Współczesny świat jest coraz bardziej skomplikowany, coraz trudniej w nim o proste odpowiedzi na proste pytania. John Brockman stara się jednak zadawać pytania nurtujące współczesnego człowieka, a wybitne umysły, nazwane przez niego trzecią kulturą, udzielają na nie odpowiedzi. Trzecią kulturę tworzą ci naukowcy i myśliciele ze świata empirii, którzy poprzez swoje dociekania i publikacje naukowe zajmują miejsce tradycyjnej elity intelektualnej, ujawniając głębokie znaczenie ludzkiego życia i określając na nowo, kim i czym jesteśmy.

Zapraszamy na intelektualną przygodę w dobrym towarzystwie!

Przedmowa – pytanie „Edge”

W 1991 roku zaproponowałem pojęcie trzeciej kultury, którą mieli „tworzyć ci naukowcy i myśliciele reprezentujący świat empirii, którzy poprzez swoje dociekania i publikacje naukowe zajmują miejsce tradycyjnej elity intelektualnej, ujawniając głębokie znaczenie ludzkiego życia i określając na nowo, kim i czym jesteśmy”. W roku 1997 dzięki rozwojowi internetu zapewniliśmy trzeciej kulturze wirtualny dom – magazyn internetowy „Edge” (ang. krawędź, kraniec; www.edge.org).

„Edge” jest celebracją idei trzeciej kultury – pokazem nowej społeczności intelektualistów w działaniu. Uczeni prezentują swoje dociekania i idee oraz komentują rozważania i poglądy innych myślicieli trzeciej kultury. Czynią to ze świadomością, że ich poglądy mogą zostać podważone przez innych. W ten sposób rodzi się wnikliwa dyskusja dotycząca najważniejszych problemów ery cyfrowej. Toczy się ona w napiętej atmosferze, w której błyskotliwość argumentacji bierze górę nad anestezjologią mądrości.

Idee omawiane w magazynie internetowym „Edge” mają charakter spekulatywny – docierają do granic takich nauk, jak biologia ewolucyjna, genetyka, informatyka, neurofizjologia, psychologia i fizyka. Oto niektóre spośród fundamentalnych pytań zadawanych przez myślicieli trzeciej kultury: Jak powstał Wszechświat? Skąd się wzięło życie? Jak powstał umysł? Z trzeciej kultury wyłania się nowa filozofia naturalna, nowe sposoby rozumienia systemów fizycznych oraz nowe sposoby myślenia, które kwestionują wiele spośród tradycyjnych poglądów dotyczących tego, kim jesteśmy i co to znaczy być człowiekiem.

Jednym ze stałych elementów działalności „Edge” jest coroczne Światowe Centrum Pytań (The World Question Center), którego idea narodziła się w roku 1971 jako konceptualny projekt artystyczny autorstwa mojego przyjaciela i współpracownika – nieżyjącego już artysty, Jamesa Lee Byarsa. Zamierzał on zamknąć stu najznakomitszych myślicieli świata w jednym pokoju i „nakłonić ich, aby zadawali sobie nawzajem pytania, które ich nurtują”. W ten sposób pragnął otrzymać syntezę ludzkiej myśli. Jednak droga od pomysłu do jego realizacji okazała się najeżona trudnościami. Byars sporządził listę stu najznamienitszych umysłów, a później zadzwonił do każdej z tych osób i zapytał ją, jakie pytanie nie daje jej spokoju. Wynik? Siedemdziesiąt osób odłożyło słuchawkę.

Jednak rozwój internetu i poczty elektronicznej sprawił, że w roku 1997 urzeczywistnienie wielkiego projektu Byarsa stało się możliwe – właśnie wtedy powstał magazyn internetowy „Edge”. Przygotowując każde z rocznicowych wydań „Edge”, ja sam sięgałem po formę pytającą i prosiłem myślicieli skupionych wokół tej witryny o próbę udzielenia odpowiedzi na pytanie, które spędza sen z powiek mnie samemu bądź któremuś z moich korespondentów. Oto pytanie, które zadałem im w roku 2007:

„Jako forma aktywności i stan umysłu nauka jest z gruntu optymistyczna. Wyjaśnia mechanizmy funkcjonowania świata, a co za tym idzie – może je usprawniać i doskonalić. Większość informacji, jakich nam dostarcza, to dobre wiadomości albo takie, które mogą stać się dobre dzięki nieustannemu pogłębianiu wiedzy, a także coraz lepszym narzędziom i technikom. Nauka – na swoich granicach – stawia coraz lepsze i lepiej sformułowane pytania.

Co budzi w Tobie optymizm? Dlaczego? Zaskocz nas!”

John Brockman

Wydawca i redaktor naczelny magazynu internetowego „Edge”

Podziękowania

Pragnę podziękować Johnowi Williamsowi z wydawnictwa HarperCollins (Stany Zjednoczone) oraz Andrew Gordonowi z wydawnictwa The Free Press (Wielka Brytania) za wsparcie.

Jestem również wdzięczny mojemu agentowi, Maksowi Brockmanowi, który dostrzegł potencjał tej książki, a także Sarze Lippincott za wnikliwą i skrupulatną pracę redakcyjną.

Wprowadzenie

Słyszałam, że rodzaj ludzki upada,

Że zostało mu niewiele czasu.

Tak śpiewa naiwna Nellie Forbush w musicalu Południowy Pacyfik. Ta samozwańcza „niepoprawna optymistka” zdaje sobie sprawę z faktu, że przeciwstawia się wielowiekowej tradycji pogardzania tymi, którzy widzą przyszłość w zbyt jasnych barwach. Wraz z Pollyanną i doktorem Panglossem, Nellie Forbush symbolizuje odgórną, oderwaną od rzeczywistości ideologię postępu: „Wszystko zmieni się na lepsze – damy radę! Żyjemy w najlepszym ze światów!” Nellie wie, że większość ludzi uważa jej podejście za czyste szaleństwo, ale jest „odurzona czymś, co nazywa się nadzieją”.

Autorzy esejów składających się na ten podnoszący na duchu tom również są pełni nadziei, ale ich optymizm jest innego rodzaju – jego źródła tkwią w specjalistycznej wiedzy i w intensywnym, pełnym polotu myśleniu. Jednym z najbardziej optymistycznych aspektów tego zbioru jest zakres i różnorodność zagadnień, które budzą w autorach optymizm. Istnieje tak wiele sposobów, w jakie możemy uczynić świat lepszym! Tak wiele światełek na końcu niezliczonych tuneli! Odnajdziemy tu pomysłowe sposoby schłodzenia arktycznej pokrywy lodowej, rozwiązania naszych problemów energetycznych, zdemokratyzowania gospodarki światowej, zwiększenia przejrzystości władzy publicznej, złagodzenia lub rozwiązania konfliktów religijnych, a nawet podwyższenia poziomu naszej inteligencji oraz udoskonalenia zjawiska przyjaźni. Możemy dowiedzieć się więcej o samych sobie i o innych ludziach, zgłębić sekrety matematyki i nauczyć się dzielić swoim szczęściem z większymi segmentami populacji światowej (która wkrótce osiągnie stan stabilizacji).

Oczywiście to wszystko brzmi zbyt dobrze, aby mogło być prawdziwe. Innymi słowy, to niemożliwe, żeby wszystkie te prognozy były trafne. Niektóre z pomysłów okażą się chybione, ale nie sposób przewidzieć, które, dopóki nie zostaną wypróbowane i zweryfikowane. Między innymi na tym polega siła tego zjawiska – mamy do dyspozycji otwartą pulę pomysłów, które mogą ze sobą konkurować o miano najbardziej wiarygodnych i wykonalnych, a tę rywalizację – jeśli dobrze nią pokierujemy – będzie można oceniać według kryteriów merytorycznych, a nie na podstawie poparcia politycznego czy autorytarnych decyzji. Nieważne, kogo znamy; ważne, co wiemy.

Wiedza jest wątkiem wspólnym dla wszystkich uczestników tej rywalizacji, przy czym nie chodzi tu o Znajomość (Boskiej, Tajemnej) Prawdy, ale o starą dobrą znajomość faktów, prawd (pisanych małą literą) „odkopanych” i potwierdzonych przez wyniki starannie przeprowadzonych badań naukowych – o ten rodzaj wiedzy, która gromadzi się w ludzkich kulturach od tysięcy lat, a dzisiaj rozrasta się gwałtownie niemal we wszystkich dziedzinach. Pomijając kilka niezwykłych (i wielokrotnie analizowanych) wyjątków, jeśli my, ludzie, rozwiązujemy jakąś zagadkę, to sprawa jest wyjaśniona raz na zawsze. Możemy dodać tę nową wiedzę do naszej przepastnej skarbnicy faktów i wykorzystać ją na niezliczone sposoby, kiedy nadarzy się okazja. Owe zasoby podzielanej i przekazywanej wiedzy z pewnością są tym, co wyjaśnia ogromne zmiany, jakie w ostatnim czasie gatunek ludzki wywołał na naszej planecie. Dziesięć tysięcy lat temu, długo po tym, jak ujarzmiliśmy ogień, ale stosunkowo krótko po narodzinach rolnictwa, nasi przodkowie wraz ze swym żywym inwentarzem nie odgrywali zbyt istotnej roli – stanowili zaledwie od 0,1% do 1% całkowitej ziemskiej biomasy, jak wynika z obliczeń Paula McCready’ego, nastawionego proekologicznie prezesa firmy technologicznej Aerovironment. Byliśmy tylko jednym z wielu gatunków naczelnych, wyróżniającym się kilkoma wyjątkowymi zwyczajami. Dzisiaj ludzie oraz ich udomowione zwierzęta stanowią około 98% ziemskiej biomasy, a przetrwanie niedobitków dzikiej fauny zależy w dużej mierze od nas. Jak ujął to McCready w jednym ze swoich ostatnich esejów internetowych, zatytułowanym An Ambivalent Luddite at a Technological Feast (Mieszane uczucia luddysty na uczcie technologicznej):

Na przestrzeni miliardów lat przypadek namalował na pewnej wyjątkowej kuli cieniutką powłokę życia – złożoną, nieprawdopodobną, wspaniałą i kruchą. Ni stąd, ni zowąd my, ludzie (gatunek, który pojawił się niedawno i wkrótce przestał podlegać prawom natury) – poprzez swoją liczebność, technologię i inteligencję – osiągnęliśmy pozycję dającą przerażającą władzę. Dzisiaj to my trzymamy w dłoni pędzel.

Gwałtowny wzrost władzy posiadanej przez nasz gatunek oznacza, że dysponujemy dzisiaj możliwościami, jakich nie mieliśmy nigdy dotąd – na dobre i na złe. Czy istnieje jakikolwiek powód, aby zakładać, że będziemy wykorzystywali tę władzę przede wszystkim w dobrych celach? Owszem, istnieje – pomimo wszystkich spowodowanych przez człowieka katastrof, do jakich przyczyniła się owa władza. Ta myśl przewija się przez sporą część esejów składających się na niniejszy tom. Po pierwsze, niezależnie od tego, jak krótkowzroczne bywają nasze początkowe działania związane z danym przedsięwzięciem czy kampanią, we wszystkich sferach ludzkiej działalności istnieje głęboko zakorzeniona tradycja refleksji i krytycznej oceny – zwyczaj ponownej ewaluacji mającej na celu wykrycie niedociągnięć i problemów, a także okazji do udoskonalenia podejmowanych działań oraz sygnałów tego, że należy je skorygować. Nauka ustanawia złoty standard takiej krytycznej oceny – ze swymi niezliczonymi warstwami analizy, ewaluacji, testowania i monitorowania. To nie przypadek, że kiedy przeciwnicy nauki szukają przejawów głupoty, uprzedzeń, błędnych interpretacji i zwykłej nieuczciwości naukowców, za każdym razem odwołują się do wyników badań przeprowadzonych na gruncie samej nauki. Dlaczego? Otóż właśnie dlatego, że żadna inna instytucja nie jest lepiej przygotowana do ścisłego nadzorowania własnych działań, do nieustannej samokrytyki. Kiedy inne instytucje sprzątają własne podwórko – kiedy media postanawiają zbadać własne uprzedzenia i niedociągnięcia, bądź też kiedy firmy, kościoły lub instytucje rządowe podejmują wysiłek dokonania samooceny – sięgają po techniki bezstronnego gromadzenia danych, metody statystyczne, modele eksperymentalne i argumentacje doskonalone od wieków na gruncie nauki. Gdziekolwiek spojrzeć, wszędzie wokół widać ludzi, którzy wchodzą na poziom meta, dodając rekursywną pętlę analizy do swoich dotychczasowych dociekań. Każda analiza pociąga za sobą metaanalizę. Oprócz kompozytorów i muzyków istnieją krytycy muzyczni i komisje przyznające nagrody w konkursach muzycznych, a także eksperci gotowi oceniać pracę owych krytyków i komisji. Niektórzy ludzie zarabiają niemałe pieniądze, sprzedając ludziom informacje dotyczące tego, kogo należy zapytać o to, kto wie, które akcje warto kupować na giełdzie. Chcesz wynająć nowego konsultanta, żeby pomógł Ci w realizacji konkretnego przedsięwzięcia? Możesz znaleźć ludzi, którzy wskażą Ci „łowców głów” najskuteczniejszych w wyszukiwaniu konsultantów odpowiednich do Twoich aktualnych potrzeb.

