać wyraz naszemu niezadowoleniu, by założyć nową partię.

Na sali konsternacja, nikt nie wie, że Konopka jest podstawiony. Gdy mówi, że stoi za nim kilkanaście tysięcy osób, sala jest już zbyt rozbawiona, by wziąć go na poważnie.

Konopka mówi:

– Ogłaszam przerwę (na sali śmiech).

SLD jest dla niego spalone.

Znów zebranie. Tym razem Konopka uwodzi Samoobronę:

– Chciałbym podziękować osobie, która – jak się wydaje – stanowi klucz do porozumienia pokojowego. Panu Andrzejowi Lepperowi.

Lepper wchodzi na mównicę i wygłasza:

– Polska jest jedna, sprawiedliwa. Dla kogo? Dla grupy cwaniaków. Dlatego my, Samoobrona, powstaliśmy.

Konopka za kulisami tłumaczy swoją transformację. Że w zasadzie to ma poglądy lewicowe, że już nie chce do PiS, a Samoobrona potraktowała go życzliwie. Lepper obiecał też, że umieści go na liście kandydatów do wyborów parlamentarnych.

Film kończy się sceną, w której Janusz Maksymiuk, przyboczny Leppera, wysyła po Konopkę samochód na kongres Samoobrony. Konopka, na potrzeby filmu wytrenowany przez Tymochowicza, staje się autentycznym działaczem młodzieżówki Samoobrony.

Po kilku latach z polityki zrezygnuje. Odnajdzie się w biznesie.

Prawdziwy „produkt” Tymochowicza, Andrzej Lepper, schodzi z „linii produkcyjnej” w 2000 roku. Szef Samoobrony na blokadach jest już tylko gościem, z mediami komunikuje się na konferencjach prasowych. Na jednej z nich, mimo że za oknem wczesna wiosna, jest przesadnie opalony.

Tymochowicz wyjaśnia:

– Miał problem z naczyniami krwionośnymi. Były płytko pod skórą. Gdy się denerwował, twarz robiła mu się czerwona. Uznaliśmy, że lepszy Mulat niż burak.

W tym czasie na szpitalnym łóżku w Poznaniu budzi się z ponad rocznej śpiączki Michał Wojtczak, który w 1991 roku był wiceministrem rolnictwa. Lepper okupował wtedy resort, domagając się uwolnienia rolników od długów. Wojtczak wielkimi krokami musiał omijać leżącego Leppera. Teraz, w szpitalu, pyta pielęgniarkę, kim jest facet w telewizji, w garniturze i mahoniowej opaleniźnie, mający głos podobny do szefa Samoobrony.

Sam Lepper niechętnie wspomina o poradach Tymochowicza, w mediach lansuje się jako samorodny talent.

Przyozdobiony w opaleniznę i garnitur, szef Samoobrony sprawdza skuteczność swojego nowego wizerunku podczas wyborów prezydenckich w 2000 roku i rok później, w parlamentarnych.

Dorzuca gadżety i symbole partyjnej jedności.

W swoim hymnie Samoobrona…

…przestrzega przed Unią Europejską:

Już mówili, że to będzie w końcu raj,
mlekiem, miodem będzie płynąć kraj,
bo czerwone wybielało,
europejskie nadciągało,
ale skutków nie przewidział chyba nikt.

…wynosi Leppera do rangi herosa:

Nagle w kraju za dużo ludzkich rąk,
a w rolnictwie bił na alarm dzwon,
tylko jeden nam pomaga,
kiedy kłody rzuca władza,
i nie milknie, i nie milknie jego głos!

…wzywa do rewolucji:

Ten kraj jest nasz i Wasz,
nie damy bić się w twarz,
będziemy walczyć jak lwy
i nie przeszkodzi nikt.

Autorem słów jest lider zespołu discopolowego, a melodia to plagiat popularnej czeskiej piosenki Václava Neckářa Ten chléb je tvůj i můj.

Hymn spotyka się z szybką kontrą Kazika Staszewskiego, rockmana:

Gdy jechałem do dziewczyny,
to staliście mi na drodze,
ja wam tego nie wybaczę,
pamiętliwy jestem srodze.

Lepper kusi, że zrzeknie się pensji prezydenckiej, jeśli wprowadzi się do Belwederu, i że obetnie posłom diety, jeśli jego partia trafi do Sejmu. Pieniądze, strumieniem, mają też popłynąć do wyborców: osiemset pięćdziesiąt złotych dla każdego w trudnej sytuacji życiowej i dwa tysiące dla każdej biednej rodziny.

Przewodniczący Samoobrony rusza w Polskę. Kontrkandydaci ustalają mapę spotkań z wyborcami wedle upodobań elektoratu. Lewica i prawica robią tournée po dużych oraz średnich miastach, PSL objeżdża wsie. Mapa gościnnych występów Leppera znaczona jest miejscowościami, w których toczą się jego procesy sądowe.

W gorzowskim sądzie, w którym odpowiada za nielegalną blokadę, rozdaje przed procesem ulotki wyborcze.

W Łodzi, sądzony za lżenie polityków, puszcza na sądowym korytarzu hymn Samoobrony.

W Elblągu, gdzie także tłumaczy się przed sądem za ubliżanie politykom słowami „pajac” i „bandzior”, po rozprawie rusza ulicami miasta na rozmowy z mieszkańcami.

