Tytuł oryginału

THEN THEY CAME FOR ME

Copyright © 2011 by Maziar Bahari

First published in the United States by Random House,

an imprint of The Random House Publishing Group,

a division of Random House, Inc., New York.

All rights reserved.

Opracowanie graficzne okładki

Zbigniew Larwa

Materiały na okładkę

© 2014 Open Road Films, LLC.

All rights reserved.

Redaktor prowadzący

Anna Czech

Redakcja

Roman Honet

Korekta

Bożena Maliszewska

ISBN 978-83-8069-551-1

Warszawa 2015

Wydawca

Prószyński Media Sp. z o.o.

02–697 Warszawa, ul. Rzymowskiego 28

www.proszynski.pl

Dla Moludżun, Baby Akbara,

Marjam, Paoli i Marianny

Wąchają twój oddech,

Żebyś nie powiedział: kocham cię.

Wąchają twoje serce:

Dziwne mamy czasy, kochanie...

Zdzierają uśmiechy z warg

I pieśni z ust...

Dziwne mamy czasy, kochanie...

Ahmad Szamlu, 1979

PROLOG

Poczułem go, jeszcze zanim go zobaczyłem: mieszanka zapachów potu i wody różanej – i przypomniała mi się młodość.

Gdy miałem jakieś sześć lat, często chodziłem z moimi ciotkami do pewnej kaplicy w świętym mieście Kom. Przed wejściem trzeba było, jak zawsze, zdjąć buty, a służba świątynna rozpylała wodę różaną, by stłumić odór przepoconego obuwia.

Tamtego czerwcowego poranka 2009 roku, gdy przyszli po mnie, byłem gdzieś na chwiejnym pograniczu snu i jawy. Ale poczułem ten jego zapaszek. Nie zdawałem sobie sprawy, że miałem już czterdzieści dwa lata i leżałem w swojej sypialni w Teheranie; wydawało mi się, że mam sześć lat i idę znów z ciotkami do kaplicy.

– Mazi, dżaan, obudź się – powiedziała moja matka. – Przyszło do ciebie czterech panów. Mówią, że są z biura prokuratora. Chcą cię zabrać.

Otworzyłem oczy. Było parę minut przed ósmą, a mama stała koło łóżka. Jej krucha postać odgradzała mnie od czwórki mężczyzn stojących za nią. Spałem nago i zanim poczułem strach, zaniepokoiłem się, czy aby nie jestem nago w kaplicy. Poczułem zażenowanie i wyciągnąłem ręce, by się upewnić, że prześcieradło okrywa mnie jak trzeba.

Pan Woda Różana stał zaraz za plecami mojej matki. Z czasem dowiedziałem się o nim mnóstwa rzeczy. Miał trzydzieści jeden lat i uzyskał tytuł magistra nauk politycznych na Uniwersytecie Teherańskim. Jeszcze podczas studiów wstąpił do Korpusu Strażników Rewolucji Islamskiej, licznej i potężniejącej wciąż fundamentalistycznej organizacji zbrojnej, powstałej na początku irańskiej rewolucji 1979 roku. Dowiedziałem się, że jego pięści biją najmocniej, gdy nie wie, co ma robić. Niemniej tamtego poranka, gdy się zjawił w mojej sypialni, wiedziałem o nim tylko tyle, że był służbowo i miał wielką głowę. Przerażająco wielką, podobnie zresztą jak reszta jego ciała. Wysoki na co najmniej sześć stóp i dwa cale, był tłusty i miał grube szkła w okularach. Potem te jego pingle wprawiały mnie w konsternację, bo kojarzyłem okulary z profesorami, intelektualistami, a nie z takimi oprawcami.

Owinąłem się starannie prześcieradłem i wstałem z łóżka.

– Ubierz się – powiedział Woda Różana i kiwnął na trzech pozostałych mężczyzn, by wyszli z pokoju, żebym mógł się ubrać. Ulżyło mi: niezależnie od tego, jaka sprawa ich tu sprowadziła, wciąż zachowywali się z pewną dozą uprzejmości.