W owej pogłębiającej się, warstwowej strukturze rekursywnych dociekań pojawiają się również rozważania dotyczące sensu tego wszystkiego oraz prawdopodobieństwa tego, że w naszą piramidę wiedzy wbudowane są pewne deformacje strukturalne. Kilkoro autorów pisze o doniosłym znaczeniu demokratyzacji wiedzy, jaką pociągnął za sobą rozwój internetu, oraz o zagrożeniach związanych z tym zjawiskiem. Na przykład ruch na rzecz swobodnego dostępu do czasopism akademickich zapowiada obalenie barier związanych z czasem, kosztami i możliwościami, które do tej pory uniemożliwiały ludziom spoza ścisłej elity zapoznawanie się z najnowszymi osiągnięciami naukowymi we wszystkich dziedzinach. Czy jednak coraz większa przejrzystość umożliwiana (i wymagana) przez technologie informacyjne we wszystkich sferach ludzkiej działalności będzie sprzyjała atakom pasożytów, takich jak spam, piractwo muzyczne czy ich bezimienni kuzyni cierpliwie czekający na okazję, aby wkroczyć do akcji? Czy nasi potomkowie nauczą się chronić przed natarczywą reklamą i szumem informacyjnym? A może przebiegli rzecznicy prasowi zawsze będą wyprzedzać ich o krok albo dwa?

Cyberprzestrzeń pozostaje terytorium w dużej mierze anarchistycznym, które rozrasta się tak szybko, że nie nadążamy z wymyślaniem reguł i zasad mających chronić to, co wymaga ochrony. Czy swoisty wyścig zbrojeń związany z dalszą ekspansją specjalistycznej wiedzy stanie się przeciwwagą dla tych zagrożeń, dostarczając społeczeństwu aktualnych informacji o tego rodzaju problemach? Czy niektóre instytucje będą szczególnie zagrożone? Na przykład religie przez tysiąclecia doskonale prosperowały w społeczeństwach, w których można było ograniczyć dostęp do wiedzy, a dzisiaj odkrywają, że nie są w stanie wznieść zapory, która powstrzymałaby potężną falę informacji, dlatego poszukują nowych sposobów zapewniania sobie lojalności wyznawców, sięgając po zasoby zaczerpnięte z nauki i technologii – sondaże, grupy fokusowe, konsultantów i rozmaite nowinki ze świata mediów. W toku tego procesu religie ewoluują szybciej niż kiedykolwiek. Jednak nie tylko przywódcy religijni są niezadowoleni z hiperdostępności informacji. Jakich sekretnych faktów masz prawo nie znać? Swojego ilorazu inteligencji? Prawdopodobieństwa, że zapadniesz na chorobę Huntingtona albo na jakieś inne poważne schorzenie? Stopnia, w jakim cieszysz się popularnością wśród swoich współpracowników? Aby znaleźć odpowiedzi na te oraz inne niepokojące pytania, będziemy potrzebowali specjalistycznej pomocy tych, którzy sądzą – nie bez powodu – że potrafią przewidywać przyszłość przynajmniej nieco bardziej trafnie niż większość nas. Zgromadzeni tu jasnowidze wydają się pełni nadziei.

Zastanówmy się, dlaczego tak jest – powie jakiś sceptyk. Wszyscy oni cieszą się ponadprzeciętnym statusem, poczuciem bezpieczeństwa i prestiżem. Żaden z nich nie klepie biedy, a niektórzy są miliarderami. Nic dziwnego, że emanują pewnością siebie i optymizmem! Myślę jednak, że dużo ważniejszy od poczucia bezpieczeństwa i prestiżu (a także od pieniędzy) jest fakt, że autorzy zebranych tu esejów mają szczęście przecierać nowe szlaki w dziedzinach, które są dla nich niezwykle ważne. Jak wiele osób na świecie poświęca większość czasu i energii na realizację równie pasjonujących przedsięwzięć? Z pewnością zbyt mało – ale i w tym wypadku wiedza może okazać się kluczem do rozwiązania problemu. W miarę demokratyzowania dostępu do informacji ludzie coraz częściej będą w stanie znaleźć sposób – a także czas i energię – aby nadać swemu życiu głęboki sens i uczynić je zgodnym z ich osobistymi, opartymi na rzetelnej wiedzy wartościami. To będzie burzliwy, ale też lepszy świat.

Daniel C. Dennett

Znikome prawdopodobieństwo
MIHALY CSIKSZENTMIHALYI

Psycholog; dyrektor Centrum Badań nad Jakością Życia na Uniwersytecie Claremont;
autor książki Przepływ.Psychologia optymalnego doświadczenia.

Jestem optymistą z prostego powodu: pomimo że prawdopodobieństwo istnienia stworzeń, które zadają takie pytania, laptopów, na których można na nie odpowiadać, i tak dalej, jest niewiarygodnie małe, oto jesteśmy – pytamy i odpowiadamy!

Nasz gatunek potrafi rozwiązywać tajemnice
BRIAN GREENE

Fizyk, specjalista w dziedzinie teorii strun z Uniwersytetu Columbia; autor książki Struktura Kosmosu.

Wychowując swojego dwuletniego syna, obserwuję podstawowy fakt znany rodzicom we wszystkich epokach i na wszystkich kontynentach – w pierwszych latach życia jesteśmy niepohamowanymi odkrywcami, zafascynowanymi coraz większym światem, który się przed nami otwiera. Najbardziej zdumiewa mnie fakt, że jeśli owa fascynacja jest podsycana i pielęgnowana, to może się przekształcić w intelekt zdolny mierzyć się z takimi cudami, jak kwantowa natura rzeczywistości, energia zamknięta w atomie, zakrzywienie czasoprzestrzeni, elementarne składniki materii, kod genetyczny leżący u podstaw życia, obwody neuronowe odpowiedzialne za świadomość, a nawet samo pochodzenie Wszechświata. Wyewoluowaliśmy po to, by przetrwać, ale odkąd mamy ten luksus, że możemy uważać przetrwanie za rzecz oczywistą, rozwinęła się w nas budząca podziw zdolność do odkrywania największych i najskrytszych tajemnic. Jestem pełen optymizmu co do tego, że świat będzie coraz bardziej cenił potęgę racjonalnego myślenia i w coraz większym stopniu korzystał z jego owoców przy podejmowaniu najważniejszych decyzji.

Czasami dokonujemy
dobrych wyborów
JARED DIAMOND

Profesor geografii na Uniwersytecie Kalifornijskim w Los Angeles; autor książki Upadek. Dlaczego niektóre społeczeństwa upadły, a innym się udało.

Jestem ostrożnym optymistą, jeśli chodzi o przyszłość świata, ponieważ:

Wielkie firmy czasami dochodzą do wniosku, że to, co jest dobre dla przyszłości ludzkości – w długiej perspektywie czasowej – jest także korzystne dla nich (jednym z przykładów jest decyzja kierownictwa sieci Wal-Mart o pozyskiwaniu ryb i owoców morza wyłącznie z licencjonowanych łowisk ekologicznych; cel ten ma zostać osiągnięty w ciągu najbliższych trzech do pięciu lat).

Wyborcy w krajach demokratycznych czasami dokonują dobrych wyborów i unikają złych (przypomnij sobie wyniki ubiegłorocznych wyborów w jednym z największych krajów rozwiniętych na świecie).

Coraz mniej przemocy
STEVEN PINKER

Psycholog z Uniwersytetu Harvarda; autor książki Tabula rasa. Spory o naturę ludzką.

Jedną z rozrywek popularnych wśród szesnastowiecznych paryżan było palenie kota. Zwierzę zawieszano nad sceną, a następnie powoli opuszczano w płomienie ogniska. Według historyka Normana Daviesa „widzowie (nie wyłączając królów i królowych) piszczeli z uciechy, widząc, jak zwierzę – wyjąc z bólu – zajmowało się ogniem, piekło żywcem, a w końcu zamieniało w węgiel”.

Niezależnie od tego, jak straszne wydają nam się dzisiejsze wydarzenia, taki sadyzm byłby nie do pomyślenia w większości współczesnych krajów. To tylko jeden z przykładów niezwykle ważnego i powszechnie niedocenianego trendu w historii naszego gatunku – spadku skali przemocy. Okrucieństwo jako popularna rozrywka, składanie ofiar z ludzi w imię przesądów i zabobonów, niewolnictwo jako metoda obniżania kosztów pracy, ludobójstwo dla wygody, tortury i okaleczanie jako rutynowe formy karania, wymierzanie kar śmierci za błahe przestępstwa i wykroczenia, zabójstwo jako środek walki politycznej, pogromy jako sposób rozładowania frustracji oraz zabójstwo jako podstawowa metoda rozwiązywania konfliktów – wszystkie te zjawiska stanowiły nieodłączny element życia przez większą część historii ludzkości. Dzisiaj są statystycznie rzadkie na Zachodzie, w innych częściach świata – dużo mniej powszechne niż w przeszłości, a kiedy występują, spotykają się z potępieniem.

Większość ludzi – mających dość przerażających nagłówków w gazetach i krwawej historii XX wieku – uznaje twierdzenie o spadku poziomu przemocy za niewiarygodne. Jednak o ile mi wiadomo, wszystkie systematyczne próby udokumentowania skali przemocy na przestrzeni wieków i tysiącleci (a także, jeśli już o to chodzi, w ciągu ostatnich pięćdziesięciu lat) – zwłaszcza na Zachodzie – wskazują na ogólną tendencję spadkową (choć oczywiście na owym wykresie nie brakuje ostrych zygzaków). Najbardziej wnikliwą spośród takich analiz znaleźć można w książce Jamesa Payne’a The History of Force (Historia przemocy). Wśród innych ważnych publikacji wymienić należy takie książki, jak War Before Civilization (Wojna przed narodzinami cywilizacji) Lawrence’ a Keeleya, Homicide (Zabójstwo) Martina Daly’ego i Margo Wilson, The Deadly Ethnic Riot (Śmiertelne walki etniczne) Donalda Horowitza, Nonzero. Logika ludzkiego przeznaczenia Roberta Wrighta, The Expanding Circle (Rozszerzający się krąg) Petera Singera, Constant Battles (Nieustanne walki) Stevena Leblanca oraz analizy danych etnograficznych i archeologicznych autorstwa Bruce’a Knaufta i Philipa Walkera.

Każdy, kto kwestionuje tę tendencję, powołując się na pozostałości przemocy w Ameryce (takie jak kara śmierci w Teksasie, więzienie Abu Ghraib, niewolnictwo seksualne w społecznościach imigrantów i tym podobne), zapomina o dwóch istotnych kwestiach. Po pierwsze, statystycznie dzisiejsza skala tych praktyk stanowi zaledwie niewielki ułamek częstości ich występowania w poprzednich stuleciach. Po drugie, dzisiaj takie praktyki są – w mniejszym lub większym stopniu – ukryte, nielegalne, potępiane lub co najmniej (na przykład w wypadku kary śmierci) bardzo kontrowersyjne. W przeszłości uważano je za zupełnie normalne. Nawet akty ludobójstwa w dwudziestowiecznej Europie, w Chinach i w Związku Radzieckim pozbawiły życia mniejszą część populacji (proporcjonalnie) niż typowe biblijne podboje czy waśnie między grupami myśliwych-zbieraczy. Liczebność populacji ludzkiej gwałtownie wzrosła, a wojny i zabójstwa są uważnie analizowane i dokumentowane, więc jesteśmy bardziej świadomi przemocy, mimo że statystycznie występuje ona na mniejszą skalę niż w przeszłości.