Zawsze towarzyszą mu dziennikarze, chętni, by odnotować kolejną awanturę.

Gdy Lepper nie stawia się na rozprawę w Łodzi, sąd każe go doprowadzić siłą. Lepper wraca akurat z zagranicy. Wie, że gdy tylko postawi nogę w Polsce, zostanie zatrzymany, więc dzwoni do dziennikarzy, by czekali na przejściu granicznym. W czeskim Náchodzie wita Leppera policja wraz ze szpalerem kamer i mikrofonów.

– Zwińcie mnie, ale załóżcie kajdanki – rzuca Lepper.

Wieczorne serwisy pokazują szefa Samoobrony skutego, w koszulce z białym orłem, w otoczeniu partyjnych działaczy krzyczących: „Hańba!”.

Gdy gorzowski sąd wystawia list gończy, Lepper znów korzysta. Ostentacyjnie zjawia się w siedzibie Państwowej Komisji Wyborczej, by zarejestrować swoją kandydaturę na prezydenta. Wychodzi stamtąd zdumiony, bo bez policyjnej asysty. Ferdynand Rymarz, przewodniczący PKW, kwituje:

– Ani list gończy, ani areszt, ani pobyt w więzieniu nie zabraniają w Polsce kandydowania na prezydenta.

Lepper się nie poddaje. Donosi policjantom, że czeka na nich w warszawskiej siedzibie Samoobrony. Funkcjonariusze przychodzą, potykają się o dziennikarzy, Lepper prosi ich o zakucie w kajdanki. Zostaje wyprowadzony przy akompaniamencie puszczonej z magnetofonu Roty.

Sztab wyborczy Mariana Krzaklewskiego z Akcji Wyborczej Solidarność, również kandydata na prezydenta, piekli się, że Krzaklewskiego za rzadko pokazuje się w Telewizji Polskiej. Paweł Sosnowski, rzecznik TVP, odpowiada:

– Gdyby to lider AWS został aresztowany lub miał długi, jego statystyki wyglądałyby lepiej.

Wybory prezydenckie w 2000 roku wygrywa, po raz drugi z rzędu, Aleksander Kwaśniewski. Za nim plasują się Andrzej Olechowski, Marian Krzaklewski i Jarosław Kalinowski. Andrzej Lepper, piąty, dostaje 3 procent głosów. Wygrywa z Januszem Korwin-Mikkem (1,4 procent) i byłym prezydentem Lechem Wałęsą (1 procent).

W sondażu podsumowującym wybory w odpowiedzi na pytanie o polityka roku Lepper otrzymuje jeden procent głosów. Tyle samo co Leszek Balcerowicz i Władysław Bartoszewski, legenda polskiego podziemia II wojny światowej i opozycjonista z okresu PRL.

Największy sukces Leppera to pokonanie głównego rywala – Polskiego Stronnictwa Ludowego.

Ponad dwie trzecie pytanych przez pracownię CBOS wskazuje na szefa Samoobrony jako działającego w interesie rolników. To o dziesięć procent więcej niż szef ludowców.

PSL zyskało na wsi większe poparcie niż Lepper, ale Samoobrona, kierując się do sfrustrowanego elektoratu, przyciąga dwa razy więcej wyborców z dużych miast.

„Sojusz obydwu partii – jak pisze wtedy Krystyna Naszkowska, publicystka »Gazety Wyborczej« – jest niemożliwy, bo choć Lepper o to zabiega, ludowcy unikają skrajności”. Połączenie umiarkowanego PSL z radykalną Samoobroną mogłoby sprawić, że PSL utraciłoby część wyborców.

Kampania prezydencka 2000 roku była dla Leppera zaprawą do decydującego pojedynku w wyborach parlamentarnych następnego roku.

Pojawia się wtedy słynny krawat w biało-czerwone ukośne pasy, który w kampanii nosić będzie każdy kandydat i działacz Samoobrony. Pomysł tak dobry, że ma kilku ojców. Także Tymochowicz twierdzi, że to jego dzieło.

Lepper stawia na media, gwarantując sobie czas antenowy spektakularnymi ekscesami – protestuje przeciwko transportowaniu przez Polskę paliwa jądrowego, zaprasza w partyjne szeregi uczestników popularnego reality show Big Brother, wjeżdża na koniu na plac w Gnieźnie.

Dwa miesiące przed wyborami parlamentarnymi większość sondaży nie daje Samoobronie szans na przekroczenie pięcioprocentowego progu. Ale kilka dni przed głosowaniem następuje nagły zwrot: pracownia OBOP publikuje sondaż, według którego aż dziewięć procent Polaków wybrałoby Samoobronę. Eksperci są tajemniczy. Tłumaczą, że na wcześniejsze wyniki wpłynął wstyd badanych przed przyznaniem się do sympatii dla Leppera.

Myli się wielu. Profesor Mirosława Grabowska, socjolog, dyrektor pracowni badań społecznych CBOS, dwa miesiące przed wyborami twierdziła, że adresatem Samoobrony jest tak mała grupa sfrustrowanych rolników, że Lepper progu nie przekroczy.

– Sondaże nie są idealnym narzędziem – mówi mi Grabowska, gdy po latach pytam o przyczyny błędu. – Ludzie ukrywali swoje preferencje. Wstydzili się przyznawać do partii, której szef postrzegany był jako nieokrzesany, cwany chłopek.

