Tytuł oryginału

LORO MI CERCANO ANCORA

Copyright © 2014 Arnoldo Mondadori Editore S.p.A., Milano

All rights reserved

Opracowanie graficzne okładki: Magdalena Zawadzka

Zdjęcie na okładce: © Jamen Percy/Shutterstock.com; Pablos33/Shutterstock.com

Redaktor prowadzący: Monika Kalinowska

Redakcja: Joanna Habiera

Korekta: Irma Iwaszko

ISBN 978-83-8097-445-6

Warszawa 2016

Wydawca

Prószyński Media Sp. z o.o.

02-697 Warszawa, ul. Rzymowskiego 28

www.proszynski.pl

Dla mojej córki

Dla mojej matki

To prawdziwa historia Marii Stefanelli, wdowy po bossie ’ndranghety Francescu Marando, będącej świadkiem koronnym w wielkim procesie toczącym się w Turynie przeciwko osobom oskarżonym o współpracę z kalabryjską organizacją kryminalną, która zapuściła korzenie w Piemoncie.

Przedstawione tutaj wydarzenia działy się naprawdę. Dla ochrony prywatności oraz ze względów bezpieczeństwa personalia osób pośrednio związanych z zajściami zostały zmienione, podobnie jak nazwy niektórych miejsc i opisane okoliczności.

Wszystkim oskarżonym przysługuje prawo domniemanej niewinności aż do ostatecznego wyroku sądu.

Prolog

Co noc wymioty podchodziły mi do gardła. Rozsmarowywałam pod nosem odrobinę maści eukaliptusowej i próbowałam myśleć o czymś innym. Dotychczas udawało mi się powstrzymać torsje, ale tym razem nie dałam rady. Dreszcze, niekontrolowany napływ śliny, ucisk w żołądku. Niemożliwy do opanowania tajfun mdłości, bieg do łazienki. W ostatnim momencie, by zachować w czystości stanowisko pracy.

Kiedy płukałam usta, weszła kierowniczka działu i spytała, czy wszystko w porządku. Nic nie było w porządku, ale potaknęłam. Moje życie było ciągłym udawaniem. Już do tego przywykłam. Odpowiedziałam, że zmarzłam po zbyt obfitej kolacji i rozbolał mnie brzuch. Musiałam wrócić do szatni, powtórzyć procedurę wejścia na linię, zmienić fartuch, ochraniacze na buty, rękawiczki, czepek, maskę. Obróbka mięsa wymaga przestrzegania rygorystycznych standardów. Zdążyłam jeszcze usłyszeć ostrzeżenie szefowej, że te pół godziny potrącą mi z pensji. Miałam ochotę skoczyć jej do gardła, ale tylko się uśmiechnęłam. Nie mogłam stracić tej pracy, od tego zależało nasze życie.

Wróciłam na swoje stanowisko. Na widok dzika znowu dopadły mnie mdłości. Nie byłam w stanie odkroić zakrwawionego mięsa od skóry. Myślałam o twoim ojcu. I o jednym zdaniu, które mną wstrząsnęło, gdy czytałam orzeczenie lekarza sądowego: zjedzony przez dziki. Zastrzelili go z pistoletu, następnie spalili, a potem rzucili na żer leśnej zwierzynie. Wyobrażam sobie czarną masę leżącą na ziemi, otoczoną przez zwierzęta, jak gryzą, rozdzierają i rozszarpują ją na kawałki. Pastwiły się nad ciałem mężczyzny, którego poślubiłam. Zanurzyłam ręce w mięsnej miazdze przechodzącej po rolkach i pomyślałam o zmasakrowanym ciele swojego męża, wyobraziłam sobie, jak zostało przeżute, strawione i przetworzone w komórki tkanek. Od kwaśnego odoru zakręciło mi się w głowie.

Poprosiłam o przesunięcie na inny dział dziczyzny: zające, bażanty, jelenie, sarny, cokolwiek. Nie było takiej możliwości. Rozebrałam się, by przy wyjściu zaczekać na świt i przyjazd autobusu dla nocnej zmiany. Wspomnienia tłoczyły się w mojej głowie, zawładnął mną lęk przed teraźniejszością. Myślałam o tobie, śpiącej samotnie w swoim pokoju. Jeśli obudzi cię zły sen, będziesz musiała sama się z tym uporać. Twoja mama jest w pracy, twojego ojca zabito. Ile razy płakałaś nieutulona przez nikogo do snu. Nie miałaś dziadków ani ciotek mogących się tobą zaopiekować. Byli koszmarem, od którego wciąż uciekałyśmy.