Jak to się stało? Tego nie wiemy, może dlatego, że dotąd zadawaliśmy sobie niewłaściwe pytanie. Pytaliśmy: „Skąd się bierze wojna?”, zamiast: „Skąd się bierze pokój?” Sformułowano kilka hipotez, ale żadna z nich nie została potwierdzona. Może stopniowe doskonalenie się demokratycznego Lewiatana – „mocy, która by [nas] wszystkich trzymała w strachu” – osłabiło naszą motywację do napadania na innych, zanim oni napadną na nas. Według Payne’a przyczyną spadku poziomu przemocy jest fakt, że życie wielu ludzi stało się dłuższe i mniej tragiczne niż dawniej. Zdaniem tego badacza, kiedy ból, tragedie i wczesna śmierć są oczekiwanymi elementami naszego życia, mamy mniej skrupułów, aby zadawać podobne cierpienia innym. Wright upatruje przyczyn spadku poziomu przemocy w technologiach wzmacniających sieci wzajemnych przysług i wymiany handlowej, które sprawiają, iż żywi ludzie mają dla nas większą wartość niż umarli. Z kolei Singer wskazuje na nieubłaganą logikę złotej reguły: im więcej wiemy i myślimy, tym trudniej nam przedkładać własny interes nad dobro innych czujących istot. Efekt ten może być wzmacniany przez kosmopolityzm – historia, dziennikarstwo, pamiętniki i proza realistyczna sprawiają, że życie wewnętrzne innych ludzi oraz przypadkowość naszego losu stają się doskonale widoczne, niemal namacalne. Mamy poczucie, że równie dobrze moglibyśmy się znajdować w zupełnie innej sytuacji.

Źródła mojego optymizmu tkwią w nadziei na to, że spadek skali przemocy na przestrzeni wieków jest zjawiskiem rzeczywistym, że stanowi on wytwór sił, które nie przestaną działać, oraz że jesteśmy w stanie wyodrębnić te siły, a może nawet skoncentrować je i zamknąć w butelce.

Koniec wojny
JOHN HORGAN

Dyrektor Centrum Publikacji Naukowych w Stevens Institute of Technology;
autor książki Rational Mysticism (Mistycyzm racjonalny).

Wierzę, że pewnego dnia wojna – zorganizowana, grupowa przemoc na wielką skalę – raz na zawsze przestanie istnieć.

Wiele osób uważa mój optymizm za naiwny lub oparty na złudzeniach. Ostatnio prowadziłem zajęcia z przedmiotu „Wojna a natura ludzka”. Moi studenci przeprowadzili wśród swoich kolegów krótką ankietę, zadając im pytanie: „Czy sądzisz, że ludzkość kiedykolwiek zaprzestanie prowadzenia wojen – raz na zawsze?” Spośród 205 respondentów 185 odpowiedziało: „Nie”, a zaledwie dwadzieścioro wybrało odpowiedzi: „Tak” lub „Być może”. Niektórzy z tych nielicznych „optymistów” dodawali komentarze w rodzaju: „Tak, wojny się skończą, kiedy ludzkość przestanie istnieć” albo „Tak, ponieważ w przyszłości ludzkość zjednoczy się w walce z gatunkami z Kosmosu”.

Wyniki ostatnich badań naukowych dotyczących zjawiska wojny na pierwszy rzut oka wydają się uzasadniać ten fatalizm. Jeszcze kilkadziesiąt lat temu wielu badaczy wierzyło w mit o łagodnym dzikusie, zgodnie z którym wojna jest produktem ubocznym nowoczesnej cywilizacji, który nie istniał w społeczeństwach pierwotnych. W książce zatytułowanej Constant Battles (Nieustanne walki) antropolog Steven LeBlanc obala ten mit, wykazując, że zdecydowana większość społeczeństw pierwotnych przynajmniej od czasu do czasu prowadziła wojny z innymi grupami. W niektórych społeczeństwach współczynnik śmiertelności na skutek przemocy wynosił nawet 50%.

Jednak w tych ponurych statystykach kryje się zadziwiająco optymistyczna wiadomość – sytuacja się poprawia! Chociaż trudno w to uwierzyć, dzisiaj ludzie są mniej skłonni do stosowania przemocy niż dawniej. Cywilizacja nie tylko nie stwarza problemu wojny, ale – jak się wydaje – pomaga nam w jego rozwiązaniu. W książce War Before Civilization (Wojna przed narodzinami cywilizacji) antropolog Lawrence Keeley szacuje, że w krwawym wieku XX sto milionów mężczyzn, kobiet i dzieci straciło życie z przyczyn związanych z wojną (między innymi na skutek chorób i głodu). Liczba ta wzrosłaby do dwóch miliardów – zauważa Keeley – gdyby współczesna skala przemocy była równie wysoka jak w przeciętnym społeczeństwie pierwotnym. Ponadto – jak zauważają Charles Kurzman i Neil Englehart w swoim eseju z roku 2006, Welcome to World Peace (Witajcie w świecie pokoju) – konwencjonalne wojny między armiami dwóch lub większej liczby krajów, a nawet wojny domowe, stały się dużo mniej powszechne w ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat. Obecnie mamy do czynienia przede wszystkim z wojnami partyzanckimi, powstaniami, terroryzmem, czy też – jak to ujął politolog John Mueller – z „pozostałościami wojny”.

Te statystyki nie przynoszą zbyt wielkiej pociechy ofiarom „pozostałości wojny” w Iraku, Darfurze, Sri Lance, Palestynie, Kolumbii oraz w innych targanych konfliktami regionach, lecz pokazują, że zmierzamy we właściwym kierunku. Inne wydarzenia ostatnich lat również dają nam powody do optymizmu. Jeszcze pod koniec lat osiemdziesiątych ubiegłego stulecia nad światem wisiała groźba globalnego holocaustu nuklearnego. Później wydarzyło się coś niesamowitego – Związek Radziecki się rozpadł, a zimna wojna dobiegła końca w sposób pokojowy. Apartheid w Afryce Południowej też przestał istnieć bez gwałtownych aktów przemocy, a konieczność respektowania praw człowieka stała się rzeczą oczywistą w wielu rejonach świata.

Pierwszym i najważniejszym krokiem ku wyeliminowaniu wojny jest wiara w to, że jesteśmy w stanie to zrobić. Powinniśmy także zdawać sobie sprawę z faktu, że wojna jest zjawiskiem nadokreślonym (overdetermined) – mogącym wynikać z wielu przyczyn – a zatem pokój również powinien odznaczać się tą właściwością. W swoich pracach semestralnych większość moich studentów opowiedziała się nie za jednym, cudownym rozwiązaniem problemu wojny, lecz za sięgnięciem po rozmaite metody. Ich propozycje obejmowały wspieranie demokracji w innych krajach, wzmacnianie działań pokojowych ONZ, zwalczanie biedy i poprawę poziomu edukacji, ograniczenie lub całkowite wyeliminowanie handlu bronią, wpajanie dzieciom tolerancji dla innych kultur oraz zwiększenie udziału kobiet w rządach państw. „Osiągnięcie pokoju na poziomie globalnym nie będzie łatwe – napisał jeden ze studentów – ale wydaje się, że sprawy już teraz zmierzają we właściwym kierunku. To najlepszy moment na wyeliminowanie wojny”.

Jego optymistyczne podejście podsyca mój optymizm.

Pokój na świecie
JOHN McCARTHY

Informatyk z Uniwersytetu Stanforda; pionier badań nad sztuczną inteligencją.

Wierzę w trwałość postępu materialnego, ale ponieważ jestem z tego znany, powstrzymam się od komentarza na ten temat. Zamiast tego chciałbym dać wyraz swojemu optymizmowi w kwestii polityki światowej, a zwłaszcza pokoju na świecie.

Globalny pokój jest czymś, czego dzisiaj doświadczamy. Na świecie toczą się tylko pomniejsze wojny, a cywilizacji zachodniej ani jej „przybudówkom” – krajom rozwijającym się – nie zagraża żaden wielki konflikt. Tylko Afryka i świat arabski są w nie najlepszym stanie. Porównajmy aktualną sytuację z okresem między rokiem 1914 a 1989, kiedy to kilka państw próbowało przejąć władzę nad światem, czemu przynajmniej trzykrotnie towarzyszyły przerażające akty masowego ludobójstwa.

Oczywiście nie można wykluczyć, że wydarzy się coś złego i zaskakującego. Sto lat temu, w roku 1907, nikt nie przewidywał nieszczęść, które wkrótce miały dotknąć ludzkość. Jeszcze w kwietniu 1914 roku Bertrand Russell pisał: „Dla nas, dla których bezpieczeństwo stało się rzeczą oczywistą i którym pierwotne okrucieństwa natury wydają się tak odległe, że są tylko przyprawą nadającą przyjemny posmak naszej uporządkowanej codzienności, wymarzony świat jest bardzo różny od tego, jaki wyobrażano sobie w czasach wojen między Gwelfami a Gibelinami”.

Jeśli chodzi o arabski dżihadyzm, myślę, że odejdzie on w przeszłość, kiedy tylko nowe pokolenie Arabów dorośnie do tego, by sprzeciwić się sloganom głoszonym przez swoich rodziców. A nawet jeśli nie, to:

Cokolwiek się stanie, my mamy

Karabin maszynowy, a oni go nie mają.

Hilaire Belloc, The Modern Traveller

Ważny wydaje się fakt, że polityczne przyczyny dwudziestowiecznych katastrof – zajadły, militarystyczny nacjonalizm, któremu towarzyszyło przyzwolenie na to, aby cała władza znalazła się w rękach jednego człowieka – nie istnieją w największych współczesnych krajach. Komunizm, który także był motorem przemocy, upadł. Dzisiejszemu ruchowi zielonych od czasu do czasu towarzyszą pomniejsze akty przemocy, ale pojawienie się zielonego Hitlera czy Stalina wydaje się mało prawdopodobne.

Mimo to trudno przewidzieć, co może się wydarzyć za sto lat. Jak przekonuje Stephen Hawking, ludzkość byłaby bardziej bezpieczna, gdyby dokonała kolonizacji Kosmosu.

Postęp moralny
SAM HARRIS

Neurobiolog; autor książki Letter to a Christian Nation (List do narodu chrześcijańskiego).

Nikt nigdy nie uważał mnie za optymistę – i słusznie. Kiedy jednak zastanawiam się nad tym, co wydaje się najważniejszym źródłem pesymizmu – nad rozwojem moralnym naszego gatunku – znajduję pewne powody do nadziei. Pomimo naszej odwiecznej nikczemności sądzę, że dokonaliśmy istotnego postępu moralnego. Nasza zdolność empatii wydaje się rosnąć. Dzisiaj bardziej niż kiedykolwiek wcześniej jesteśmy skłonni działać dla dobra ludzkości.

Oczywiście wiek XX przyniósł ze sobą kilka niesłychanych okropności. Jednakże my, mieszkańcy krajów rozwiniętych, jesteśmy coraz bardziej zaniepokojeni ludzką zdolnością do wyrządzania innym krzywdy. W mniejszym stopniu niż poprzednie pokolenia tolerujemy zniszczenia wojenne wśród ludności cywilnej – bez wątpienia dlatego, że oglądamy ich obrazy w mediach – i odczuwamy silny dyskomfort w kontakcie z ideologiami, które demonizują całe grupy ludzi, usprawiedliwiając ich krzywdzenie, a nawet eksterminację.

Sięgnijmy po przykład z amerykańskiego podwórka. W Stanach Zjednoczonych skala rasizmu z pewnością się zmniejszyła. Jeśli w to wątpisz, przeczytaj uważanie krótki artykuł wstępny, który ukazał się w dzienniku „Los Angeles Times” w roku 1910 w reakcji na zwycięstwo broniącego tytułu czarnoskórego Jacka Johnsona nad Jimem Jeffriesem, nazywanym „Wielką Nadzieją Białych”, w walce bokserskiej o mistrzostwo świata w wadze ciężkiej:

Kilka słów do Czarnego Człowieka:

Nie zadzieraj nosa.

Nie wypinaj piersi.

Nie przechwalaj się zbyt głośno.

Nie nadymaj się jak paw.

Nie pozwól, aby twoje ambicje stały się wygórowane

Albo przybrały niewłaściwy kierunek.

Pamiętaj, nie zrobiłeś zupełnie nic.

Jesteś tym samym członkiem społeczeństwa,

którym byłeś w zeszłym tygodniu.

Nie wspiąłeś się wyżej,

Nie zasługujesz na nowe względy

I z pewnością ich nie zyskasz.

Nikt nie będzie myślał o tobie lepiej

Tylko dlatego, że twoja twarz jest tego samego koloru,

Co skóra zwycięzcy walki w Reno.