Grabowska twierdzi, że również dynamika kampanii wyborczej potrafi radykalnie odmienić losy wyborów. Podaje przykład Ruchu Palikota, który w 2011 roku startował w wyborach parlamentarnych:

– Na półtora miesiąca przed wyborami byłam pewna, że nie wejdzie do Sejmu. Ale dziesięć dni przed głosowaniem miał już siedem procent. Może to moda, efekt medialny, myślałam jeszcze. Ale to był autentyczny wzrost poparcia.

Wieczór wyborczy 2001 roku. W sztabie Samoobrony w Warszawie działacze najpierw widzą frekwencję: czterdzieści sześć procent. Potem słupki wygranych: lewicowy sojusz SLD–UP, który zdobywa czterdzieści jeden procent głosów, za nim Platforma Obywatelska. Gdy zaraz potem pojawia się słupek Samoobrony – dziesięć procent głosów – działaczy Leppera ogarnia euforia. Wyprzedzają Prawo i Sprawiedliwość, PSL oraz Ligę Polskich Rodzin. Lepper wprowadza do Sejmu pięćdziesięcioro troje posłów.

Eksperci tym razem nie mają wątpliwości: sukces Samoobrony wynika między innymi z lęku przed Unią Europejską, która za chwilę Polskę przytuli, i bolesnych reform społecznych AWS.

Lepper kierował się do wyborców o wykształceniu zawodowym, mieszkańców małych miast, głównie mężczyzn.

Leszek Miller, szef SLD, konkludował:

– Mniej więcej na dziesięć dni przed wyborami zauważyliśmy, że nasze poparcie spada, a rosną notowania Samoobrony i Ligi Polskich Rodzin. Elektorat, który chciał na nas głosować, szukając jakiejś nadziei, zauważył, że są inne ugrupowania, bardziej radykalne. To się zaczęło od momentu, kiedy ruszyła kampania telewizyjna, gdy Samoobrona i Liga przebiły się do mediów.

Ewa Milewicz, publicystka „Gazety”, pisała po wyborach o sukcesie Samoobrony: „Jak Andrzej Lepper to zrobił? Zauważył, że gdy rzuci paroma inwektywami, to się zaraz znajduje prokurator, dziennikarze i kamery”.

Sam Lepper miał tego świadomość. Po latach wspominał:

– Poznali Leppera, jak stoi na blokadzie i krzyczy: „Złodzieje, złodzieje!”. I takiego Leppera pokazywali cały czas. Ale gdybym nie krzyczał, toby mnie nie było. […] Gdyby nie sądy, toby mnie też nie było. Sądy wykreowały Leppera. I politycy, którzy krzyczeli, że Lepper to oszołom.

Aleksander Kwaśniewski, wówczas prezydent RP, Leppera, jak powie mi po latach, podziwiał:

– Za zdolność uczenia się. Spodobał mu się ten świat polityki, wielkomiejskiej kultury. To typowy przykład nagłego awansu. Ludzie ze wsi, dzieci chłopskie wchodzące do środowisk miejskich, często tak postępują.

– Chciał być taki jak wy? – pytam Kwaśniewskiego.

– To był jeden z najbardziej eleganckich polityków. Buty, zegarki, fryzura, płaszcze. Poziom europejski. Nikt nie może zaprzeczyć, że od czasu, gdy wyszedł na drogi, przeszedł rewolucję.

Na blokadzie

Wiejskie pacholęta, karmione kapustą, ziemniakami i zsiadłym mlekiem, rosły może i przysadziste, ale za to krzepkie. Na wiejskich zabawach trwoniono nadmiar energii, której nie zużyto przy widłach, pługu i bronach. Komu nie wystarczały hołubce, ten brał się do sztachety albo i kłonicy, niektórzy do dziewczyn po stodołach. Który zaś osiłek żył tak bogobojnie jak Lepper, wstępował do klubu sportowego. Skakał jak konik polny, do góry i w dal, biegał, rzucał ciężkimi przedmiotami, kopał piłkę i strzelał gole – pisze o Andrzeju Lepperze jego ghostwriter w autoryzowanej biografii Niepokorny.

Lepper urodził się w 1954 roku, jako najmłodszy z dziewięciorga rodzeństwa, w Stowięcinie pod Słupskiem, gdzie – jak pisze autor biografii – „ludzie robili tylko dzieci, obsiewali pola, witali i żegnali wiosnę za wiosną, rok za rokiem. Ciemnogród. Zaścianek. Parafialny, psiakrew, zaduch”.

Ojciec Leppera, Jan, był brukarzem, członkiem Polskiej Partii Robotniczej, potem PZPR. Skryty, małomówny. Zmarł, gdy Andrzej miał jedenaście lat. Matka, Anna, pochodziła z rodziny rolniczej, zajmowała się dziećmi i gospodarstwem. „Moją osobowość kształtowała przede wszystkim matka – zwierzał się Lepper w autobiografii. – Jestem dumny z tego, że pochodzę z takiej wielodzietnej rodziny”.

Lepper wspomina rodziców z właściwą wszystkim książkom sygnowanym jego nazwiskiem pompą:

Odczuwam niezmienny podziw i głęboką wdzięczność dla rodziców, że wychowali nas na prawych Polaków i dobrych katolików. To im zawdzięczam moją podstawową wiedzę o obowiązkach człowieka względem innego człowieka i o tym, jak można być dla drugiego dobrym lub złym. Także o tym, jak kochać swoich bliskich, swoją ojczyznę – biedną, sponiewieraną przez różnych obcych i rodzimych szubrawców, ale zawsze bliską i drogą.