Mogłyśmy wieść normalne życie, ale stałyśmy się parą zbiegów, straciłyśmy wszystko, nawet nazwisko. W pierwszej klasie podstawówki nauczyłaś się pisać swoje imię nadane ci przez policję. Wybrałaś to, które najbardziej ci się podobało. Byłaś z niego dumna, jak wiele dzieci, które w tym wieku chciałyby się nazywać inaczej. Traktowałaś wszystko jak dobrą zabawę. Dopóki ci nie wytłumaczyłam, że to poważna sprawa.

Pracowałam nocą, aby spędzać z tobą czas w ciągu dnia. Z kim miałabym cię zostawić? Istniało zbyt duże ryzyko, że ktoś odkryje naszą tożsamość. A przede wszystkim bardzo mnie potrzebowałaś. Wracałam do domu o ósmej rano, kiedy już się obudziłaś. Akurat na czas, aby przygotować śniadanie i odprowadzić cię do szkoły. Kładłam się spać, a potem czekałam na ciebie po lekcjach przed bramą. Patrzyłam na maluchy wychodzące z dziadkami za rękę. Wysłuchiwałam narzekań matek na kłopoty z dziećmi, ich kpiących docinków na temat leniwych lub mających dwie lewe ręce mężów. Nie brałam udziału w tych rozmowach. Musiałabym opowiedzieć o innych problemach niż porozrzucane po całym domu ubrania albo brudne talerze w zlewie.

Wieczorem, kiedy już utuliłam cię do snu, zamykałam drzwi, przekręcając klucz dwa razy; w razie potrzeby wiedziałaś, jak je otworzyć. Ze łzami w oczach biegłam ulicą do autobusu. Razem ze mną wsiadali tylko mężczyźni. Żadnego Włocha. Afrykańczycy, Pakistańczycy, Albańczycy. Pół godziny jazdy wśród zapyziałych wsi. Podobnych do tych, gdzie najprawdopodobniej zakopano nigdy nieodnalezione ciała mojego brata Nina i stryja Antonina, zwyrodnialca. Podczas gdy inni widzieli lasy i łąki, mnie przed oczami stało cmentarzysko. Wzrastanie w mafijnej rodzinie oznacza też i to: dramat kojarzenia najbardziej banalnych rzeczy ze śmiercią, przemocą i szaleństwem.

Po dojechaniu na miejsce biegłam z innymi pod górę; żadnej drogi ani oświetlenia. Mieliśmy mało czasu na przygotowanie się do kontroli przed wejściem na linię; spóźnień nie tolerowano. Dopiero po pokonaniu wzgórza ukazywały nam się neony oświetlające zakład, a nozdrza wypełniał obrzydliwy smród przetwarzanego mięsa. Nie była mi pisana wolność od krwi i trupów.

Sala bunkier

Szesnasty stycznia 2013 roku. Siedziałam na stalowym krześle. I czekałam wpatrzona w pustą przestrzeń. Odrapane ściany, blade światło neonówki. Zimno. W spoconych rękach ściskałam kominiarkę. Kupiłam ją w sklepie z chińszczyzną tuż przed wyjazdem. Stwierdziłam, że nie wydam swojej twarzy na pastwę bestii zamkniętych w klatce. Nie widzieli mnie dobrych parę lat. Ostatni raz, kiedy zeznawałam przeciwko nim w procesie o zabójstwo mojego brata i stryja. Czyli latem 2000 roku. Od tego czasu bardzo się zmieniłam. Na ulicy nikt by mnie poznał. To jedna z niewielu rzeczy, która wpływała na mnie uspokajająco.

Za chwilę wejdę do sali bunkra w więzieniu, które dobrze znałam, usiądę za przesłoną i złożę zeznania przed wszystkimi sędziami mającymi wydać wyrok. Powiem prawdę. Tylko prawdę. I samą prawdę.

Za chwilę usłyszę sapanie tych zwierząt tuż za mną. Poczuję, jak wbijają we mnie wzrok. Jak chłoną za kratami każde moje słowo, nawet momenty ciszy, w poszukiwaniu detalu, który wykorzystają przeciwko mnie, lub wskazówki umożliwiającej im wytropienie naszej kryjówki. Prokurator Monica Abbatecola, która miała mi zadawać pytania w trakcie procesu, zajrzała, żeby się ze mną przywitać.