Współczesny czytelnik mógłby pomyśleć, że autorem tego pełnego nienawiści rasowej tekstu był członek Ku Klux Klanu. Nic podobnego. Była to raczej wyważona opinia jednego z najpoważniejszych amerykańskich dzienników. Czy można sobie wyobrazić, żeby amerykańskie media ponownie dopuściły do głosu taki jawny rasizm? Myślę, że z dużo większym prawdopodobieństwem będziemy podążali ścieżką, na której się dzisiaj znajdujemy: rasizm będzie nadal tracił swoich wyznawców; historia niewolnictwa w Stanach Zjednoczonych będzie budziła coraz większe zdumienie; a przyszłe pokolenia nie będą się mogły nadziwić sposobom, w jakie i my – podobnie jak nasi poprzednicy – zawodziliśmy w działaniach dla wspólnego dobra. Będziemy wprawiać naszych potomków w zakłopotanie, podobnie jak sami czujemy się zażenowani z powodu postępowania naszych przodków. Oto na czym polega postęp moralny.

Mój optymizm umacnia się pod wpływem przekonania, że moralność jest jedną ze sfer ludzkich dociekań, a nie tylko wytworem kultury. Właściwie interpretowana moralność wiąże się z kwestią cierpienia doświadczanego przez ludzi i zwierzęta. To dlatego nie mamy zobowiązań moralnych wobec przedmiotów nieożywionych (i dlatego będziemy mieli takie zobowiązania wobec świadomych komputerów, jeśli kiedykolwiek je skonstruujemy). Pytanie, czy dane działanie jest dobre, czy złe, tak naprawdę jest pytaniem o to, czy będzie ono wywoływać większy dobrostan, czy cierpienie – zarówno u nas samych, jak i u innych. Wydaje się oczywiste, że istnieją dobre i złe odpowiedzi na tak rozumiane pytanie. Nie znaczy to, że można wskazać jedną, właściwą odpowiedź na każde pytanie moralne, ale we wszystkich wypadkach można sformułować kilka odpowiedzi poprawnych, a także kilka takich, które z pewnością są błędne. Pytanie o to, czy dane zachowanie jest dobre, czy złe, przypomina pytanie o to, czy można bezpiecznie zjeść konkretną substancję – bez wątpienia istnieje wiele produktów, które nadają się do jedzenia, ale istnieje też biologicznie ważna (obiektywna) różnica między pożywieniem a trucizną.

Sądzę, że istnieją dobre i złe odpowiedzi na pytania moralne, podobnie jak istnieją poprawne i niepoprawne odpowiedzi na pytania dotyczące biologii. To skłania mnie do przyjęcia stanowiska, które filozofowie nazywają realizmem moralnym – w odróżnieniu od antyrealizmu, pragmatyzmu, relatywizmu, postmodernizmu czy jakiegokolwiek innego poglądu, który umieszcza moralność „ w oku patrzącego”. Przeciwnicy realizmu moralnego często twierdzą, że jest on błędny, ponieważ wymaga, aby prawdy moralne istniały niezależnie od ludzkich umysłów (to nieprawda). Ta obawa częściowo wyjaśnia trwałe przywiązanie ludzkości do religii. Otóż wiele osób uważa, że gdybyśmy nie odnosili naszych intuicji moralnych do złotego standardu prawa boskiego, to w żadnym wypadku nie moglibyśmy powiedzieć, że dana osoba postępuje dobrze lub źle (w kategoriach obiektywnych).

Rozważmy zjawisko tak zwanego zabójstwa honorowego. W sporej części współczesnego świata muzułmańskiego uważa się, że kobieta okrywa hańbą swoją rodzinę, jeśli odmawia zawarcia małżeństwa zaaranżowanego przez swoich rodziców, chce się rozwieść, dopuszcza się zdrady małżeńskiej, a nawet jeśli zostanie zgwałcona. W takich sytuacjach kobiety często są mordowane przez swoich ojców, mężów lub braci, czasami przy współudziale innych kobiet. Czy zabójstwo honorowe jest złe? Nie mam wątpliwości, że tak. Ale czy naprawdę jest czymś złym?

Wydaje się nie ulegać wątpliwości, iż jesteśmy skonstruowani w taki sposób, że miłość sprzyja poczuciu szczęścia w większym stopniu niż nienawiść, strach i wstyd. Jeśli to prawda, to zabójstwo honorowe byłoby czymś złym, nawet gdyby większość ludzi uważała je za dobre. Byłoby złe, ponieważ owa praktyka (a także intencje, które tkwią u jej źródeł) bez wątpienia pozbawia ludzi poczucia szczęścia: naraża kobiety i dziewczęta na niewyobrażalne cierpienie; skłania mężczyzn do przekonania, że ich godność osobista zależy od czegoś, od czego nie powinna zależeć; wreszcie, zakłóca relacje między mężczyznami a kobietami, sprawiając, że stają się one w mniejszym stopniu pełne miłości i współczucia (a co za tym idzie – mniej szczęśliwe), niż mogłyby być.

Wszystko to oznacza, że moralność jest potencjalną dziedziną dociekań naukowych – że pewnego dnia nauka nie tylko opisze nasze sądy moralne na poziomie mózgu, ale też będzie w stanie nam powiedzieć, co jest dobre (innymi słowy, powie nam, jakie intencje psychiczne i praktyki społeczne pociągają za sobą głębokie poczucie szczęścia).

Ponieważ wierzę, że prawdy moralne wykraczają poza uwarunkowania kulturowe, sądzę, iż pewnego dnia ludzie zjednoczą się w swych sądach moralnych. Mam jednak bolesną świadomość faktu, że żyjemy w świecie, w którym setki tysięcy muzułmanów wzniecają zamieszki z powodu komiksu w gazecie, w którym katolicy sprzeciwiają się używaniu prezerwatyw w wioskach zdziesiątkowanych przez AIDS i w którym jedynym sądem „moralnym”, jaki wydaje się jednoczyć lepszą część ludzkości, jest przekonanie, że homoseksualizm jest czymś złym. Oznacza to, że piszę te słowa, świętując postęp moralny ludzkości, chociaż wiem, że miliardy moich sąsiadów nie potrafią odróżnić dobra od zła. Wygląda na to, że jestem dużo większym optymistą, niż sądziłem.

W niekończącym się strumieniu złych wiadomości
tkwi poważny błąd
CHRIS ANDERSON

Kurator dorocznej konferencji TED (Technology, Entertainment, Design).

Paradoksalnie jednym z najważniejszych powodów do optymizmu są systematyczne błędy w sposobie relacjonowania tego, co się dzieje na świecie. Niektórym wiadomościom (na przykład tragicznym katastrofom i atakom terrorystycznym) poświęca się nieproporcjonalnie dużo uwagi, podczas gdy inne (takie jak postęp nauki czy istotne badania statystyczne dotyczące aktualnej kondycji świata) często bywają pomijane. Chociaż ów brak równowagi wywołuje poważne problemy – takie jak wypaczenie racjonalnej polityki publicznej czy nieustanny lęk przed apokalipsą – można go także spostrzegać jako powód do optymizmu. Kiedy uświadomisz sobie, że nieustannie wmawia się nam, iż sprawy przedstawiają się dużo gorzej niż w rzeczywistości, przy odrobinie odwagi będziesz mógł wyjść z mroku i cieszyć się promieniami słońca.

Jakie są mechanizmy tego „oszustwa”?

Problem zaczyna się od naszych głębokich reakcji psychicznych. Jesteśmy skonstruowani w taki sposób, aby silniej reagować na dramatyczne historie niż na abstrakcyjne fakty. Możemy z łatwością odgadnąć historyczne i ewolucyjne przyczyny takiego stanu rzeczy. Wiadomość, że wrogowie podpalili chatę w Twojej wiosce, wymaga natychmiastowej reakcji. Geny odpowiedzialne za zachowanie spokoju w takich okolicznościach zostałyby wyeliminowane dawno temu.

Mimo że dzisiaj żyjemy w globalnej wiosce, instynktownie reagujemy w podobny sposób. Widowisko, śmierć i krew – oto co nas interesuje. Dodajmy do tego ekonomię mediów, opartą na rywalizacji o uwagę odbiorców, a problem jeszcze się powiększy. Na przestrzeni lat właściciele koncernów medialnych zgromadzili niezbite dowody na to, że tematami, które przyciągają ogromne rzesze odbiorców, są proste ludzkie dramaty. ROTTWEILER ZMASAKROWAŁ DZIECKO to lepszy temat niż ODSETEK NĘDZARZY SPADA, chociaż ten drugi dotyczy poprawy jakości życia milionów ludzi.

Współczesne media pozyskują wiadomości ze 190 krajów, zamieszkanych przez sześć miliardów ludzi. Dlatego możemy być pewni, że codziennie będą się pojawiały informacje o przerażających wydarzeniach, które nastąpiły gdzieś na świecie. A gdybyśmy mieli dość czytania o bombach, pożarach i wojnach, zawsze możemy obejrzeć je na żywo w całodobowej telewizji informacyjnej, ilustrującej swoje relacje coraz bardziej intymnymi obrazami i reakcjami emocjonalnymi. Relacjonowanie sytuacji na świecie na poziomie meta nie ma zbyt wielkich szans.

To dlatego raport opublikowany w zeszłym roku przez Centrum Bezpieczeństwa Ludzkości przy Uniwersytecie British Columbia nie spotkał się z dużym zainteresowaniem, choć wynikało z niego, że w ciągu zaledwie kilkunastu lat liczba konfliktów zbrojnych na świecie zmalała o 40%, czemu towarzyszył spadek liczby ofiar śmiertelnych przypadających na jeden konflikt. Pomyśl tylko: cała polityka informacyjna mediów w ostatnim dziesięcioleciu – niekończące się opowieści o wojnach, masakrach i bombardowaniach – tak naprawdę była błędna. Sytuacja się poprawia. Jeśli przyjmiemy optymistyczną wizję historii ludzkości, zaproponowaną przez Roberta Wrighta w książce Nonzero. Logika ludzkiego przeznaczenia (2000/2005), to owa poprawa wpisuje się w długotrwały (choć niezbyt stabilny) trend, w którym współpraca ostatecznie przeważa nad konfliktem. Jaki odsetek mężczyzn umierał na skutek aktów przemocy w społecznościach łowiecko-zbierackich? Około 30%. Jaki odsetek mężczyzn stracił życie na skutek przemocy w XX wieku (po uwzględnieniu dwóch wojen światowych i paru wybuchów jądrowych)? Mniej więcej jeden procent. Odsetek zgonów na skutek aktów przemocy w XXI wieku? Spada, i to gwałtownie.

De facto większość analiz przeprowadzonych na poziomie meta wskazuje, że świat staje się coraz lepszy. Żyjemy dłużej i w czystszym środowisku; jesteśmy zdrowsi; mamy dostęp do dóbr i doświadczeń, o których dawni królowie nie mogli nawet marzyć. Jeśli wszystko to nie czyni nas szczęśliwszymi, to możemy winić wyłącznie siebie. No i media, wbijające nam do głowy niekończącą się litanię nieszczęść, której nieświadomie łakniemy.

Technooptymizm
a problem energetyczny
MARTIN REES

Przewodniczący Towarzystwa Królewskiego w Londynie; profesor kosmologii i astrofizyki;
rektor Trinity College na Uniwersytecie Cambridge;
autor książki Our Final Century? (Nasze ostatnie stulecie?).

Kilka lat temu napisałem książkę zatytułowaną Our Final Century? (Nasze ostatnie stulecie?). Wyraziłem w niej przypuszczenie, że ludzkość ma tylko 50% szans na dotrwanie do roku 2100 bez tragicznej w skutkach katastrofy. Niezbyt wesoły wniosek, prawda? Byłem zaskoczony reakcjami moich kolegów na tę książkę. Wielu sądziło, że katastrofa jest jeszcze bardziej prawdopodobna, i uznało mnie za optymistę. Nadal nim jestem.