Lepper pisarz to refleksyjny myśliciel posługujący się akademicką polszczyzną. To z biografii Każdy kij ma dwa końce:

W sposobie myślenia, który dominuje dzisiaj w świecie, nie ma miejsca na obecność takich pojęć duchowo-społecznych, jak kultura i jej rozwój, jak potrzeba powszechnej oświaty, zachowania jakości środowiska naturalnego, przedłużenia życia ludzkiego dzięki trosce o zdrowotność, a także dla ładu i harmonii we współżyciu pomiędzy ludźmi, dla sprawiedliwego podziału dóbr. Istnieją tylko popyt i podaż jako proste mechanizmy stosunków między ludźmi, wszystko mierzone jest pieniędzmi, których tworzenie i przepływ pozostają pod kontrolą skomputeryzowanych instytucji bankowych.

To oczywiście nie są słowa Leppera, choć zapewne mu się podobały. Autobiograficzne książki szefa Samoobrony to dzieła ghostwriterów, najczęściej partyjnych doradców. Najsprawniejszy językowo, pełen barwnych opisów, alegorii i dowcipnych powiedzonek, jest wspomniany Niepokorny, wydany w 1999 roku, który kończy się zapewnieniem Leppera, że jest gotów na wielką politykę. Niepokorny, jak również pozostałe książki Leppera, to mieszanina oskarżeń pod adresem elit, roszczeń, teorii spiskowych i antysemickich sugestii.

Lepper, jak czytam w Niepokornym, miał być księdzem. Do mszy służył, jeszcze zanim rozpoczął szkolną naukę. Codziennie, aż do ukończenia szkoły podstawowej, o siódmej rano stawiał się w kościele. Wygrywał wszystkie konkursy liturgiczne.

W szkole podstawowej uprawiał boks. Workiem treningowym, który na końcu jego życia stanie się szubienicą, jest na razie jutowa torba na pszenicę. Po szkole podstawowej idzie do technikum rolniczego w Słupsku. Tam wstępuje do klubu bokserskiego, walczy w wadze lekkopółśredniej, 63,5 kilograma. Stoczył, jak twierdzi, szesnaście walk, wygrywając dwanaście z nich.

Gdy po ulicznej bójce zostaje wyrzucony ze szkoły i klubu, przenosi się do technikum rolniczego w Złotowie. Kariery bokserskiej nie żałuje, bo jak czytam w Niepokornym, „strach pomyśleć, jak by dzisiaj wyglądał w telewizji z takim przyklapniętym bokserskim kulfonem, zamiast obecnego zgrabnego nosa”.

Ze szkoły w Złotowie także wylatuje, bo ponoć uwzięli się na niego nauczyciele.

Trafia do trzeciego technikum, w Karolowie. Z boksu przechodzi hurtem na zapasy, rzut oszczepem, siatkówkę i piłkę nożną, w której, jak zapewnia, zdobywa tytuł króla strzelców i najlepszego zawodnika. Znów wylatuje ze szkoły, bo nauczyciele mieli pozazdrościć mu sportowych sukcesów. Prawda jest taka, że Lepper uderzył nauczyciela w twarz, co po latach potwierdził kolega ze szkoły Wojciech Mojzesowicz, później również polityk Samoobrony.

W czwartym technikum, w Sypniewie, jak czytam w biografii, Lepper „szczęśliwie dotrwał do matury”.

Lepper zawsze przedstawiał swoje wykształcenie tajemniczo – „średnie zawodowe”, deklarując ukończenie technikum. Skrzętnie unikał odpowiedzi na pytania o maturę, ale brukowce ujawniły, że Lepper nie został do niej dopuszczony, bo pobił kierownika kółka rolniczego. Lepper przyznał wtedy:

– Ja dokształcam się całe życie i uważam, że tej wiedzy, jaką mam, to wystarczy mi na tym stanowisku i na wyższym.

Marian Basa, dyrektor technikum rolniczego w Sypniewie, na moją prośbę zajrzał do szkolnego archiwum.

– Znalazłem świadectwo ukończenia szkoły z 1974 roku, oceny takie sobie, a maturalnego nie było – komentuje.

W 1975 roku Lepper kończy obowiązkową służbę wojskową. Dostaje posadę w stacji hodowli roślin koło Stowięcina, potem w PGR-ze w Rzechcinie. Tam poznaje Irenę Leszczewską. Jego wspomnienia o kobietach, jak przystało na niedoszłego księdza, zajmują w biografiach najmniej miejsca: był wobec dziewczyn tak wyrozumiały, że w zasadzie wymagał od nich jedynie tego, by nie paliły.

Leszczewska, córka rolnika, ukończyła liceum. Miała dwadzieścia cztery lata, gdy poznała na wiejskiej zabawie – młodszego o rok – Leppera. Zamieszkali w PGR-owej służbówce. Ich pierwsze dziecko zmarło przy porodzie. Potem na świat przyszli Tomasz, Małgorzata i Renata. Lepper pilnował, by dzieci nie musiały się tłumaczyć z braku matury, posłał je na studia.