– Spokojnie, pani Mario. Musi pani tylko opowiedzieć o tym, co pani wie, i powtórzyć wcześniejsze oświadczenia.

Wyczuła mój niepokój, więc weszła, objęła mnie i znikła.

Kiedy w grudniu 2009 roku, prawie dziesięć lat po ostatniej rozprawie sądowej, otrzymałam ponowne wezwanie od prokuratury w Turynie kierowanej przez Gian Carla Casellego, poczułam, jakbym spadała w przepaść. Bracia twojego ojca deptali mi po piętach od 1998 roku: oskarżyłam ich o zamordowanie brata i stryja. Nie wybaczyli mi, że opowiedziałam o brudnych interesach i przyczyniłam się do ich skazania. A teraz zakrojone na szeroką skalę dochodzenie w sprawie przenikania kalabryjskich rodzin mafijnych do Piemontu znów zwróciło na nich uwagę śledczych. I nie tylko na nich. Prowadzący dochodzenie prokurator Roberto Maria Sparagna stwierdził, że mogę znać wiele istotnych dla sprawy osób, a każdy szczegół lub informacja mogły okazać się na wagę złota. Zgodziłam się ponownie zeznawać. I przyczyniłam się do aresztowania stu pięćdziesięciu podejrzanych w ramach operacji Minotaur1, która w 2011 roku zatrzęsła w posadach całym Turynem.

Nawet ci nie wspominałam o wezwaniach w trakcie śledztwa. To był trudny okres dla nas obu; niedawno się dowiedziałaś, kim był twój ojciec, i poznałaś okoliczności jego zabójstwa. Odkryłaś to w najgorszy z możliwych i typowy dla nastolatek sposób. Któregoś razu, kiedy miałam wrócić późno do domu, zaczęłaś grzebać w szufladach i szafkach. Skórzana teczka wypełniona papierami nie umknęła twojej uwagi. A ja po powrocie zastałam walające się po całym domu kartki i dokumenty. Ciebie nie było.

Siedziałam przy stole i czekałam na twój powrót. Przez kilka godzin próbowałam się do ciebie dodzwonić na komórkę, ale odrzucałaś wszystkie połączenia. Mogłam tylko czekać.

Tak oto, w wieku siedemnastu lat, odkryłaś, że jesteś córką narkotykowego bossa zamordowanego przez brata twojej matki, załatwionego następnie przez wujków, których pamiętałaś z dziecięcych beztroskich zabaw. Zrozumiałaś, że należysz do klanu ’ndranghety, bezlitosnej i krwawej organizacji mafijnej, prymitywnej, a jednocześnie wyrafinowanej. To było dla ciebie niczym seria siarczystych policzków. Odkąd pamiętam, zarzucałaś mnie pytaniami o rodzinę i nie potrafiłaś zrozumieć, dlaczego wszyscy prócz ciebie mają gromadę krewnych. Musiałaś się zadowolić słabo przekonującymi opowieściami o osobach, których twarzy nawet nie pamiętałaś. A potem, w jednej chwili, ujrzałaś mnie w zakłamanej, fałszywej, dwulicowej i obłudnej masce. Nie zliczę wszystkich epitetów, jakimi mnie obrzuciłaś. Zaskoczyło mnie twoje słownictwo; nigdy nie brałaś książki do ręki, a tu nagle, w potoku słów, zdołałaś znaleźć tysiąc synonimów na określenie jedynego miana, na jakie zasługiwałam według ciebie – oszustka.

Kiedy pierwszy raz pojechałam złożyć zeznania w śledztwie, które doprowadziło do procesu Minotaur, powiedziałam ci, że wzięłam dodatkową pracę, aby dorobić. Sprzątanie statku. Wiedziałaś, że imałam się każdej roboty. Uwierzyłaś mi. Choć nie kryłaś zdziwienia, że przed wyjazdem kupiłam sobie nową bluzkę i spodnie. Od lat nosiłam te same ciuchy, a tamtego dnia nawet poszłam się uczesać, choć od miesięcy nie zachodziłam do fryzjera. Jechałam na spotkanie z ważnymi osobami i chciałam zrobić na nich dobre wrażenie, ale ty przecież nie mogłaś o tym wiedzieć. Dlatego wyjaśniłam, że na statku wymagają schludnego wyglądu nawet od majtków.