Trzymali jednak drzwi uchylone. Podszedłem do szafy. Sytuacja wyglądała jakby jaśniej, ale ten zapaszek wody różanej sprawiał, że moje myśli błądziły wciąż gdzieś w przeszłości, po tej kaplicy... Jak się ubrać do kaplicy? Co będzie najwłaściwsze? Założyłem właśnie koszulę z niebieskim kołnierzykiem i jeansy, gdy ci faceci znów wkroczyli do mojej sypialni: to znaczy Woda Różana i jeszcze jeden mężczyzna w połyskliwej sportowej kurtce i czapce z daszkiem.

Obeszli pokój, zaglądając w każdy kąt. Większość ostatnich dwóch lat spędziłem z moją narzeczoną Paolą w Londynie. Zaręczyliśmy się pół roku wcześniej i szykowaliśmy się na narodziny naszego dziecka, które miały nastąpić za cztery miesiące. Tak naprawdę to nie mieszkałem na stałe w domu mojej matki. Czułem ich frustrację na widok tego bałaganu w moim pokoju. Na podłodze wznosiły się sterty książek, kaset wideo i płyt DVD, a obok leżały wstydliwie stosy jakichś rzeczy do prania. Od miesięcy nie robiłem porządku na swoim biurku, pokrytym teraz starymi gazetami i notatnikami. Wszyscy dziennikarze pracujący w Iranie muszą mieć akredytację z Erszadu, czyli Ministerstwa Kultury i Czystości Islamu, i tam właśnie podałem adres matczynego domu jako miejsca pracy. Myśleli, że znajdą tu biuro – a znaleźli brudne łachy.

– Jeśli pan chce, mogę to wszystko uporządkować, a panowie wrócą jutro – powiedziałem z przepraszającym uśmiechem.

– Zerto pek nakon – odparł szorstko Woda Różana. – Przestań pieprzyć. Siadaj i zamknij mordę. Jeszcze jedno słowo i sprawię ci taki łomot, że twoja matka będzie cię opłakiwać!

Podrapał się gdzieś pod marynarką, odsłaniając pistolet u boku. Usiadłem, czując, że moje ciało robi się ciężkie ze strachu. Tak jak większość Irańczyków wiedziałem dobrze, że wielu, zbyt wielu ludzi – pisarzy, artystów, działaczy – zostało obudzonych w ten sposób, a potem zabranych gdzieś i zamordowanych. Pomyślałem o moim ojcu i siostrze, aresztowanych przez poprzedni reżim, pomyślałem o matce, która już dwa razy musiała przejść przez coś takiego. Usłyszałem z kuchni głos mamy i do mojego strachu dołączyło przemożne poczucie winy. Jak mama może kolejny raz przeżyć podobne rzeczy? Dlaczego nie byłem ostrożniejszy? Dlaczego nie wyjechałem z Iranu wcześniej?

– Napije się pan herbaty? – usłyszałem, jak pyta jednego z tych facetów.

– Nie, dzięki...

– Ale czemu? Wygląda na to, że zostaniecie tu przez jakiś czas. Powinniście się napić herbaty...

– Nie, naprawdę. Nie chcę nadużywać pani uprzejmości.

Matka się roześmiała.

– Dobre sobie: przyszliście do mojego domu przed ósmą rano i chcecie przeszukać rzeczy mojego syna. Po waszym wyjściu będę musiała to wszystko posprzątać. I pan mi mówi o nadużywaniu uprzejmości?

Facet zignorował tę uwagę.

– Proszę pani, niech pani założy szal – powiedział.

Nie widziałem twarzy matki, ale mogłem sobie wyobrazić jej pełne politowania spojrzenie, jakim obdarzyła nieproszonego gościa.