Ostatnią posadą Leppera w PRL był etat kierownika w przedsiębiorstwie rolnym w Kusicach. Odszedł stamtąd, jak twierdził, gardząc narzucanymi planami produkcyjnymi komunistycznej gospodarki.

W 1980 roku idzie na swoje. Kredyt dla młodych małżeństw, zamiast zwyczajowo wydać na pralkę czy kolorowy telewizor, przeznacza na poniemiecki dom i dwadzieścia hektarów gruntów w Darłowie koło Koszalina. Za talony, które miał zdobyć na olimpiadach z wiedzy agrarnej, kupuje sprzęt rolniczy. Finansuje to z kredytów. Hoduje bydło, świnie, drób. Tuż przed upadkiem PRL nabywa fiata 125p. W biografii jawi się jako minimalista: „Patrzyłem, żeby maszyny kupować. Nawet ksiądz zwrócił mi uwagę, bo jak żonę trzeba było zawieźć do lekarza, to jechaliśmy ciągnikiem”.

W PZPR, jak twierdził, był z przymusu, by zachować stanowiska kierownicze. Nigdy też nie wstąpił do Solidarności. „W nurt przemian się nie włączyłem, bo widziałem, kto wchodzi w struktury Solidarności. Ci, którzy w życiu nic dobrego nie zrobili dla innych i dla Polski, teraz najgłośniej krzyczeli” – tłumaczy w biografii.

Po upadku PRL kredyty Leppera skręcają się w spiralę długów. To efekt terapii szokowej Leszka Balcerowicza i lekkomyślności rolników w korzystaniu z pożyczek, do czego przywykli w gospodarce PRL. Balcerowicz uwolnił rynek od państwowego steru, a odsetki bankowe poszybowały. Rolnicy ugrzęźli w niespłacalnych ratach.

Lepper staje na czele rewolty. Najpierw protestuje we własnej wsi, ale nikogo to nie interesuje. W 1991 roku jedzie z rolnikami do Warszawy. Znika w tłumie innych demonstrujących.

Krajowy Związek Kółek Rolniczych i „Solidarność” Rolników Indywidualnych stoją pod resortem rolnictwa. Władzę sprawuje rząd Jana Krzysztofa Bieleckiego, rolnicy dobijają się do ministra rolnictwa Adama Tańskiego.

Wyposażeni w transparenty i głośniki, domagają się wyższych cen na skup żywca wieprzowego. Lepper stoi z boku, bez głośników i transparentów, w czapce opadającej na oczy, żąda, by mu ulżono w długach. By się przebić do mediów, ogłasza ze swoimi rolnikami głodówkę.

Wtedy po raz pierwszy nazwisko Leppera pojawia się w „Gazecie Wyborczej”. Od razu relacja z awantury. Poszło o to, kto jest ojcem protestów w Warszawie.

Rolnicy stoją pod sejmem.

– Bądźmy razem w sprawach rolnictwa, bo tylko tak damy sobie radę z rządem. Odłóżmy wszystkie animozje – wzywa Lepper.

– W pełni podzielam pogląd, że wspólne działanie jest konieczne, dlatego zaapelowałem do wszystkich organizacji o poparcie – odpowiada Gabriel Janowski z rolniczej Solidarności.

– Nieprawda, to ja tu panów zaprosiłem, nie przeinaczajmy faktów.

Leppera przyjmuje Leszek Balcerowicz, minister finansów. Było to pierwsze spotkanie rolniczego trybuna z ojcem polskiej transformacji. Lepper we wspomnieniach twierdzi, że Balcerowicz był nim tak zafascynowany, iż odwołał inne spotkania. Mieli gawędzić o historii ekonomii, przywoływać teorie Adama Smitha. Gdy Lepper zahaczył o spisek międzynarodowej finansjery, która czyha na polskich rolników, Balcerowicz rzekł:

– Pozwoli pan, że będę miał do pana prośbę.

– Jaką, panie premierze? – pyta Lepper.

– Żeby pan nie jeździł po Polsce i tych bzdur, które mi pan tu opowiadał, nie powtarzał ludziom.

Przedstawiciele rządu i rolników, w tym Lepper, szukając kompromisu, powołują wspólną komisję, by wypracować sposób oddłużenia rolników. Znowu kłótnia, tym razem o to, kto będzie przewodniczącym komisji. Ustalają, że szef będzie jeden, ale komisje dwie, z dwoma wiceprzewodniczącymi.

Banki godzą się dać rolnikom kredyty, by spłacili wcześniejsze. Ale znów na wysoki procent. Lepper ma nadzieję, że komornicy wstrzymają egzekucje zadłużonych wcześniej gospodarstw, ale licytacje trwają. Wiosną 1992 roku wraca do Warszawy i trafia na nowego ministra rolnictwa – Gabriela Janowskiego, który kilka miesięcy wcześniej protestował pod sejmem u jego boku. Teraz Janowski nazywa Leppera demagogiem.

Lepper przyjechał do Warszawy sformalizowany, na czele Związku Zawodowego Rolnictwa Samoobrona. Twierdził wtedy, że Samoobrona ma już pięć tysięcy członków. Siedząc pod sejmem za pierwszym razem, zauważył bowiem, że zarejestrowani są traktowani poważniej. Nie stoi też pod resortem, wchodzi z rolnikami do środka i legitymuje wchodzących do pracy urzędników. Rolnicy kładą się na podłodze.

Michał Wojtczak był wtedy młodym wiceministrem rolnictwa.

