© James Herriot Partnership, 1970
© Copyright for the Polish edition by Wydawnictwo Literackie, 2015
© Copyright for the Polish translation by Irena Doleżal-Nowicka
Rozdziały 1–6, 10, 11, 13, 18, 19, 22, 25, 28

© Copyright for the Polish translation Zbigniew A. Królicki
Rozdziały 7–9, 12, 14–17, 20, 21, 23, 24, 26, 27, 29 oraz postscriptum
Tytuł oryginału: "If Only They Could Talk"

PROJEKT GRAFICZNY OKŁADKI: Marek Pawłowski, na okładce wykorzystano zdjęcie © Andrew Mayovskyy/Shutterstock.com
REDAKTOR PROWADZĄCY: Krzysztof Lisowski
KOREKTA: Pracownia 12A

Wydawnictwo Literackie Sp. z o.o.
ul. Długa 1, 31-147 Kraków
bezpłatna linia telefoniczna: 800 42 10 40
księgarnia internetowa: www.wydawnictwoliterackie.pl
e-mail: ksiegarnia@wydawnictwoliterackie.pl
fax: (+48-12) 430 00 96 tel.: (+48-12) 619 27 70

ISBN: 978-83-08-05755-1

Konwersję do wersji elektronicznej wykonano w systemie Zecer

Wszelkie prawa zastrzeżone. Niniejszy plik jest objęty ochroną prawa autorskiego i zabezpieczony znakiem wodnym (watermark). Uzyskany dostęp upoważnia wyłącznie do prywatnego użytku. Rozpowszechnianie całości lub fragmentu niniejszej publikacji w jakiejkolwiek postaci bez zgody właściciela praw jest zabronione.

Książkę tę poświęcam Eddiemu Straitonowi
z wyrazami wdzięczności i przyjaźni.

ROZDZIAŁ PIERWSZY

„Nie, w podręcznikach nic o tym nie pisali” — pomyślałem, kiedy ostre podmuchy wiatru ze śniegiem przedostające się przez wyłamane wrota stodoły chłostały mnie po gołych plecach.

Leżałem na brzuchu na kamienistym podłożu, w kałuży śluzu, trzymając rękę po bark wewnątrz macicy rodzącej krowy i starając się znaleźć w szparze między kamieniami oparcie choć dla jednego palca stopy. Byłem obnażony do pasa, a śnieg mieszał się z brudem i zeschłą krwią, jaka pokrywała moje ciało. Nie mogłem dostrzec nic poza kręgiem drżącego światła, które rzucała okopcona lampa naftowa, trzymana nade mną przez farmera.

Nie, w podręcznikach nie było ani słowa o szukaniu po omacku linki porodowej i instrumentów, o tym, jak zachować antyseptykę, mając do dyspozycji tylko pół wiadra letniej wody, o kamieniach wrzynających się w pierś. Ani o powolnym omdlewaniu rąk, o pełznącym paraliżu mięśni, kiedy palce próbują działać mimo potężnych skurczów macicy rodzącej krowy.

Nigdzie nie było nawet wzmianki o narastającym wyczerpaniu, o poczuciu bezradności i cichym głosie paniki.

Wróciłem myślą do pewnej ilustracji w podręczniku położnictwa weterynaryjnego: krowa stoi w lśniącym czystością boksie, a opanowany szczupły weterynarz w nieskazitelnym fartuchu z uśmiechem wkłada prawe ramię na przyzwoitą głębokość; farmer i jego parobcy również się uśmiechają, nawet krowa się uśmiecha. Ani śladu brudu, krwi, potu.

Młody człowiek na ilustracji zjadł niedawno wyśmienity lunch i dla rozrywki udał się do sąsiada, ot tak, na deser. Nie wypełzł, dygocząc, z łóżka o drugiej nad ranem i zaspany nie tłukł się dwanaście mil po zamarzniętej drodze, z wzrokiem wbitym przed siebie, póki w świetle reflektorów nie ukazała się samotna farma. Nie musiał wdrapywać się pół mili po zaśnieżonym zboczu do zrujnowanej stodoły, gdzie leżała jego pacjentka.