Wyjazd zaplanowano na czwartą rano. O trzeciej byłam już na nogach: prysznic, spacer z psem, abyś mogła poleżeć w łóżku do późna. I kartka na stole oraz pięćdziesiąt euro na wydatki: „Wrócę szybko. Kocham cię. Mama”.

Zeszłam do garażu, aby schować robocze ubrania w bagażniku samochodu, i stanęłam przed bramą, wypatrując policji. Para reflektorów w oddali, długie światła, znak, że to oni. Od kilku dni nie mogłam spać, rozmyślając, co się kryje za tym zaproszeniem. Miałam się tego dowiedzieć dopiero na miejscu. Zachodziłam w głowę, co się stało, i doszłam do wniosku, że znaleziono ciało mojego brata Nina, przeklętego stryja Antonina i ich kumpla Franca Mancuso. Od dnia ich zabójstwa, 1 czerwca 1997 roku, nie natrafiono na żaden ślad.

W samochodzie milczałam. Wzięłam ze sobą książkę, ale zamknęłam ją, gdy po raz enty przebiegłam wzrokiem po tej samej linijce.

W prokuraturze czekał na mnie prokurator Sparagna ubrany ze stonowaną elegancją w szary garnitur oraz sierżant Luigi Salerno w nieodłącznej kurtce z wieloma kieszeniami. Sparagna powitał mnie serdecznie, choć było to nasze pierwsze spotkanie. Jego uśmiech niespodziewanie dodał mi otuchy; Salerno tylko się przywitał i nie dodał ani słowa, wbijając we mnie przenikliwy wzrok.

Pokazali mi album ze zdjęciami kilkudziesięciu zbliżeń twarzy, bez nazwisk, bez żadnych adnotacji. Poprosili, bym wskazała znane mi osoby i opowiedziała o nich wszystko, co wiem. Prawdę i tylko prawdę. Ciążyła na mnie duża odpowiedzialność. Musiałam wskazać kryminalistów i nie wplątywać w tę sprawę niewinnych ludzi. Dodali jeszcze z naciskiem, że moje słowa są jak kamienie.

Otworzyłam akta. Wessała mnie przeszłość. Poczułam przenikliwy chłód, zabrakło mi tchu, z trudem wypowiadałam słowa. Znowu ujrzałam twarze, które usilnie starałam się wymazać z pamięci. Marando, twoje wujostwo, i powiązane z nimi rodziny: Trimboli, Agresta, Perre, Portolesi, Zucco, Papalia, Barbaro. Twarze, które przywołały demony przeszłości.

Nagrywali każde moje słowo. Kiedy skończyłam, pożegnali się ze mną i odesłali mnie do domu. Nie wiem, czy przesłuchanie na coś się zdało. W każdym razie nie chodziło o ciało mojego brata.

Po drodze rozbolała mnie głowa. Musiałam się napić kawy z cytryną; babcinego remedium, które akurat mnie pomaga. Zatrzymaliśmy się na stacji; policjanci nie odstępowali mnie na krok, nie mogłam sama nigdzie się ruszyć. Wróciły dawne wspomnienia.

Nigdy nie wierzyłam, że twoi krewni o mnie zapomną; kiedy ’ndrangheta wyda na ciebie wyrok, mogą minąć całe dekady, ale sprawa nie ulega przedawnieniu. Tyle że powrót do życia u boku policji oznaczał wyrzucenie na śmietnik dotychczasowych wysiłków, by uwolnić się od trawiącej mnie nerwicy: nieustanne oglądanie się przez ramię, unikanie osób próbujących się do mnie zbliżyć, zamykanie drzwi na cztery spusty przed pójściem spać. Oraz ostatnie sny, że otwieram drzwi i znajduję twoje ciało w kawałkach na wycieraczce. Budziłam się zlana potem. I nie mogłam już później zasnąć.

Dojechałam do domu w środku nocy. Weszłam do garażu, wyjęłam ubrania z bagażnika, wytarłam nimi podłogę, aby je przybrudzić, i wciągnęłam na siebie. Na schodach jeszcze potargałam włosy i stanęłam w drzwiach z nieudawanym zmęczeniem na twarzy. Siedziałaś na kanapie i czekałaś na mnie.

– Dzięki za kartkę i przepraszam, mamo, że przez te ostatnie miesiące tak się z tobą żarłam – powiedziałaś.

Skąd mogłaś wiedzieć, że i tym razem skłamałam?