– Trzeba było dawać długie, wysokie kroki, by na któregoś nie nadepnąć – wspomina w rozmowie po dwudziestu latach od tamtych wydarzeń.

Lepper chce oddłużenia, ale i odwołania ministra Janowskiego, który lata po Polsce helikopterem i sprawdza, czy rolnicy obsiali pola.

Wieczorem rolnicy oglądają siebie w telewizorze ustawionym, na ich żądanie, na resortowym korytarzu. W telewizyjnym Dzienniku relacja z okupacji ministerstwa. Wypowiada się także minister Janowski. Lepper ogląda, patrzy na zegarek, wychodzi do dziennikarzy zgromadzonych przed resortem i podlicza:

– Minister dostał cztery minuty, wiceminister też cztery, a ja tylko dwie. To manipulacja.

Być może wtedy doznaje olśnienia, że jeśli nie pokaże go telewizja, to go nie ma. Że polityka to wspinaczka po telewizyjnym kablu.

Po kilku dniach okupacji rolnicy Samoobrony, nadal leżąc na podłodze, oglądają w telewizji porozumienie zawarte z rządem. Ale podpisali je ludzie z konkurencyjnej Solidarności. Minister Janowski zawarł zatem ugodę ze związkiem, któremu rok wcześniej sam przewodził. Obiecuje rolnikom oddłużenie, ale Lepper w to nie wierzy. Leży w ministerstwie aż do Wielkanocy, organizując z księdzem, na korytarzu, drogę krzyżową. Ściągnął go, grożąc, że jeśli duchowny nie przyjdzie, to sam odprawi mszę.

Minister Janowski proponuje Samoobronie rozmowy, ale Lepper, obrażony, żąda spełnienia obietnic. Natychmiast. Rząd wzywa policję, by Leppera wyrzucić. Jednak do okupowanego resortu wchodzą współpracownicy prezydenta Lecha Wałęsy, między innymi Mieczysław Wachowski, były kierowca Wałęsy, teraz szef jego kancelarii. Obiecują spełnienie żądań i zapraszają do Pałacu Prezydenckiego. Po raz pierwszy Lepper jest traktowany jak poważny partner w rozmowach, i to przez samego prezydenta.

Wałęsa obiecuje pieniądze na nowe kredyty, zaprasza Leppera do rady specjalnej, by podebatował nad sposobem pozbycia się rolniczych długów. Lepper mówi wtedy Wałęsie:

– Sytuacja na wsi jest tragiczna, rolnicy są tak zdesperowani, że może dojść do niekontrolowanych akcji, a ja nie chciałbym, żeby spłonął Belweder czy Sejm.

Lepper wspomina w biografii: „Twierdzili [Wałęsa i Wachowski], że to, czego chcemy, czyli obniżenie stóp procentowych, mogą załatwić. I załatwili to w ciągu jednego dnia, już o siedemnastej leciało w Teleexpressie.

Lech Wałęsa niechętnie wspomina przygodę z Lepperem. W zdawkowej rozmowie telefonicznej, na którą udało mi się go namówić po kilku miesiącach prób, nie potrafił sobie przypomnieć pierwszego spotkania z liderem Samoobrony. Blokadę resortu rolnictwa nazywa „zatorem”.

– I kazałem Wachowskiemu, by ten zator rozwiązał, bo nie patrzyłem, czy to moja działka, czy nie moja, sprawę trzeba było rozwiązać. Gdybym miał się cofnąć, to wszystko powtórzyłbym z Lepperem w ten sam sposób.

Wałęsa przyznał mi, że uważał Leppera za człowieka czynu, który miał dobre prognozy, ale nie potrafił ich urzeczywistnić.

Przewodniczący Samoobrony wyrasta na bohatera rolników, a od mediów dostaje przydomek „Nowy Szela”, w nawiązaniu do Jakuba Szeli, dziewiętnastowiecznego przywódcy buntów chłopskich w Galicji, znanego z szaleńczych rabunków dworów i rzezi szlachty. Lepper ostrzega:

– Nie daj Boże, żeby jeden z naszych postulatów nie został spełniony.

Grozi powołaniem paramilitarnych batalionów:

– Będziemy wzmacniać tężyznę fizyczną, rozwijać patriotyzm i szkolić nasze oddziały militarne.

Wyjeżdżając z Warszawy, Lepper ogłasza, że Samoobrona ma już dwieście pięćdziesiąt tysięcy członków. Blefuje.

Lepper zarzuca Wałęsie i ministrowi Janowskiemu, że nie dotrzymali słowa, bo komornicy ponoć nadal licytują rolnicze gospodarstwa.

15 czerwca 1992 roku to data historyczna. Lepper po raz pierwszy blokuje drogę, co wywinduje go na szczyty medialnej popularności. Blokuje, by społeczeństwo wściekło się na rząd za to, że musi stać w korkach.

Z grupą rolników staje na trasie nr 1 między Włocławkiem a Toruniem. Są kosy, siekiery i znane już żądania: nowe kredyty i anulowanie starych. Dochodzi jeszcze postulat wyrzucenia z pracy dyrektorów banków, którzy naliczali odsetki. Lepper przepuszcza przez blokady tylko karetki, straż, policję i inwalidów, więc korki ciągną się kilometrami.