Starałem się dostać choćby odrobinę głębiej do wnętrza krowy. Łeb cielaka był w tyle, a ja czubkami palców próbowałem zarzucić cienką pętlę na jego dolną szczękę. Przez cały czas ręka moja uwięziona była pomiędzy cielakiem a ścianą kostną miednicy. Przy każdym skurczu macicy nacisk stawał się wprost nie do zniesienia, a kiedy ustępował, ja posuwałem rękę z pętlą odrobinę naprzód. Ciekaw byłem, jak długo potrafię to wytrzymać. Jeżeli w najbliższym czasie nie uda mi się zarzucić pętli na szczękę, nigdy nie wyciągnę cielaka. Jęknąłem, zacisnąłem z desperacją zęby i spróbowałem jeszcze raz.

Znowu podmuch wiatru ze śniegiem; wprost wydawało mi się, że słyszę, jak białe płatki syczą na plecach zlanych potem. Czoło też miałem spocone, grube krople skapywały mi do oczu przy każdym gwałtowniejszym ruchu.

W czasie każdego trudniejszego porodu następuje moment, kiedy lekarz zadaje sobie pytanie, czy uda mu się wygrać tę batalię. Ja właśnie przeżywałem ten etap.

Przez głowę zaczęły mi przelatywać chaotyczne myśli: „Może należałoby zabić tę krowę? Miednicę ma tak małą i wąską, że cielę się nie wydostanie”, albo: „Jest mięsna, więc może lepiej opłaciłoby się sprowadzić rzeźnika?”, albo: „Fatalne ułożenie. Gdyby miała przyzwoitą miednicę, po prostu obróciłbym łeb cielaka, ale w tym wypadku to niemożliwe”.

Oczywiście mogłem wydobyć cielaka przez rozkawałkowanie płodu, czyli embriotomię, zakładając mu drut na szyję i obcinając głowę. Walałyby się wtedy na ziemi: łeb, nogi, wnętrzności. Bardzo grube podręczniki poświęcone zostały niezliczonym metodom dzielenia płodu wewnątrz. Jednak żadnej z nich nie można tu było zastosować, ponieważ cielak żył. Jeszcze jeden wysiłek i dosięgnąłem szpary ustnej; nagle drgnąłem, czując ruch języka małego stworzenia. Byłem zdumiony, gdyż zwykle cielaki w tej pozycji są martwe, uduszone ostrym skrętem szyi i naciskiem potężnych skurczów macicy. Ale w tym tliła się jeszcze iskierka życia i jeśli miało wyjść na świat, to w całości.

Podszedłem do kubełka z wodą, teraz już zimną i zakrwawioną, i w milczeniu namydliłem dłoń i ramię. Potem znowu położyłem się na brzuchu, czując jeszcze wyraźniej niż przedtem, jak ostre krawędzie kamieni wpijają mi się w pierś; wbiłem palce nóg w szpary między kamieniami, strząsnąłem pot z czoła i po raz setny wepchnąłem w macicę krowy miękką jak makaron rękę, przesuwając ją wzdłuż chudych nóg cielęcia — ścierających mi skórę niby papier szklisty — potem do zagięcia szyi, potem do ucha i wreszcie z rozpaczliwym wysiłkiem wzdłuż pyska do dolnej szczęki, która stała się głównym celem mego życia.

Sam nie mogłem uwierzyć, że próby ponawiałem od blisko dwóch godzin, że pomimo utraty sił starałem się zarzucić pętlę. Próbowałem już przedtem wszystkiego — szarpnięcia za nogę, łagodnego ciągnięcia palcem zahaczonym o oczodół — ale wróciłem do pętli.

Ciężka przeprawa. Farmer Dinsdale, wysoki, milczący człowiek, zawsze sprawiał wrażenie, że oczekuje najgorszego. Miał równie jak on sam wysokiego, milczącego syna i obaj obserwowali moje wysiłki z coraz bardziej ponurymi minami.

Ale najgorszy był stryjek. Kiedy po raz pierwszy wszedłem do położonej na zboczu stodoły, ze zdziwieniem zauważyłem tam staruszka o bystrych oczach, w płaskim pilśniowym kapeluszu, siedzącego wygodnie na beli siana. Nabijał powoli fajkę, najwidoczniej w oczekiwaniu na ciekawe widowisko.