Bez wątpienia istnieją mocne przesłanki do technooptymizmu. Większości ludzi w większości krajów żyje się dzisiaj lepiej niż kiedykolwiek przedtem. Innowacje będące motorem postępu gospodarczego – informatyka, biotechnologia i nanotechnologia – mogą poprawić kondycję zarówno świata rozwijającego się, jak i krajów rozwiniętych. Zanurzamy się w cyberprzestrzeni, w której każdy człowiek – z dowolnego miejsca na ziemi – może się połączyć ze światowymi zasobami informacyjnymi i kulturowymi, a także z dowolną osobą na naszej planecie. Twórczość w nauce i w sztuce jest dostępna dla dużo większej liczby ludzi niż dawniej. Technologie XXI wieku pozwolą na ukształtowanie się nowych, przyjaznych dla środowiska stylów życia – zapotrzebowanie na energię i zasoby będzie mniejsze niż to, jakie dzisiaj uznalibyśmy za wyznacznik dobrego życia. Bez trudu będziemy także mogli zgromadzić środki – jeśli nie zabraknie woli politycznej – niezbędne do wydobycia dwóch miliardów najuboższych mieszkańców naszej planety ze skrajnej nędzy.

W dalszej części tego stulecia leki poprawiające sprawność umysłu, genetyka i techniki „cyborgowe” mogą zmienić samych ludzi. To jakościowa nowość w dziejach ludzkości, która z pewnością pociągnie za sobą nowe dylematy etyczne. Nasz gatunek może się zmienić i zróżnicować – tu, na Ziemi, a może również poza nią – w ciągu zaledwie kilkuset lat.

Korzyści, jakie przyniósł nam dotychczasowy postęp techniczny, wiązały się z niemałym ryzykiem. Współczesne lotnictwo i chirurgię zawdzięczamy wielu męczennikom. Chociaż jednak katastrofy samolotów, wybuchy kotłów i tym podobne nieszczęścia były przerażające, to ich potworność miała pewne granice – granice wyznaczone przez ich skalę. We współczesnym, coraz bardziej połączonym świecie, w którym technologia daje nam niespotykane dotąd możliwości, jesteśmy narażeni na nowe, przerażające zagrożenia – zdarzenia, które mogą za sobą pociągać tak katastrofalne skutki globalne, że nie powinniśmy ich ignorować, nawet jeśli wydają się mało prawdopodobne.

Jedno z takich zagrożeń wynika ze zbiorowego oddziaływania ludzkości. Nasze działania zmieniają, a nawet niszczą całą biosferę – być może nieodwracalnie – poprzez globalne ocieplenie i spadek różnorodności biologicznej. Działania naprawcze mogą zostać podjęte zbyt późno, aby zapobiec katastrofalnym spustoszeniom klimatycznym i środowiskowym. Jesteśmy także narażeni na niebezpieczeństwa zupełnie innego rodzaju, wynikające z niezamierzonych następstw (lub celowych nadużyć) coraz bardziej zaawansowanej biotechnologii i cybertechnologii. W globalnej wiosce nie zabraknie wioskowych głupków.

Wszystkie te zagrożenia są bardzo realne, ale dzięki dokonywaniu właściwych zbiorowych wyborów możemy im skutecznie przeciwdziałać.

Za najważniejszy z takich wyborów uważam prowadzenie wszechstronnych, zakrojonych na dużą skalę badań nad całą grupą nowych sposobów przechowywania energii i wytwarzania jej „czystymi” (niskowęglowymi) metodami. Stawka jest wysoka – świat wydaje rocznie ponad trzy biliony dolarów na energię oraz infrastrukturę energetyczną. W takich działaniach mogą uczestniczyć nie tylko przedstawiciele uprzywilejowanych środowisk technicznych w krajach rozwiniętych, ale też wiele innych osób. Nawet jeśli pominiemy problem zmian klimatycznych, poszukiwanie czystych źródeł energii jest warte zachodu ze względu na bezpieczeństwo, różnorodność i wydajność energetyczną.

Rządy państw powinny spostrzegać ten cel jako priorytetowy i dążyć do niego z zaangażowaniem podobnym do tego, z jakim pracowały nad projektem Manhattan czy nad programem Apollo, którego celem było lądowanie człowieka na Księżycu. Takie zaangażowanie powinno przemawiać do młodych idealistów. Nie przychodzi mi do głowy nic, co mogłoby przyciągać do nauki najbardziej błyskotliwych i najlepszych z nich bardziej skutecznie niż jawne dążenie rządów wszystkich zaawansowanych technologicznie krajów do objęcia prowadzenia w dziedzinie dostarczania czystej, odnawialnej energii światu rozwijającemu się i krajom rozwiniętym.

Przepaść między myśleniem
naukowym a resztą naszej
kultury się zmniejsza
CARLO ROVELLI

Fizyk z Uniwersytetu Śródziemnomorskiego w Marsylii;
autor książki What Is Time? What Is Space? (Czym jest czas? Czym jest przestrzeń?).

Czasami budzę się pełen optymizmu, a w inne dni nie mam go w sobie ani odrobiny. Kiedy jestem optymistą, myślę, że ludzie w coraz większym stopniu zdają sobie sprawę, iż racjonalne myślenie jest lepsze niż irracjonalizm. W toku tego procesu myślenie naukowe nabiera głębi, pozbywając się pewnej tradycyjnej powierzchowności, odzyskując kontakt z pozostałą częścią kultury, a wreszcie – starając się objąć całą złożoność ludzkiego doświadczenia i dążenia do wiedzy. Myślenie nienaukowe nadal jest wszechobecne, ale stopniowo ustępuje pola.

W małym światku akademickim powoli zanika bezsensowny podział na nauki ścisłe i humanistyczne. Intelektualiści po obu stronach zdają sobie sprawę, że nie sposób pojąć całej złożoności współczesnej wiedzy, jeśli nie spojrzy się na nią całościowo. Współczesny filozof, który ignoruje rozumowanie naukowe, jest oderwany od rzeczywistości. Podobnie coraz większa liczba fizyków teoretyków zdaje sobie sprawę, że próbując wyjaśnić zjawisko grawitacji kwantowej (na przykład), nie możemy uniknąć rozważań nad fundamentalnymi zagadnieniami „filozoficznymi”. Coraz liczniejsi naukowcy wychodzą z laboratoriów i otwarcie mówią o tych sprawach.

Kiedy budzę się z pesymistycznym nastawieniem, myślę o tym, że historia wielokrotnie dowiodła, iż ludzkie szaleństwo nigdy nie przeminie – wojny, żądza władzy i bogactwa, religia jako strażnik jedynej prawdy, lęk przed tymi, którzy się od nas różnią. Widzę, że całe to szaleństwo determinuje losy naszej planety.

Kiedy jestem pełen optymizmu, myślę, że przeszłość była dużo gorsza – bez wątpienia zmierzamy ku lepszemu i bardziej rozsądnemu światu. Część – a nawet większość – krajów nie toczyła wojen od dziesiątków lat. To coś nowego w historii świata. Liczba ludzi, którzy zdali sobie sprawę z tego, jak duża część wierzeń religijnych jest pozbawiona sensu, nieustannie rośnie, co z pewnością przyczyni się do spadku poziomu agresji i nietolerancji.

Na froncie religijnym również dokonał się pewien postęp. W jednym z ostatnich wywiadów dziennikarz stacji CNN zapytał Dalajlamę, jakie to uczucie stać na czele jednego z największych wyznań religijnych w świeckim świecie. Dalajlama uśmiechnął się i odparł, że z radością dostrzega, iż współczesny świat ma bogate świeckie życie duchowe. Świeckie życie duchowe – wyjaśnił – to życie bogate w sensie intelektualnym i emocjonalnym. Zaraz potem dziennikarz zapytał go, czy naprawdę wierzy, że jest Dalajlamą – kolejnym wcieleniem poprzednich Dalajlamów. Tym razem jego rozmówca roześmiał się i odpowiedział: „Oczywiście, że jestem Dalajlamą”. Tyle że fakt, iż stanowi wcielenie wcześniejszych lamów – wyjaśnił – nie oznacza, że dosłownie nimi jest, lecz że kontynuuje rozpoczęte przez nich dzieło. Nie wszyscy współcześni przywódcy religijni są równie rozsądni. Jeżeli jednak jest to możliwe w wypadku jednego z nich, to czy nie możemy żywić nadziei – przynajmniej w chwilach, gdy czujemy się optymistami – że inni pójdą w jego ślady?

Dwadzieścia sześć stuleci upłynęło od czasu, gdy Anaksymander z Miletu zasugerował, że deszcz to nie cud zesłany przez Zeusa, lecz woda, która wyparowała pod wpływem ciepła słonecznego, a następnie została przeniesiona przez wiatr. Walka o świadomość, że naukowa metoda przedstawiania wiedzy oraz naukowy sposób myślenia są głębsze, bogatsze i lepsze dla nas, ludzi, niż jakikolwiek bóg, nadal się toczy, lecz w żadnym wypadku nie jest przegrana, nawet jeśli czasami można odnieść takie wrażenie.

Religia straci swą mistyczną aurę
DANIEL C. DENNETT

Filozof, wykładowca uniwersytecki, dyrektor Centrum Badań Kognitywnych na Uniwersytecie Tufts;
autor książki Breaking the Spell: Religion as a Natural Phenomenon
(Odczarowanie. Religia jako zjawisko przyrodnicze).

Jestem tak wielkim optymistą, że wierzę, iż doczekam chwili, gdy otaczająca religię aura mistycyzmu rozwieje się bez śladu. W ciągu najbliższego ćwierćwiecza wszystkie religie przekształcą się w zupełnie inne zjawiska, przy czym przemiany te będą tak wielkie, że w większości środowisk religia nie będzie już wzbudzała takiej trwogi i nabożnej czci, jak dzisiaj. Oczywiście wiele osób – może nawet większość ludzi na świecie – nadal będzie trwało przy swojej religii z żarliwością, która może wywoływać przemoc oraz inne nietolerancyjne, niepożądane zachowania. Jednak reszta świata będzie dostrzegała naganność takich zachowań i nauczy się, jak sobie z nimi radzić, aż wreszcie znikną. Nie wątpię, że tak się stanie. To dobra wiadomość.

Zła wiadomość jest taka, że będziemy musieli zmobilizować wszystkie siły swego rozsądku, aby poradzić sobie z takimi globalnymi problemami, jak zmiany klimatyczne, niedobór wody pitnej czy nierówności ekonomiczne. Nie wiadomo, czy nam się to uda, a kiedy jestem w pesymistycznym nastroju, myślę, że Martin Rees może mieć rację – któraś ze zniechęconych grup religijnych (lub politycznych) może wywołać katastrofę biologiczną albo jądrową, która zniweczy wszystkie nasze starania. Sądzę jednak, że dysponujemy wystarczającymi zasobami i wiedzą, żeby zapobiec takim nieszczęściom, jeśli będziemy wystarczająco czujni.

Przypomnij sobie, że jeszcze pięćdziesiąt lat temu palenie tytoniu uchodziło za oznakę wysokiego statusu społecznego, a kiedy ktoś prosił, żeby inni nie palili w jego towarzystwie, jego zachowanie uważano za niegrzeczne. Dzisiaj nauczyliśmy się, że nie powinniśmy popełniać błędu polegającego na próbie wprowadzenia całkowitego zakazu palenia, dlatego nadal mamy mnóstwo papierosów i palaczy, ale z pewnością zdołaliśmy ograniczyć szkodliwe aspekty palenia tytoniu. Palenie nie jest już cool. Prędzej czy później nadejdzie dzień, kiedy religia stanie się czymś, bez czego większość ludzi będzie mogła się obejść, a później i ona przestanie być cool – z wyjątkiem swych wartościowych społecznie form, jakkolwiek i w tym wypadku będzie tylko jedną z wielu możliwości. Czy owe instytucje przyszłości nadal będą miały charakter religijny, czy też religie zmienią się tak bardzo, że znikną z powierzchni Ziemi? To zależy od tego, co uznajemy za podstawowe (definicyjne) elementy religii. Czy dinozaury wyginęły, czy też ich potomkowie nadal żyją w postaci współczesnych ptaków?

Dlaczego jestem przekonany, że religie ulegną takiej metamorfozie? Przede wszystkim ze względu na asymetrię zjawiska zwanego eksplozją informacji. W obliczu upowszechniania się technologii informacyjnej na całym świecie (nie tylko internetu, ale też telefonów komórkowych oraz przenośnych odbiorników radiowych i telewizyjnych) strażnicy tradycji religijnych nie są w stanie chronić najmłodszych przez faktami (a także – rzecz jasna – przed dezinformacją i rozmaitymi bzdurami), które łagodnie, lecz nieubłaganie podważają sposoby myślenia, na jakich opiera się fanatyzm religijny i nietolerancja. Dzisiejszy zapał religijny jest ostatnią desperacką próbą zamknięcia oczu i uszu przyszłym pokoleniom – próbą nieudaną. Na każde rozgłaszane wszem wobec zwycięstwo – na przykład zdominowanie administracji George’a Busha przez ewangelików, rosnącą liczbę rodziców, którzy nie posyłają swoich dzieci do szkoły, lecz uczą je w domu, rozkwit fundamentalizmu islamskiego, czy też powszechnie wyolbrzymiany renesans religii w Rosji po rozpadzie Związku Radzieckiego – przypada spora liczba mniej spektakularnych porażek związanych z faktem, że młodzi ludzie po cichu odchodzą od wiary swoich rodziców i dziadków. Ta tendencja będzie się utrzymywać, zwłaszcza kiedy młodzi ludzie odkryją, jak wielu spośród ich rówieśników dokonuje takiego wyboru. Na całym świecie liczebność kategorii „niewierzący” rośnie szybciej niż liczba mormonów, ewangelików, a nawet muzułmanów, których przybywa niemal wyłącznie na skutek dużego przyrostu naturalnego, a nie nawróceń, z czego można wnioskować, że ich liczba wkrótce się ustabilizuje.