Rolnicy blokują też trasy Poznań – Wrocław, Poznań – Zielona Góra i Kalisz – Wieluń. Lepper straszy:

– Zablokuję cały kraj.

Ale pod koniec czerwca 1992 roku upada rząd Jana Olszewskiego. Lepper nie ma przeciwko komu protestować, blokady dróg zawiesza.

Nikt nie chciał zostać premierem, bo atmosfera polityczna była wtedy wojenna – partie kłóciły się, czy ujawnić powiązania polityków ze służbami specjalnymi epoki PRL. Pada na ledwie trzydziestotrzyletniego Waldemara Pawlaka, przywódcę Polskiego Stronnictwa Ludowego, starej, tradycyjnej partii chłopskiej. Na archiwalnych nagraniach Telewizji Polskiej widać przestraszonego młodego Pawlaka, któremu prezydent Lech Wałęsa ojcowskim tonem dodaje odwagi.

Kazik Staszewski nagrywa o Pawlaku piosenkę.

Nie daję poznać, że trochę się boję.
Trzeba trzymać fason w każdej chwili.
Nawet wtedy, kiedy wszystko się wali.
Tak, panie Waldku, pan się nie boi.
Dwie trzecie Sejmu za panem stoi.
Panie Waldku, pan się nie boi.
Pan prezydent także za panem stoi.

Jest nowy rząd, Lepper na posterunku. Grozi:

– Rozmowy albo blokady.

Ciągniki czekają na sygnał, by wjechać do Warszawy. Komendant główny Policji prosi Leppera, by poczekał z najazdem, bo z wizytą przyleciał do Polski George Bush senior, prezydent USA. Lepper czeka. Tytuł z „Gazety Wyborczej” brzmi wtedy: Samoobrona u rogatek stolicy.

Bush odlatuje, Samoobrona przekracza rogatki 9 lipca 1992 roku. Kolumny pojazdów rolniczych wjeżdżają do śródmieścia. Lepper lży Wałęsę. Prezydent, przerażony rozmiarem protestu, zwołuje posiedzenie Rady Bezpieczeństwa Narodowego, bo Lepper urządza warszawiakom piekło.

Doniesienia „Gazety Wyborczej” z tamtego dnia brzmią jak korespondencje wojenne.

W Warszawie w alei Krakowskiej stała już kolumna kilkudziesięciu pojazdów Samoobrony, która dotarła tam z szosy katowickiej. Dwie inne kolumny stały na rogatkach stolicy – od strony Gdańska i Poznania. Na rogatkach od strony Lublina tworzyła się czwarta kolumna.

Ciągnik w pewnym momencie wpadł na słup latarni, odbił się i zderzył czołowo z radiowozem policyjnym. Kilku policjantów doznało obrażeń.

Policja wystąpiła do prokuratury z wnioskiem o aresztowanie członka Samoobrony, podejrzanego o próbę podpalenia cysterny z benzyną.

Według Samoobrony osiemnastu członków związku odniosło lekkie obrażenia, jedna osoba ma złamaną nogę, a jedna uszkodzone kręgi szyjne.

Z dziewięćdziesięciu jeden demonstrantów zatrzymanych osiemdziesięciu czterech zwolniono po przesłuchaniu. Jedna osoba pozostaje w areszcie.

Gdy Lepper ogłasza odwrót, na poboczach dróg dojazdowych do Warszawy stoją uszkodzone auta rolników, z wybitymi szybami i podziurawionymi oponami. Lepper do domu wraca jednak pełen animuszu. Jego nazwisko staje się postrachem stolicy.

Władza zmienia się karuzelowo. Pawlakowi nie udaje się sformować rządu, gabinet tworzy Hanna Suchocka.

Siłę swojego nazwiska Lepper sprawdza w 1993 roku, w pierwszych w swojej karierze wyborach parlamentarnych. W czasie kampanii zwyczajowo blokuje drogi, prosi też o poparcie skinheadów, gdyż podziwia ich za patriotyzm, grozi Trybunałem Stanu kilku ministrom, ale po wyborach, gdy widzi wynik Samoobrony – 2,7 procent – jego zapał stygnie.

Do władzy, po raz pierwszy od upadku PRL, wracają wtedy postkomuniści, pod nazwą Sojusz Lewicy Demokratycznej, tworząc rząd z Polskim Stronnictwem Ludowym.

Jak rok wcześniej Wałęsa, tak teraz ludowcy uginają się przed Lepperem, zapraszając go na sejmowe posiedzenie Komisji Rolnictwa, by podyskutować o urządzanych przez Samoobronę blokadach dróg. PSL podkopuje własny rząd. Roman Jagieliński z PSL prosi Leppera, żeby zablokował import żywności, by wspomóc rodzime rolnictwo. Lepper ochoczo podchwytuje, prosząc z kolei Jagielińskiego o asekurację przed policją.

Podczas wspomnianego posiedzenia komisji tylko jeden poseł każe zaprotokołować, że nie popiera tego, co usłyszał. Padają oskarżenia pod adresem ludowców o „anarchię” i „niszczenie autorytetu władzy”.

PSL szamotało się, bo było w kropce. Również reprezentowało rolników, ale partia nie mogła naciskać na komercyjne banki, by rolników oddłużyły. Rząd ludowców nie miał też pieniędzy, aby bankom zadośćuczynić, gdyby darowały niespłacone kredyty.