— Jestem, młody człowieku — zawołał z nosowym akcentem, typowym dla West Riding — bratem pana Dinsdale’a! Gospodaruję w Listondale.

Postawiłem na ziemi swoje rzeczy i skinąłem mu głową.

— Miło mi pana poznać, nazywam się Herriot.

Stary spojrzał na mnie przenikliwie.

— Moim weterynarzem jest doktor Broomfield. Pewno pan o nim słyszał, wszyscy go znają. Wspaniały lekarz, specjalista od cielenia się krów. Jeszcze nie widziałem, żeby mu ktoś w tym dorównał.

Uśmiechnąłem się z przymusem. Innym razem z przyjemnością wysłuchałbym tyrady o sukcesach mego kolegi, ale nie teraz. A w ogóle te słowa były dla mnie ponurym oskarżeniem.

— Niestety, nie znam doktora Broomfielda — powiedziałem, zdejmując wiatrówkę i niezbyt chętnie ściągając przez głowę koszulę. — Ale jestem tu dopiero od niedawna.

Stryjek był wyraźnie oburzony.

— Pan go nie zna? No to tylko pan. W Listondale wszyscy go bardzo cenią, zapewniam pana. — Zamilkł i nabił tytoniem fajkę. Potem spojrzał na mój tors pokryty gęsią skórką. — Doktor Broomfield wygląda jak bokser. W życiu nie widziałem jeszcze takich mięśni.

Poczułem się nagle całkiem pognębiony. Kiedy zacząłem wykładać na czysty ręcznik swoje linki i narzędzia, stary znowu się odezwał:

— A kiedy zrobił pan dyplom, jeśli wolno spytać?

— Jakieś siedem miesięcy temu.

— Siedem miesięcy! — Stryjek uśmiechnął się pobłażliwie, zapalił fajkę i wydmuchnął duży kłąb smrodliwego dymu. — Najważniejsze doświadczenie, zawsze to powiadam. Doktor Broomfield jest moim weterynarzem od dziesięciu lat i naprawdę zna się na rzeczy. Tak, książki nie wystarczą, najważniejsze doświadczenie.

Wlałem trochę antyseptycznego środka do kubła i namydliłem starannie ręce oraz ramiona. Potem ukląkłem przy krowie.

— Doktor Broomfield najpierw zawsze naciera ręce specjalną oliwą — powiedział stryjek, zaciągając się mocno fajką. — Powiada, że można spowodować zakażenie macicy, jeśli się używa tylko mydła i wody.

Dokonałem pierwszego badania. Jest to decydujący moment, jaki musi przeżyć każdy weterynarz, kiedy pierwszy raz wkłada rękę w krowę. W przeciągu najbliższych paru sekund miałem się przekonać, czy za piętnaście minut włożę wiatrówkę, czy przede mną długie godziny ciężkiej pracy.

Tym razem miałem pecha — ułożenie było złe. Głowa w tyle i brak miejsca, zupełnie jakby to była pierworódka, a nie krowa cieląca się po raz drugi. Błona śluzowa macicy całkiem sucha, wody płodowe musiały odejść wiele godzin temu. Została wypuszczona na wysoko położone pastwisko i zaczęła się cielić na tydzień przed czasem, dlatego przyprowadzono ją do tej na wpół zrujnowanej stodoły. W każdym razie wiedziałem, że nieprędko znajdę się znowu w swoim łóżku.

— No, i co pan znalazł, młody człowieku? — przenikliwy głos stryjka przerwał ciszę. — Głowa w tyle, co? Nie będzie pan miał z tym wiele kłopotu. Widziałem, jak sobie radził w takich wypadkach doktor Broomfield: obracał cielę i wyciągał najpierw tylne nogi.