Kiedy po jakimś czasie wszystko ci opowiedziałam, objęłaś mnie bez słowa. Nie wiem, czy zrozumiałaś. Kilka razy miałam ochotę odpuścić, zażegnać nienawiść, jaką pałało wujostwo. Zdawałam sobie jednak sprawę, że moja decyzja o współpracy z wymiarem sprawiedliwości osiągnęła już zbyt wysoką cenę także i dla ciebie: rodzina twojego ojca wydała na mnie wyrok, dla bliskich przestałam istnieć, wyparli się mnie, wyzwali od najgorszych, uznali, że postradałam zmysły. Wycofanie się nie miało teraz najmniejszego sensu.

I choć zdania nie zmieniłam, to kiedy pod koniec grudnia 2012 roku otrzymałam zawiadomienie, że za parę tygodni mam jechać do Turynu, by zeznawać w procesie, ugięły się pode mną kolana. Byłam u kresu sił ze względu na zbliżające się Boże Narodzenie: iluminacje, świąteczny nastrój i uliczna euforia działały na mnie deprymująco. Tylko dzięki tobie jakoś się trzymałam przez te lata. Przynajmniej jedną dobrą rzecz uczynił twój ojciec. I dlatego jestem w stanie wszystko mu wybaczyć.

Składanie zeznań przed prokuratorem w zamkniętym pomieszczeniu i opowiadanie przez mikrofon przed sędziami, kiedy tuż obok ciebie siedzą osoby, na które donosisz, to dwie różne sprawy. Nie wszyscy dają radę. Podczas kilku rozpraw w procesie Minotaur niejednemu świadkowi złamanemu przez ’ndranghetę zabrakło odwagi, by potwierdzić oświadczenia złożone na etapie dochodzenia. Zgodnie z wymogami naszego wymiaru sprawiedliwości dowody nabierają mocy dopiero w trakcie procesu. Jeden ze świadków próbował nawet wmówić sędziom, że wezwano go przez pomyłkę, gdyż nosi takie samo nazwisko.

– To nie ja, pani sędzio – oznajmił.

Tacy ludzie. Tchórze? Realiści. ’Ndranghety boją się wszyscy.

Żeby dotrzeć na czas do Turynu, musiałyśmy wylecieć z Rzymu, więc postanowiłyśmy ruszyć dzień wcześniej. Czekał mnie ogromny stres, długie przesłuchanie i chciałam być w formie. Odrzucono moją prośbę o składanie zeznań podczas wideokonferencji, co umożliwiano innym świadkom i współpracownikom wymiaru sprawiedliwości. Taką możliwość dostał na przykład twój wuj Rocco Marando, klanowa płotka na usługach braci i to wykorzystywana do wykonywania najpodlejszej roboty. Rocco miał w nosie organizację, uwielbiał przesiadywać w barze i chodziło mu jedynie o to, by mieć wystarczająco kasy, żeby miło spędzać czas na piciu, grze w karty i na automatach.

– Zawsze miałem milionik przy sobie – oświadczył sędziom.

Mogłam to potwierdzić, bo kiedy twój ojciec siedział w więzieniu, Rocco miał mnie na oku. Oczywiście nie chodziło o zapewnienie mi opieki, ale o kontrolę. Zeznał na procesie, że kiedy postanowił podjąć współpracę z wymiarem sprawiedliwości, zmęczony życiem w stresie i lękiem przed zabójcami, żona – wywodząca się z wysoko postawionego w ’ndranghecie klanu – odeszła od niego, zostawiwszy nawet długo wyczekiwanego syna, który urodził się po dziesięciu latach małżeństwa i kilku ciążach zakończonych poronieniem. Na początku Rocco zamieszkał z rodziną pod prowizorycznym adresem, korzystając z ochrony policji, ale w dniu wyjazdu syna na kolonie parafialne żona wyznała, że musi wrócić do Kalabrii, do rodziców. Jej ojciec był ciężko chory i zostało mu niewiele czasu. Pożegnała się z mężem.

– Jeśli nie zmienisz zdania, oni nie pozwolą mi wrócić i już nigdy nie zobaczę syna – powiedziała ze łzami w oczach.

I tak się stało.