Osoby o świeckim światopoglądzie mogą zachęcać swoje dzieci, żeby piły ze studni wiedzy, dokądkolwiek miałoby to je zaprowadzić, mając pewność, że tylko niewielki odsetek ich potomstwa zbuntuje się przeciwko swemu świeckiemu wychowaniu i zwróci się ku tej czy innej religii. Sekty religijne będą powstawać i upadać, podobnie jak dzieje się to dzisiaj i jak działo się przez tysiąclecia, ale tylko te spośród nich, które będą w stanie przekształcić się w organizacje pożyteczne społecznie, będą mogły pomyślnie się rozwijać. W wielu religiach taka przemiana już się dokonała. Stopniowo i bez rozgłosu przestały one kłaść nacisk na irracjonalne elementy swojego dziedzictwa, rezygnując z ksenofobicznych i seksistowskich zakazów, które jeszcze niedawno obowiązywały ich wyznawców, oraz przenosząc punkt ciężkości z czystości doktrynalnej na skuteczność moralną. Fakt, że twardogłowi puryści gardzą owymi zdolnymi do adaptacji wyznaniami religijnymi i określają je mianem „byłych religii”, pokazuje, jak kruche i chwiejne stały się przekonania religijne, których oni sami rozpaczliwie się trzymają. W miarę jak świat będzie się dowiadywał o tych przemianach, ludzie pobożni w tradycyjny sposób będą musieli pracować dwadzieścia cztery godziny na dobę, żeby nieustannie dostarczać swoim dzieciom atrakcji i rozrywek (zaprawionych pewną dozą poczucia winy), niezbędnych do utrzymania ich zainteresowania i lojalności. Ich wysiłki zakończą się niepowodzeniem, a ów proces przemiany nie będzie bezbolesny. Rodziny będą się rozpadać, a pokolenia zaczną się oskarżać o nielojalność i dużo gorsze „zbrodnie”. Młodzi będą wstrząśnięci, kiedy odkryją przekłamania i błędne interpretacje wpajane im przez starszych, a ci ostatni będą się czuli odrzuceni i zdradzeni przez swoich potomków. Nie wolno nam lekceważyć cierpienia, jakie wywołają owe przemiany kulturowe. Powinniśmy starać się przewidzieć ich najważniejsze następstwa oraz przygotować się do udzielania wsparcia i niesienia pociechy tym, którzy szczególnie dotkliwie odczują ich skutki.

Myślę, że największym problemem, z jakim musimy się zmierzyć, są zbyt silne reakcje na owe przemiany, czyniące męczenników z tych, którzy rozpaczliwie pragną być męczennikami. Będzie to wymagało cierpliwości, dobrej komunikacji i stałego popytu na uniwersalną edukację dotyczącą religii świata. Takie podejście będzie sprzyjało rozwojowi nieszkodliwych form religii, które będziemy mogli powitać z zadowoleniem jako kolejne elementy dziedzictwa kulturowego naszej planety. Ostatecznie prawda nas wyzwoli.

Naukowe rozumienie irracjonalizmu
(a zwłaszcza religii)
ANDREW BROWN

Publicysta dziennika „The Guardian”; autor książki The Darwin Wars (Wojny darwinowskie).

Tak naprawdę nie jestem zbyt wielkim optymistą w żadnej sprawie, ale wydaje się oczywiste, że jeśli nasza cywilizacja ma przetrwać, to potrzebujemy poważnego naukowego wyjaśnienia irracjonalizmu, a zwłaszcza religii. Optymizm w tej kwestii jest warunkiem koniecznym optymizmu w jakiejkolwiek innej dziedzinie. Jak mogłoby wyglądać takie wyjaśnienie?

Przede wszystkim byłoby naturalistyczne i empiryczne. Nie powinno się zaczynać od definicji religii czy wiary, lecz od wnikliwej analizy rzeczywistych zachowań i przekonań ludzi religijnych, przeprowadzonej w duchu Williama Jamesa. Taka analiza z pewnością ujawniłaby – i tym razem w duchu Jamesa – ogromną rozmaitość zachowań religijnych, odpowiadającą zróżnicowaniu doświadczeń religijnych. Musielibyśmy się dowiedzieć, w jaki sposób owe doświadczenia są powiązane ze sobą, a także z doświadczeniami, których nie uznaje się za religijne. Może się okazać, że pojęcie „religijny” jest równie bezużyteczne jak termin „flogiston”.

Wyjaśnienie to potraktowałoby poważnie zaproponowane przez Daniela Dennetta rozróżnienie między przekonaniami a opiniami – może nawet poważniej, niż wydaje się je traktować jego pomysłodawca. W ujęciu Dennetta przekonanie (belief) to swego rodzaju skłonność do zachowywania się w taki sposób, jakby pewne twierdzenia były prawdziwe. Przekonanie nie musi być świadome. Natomiast świadome, artykułowane sądy dotyczące świata, które ma na myśli większość ludzi, kiedy mówi o „przekonaniach”, to według Dennetta „opinie”.

W tym ujęciu analiza przekonań religijnych byłaby czymś innym niż badanie opinii dotyczących religii. „Przekonania” religijne wiązałyby się w dużej mierze z nieświadomymi mechanizmami, które skłaniają ludzi do ulegania przesądom, do pobożności czy do okazywania pogardy heretykom. Opinie religijne to powody, jakie by podawali, próbując wyjaśnić takie zachowania. Musimy zrozumieć jedne i drugie. Opinie osób religijnych mogą być zgodne z ich przekonaniami, ale owa zgodność jest czymś, co we wszystkich wypadkach należy ustalić empirycznie. Wydaje się oczywiste, że w większości wypadków nie ma takiej zgodności. Uważa się, że intelektualiści kierują się swoimi świadomymi opiniami – niektórzy rzeczywiście tak robią. Ale wszyscy ulegamy także wpływowi swoich przekonań i uprzedzeń.

Autorzy takiej analizy powinni zachować szczególną ostrożność, oceniając, jakie dane można uznać za dowód empiryczny. Jeden z moich znajomych – autor badań dotyczących świadomości – zauważył kiedyś kwaśno, że „problem z mózgiem polega na tym, iż kiedy zaczniesz w nim czegoś szukać, prawie na pewno to znajdziesz”. Podobnie, jeśli zaczniemy szukać jakiejś konkretnej cechy w przekonaniu religijnym, to z wielkim prawdopodobieństwem ją znajdziemy. Problem polega na tym, że z równie dużym prawdopodobieństwem znajdziemy jej przeciwieństwo. Aby rozwiązać ten problem, potrzebujemy rygorystycznego podejścia naukowego, które traktowałoby poważnie dowody sprzeczne z daną hipotezą, zamiast reagować na nie powtarzaniem danych potwierdzających jej prawdziwość. Takiego podejścia brakuje w przeważającej części propagandy ateistycznej. Nawet argumenty formułowane przez naukowców – zwłaszcza niektórych spośród nich – całkowicie lekceważą dane sprzeczne z głoszonymi przez nich poglądami.

Zeszłej zimy widziałem inscenizację sztuki On Religion (O religii), autorstwa ateistycznego filozofa A. C. Graylinga, która doskonale ilustruje niektóre z tych kwestii. Bohaterka tej sztuki – ateistka i wykładowczyni uniwersytecka – opowiada historię pewnego naukowca, który od piętnastu lat utrzymuje, że struktura komórkowa zwana aparatem Golgiego nie istnieje, lecz jest artefaktem powstałym na skutek niedokładności naszych mikroskopów. Pewnego dnia ów naukowiec uczestniczy w wykładzie wygłoszonym gościnnie przez znanego biologa komórkowego, który udowadnia ponad wszelką wątpliwość, że aparat Golgiego naprawdę istnieje. Podczas gdy jego koledzy z wydziału z pełnym współczucia zażenowaniem starają się unikać jego wzroku, ów naukowiec podbiega do wykładowcy, chwyta go za rękę i mówi: „Drogi kolego, chciałbym ci podziękować. Przez wszystkie te lata byłem w błędzie”. Ta budująca opowieść niespodziewanie traci swój inspirujący sens, kiedy bohaterka wypowiada morał: „Człowiek religijny nigdy nie powiedziałby czegoś takiego”. Czy Grayling naprawdę nigdy nie słyszał o zjawisku nawrócenia? Co mówią ludzie nawróceni, jeśli nie to, że jakieś dowody przekonały ich, iż przez całe dotychczasowe życie byli w błędzie?

Myślę zatem – jeśli mam być optymistą – że doczekamy się przełomu w badaniach empirycznych dotyczących religii, a kiedy ów przełom się dokona, żaden naukowiec nie będzie mógł stwierdzić, że „człowiek religijny nigdy nie powiedziałby...”, bez wnikliwej analizy tego, co ludzie religijni mówią i co mają na myśli, wypowiadając takie czy inne słowa.

Ostateczne oświecenie naukowe
RICHARD DAWKINS

Biolog ewolucyjny, profesor na Uniwersytecie Oksfordzkim; autor książki Bóg urojony.

Wierzę, że przedstawiciele naszego gatunku – fizycy – spełnią marzenie Einsteina i odkryją ostateczną teorię wszystkiego, zanim istoty wyższe, wytwory ewolucji w innym świecie, nawiążą z nami kontakt i zdradzą nam odpowiedź. Wierzę, że chociaż sformułowanie teorii wszystkiego pociągnie za sobą definitywny koniec fizyki fundamentalnej, to jednak fizyka jako nauka przetrwa i będzie się miała znakomicie, podobnie jak biologia nie przestała się rozwijać po tym, jak Darwin rozwiązał jej głęboki problem. Jestem optymistą co do tego, że te dwie teorie dostarczą nam w pełni zadowalającego wyjaśnienia istnienia Wszechświata i wszystkiego, co się w nim znajduje, między innymi nas samych. Wreszcie, wierzę, że to ostateczne oświecenie naukowe zada (mocno spóźniony) śmiertelny cios religii oraz innym dziecinnym przesądom.

Nauka a upadek magii
MICHAEL SHERMER

Wydawca magazynu „Skeptic”; felietonista miesięcznika „Scientific American”;
autor książki Why Darwin Matters (Dlaczego Darwin jest ważny).

Wierzę, że nauka już wkrótce pokona magię i przesądy. Mój optymizm może się wydawać irracjonalny, zważywszy na wyniki badań sondażowych dotyczących tego, w co wierzą ludzie. Na przykład w roku 2005 badanie przeprowadzone przez firmę Pew Research Center wykazało, że aż 42% Amerykanów wierzy, iż „stworzenia żywe istniały w swej obecnej formie od zarania dziejów”. Sytuacja przedstawia się jeszcze gorzej, kiedy analizujemy popularność innych przesądów. Przyjrzyjmy się wynikom badania sondażowego przeprowadzonego przez National Science Foundation (Krajową Fundację na Rzecz Nauki) w roku 2002:

Percepcja pozazmysłowa

60%

UFO

30%

Astrologia

40%

Szczęśliwe liczby

32%

Terapia magnetyczna

70%

Medycyna alternatywna

88%

Ja jednak rozważam tę kwestię z typowej dla historyków perspektywy długofalowej – w porównaniu z tym, w co wierzono przed rewolucją naukową, która rozpoczęła się w XVII wieku, dzisiaj mamy niemałe powody do optymizmu. Pomyśl tylko, w co wierzono jeszcze czterysta lat temu, kiedy nauka dopiero zaczynała rozjaśniać nieprzeniknione ciemności niewiedzy. Na przykład w szesnasto- i siedemnastowiecznej Anglii prawie wszyscy wierzyli w czary, wilkołaki, chochliki, astrologię, czarną magię, demony, modlitwę i opatrzność boską. „Kiedy wpadamy w kłopoty, jesteśmy chorzy albo ponosimy jakąś stratę, wielu spośród nas szuka pomocy i pociechy u czarownic lub czarnoksiężników, których nazywamy mędrcami” – zauważył biskup Latimer w roku 1552. Oddawano cześć świętym. W księgach liturgicznych można było znaleźć opisy rytuałów święcenia bydła, plonów, domów, narzędzi, statków, studni i pieców, nie mówiąc już o bezpłodnych zwierzętach, bezdzietnych parach czy ludziach chorych. W opublikowanej z roku 1621 książce Anatomy of Melancholy (Anatomia melancholii) Robert Burton wyjaśniał: „Powszechnie spotyka się także czarnoksiężników, szamanów i białe czarownice – jak się je nazywa. Można ich znaleźć w każdej wiosce, a jeśli ich o to poprosisz, potrafią zaradzić niemal każdej dolegliwości ciała i umysłu”.