Słyszałem już przedtem o takich nonsensach. Moja krótka praktyka nauczyła mnie, że wszyscy farmerzy byli znakomitymi specjalistami, jeżeli idzie o bydło sąsiadów. Kiedy ich własnym zwierzętom coś dolegało, od razu biegli do telefonu, żeby wezwać weterynarza, natomiast sąsiadom służyli radą i wiedzieli doskonale, co należy robić. A najdziwniejsze, że — jak zauważyłem — z ich radą liczono się bardziej niż ze zdaniem lekarza. Choćby teraz: widocznie stryjka uważano za wybitnego fachowca i obaj Dinsdale’owie słuchali z nabożeństwem każdego jego słowa.

— Można też inaczej postąpić w takiej sytuacji — ciągnął wszechwiedzący stryjek — skrzyknąć paru mocnych ludzi ze sznurami i wyciągnąć cielaka siłą.

Westchnąłem, badając sytuację wewnątrz.

— Wydaje mi się, że cielaka nie można obrócić całkowicie, jest zbyt mało miejsca. A wyciągnąć go bez wyprostowania głowy nie można, gdyż to z całą pewnością groziłoby krowie rozerwaniem macicy.

Dinsdale’owie zmrużyli oczy. Pewno pomyśleli, że to wykręt z mojej strony i że stryjek wie lepiej.

A teraz, po upływie dwóch godzin, kompletnie wyczerpany, byłem bliski klęski. Gdy tak leżałem na brudnych kamieniach, Dinsdale’owie obserwowali mnie w ponurym milczeniu, a stryjek, który z rozjaśnioną twarzą i błyszczącymi oczami ani na chwilę nie przestawał komentować sytuacji, od lat nie miał tak pełnej wrażeń nocy. Długa wspinaczka na strome wzgórze opłaciła się stokrotnie. Jego energia była niespożyta, cieszył się każdą minutą widowiska.

Kiedy zamknąwszy oczy, leżałem tak z twarzą pokrytą skorupą brudu i z otwartymi ustami, stryjek wyjął fajkę i pochylił się ku mnie.

— Nie bardzo sobie dajesz radę, młody człowieku — stwierdził z niekłamaną satysfakcją. — Nigdy nie widziałem, żeby się nie powiodło doktorowi Broomfieldowi, ale on ma duże doświadczenie. A przy tym jest silny, naprawdę silny. To mężczyzna, który niczym się nie męczy.

Zalała mnie fala wściekłości. Należało właściwie wstać, wylać kubeł z krwistą wodą na głowę stryjka, zbiec ze wzgórza i odjechać; uciec z Yorkshire, od Dinsdale’ów, od tej krowy.

Zamiast tego zacisnąłem zęby, zaparłem się nogami i zacząłem pchać rękę resztką sił, i nagle z niedowierzaniem stwierdziłem, że moja pętla wsuwa się na drobne siekacze i dostaje do pyska cielęcia. Ostrożnie, modląc się w duchu, pociągnąłem cienką linkę lewą ręką i poczułem, jak węzeł się zaciska. Nareszcie miałem zaczepienie o dolną szczękę!

Teraz mogłem zacząć działać.

— Niech pan trzyma ten sznur, panie Dinsdale, lekko naprężony. Ja odepchnę cielaka i jeśli równocześnie pan będzie ciągnął, główka powinna się wyprostować.

— A co będzie, jeśli sznur puści? — spytał stryjek z nadzieją w głosie.

Nie odpowiedziałem. Z całych sił, pokonując skurcze macicy, zacząłem odpychać cielaka. Poczułem, że zaczyna się ode mnie odsuwać.

— A teraz niech pan mocno pociągnie, panie Dinsdale, ale nie szarpiąc. — W duchu zaś szepnąłem: „O Boże, niech się tylko ten sznur nie obsunie”.

Główka, obracając się, wychodziła. Czułem, jak szyja prostuje się na moim ramieniu, a ucho dotyka łokcia. Wtedy puściłem bark cielaka i chwyciłem go za pysk. Odpychając zęby od ściany macicy, nakierowałem głowę na miejsce, gdzie powinna była być — na przednie nogi. Szybko zarzuciłem pętlę aż za uszy.

— A teraz proszę ciągnąć, kiedy przyjdzie skurcz.

— Nie, niechże pan teraz ciągnie nogi! — krzyknął stryjek.