Myślę czasami, jak bardzo musiała cierpieć; spotykałam się z nią często zaraz po ślubie, czasem na drinka dla poprawy humoru. Spośród moich trzech szwagierek była najmniej zmanierowana, nieprzywykła do wystawnego życia, a także do tego stopnia nieśmiała, że wstydziła się sama wybierać bieliznę i prosiła znajome o dokonanie zakupu. A jednak tylko ona okazała się niecałkowicie podporządkowana mężowi, który zresztą nie miał w sobie ducha kryminalisty jak pozostali bracia. Mimo to nie potrafiła wykorzystać szansy na ucieczkę, jaka pojawiła się, gdy Rocco podjął współpracę z policją; zew rodziny, z której się wywodziła, okazał się silniejszy od przywiązania do najbliższych. Kto wie, może podświadomy i desperacki instynkt opiekuńczy kazał jej opuścić syna i przywrócić mu wolność; wolność, na którą ona nie miała odwagi się zdobyć. A może się łudzę: zdolność ’ndranghety do podporządkowywania sobie ludzi jest w stanie zabić najbardziej pierwotne instynkty, łącznie z matczyną miłością.

Od tej pory chłopcem musiał zaopiekować się ojciec, który nigdy nie pracował, bo nigdy nie miał na to ochoty. Zdarzyło mu się kilka razy przekroczyć próg placu budowy, ale tylko jako wysłannik przedsiębiorczego biznesmena zajmującego się w organizacji praniem brudnych pieniędzy, który za pośrednictwem różnych spółek zdołał wkręcić się w realizację znaczących przetargów w Turynie i okolicach. A to wszystko dzięki kontaktom z właścicielami znanych lokalnych firm budowlanych, które podzlecały mu duże roboty, nie bacząc na jego mafijne powiązania. Ciekawa jestem, czy Rocco zdoła wytrwać w programie ochrony świadków nakładającym surowy rygor.

Za pośrednictwem więziennego kapelana krewni, którzy oczywiście podczas procesu wszystkiemu zaprzeczyli, próbowali go skłonić do negocjacji, obiecując, że przyjmą go z otwartymi ramionami. Bzdury i on doskonale o tym wiedział. Zastanawiam się nad jego nieznanym mi dziś losem i pocieszam się, że i tak będzie lepszy od życia w klanie, który oferuje jedynie więzienie albo szybką śmierć. Rocco zaproponował mi nawet spotkanie po tym, jak podjął współpracę z wymiarem sprawiedliwości. Znaleźliśmy się po tej samej stronie barykady. Ale ja mu nie ufam. Poza tym mój rozdział życia z rodziną Marando uważam za zamknięty.

Na lotnisku w trakcie oczekiwania na lot Rzym–Turyn wspomnienia odżyły. To była jedyna trasa, jaką pokonałam z twoim ojcem, kiedy odsiadywał wyrok w więzieniu Rebibbia i poprosił o kilkugodzinne widzenie ze mną. Postanowił, że zobaczymy się w naszym liguryjskim domu w Cogoleto. Tam się kochaliśmy. Owocem tego spotkania były twoje narodziny.

Po wylądowaniu w Caselle2 ujrzałam znane krajobrazy mojej niewoli. Ścisnęło mnie w gardle, kątem oka zobaczyłam zjazd w kierunku Volpiano, gdzie teściowa zamknęła mnie w czterech ścianach wiejskiego domu. Szkoda, że samochód nie mógł latać; mój umysł był udręczony wielotygodniowym oczekiwaniem, a widok tamtejszych wsi okazał się koszmarem. Byłam u kresu sił.

W hotelu wskoczyłam pod prysznic; miałam chwilę, by odpocząć przed kolacją. Czułam się tak, jakbym podróżowała od wielu dni. Zanim padłam na łóżko, położyłam na szafce puzderko z wizerunkiem ukochanego świętego i kosmykiem włosów twojej babci, mojej matki. Obcięłam go po jej śmierci, we wrześniu 2012 roku, czyli cztery miesiące wcześniej. Otrzymawszy informację o zgonie od bliskiej mi osoby, pojechałyśmy do szpitala. Czyste szaleństwo, ale nie byłam w stanie się powstrzymać. Moje rodzeństwo patrzyło na mnie skamieniałe. Nie widzieli nas od piętnastu lat. Twój wuj Vincenzo poćwiartował mnie wzrokiem i rzucił uprzejmie, że wyrosłaś na śliczną dziewczynę.

– Zasługujesz na lepszą matkę – oświadczył podniesionym głosem, by wszyscy usłyszeli.

W kaplicy objęłam leżące na stole, pozbawione życia ciało mojej mamy. Lodowate. Jak zawsze w stosunku do mnie.