Podobnie jak alkohol i tytoń były podstawowymi środkami znieczulającymi, które łagodziły ból i rozmaite dolegliwości, przesądy i magia osłabiały dojmujące poczucie nieszczęścia. Jak napisał Keith Thomas – wybitny historyk z Oksfordu i znawca tego okresu w dziejach ludzkości – w swoim klasycznym dziele z roku 1971, zatytułowanym Religion and the Decline of Magic (Religia a upadek magii), „nikt nie negował wpływu niebios na pogodę ani nie kwestionował związków między astrologią a medycyną i rolnictwem. Przed wiekiem XVII sceptyczny stosunek do doktryny astrologicznej był zjawiskiem niezwykle rzadkim – zarówno w Anglii, jak i w innych krajach”. Dotyczyło to nie tylko astrologii. „Religia, astrologia i magia – wszystkie one wydawały się pomagać ludziom w radzeniu sobie z codziennymi problemami, ucząc ich, jak mogą unikać nieszczęść oraz jak powinni je wyjaśniać, kiedy już ich doświadczyli”. Zważywszy na jej wielką władzę – konkluduje Thomas – „jeśli zdefiniujemy magię jako zastosowanie nieskutecznych technik łagodzenia niepokoju, kiedy metody skuteczne są niedostępne, to będziemy musieli uznać, że żadne społeczeństwo nigdy nie będzie od niej wolne”. Ludzie przesądni zawsze będą wokół nas.

Ciąg dalszy w wersji pełnej

Przewaga dowodów empirycznych
CLAY SHIRKY

Dostępne w wersji pełnej

Podejmowanie decyzji
na podstawie dowodów
empirycznych zmieni społeczeństwo
J. CRAIG VENTER

Dostępne w wersji pełnej

Człowiek różni się
od swoich przodków
DOUGLAS RUSHKOFF

Dostępne w wersji pełnej

Przyszłość nauki, religii i technologii
ANTON ZEILINGER

Dostępne w wersji pełnej

Możemy się oderwać
od naszych darwinowskich korzeni
LEONARD SUSSKIND

Dostępne w wersji pełnej

Humanistyczna śmierć
GEOFFREY MILLER

Dostępne w wersji pełnej

Nadzieja na zakończenie wojny
między nauką a religią
MARCELO GLEISER

Dostępne w wersji pełnej

Pierwsze przyjście
MARTIN E. P. SELIGMAN

Dostępne w wersji pełnej

Nowe narzędzie, które zapewni nam głębokie rozumienie natury ludzkiej
FREEMAN J. DYSON

Dostępne w wersji pełnej

Pewnego dnia w XXI wieku
zrozumiem dwudziestowieczną
fizykę
JERRY ADLER

Dostępne w wersji pełnej

Przyszłość teorii strun
GINO SEGRE

Dostępne w wersji pełnej

Renesans nauki
dla dobra publicznego
LAWRENCE M. KRAUSS

Dostępne w wersji pełnej

Obcy są wśród nas
ROBERT SHAPIRO

Dostępne w wersji pełnej

Fizycy nie stworzą
Teorii Wszystkiego
FRANK WILCZEK

Dostępne w wersji pełnej

Optymizm kosmologiczny
PAUL STEINHARDT

Dostępne w wersji pełnej

Powrót rygorystycznej dyscypliny
eksperymentalnej zmieni naszą
wiedzę w dziedzinie
fizyki fundamentalnej
LEE SMOLIN

Dostępne w wersji pełnej

Ludzie będą w coraz większym
stopniu cenili prawdę
(przedkładając ją nad pozory prawdy)
LISA RANDALL

Dostępne w wersji pełnej

Ponowny rozkwit fizyki
CHARLES SEIFE

Dostępne w wersji pełnej

Optymizm naukowców
KARL SABBAGH

Dostępne w wersji pełnej

Co leży poza naszym horyzontem kosmicznym?
ALEXANDER VILENKIN

Dostępne w wersji pełnej

Nie znaczymy tak niewiele,
jak mogłoby się wydawać
MAX TEGMARK

Dostępne w wersji pełnej

Corragio, domani sará peggio!
GEORGE F. SMOOT

Dostępne w wersji pełnej

Postęp jest zdumiewająco trwały
JAMES O’DONNELL

Dostępne w wersji pełnej

Koncentracja
na czynnikach sytuacyjnych
PHILIP ZIMBARDO

Dostępne w wersji pełnej

Kobiety w 110. Kongresie Stanów Zjednoczonych
ROGER BINGHAM

Dostępne w wersji pełnej

Tożsamość – model zombie
DAVID BERREBY

Dostępne w wersji pełnej

Dychotomia my–oni stanie się dużo łagodniejsza
ROBERT SAPOLSKY

Dostępne w wersji pełnej

Wielojęzyczna Europa
GLORIA ORIGGI

Dostępne w wersji pełnej

Jesteśmy zdolni do wzajemnego zrozumienia
REBECCA GOLDSTEIN

Dostępne w wersji pełnej

Jak technologia ratuje świat
DIANE F. HALPERN

Dostępne w wersji pełnej

Neuronauka udoskonali
nasze społeczeństwo
MARCO IACOBONI

Dostępne w wersji pełnej

Koniec „izmów”
MARC D. HAUSER

Dostępne w wersji pełnej

Globalizacja szkolnictwa wyższego
JAMSHED BHARUCHA

Dostępne w wersji pełnej

Ludzie wykształceni mogą wprowadzać ważne innowacje
NATHAN MYHRVOLD

Dostępne w wersji pełnej

Czas na dobre wiadomości
BRIAN ENO

Dostępne w wersji pełnej

Pokonamy agnotologię
(kulturową produkcję niewiedzy)
ANDRIAN KREYE

Dostępne w wersji pełnej

Przełom klimatyczny
WILLIAM CALVIN

Dostępne w wersji pełnej

Optymizm ma przed sobą świetlaną przyszłość
TOR NORRETRANDERS

Dostępne w wersji pełnej

Ratujmy Arktykę – natychmiast!
GREGORY BENFORD

Dostępne w wersji pełnej

Powrót komercyjnych żaglowców
GEORGE DYSON

Dostępne w wersji pełnej

Dziura ozonowa
STEPHEN H. SCHNEIDER

Dostępne w wersji pełnej

Nowy, proekologiczny światopogląd
SCOTT D. SAMPSON

Dostępne w wersji pełnej

Indywidualny handel pozwoleniami na emisję CO (PCT) pozwoli nam rozwiązać globalny problem
JAMES GEARY

Dostępne w wersji pełnej

Wyzwania związane ze szczytem
wydobycia ropy naftowej
BRIAN GOODWIN

Dostępne w wersji pełnej

Optymistyczne spojrzenie
na przeszłość i przyszłość
SETH LLOYD

Dostępne w wersji pełnej

Zmieniające się proporcje
między korzyściami a kosztami
COLIN BLAKEMORE

Dostępne w wersji pełnej

Przyszłość napędzana
światłem słonecznym
ALUN ANDERSON

Dostępne w wersji pełnej

Nadchodzi era energii słonecznej
OLIVER MORTON

Dostępne w wersji pełnej

Uczeń czarnoksiężnika
GREGORY COCHRAN

Dostępne w wersji pełnej

Nauka w programie
ADAM BLY

Dostępne w wersji pełnej

Zaakceptujemy
rzeczywistość postępu
KEVIN KELLY

Dostępne w wersji pełnej

Miasta są lekiem na biedę
STEWART BRAND

Dostępne w wersji pełnej

Narodzą się nowe dzieci
ALISON GOPNIK

Dostępne w wersji pełnej

Bilet na Marsa
PAUL C. W. DAVIES

Dostępne w wersji pełnej

Geomorficzne dowody na to,
że na Marsie istniało życie
GARNISS CURTIS

Dostępne w wersji pełnej

Na początku XXII wieku ludzie będą
żyli na więcej niż tylko jednej
małej kuli w Układzie Słonecznym
RODNEY BROOKS

Dostępne w wersji pełnej

Przyszłość kojarzenia się w pary
DAVID BUSS

Dostępne w wersji pełnej

Możemy podnieść swój wyjściowy
poziom poczucia szczęścia
NANCY ETCOFF

Dostępne w wersji pełnej

Miłość romantyczna
HELEN FISHER

Dostępne w wersji pełnej

Malthus nie miał racji
GEOFFREY CARR

Dostępne w wersji pełnej

Długofalowa perspektywa
demograficzna
W. DANIEL HILLIS

Dostępne w wersji pełnej

Badania przyniosą pierwsze
skuteczne metody leczenia wielu chorób
IAN WILMUT

Dostępne w wersji pełnej

Wczesne wykrywanie nowotworów
PHILIP CAMPBELL

Dostępne w wersji pełnej

Nowotworowe komórki macierzyste
i nowe metody walki z rakiem
STUART A. KAUFFMAN

Dostępne w wersji pełnej

Projekt poznania
ludzkiego epigenomu
JILL NEIMARK

Dostępne w wersji pełnej

Starzenie się
PETER SCHWARTZ

Dostępne w wersji pełnej

Będziemy prowadzili zdrowe
i produktywne życie jeszcze długo
po ukończeniu stu lat
LEO M. CHALUPA

Dostępne w wersji pełnej

Nowe nadzieje na nieśmiertelność
MARVIN MINSKY

Dostępne w wersji pełnej

Osobista genomika
GEORGE CHURCH

Dostępne w wersji pełnej

Odkryjemy geny chorób psychicznych
SAMUEL BARONDES

Dostępne w wersji pełnej

Koniec pogoni za tym,
co „naturalne”
ANDY CLARK

Dostępne w wersji pełnej

Przełom w rozumieniu inteligencji jest tuż-tuż
TERRENCE SEJNOWSKI

Dostępne w wersji pełnej

Powstaniemy
JORDAN POLLACK

Dostępne w wersji pełnej

Rola nowych technologii w edukacji
DAVID DALRYMPLE

Dostępne w wersji pełnej

Nauka jako powszechnie
dostępna forma aktywności
NEIL GERSHENFELD

Dostępne w wersji pełnej

Nareszcie zrobimy porządek
z edukacją matematyczną
KEITH DEVLIN

Dostępne w wersji pełnej

Układ nerwowy ludzkości
ALEX (SANDY) PENTLAND

Dostępne w wersji pełnej

Wschodząca demokracja
i globalne głosy
JOICHI ITO

Dostępne w wersji pełnej

Nadchodzi powszechne
oświecenie ludzkości
LARRY SANGER

Dostępne w wersji pełnej

Prawo Metcalfe’a w odniesieniu
do ludzkich umysłów
CHRIS ANDERSON

Dostępne w wersji pełnej

Altruizm w Sieci
DAN SPERBER

Dostępne w wersji pełnej

Koniec utowarowienia wiedzy
ROGER C. SCHANK

Dostępne w wersji pełnej

Metapoznanie dla dzieci
GARY F. MARCUS

Dostępne w wersji pełnej

To, czego nie da się zmierzyć
SHERRY TURKLE

Dostępne w wersji pełnej

Nadchodzi rewolucja
w kształceniu w zakresie nauk
ścisłych i przyrodniczych
LEON LEDERMAN