W lutym 1994 roku Lepper staje przed pierwszym poważnym wyzwaniem sądowym. Ma odpowiedzieć za lżenie Lecha Wałęsy. Na swoją obronę pokazuje nagranie wideo ze spotkania z Wałęsą – sąd słyszy, jak prezydent mówi do szefa Samoobrony, że „konieczne są naciski na władzę, bo jest ślamazarna”, i zachęca go, by „kontrolował rząd w sprawach rolnictwa”.

Gdy sąd pyta Leppera, dlaczego lżył Wałęsę, odpowiada, że wziął sobie słowa prezydenta głęboko do serca.

Sąd uniewinnia przewodniczącego Samoobrony.

Kilka tygodni po tym wyroku Lepper wkracza z działaczami Samoobrony do gospodarstwa rolnego w Kobylnicy koło Słupska. Golą na łyso i batożą rozebranego do naga zarządcę, któremu sąd kazał przejąć zadłużone gospodarstwo. Linczowi przygląda się policja, ale nie reaguje, mimo że słyszy wołanie o pomoc. Lepper do aresztu trafia dopiero po miesiącu, i to tylko na chwilę. Ale dla rolników jest ofiarą politycznej nagonki, broniącym ojcowizny przed zachłannymi bankami.

W poczuciu bezkarności, podpuszczony przez PSL i Lecha Wałęsę, Lepper przystępuje w 1995 roku do swojej pierwszej kampanii prezydenckiej, a drugiego testu wyborczego. Jego komitet głosi hasło: „Andrzej Lepper poprowadzi Polskę w XXI wiek”. Mówi też o programie ustroju „ludowo-narodowego, proekologicznego, prosocjalnego i proludzkiego”. Z osobliwości: pięcioprocentowy podatek dla najbiedniejszych, a siedemdziesięcioprocentowy dla bogatych. Z banałów: walka z przestępczością, rozwój przemysłu i rolnictwa.

Przewodniczący Samoobrony grozi, że jeśli przegra, będzie to oznaczało, iż wybory zostały sfałszowane. Głosy rozkładają się na trzynastu kandydatów, z czego dwie trzecie przypada dzielącym wtedy Polskę na pół: Lechowi Wałęsie i wygranemu Aleksandrowi Kwaśniewskiemu.

Lepper wydaje na kampanię wyborczą sto razy mniej niż Kwaśniewski. Dostaje 1,3 procent poparcia.

W latach 1993–1997, gdy rządzą lewica i PSL, Lepper się wycisza. Wywiewa go z mediów. Kilka akcji organizuje tylko na początku tej koalicji – wywozi na taczce burmistrza Praszek, oskarżając go o biedę w regionie, blokuje sprzedaż PGR-u albo budowę gazociągu z Rosji, by ściągnąć na siebie uwagę mediów przed zbliżającymi się w 1997 roku wyborami parlamentarnymi. Ale deklaruje poparcie dla Waldemara Pawlaka, premiera z PSL.

– Dam mu szansę – mówi.

W rzeczywistości Samoobrona nie ma sprzyjającej atmosfery do blokad, bo agencje rządowe po wysokich cenach skupują zboże od rolników. Dzięki temu mogą oni też spłacać długi. Lepper porozumiewa się wówczas ze swoim bankiem w Darłowie i również spłaca swój dług.

Za rządów PSL rolnikom żyło się jak w PGR-ze, gdy ceny ustalano odgórnie. Waldemar Pawlak rozciągnął listę towarów objętych tak zwanymi dopłatami wyrównawczymi. Chodzi o te importowane: nie mogły być tańsze niż krajowe, by rolnicy mogli swoje sprzedać. PSL podniosło też sztucznie cenę cukru, najpopularniejszego towaru spożywczego. Także za zboże, które przywożono do skupu, rolnicy otrzymywali najwięcej pieniędzy w dziejach III RP. PSL broniło interesów chłopstwa tak zajadle, że sprzeciwiało się nawet, by ułatwić zakup ziemi cudzoziemcom, choćby leżała odłogiem.

WYDAWNICTWO CZARNE SP. Z O.O.
www.czarne.com.pl

Sekretariat: ul. Kołłątaja 14, III p., 38-300 Gorlice
tel. +48 18 353 58 93, fax +48 18 352 04 75
e-mail: mateusz@czarne.com.pl,
tomasz@czarne.com.pl, lukasz.augustyn@czarne.com.pl
honorata@czarne.com.pl, ewa@czarne.com.pl

Redakcja: Wołowiec 11, 38-307 Sękowa
tel. +48 18 351 00 70
e-mail: redakcja@czarne.com.pl

Sekretarz redakcji: malgorzata@czarne.com.pl

Dział promocji: ul. Andersa 21/56, 00-159 Warszawa
tel./fax +48 22 621 10 48
e-mail: agnieszka@czarne.com.pl, anna@czarne.com.pl,
dorota@czarne.com.pl, zofia@czarne.com.pl

Dział marketingu: katarzyna@czarne.com.pl

Dział sprzedaży: irek.gradkowski@czarne.com.pl
tel. 504 564 092, 605 955 550
agnieszka.wilczak@czarne.com.pl

Audiobooki i ebooki: Izabela Rególska, iza@czarne.com.pl

Skład: D2D.PL
ul. Morsztynowska 4/7, 31-029 Kraków, tel. +48 12 432 08 52
e-mail: info@d2d.pl

Wołowiec 2013
Wydanie I