Obudziłam się znienacka przestraszona, że spóźnię się na rozprawę. Dopiero po chwili zrozumiałam, że jest wieczór. Wstałam, żeby się przygotować do wyjścia na kolację. W lustrze zobaczyłam kobietę po przejściach. Od dawna nie poświęcałam wiele czasu na przyglądanie się sobie i prawie się nie rozpoznałam: zbyt ostre rysy twarzy, za dużo zmarszczek, za dużo cierpienia.

Spacer pomógł mi się odprężyć. Turyn to piękne miasto, a dzięki artystycznej iluminacji zyskał magiczny wygląd; tutaj tradycyjne dekoracje świąteczne nie wpływały na mnie deprymująco. Policjanci z obstawy wyjaśnili, że po raz pierwszy zainstalowano je przed Bożym Narodzeniem w 1998 roku. Czyli wtedy, kiedy podjęłam decyzję o współpracy.

Podczas kolacji próbowali rozproszyć moje złe myśli i na kilka godzin zdołałam się od wszystkiego oderwać, ale nocą znowu zmieniłam się w kłębek nerwów. Co godzina spoglądałam na budzik.

Rano byłam w stanie przełknąć jedynie filiżankę kawy i nic więcej, pomimo nalegań moich towarzyszy. Wsiadłam do samochodu opancerzonego i po kilku minutach dojechaliśmy do zakładu karnego Le Vallette. Ula wyzutego z pracowitości. Inkubatora udręk dla więźniów, ofiar i ich rodzin. Wielokrotnie pokonywałam tę trasę, gdy jechałam w odwiedziny do twojego ojca. Dzięki Bogu sala bunkier przygotowana na potrzeby procesu znajdowała się w oddalonym skrzydle, więc nie musiałam odgrzebywać starych wspomnień. Usiadłam przy wejściu. Obdrapane ściany, stalowe krzesło.

Stanęłam przed sędziami w kominiarce na głowie. Słysząc pomruki dochodzące z klatki, bezzwłocznie skryłam się za przesłoną. W sali było zimno, ale po pierwszym pytaniu prokuratora skupiłam się tylko na jego głosie. Zaczęłam składać wyjaśnienia; słyszałam wyłącznie własne słowa. Kazano mi się przedstawić i opowiedzieć o sobie. Oraz o zdarzeniach mających bezpośredni związek ze sprawą, bez wchodzenia w niepotrzebne szczegóły. Opowiedziałam o biciu, odizolowaniu, krążeniu od jednego więzienia do drugiego, brawurowych ucieczkach; opisałam luksusowe życie nierobów, ich wystawne uczty, toasty. Wymieniłam po kolei nazwiska pomimo wyczuwalnego napięcia, nienawiści, żądzy uciszenia mnie raz na zawsze. Czułam na karku nienawistny oddech bestii. Ale kontynuowałam. Nastrój napięcia do granic możliwości i strach nie mogły mnie powstrzymać. Pokonałam ból, który wraz ze wspomnieniami obejmował kolejne części ciała, niemożliwy do zatrzymania, przyprawiający o łzy.

Zamarłam dopiero po pytaniu obrońcy:

– Czy była pani członkiem ’ndranghety?

– To znaczy: jako żona Francesca Marando?

Adwokatowi nie o to chodziło.

– Spytałem, czy pani była członkiem ’ndranghety – wyjaśnił.

Miałam ochotę wstać i wyjść, ale powstrzymałam się ze względu na szacunek do sędziów i prokuratorów. W końcu płaci się obrońcy za wyciągnięcie klientów z kłopotów, a nie za ujawnianie prawdy.

Odpowiedziałam krótkim „nie” i tyle. Nie zadał mi więcej pytań. Albo byłeś członkiem, albo nie. Po co wyjaśniać, że kobiety nie są przyjmowane do organizacji, ale każda żona bossa, choć nikt jej niczego nie wyjaśnia, wszystko widzi, rozumie, wie i wykonuje polecenia.

Gdy wyszłam z sali, otoczyli mnie policjanci z ochrony i pracownicy prokuratury, którzy gratulowali mi efektywności i klarowności wyjaśnień. Ale nawet ich nie słuchałam. Coś mnie gryzło, czułam się jak wielki przegrany. Nie potrafiłam nazwać źródła niepokoju, który mnie ogarnął; przecież dobrze znałam gierki klanu Marando i pytanie adwokaciny nie powinno było wyprowadzić mnie z równowagi. Dopiero po chwili zrozumiałam. Zdałam sobie sprawę, że stawka w tym procesie jest zdecydowanie wyższa niż ewentualny wyrok na kilku członków mafii. Chodziło o potwierdzenie istnienia ’ndranghety.