Dostępne w wersji pełnej

Zdjęcia Ziemi
o wysokiej rozdzielczości
powstrzymają globalne zło
CHRIS DiBONA

Dostępne w wersji pełnej

Przejrzystość jest nieunikniona
DANIEL GOLEMAN

Dostępne w wersji pełnej

Władza przechodzi w ręce mas
ESTHER DYSON

Dostępne w wersji pełnej

Przymierze kapitalizmu
z siłami dobra
JASON McCABE CALACANIS

Dostępne w wersji pełnej

Uwłasnowolnienie jednostek
w gospodarce opartej na wiedzy
JUAN ENRIQUEZ

Dostępne w wersji pełnej

Ludzie nauczą się czerpać
wiedzę w różnorodności
DANIEL L. EVERETT

Dostępne w wersji pełnej

Wczesne wykrywanie
zaburzeń uczenia się
HOWARD GARDNER

Dostępne w wersji pełnej

W reakcji na wielkie zmiany
zdobędziemy się na niezwykłe czyny
JOEL GARREAU

Dostępne w wersji pełnej

Przyszłość oprogramowania
DAVID GELERNTER

Dostępne w wersji pełnej

Wszystko nam się pomyliło
STEVE GRAND

Dostępne w wersji pełnej

Zdemaskowanie przekonań
MAHZARIN R. BANAJI

Dostępne w wersji pełnej

Długotrwały trend
w kierunku uczciwości
wobec innych i wobec siebie
ROBERT TRIVERS

Dostępne w wersji pełnej

Pokolenie wyżu demograficznego
wkrótce przejdzie na emeryturę
JONATHAN HAIDT

Dostępne w wersji pełnej

Ewolucyjna zdolność rodzaju
ludzkiego do podejmowania
właściwych działań
HAIM HARARI

Dostępne w wersji pełnej

Kiedy mężczyźni angażują się w 
opiekę nad niemowlętami,
kultury przestają wojować
JOHN GOTTMAN

Dostępne w wersji pełnej

Przetrwanie przyjaźni
JUDITH RICH HARRIS

Dostępne w wersji pełnej

Społeczeństwo stanie się odporne
na szum medialny
ROGER HIGHFIELD

Dostępne w wersji pełnej

Rozwiązanie problemu umysł–ciało
DONALD D. HOFFMAN

Dostępne w wersji pełnej

Druk jako technologia
WALTER ISAACSON

Dostępne w wersji pełnej

Prawda zwycięża,
a nowe technologie
czasami jej w tym pomagają
XENI JARDIN

Dostępne w wersji pełnej

Można radykalnie zwiększyć
ludzką inteligencję
STEPHEN M. KOSSLYN

Dostępne w wersji pełnej

Nowy kontentyzm
KAI KRAUSE

Dostępne w wersji pełnej

Młodzi wezmą naprawę świata w swoje ręce
HOWARD RHEINGOLD

Dostępne w wersji pełnej

W stronę szerszego rozumienia
globalnych problemów i możliwości
LINDA STONE

Dostępne w wersji pełnej

Optymizm na kontinuum
między pewnością a nadzieją
RAY KURZWEIL

Dostępne w wersji pełnej

Skeuomorfizm
TIMOTHY TAYLOR

Dostępne w wersji pełnej

Użyteczność
MARTI HEARST

Dostępne w wersji pełnej

Komunikacja interpersonalna
stanie się bardziej głęboka,
a racjonalne myślenie
– bardziej romantyczne
JARON LANIER

Dostępne w wersji pełnej

Powszechna telepatia
RUDY RUCKER

Dostępne w wersji pełnej

Najlepsze przed nami
NICHOLAS HUMPHREY

Dostępne w wersji pełnej

Odzyskana niewinność
ELIZABETH F. LOFTUS

Dostępne w wersji pełnej

Znowu okaże się,
że nie miałem racji
THOMAS METZINGER

Dostępne w wersji pełnej

Modelowanie zachowań grupowych
PAMELA McCORDUCK

Dostępne w wersji pełnej

Słuchanie wspomagane
DAVID G. MYERS

Dostępne w wersji pełnej

Znajdziemy nowe sposoby
przeciwdziałania pesymizmowi
RANDOLPH M. NESSE

Dostępne w wersji pełnej

Ograniczenia demokracji
MARK PAGEL

Dostępne w wersji pełnej

Świat to Wunderkammer
– komnata cudów
DAVID PESCOVITZ

Dostępne w wersji pełnej

Uwolnimy się od brzemienia
monokauzalizmu
ERNST PÖPPEL

Dostępne w wersji pełnej

Zawsze mogłoby być gorzej
ROBERT R. PROVINE

Dostępne w wersji pełnej

Przyszłość
MATT RIDLEY

Dostępne w wersji pełnej

Ludzie są mistrzami
w dawaniu sobie rady
PAUL SAFFO

Dostępne w wersji pełnej

Postępująca integracja
dyscyplin naukowych
GERALD HOLTON

Dostępne w wersji pełnej

Koniec hegemonii
BARRY C. SMITH

Dostępne w wersji pełnej

Zrozumieć sen
STEVEN STROGATZ

Dostępne w wersji pełnej

Skrócenie snu
wzbogaci nasze życie
MARCEL KINSBOURNE

Dostępne w wersji pełnej

Hura! Koncerny upadają!
MICHAEL WOLFF

Dostępne w wersji pełnej

Kopiowanie
– oto do czego są stworzone bity
CORY DOCTOROW

Dostępne w wersji pełnej

Czy rozwiązania są możliwe?
DAVID DEUTSCH

Dostępne w wersji pełnej

Dzięki internetowi literatura
naukowa i medyczna
zmieni się na lepsze
BEATRICE GOLOMB

Dostępne w wersji pełnej

Prawdziwa czystość czystej nauki
PIET HUT

Dostępne w wersji pełnej

Fundamentalna przyzwoitość,
której nie mogą zniszczyć nawet
najgorsze machinacje rządowe
DAVID BODANIS

Dostępne w wersji pełnej

Autyzm a era cyfrowa
SIMON BARON-COHEN

Dostępne w wersji pełnej

Drugie (lepsze) oświecenie
IRENE PEPPERBERG

Dostępne w wersji pełnej

Okulary, które skorygują naszą
konceptualną krótkowzroczność
COREY S. POWELL

Dostępne w wersji pełnej

Drobna zmiana sposobu myślenia
WIESŁAW ŁUKASZEWSKI

Dostępne w wersji pełnej

Władza nie ma płci
BOGDAN WOJCISZKE

Dostępne w wersji pełnej

Optymizm i utopia
EDWIN BENDYK

Dostępne w wersji pełnej

Współczesny świat jest coraz bardziej skomplikowany, coraz trudniej w nim o proste odpowiedzi na proste pytania. John Brockman stara się jednak zadawać pytania nurtujące współczesnego człowieka, a wybitne umysły, nazwane przez niego trzecią kulturą, udzielają na nie odpowiedzi. Trzecią kulturę tworzą ci naukowcy i myśliciele ze świata empirii, którzy poprzez swoje dociekania i publikacje naukowe zajmują miejsce tradycyjnej elity intelektualnej, ujawniając głębokie znaczenie ludzkiego życia i określając na nowo, kim i czym jesteśmy.

Zapraszamy na intelektualną przygodę w dobrym towarzystwie!

Niebezpieczne idee
we współczesnej nauce

Pod redakcją Johna Brockmana

Przedmowa: Steven Pinker

ISBN 978-83-925897-3-0

ISBN 978-83-89281-50-0

Eseje zamieszczone w tym tomie są źródłem zdumiewającej różnorodności inspirujących idei. Niektóre z nich mają charakter czysto spekulatywny, inne dotyczą niedostrzeganych zagrożeń, a wiele z nich to współczesne wersje oryginalnej niebezpiecznej idei Kopernika – poglądu, że nie stanowimy centrum wszechświata (ani dosłownie, ani metaforycznie). Niezależnie od tego, czy się z nimi zgodzisz, czy nie, czy będziesz zszokowany, czy też pozostaniesz obojętny, z pewnością skłonią Cię one do zastanowienia, co czyni niektóre poglądy niebezpiecznymi i jak powinniśmy postępować z takimi ideami.

W co wierzymy, choć nie potrafimy tego dowieść

Pod redakcją Johna Brockmana

Przedmowa: Ian McEwan

ISBN 978-83-925897-5-4

ISBN 978-83-89281-51-7

Tytułowe pytanie tylko z pozoru jest paradoksalne. Leon Lederman, laureat Nagrody Nobla, rzekł: „Wierzyć w coś, wiedząc, że nie można tego udowodnić (jeszcze) – oto istota fizyki”.

Eseje zebrane w tym tomie, napisane w większości przez naukowców, nie są antytezą nauki. Nie są też luźnymi refleksjami snutymi przez badaczy w wolny dzień. Dotyczą najrozmaitszych dziedzin, wyrażają ducha świadomości naukowej w jej najlepszym wydaniu, są przypuszczeniami opartymi na wnikliwej wiedzy, odznaczającymi się otwartością, swobodą i polotem. Wiele z nich dotyczy przyszłości w różnych dyscyplinach naukowych.

Carol Tavris i Elliot Aronson

Błądzą wszyscy (ale nie ja)

Dlaczego usprawiedliwiamy
głupie poglądy, złe decyzje
i szkodliwe działania?

ISBN 978-83-925897-4-7

ISBN 978-83-89281-53-1

Każdy z nas popełnia błędy. Mylić się jest rzeczą ludzką, ale każdy, kto popełnił błąd, może wybrać między ukryciem go a przyznaniem się do jego popełnienia. Ta decyzja ma ogromne znaczenie dla naszych dalszych działań. Bez przerwy słyszymy, że powinniśmy się uczyć na własnych błędach, ale jak możemy się uczyć, jeśli nie przyznamy, że zrobiliśmy coś złego? Żeby to zrobić musimy rozpoznać syreni śpiew samousprawiedliwiania.

Nie musisz interesować się psychologią społeczną, aby zachwycić się książką „Błądzą wszyscy (ale nie ja)”. Wystarczy zwykła ciekawość odnośnie natury ludzkiej. Jeśli zastanawiałeś się kiedyś dlaczego palacze nie porzucają swego zgubnego nałogu mimo zdawania sobie sprawy z ryzyka, jeśli kiedykolwiek spierałeś się z przyjacielem na temat zupełnie sprzecznych wspomnień odnośnie wydarzenia, w którym oboje uczestniczyliście lub jeśli łamałeś sobie głowę, jak to możliwe, że przyzwoici i uczciwi ludzie ulegają korupcji – poszukaj odpowiedzi w tej książce.

Carol Tavris – psycholog społeczny, wykładowca i autorka wielu książek, między innymi Anger i The Mismeasure of Women. Publikuje również artykuły psychologiczne w „Los Angeles Times”, „New York Times”, „Scientific American”. Jest członkiem American Psychological Association oraz Association for Psychological Science, a także rady redakcyjnej Psychological Science in the Public Interest. Mieszka w Los Angeles.

Elliot Aronson – jeden z najwybitniejszych psychologów społecznych na świecie, a przy tym jedyny, który zdobył wszystkie trzy najbardziej prestiżowe nagrody American Psychological Association – jako pisarz, wykładowca i badacz. Napisał między innymi bestsellerowe książki Człowiek istota społeczna i The Jigsaw Classroom. Jest także członkiem American Academy of Arts and Science. Mieszka w Santa Cruz w Kalifornii.

Tytuł oryginału: What are you optimistic about?

Copyright © 2007 by Edge Foundation, Inc. All rights reserved

Copyright © 2009 for the Polish edition by Wydawnictwo Smak Słowa

Copyright © for the Polish translation by Agnieszka Nowak

Wszystkie prawa zastrzeżone. Książka ani żadna jej część nie może być publikowana ani powielana w formie elektronicznej oraz mechanicznej bez zgody wydawnictwa Smak Słowa.

Edytor: Anna Świtajska

Redakcja: Magdalena Kossak

Korekta: Alicja Sajecka

Okładka i strony tytułowe: Agnieszka Wójkowska

Ilustracje wykorzystane na okładce: © istockphoto.com / Lee Pettet, © istockphoto.com / Vitalina Rybakova

Zdjęcie Johna Brockmana na okładce: Tobias Everke

Konsultacja naukowa z zakresu fizyki: prof. Andrzej Sołtan

Konsultacja naukowa z zakresu biologii ewolucyjnej: dr Jakub Kosicki

Konsultacja naukowa z zakresu ekologii i klimatu: prof. Piotr Tryjanowski

ISBN 978-83-62122-86-8

Smak Słowa

ul. Fiszera 15/1b

81-784 Sopot

tel./fax (+48 58) 551 01 98

www.smakslowa.pl

Szukaj nas także na:

Plik ePub przygotowała firma eLib.pl

al. Szucha 8, 00-582 Warszawa

e-mail: kontakt@elib.pl

www.eLib.pl