— Do cholery, proszę wyciągać głowę sznurem! — wrzasnąłem z całych sił i od razu poczułem się lepiej, kiedy urażony stryjek wycofał się na swoją belę siana.

Wreszcie głowa znalazła się na zewnątrz, a reszta ciała wysunęła się za nią całkiem łatwo. Niewielki cielak leżał nieruchomo na kamieniach, oczy miał szkliste, niewidzące, język siny i napuchnięty.

— Zaraz się wykończy, słowo daję — mruknął stryjek znowu napastliwie.

Obtarłem cielakowi pysk ze śluzu, dmuchnąłem mu z całych sił w gardło i zacząłem sztuczne oddychanie, naciskając żebra; po kilku razach cielak westchnął, powieki zadrżały. Zaczął oddychać, jedna noga poruszyła się.

Stryjek zdjął kapelusz i z niedowierzaniem podrapał się w głowę.

— O rany, żyje, a byłem pewien, że się wykończy, tyle czasu pan zmitrężył. — Jego energia gdzieś uleciała, a wygasła fajka zwisała żałośnie między wargami.

— Wiem, czego temu biedactwu potrzeba — powiedziałem.

Chwyciłem cielaka za przednie nogi i podsunąłem do łba matki. Zmordowana krowa leżała na boku na nierównej ziemi, z głową odrzuconą do tyłu. Żebra jej unosiły się powoli, oczy miała półprzymknięte, najwyraźniej wszystko było jej obojętne. Nagle poczuła bliską obecność swego dziecka i oto nastąpiła nieoczekiwana przemiana: otworzyła szeroko oczy i głośno dmuchając, zaczęła pyskiem badać ten nowy, nieznany obiekt. Zainteresowanie jej rosło z każdym wciągnięciem powietrza, dźwignęła się, po czym obwąchując i badając cielaka, przytknęła nos do jego klatki piersiowej. Po chwili zaczęła go metodycznie wylizywać. Na taką okazję natura przygotowała znakomity pobudzający masaż i cielaczek aż się wygiął, kiedy szorstki język zaczął przesuwać się po jego skórze. Nie minęła minuta, a już potrząsał głową i próbował się podnieść.

Uśmiechnąłem się. To właśnie lubiłem najbardziej. Ten mały cud. Wiedziałem, że było to coś, co nigdy nie straci dla mnie uroku i zawsze pozostanie czymś niezwykłym, żebym nie wiem jak często miał z tym do czynienia. Możliwie dokładnie obtarłem z siebie zaschłą krew i brud, ale tak mocno przywarły mi do skóry, że nawet paznokciami trudno je było usunąć. No cóż, musiałem zaczekać do gorącej kąpieli w domu. Naciągając koszulę, czułem się tak, jakby ktoś obił mnie kijem. Każdy mięsień bolał, w gardle mi wyschło, a wargi miałem wprost zlepione.

Wysoki ponury farmer podszedł do mnie.

— A co z piciem? — spytał.

Czułem, jak na mojej brudnej twarzy wykwita uśmiech niedowierzania. Ukazała mi się wizja filiżanki gorącej herbaty z porządną porcją whisky.

— To bardzo miłe z pańskiej strony, panie Dinsdale, z chęcią bym się czegoś napił, te dwie godziny naprawdę były ciężkie.

— Mnie chodzi o picie dla krowy. — Dinsdale spojrzał na mnie przeciągle.

— Ależ tak, oczywiście — zacząłem się jąkać — trzeba jej dać pić. Musi być bardzo spragniona. To jej dobrze zrobi. Tak, koniecznie trzeba jej dać pić.

Zebrałem swoje rzeczy i potykając się, wyszedłem ze stodoły. Na wrzosowisku było jeszcze ciemno i silny wiatr podrywał kłęby kłującego śniegu, aż musiałem zamknąć oczy. Kiedy ruszyłem w dół zbocza, po raz ostatni dobiegł mnie piskliwy, niepokonany głos stryjka:

— Doktor Broomfield nie uważa za wskazane dawać krowie pić zaraz po wycieleniu. Powiada, że to oziębia żołądek.