Pokrętna teoria, że osoba nienależąca do organizacji nie ma prawa znać zasad jej funkcjonowania, była filarem strategii obrony. Nie tkwisz w samym środku? To co możesz wiedzieć? A skoro nie siedzisz w środku, to jak mogłeś cokolwiek zobaczyć, skoro organizacja jest tajna? A skoro nie możesz udowodnić, że widziałeś organizację, to na jakiej podstawie twierdzisz, że istnieje?

Nagle wydało mi się, że zmarnowałam całe życie – i to bardziej niż sądziłam do tej pory.

Ciągle na celowniku, jak ukrywające się zwierzę. Wieczny zbieg; nikomu nie mogłam wyjawić swojej tożsamości ani opowiedzieć historii życia, musiałam ciągle kłamać na temat przeszłości i nie potrafiłam wyobrazić sobie przyszłości różniącej się od aktualnego życia.

W jednej chwili całe dotychczasowe poświęcenie wydało mi się niepotrzebne.

Oczywiście zrobiłam to, by ratować skórę i oszczędzić ci niepotrzebnych cierpień, by wyrwać cię z tamtego świata, nie pozwolić, abyś musiała się podporządkowywać średniowiecznym zasadom i żyć uzależniona od decyzji innych osób.

Jednak z biegiem czasu ciężar tego wyboru zaczął nam coraz bardziej doskwierać i jedynym sposobem na rozwiązanie problemu stało się przekonanie samej siebie, że zeznaję nie tylko w poczuciu sprawiedliwości, ale i dlatego, że znam przestępczą logikę działania kalabryjskiej organizacji. To był mój wewnętrzny doping do zerwania starych więzów.

Lecz tamtego dnia niespodziewanie napotkałam osobę, która bezczelnie próbowała przed sądem zatkać puszkę Pandory i przekonać wszystkich, że ’ndrangheta to tylko czcza gadanina przekupek z wiejskiego bazaru. Często to działa. Sami widzieliśmy efekty wielu procesów prowadzonych na północy Włoch, gdzie wciąż utrzymuje się przekonanie, że mafia nie istnieje.

Pozostało mi więc słowo pisane. Od kilku lat nosiłam się z tym zamiarem; chciałam zostawić ci testament, w którym wyjaśnię powody naszego absurdalnego życia. Ale nie czułam się gotowa na ten krok: musiałabym ponownie otworzyć krwawiące i nigdy niezagojone rany, a przecież nie mogłam sobie pozwolić na pogrążenie się w rozpaczy. Musiałam cię odchować. Dzisiaj złość na adwokata za tamto pytanie dodaje mi sił. Chcę wszystko opowiedzieć. Wyjaśnić, jak wygląda ten świat od środka. I chore umysły, które go zamieszkują. Oraz rządzące nim mechanizmy. Aby inni pojęli jego zawiłości. I przestali udawać, że go nie dostrzegają.

CIĄG DALSZY DOSTĘPNY W PEŁNEJ, PŁATNEJ WERSJI

1 Proces Minotaur (wł. Minotauro) był wynikiem operacji pod tą samą nazwą w sprawie działalności ’ndranghety w Piemoncie. Zakończył się w 2013 roku wydaniem pięćdziesięciu wyroków skazujących. Sąd apelacyjny w Turynie w 2015 roku potwierdził wyroki pierwszej instancji (przyp. red.).

2 Port lotniczy w miejscowości Caselle Torinese, sześć kilometrów na północ od Turynu, największy port lotniczy w Piemoncie (przyp. red.).

PEŁNY SPIS TREŚCI

Prolog

Sala bunkier

Żegnaj, Platì

Chleb i węgiel

Z płomieni do piekła

Zwyrodnialec

Zakładniczki

Brudne pieniądze

W czterech ścianach

Droga ucieczki

Pierwsza noc

Strzał z grubej rury

Grzeszna miłość

Obrządki i rytuały

Córka bossa

Plan idealny

Randki w ciemno

Nieukojony ból

Oddech na karku

Śmiertelna pułapka

Świadek

Na rozstaju

Przerzuty

W poczuciu prawdy

Epilog

Podziękowania