Nieokryte szalem włosy matki były wbrew islamskiemu prawu. Wiedziałem, że jej niedbałe przestrzeganie rozkazów Strażników Rewolucji stanowiło z jej strony akt pewnego oporu. Jakby chciała powiedzieć, że mogą kontrolować jej ciało, ale nie zdołają kontrolować jej umysłu. Strażnicy całkiem słusznie uważali matkę i mnie za przedstawicieli „innego Iranu”, którego obywatele nie chcieli być poddanymi jakiegoś islamskiego władcy i woleli sami kierować swoim losem.

– Mam osiemdziesiąt trzy lata. Po co mam jeszcze zakładać szal?

Moja mama ma na imię Moluk. Gdy byliśmy dziećmi, nazywaliśmy ją Moluk dżun, co znaczy „kochana Moluk”. Ponieważ mój starszy brat Babak nie umiał wymawiać głoski „k”, mówił na mamę „Moludżun”. Ta wersja jakoś się przyjęła i sam teraz zawołałem do matki, próbując powstrzymać drżenie głosu:

– Moludżun, proszę, nie kłóć się z nimi.

Posłyszałem jej szybkie kroki, a chwilę potem przeszła obok mojego pokoju z błękitnym szalem w kwiatowe wzory na głowie.

– Teraz już dobrze? – spytała.

W moim pokoju stał duży regał na książki, pełen zachodnich powieści i płyt. Były tam książki z autografami wybitnych irańskich reformatorów, komplety płyt HBO DVD oraz sterty egzemplarzy „Vanity Fair”, „New Yorkera” i „Newsweeka”. Dla pana Wody Różanej był to z pewnością teren obcy. Wciąż wertował moje papiery i książki, choć z twarzy nie znikał mu wyraz jawnej dezorientacji.

Usiadłem na łóżku i obserwowałem go aż do czasu, gdy mi powiedział, żebym poszedł do kuchni i zjadł śniadanie, a oni tymczasem przeszukają mój pokój. W kuchni mama nalała mi filiżankę herbaty i położyła kilka daktyli na porcelanowym talerzyku. Potem usiadła przy stole naprzeciwko mnie i po cichu podsunęła mi daktyle.

– Bochor – powiedziała z uśmiechem. – Zjedz trochę.

Wiedziałem, że chce mnie zapewnić o swojej wierze, że znajdę dość siły, by przetrwać tę ciężką próbę, niezależnie od tego, co się stanie.

Zawstydziła mnie swoją odwagą, ale nie zaskoczyła. Siła mojej matki inspirowała mnie przez całe życie. Niemniej czułem się winny, gdy pomyślałem, jak bolesny będzie dla niej widok kolejnego członka rodziny, zabieranego do więzienia za opór wobec irańskiego reżimu.

***

W grudniu 1954 roku przyszli po mojego ojca. W Iranie panował wtedy prozachodni autokrata, szach Mohammad Reza Pahlawi. Mama oczywiście nie lubiła opowiadać o tym wydarzeniu – o tym, jak tamtej zimnej nocy tajna policja szacha i żołnierze królewskiej armii irańskiej najechali na ich dom. Miała wtedy dwadzieścia dziewięć lat, a mój ojciec dwadzieścia siedem. Byli małżeństwem od dwóch lat. Mieszkali w domu rodzinnym mojej mamy w Sangaladż, południowej dzielnicy Teheranu, razem z ich pierwszym dzieckiem Babakiem (wówczas dziesięciomiesięcznym) i dwiema moimi ciotkami. Podobno w czasie, gdy zbirowaty facet nazwiskiem Razwani (później przesłuchiwał ojca) obrzucał tatę wyzwiskami w obecności mamy, mojego brata i ciotek, żołnierze plądrowali dom, zabierając wszystko, co wpadło im w oko. „Przeszukiwali nawet ubrania twojego ojca – wspominała mama. – Przyłapałam jednego, jak kradł bieliznę taty”.

Ojciec był przez wiele lat członkiem Tudehu, czyli komunistycznej partii Iranu. Partia ta została parę lat wcześniej zdelegalizowana, po tym, jak jednego z jej członków oskarżono o próbę zamachu na szacha. Ojciec jednak kontynuował działalność partyjną, organizując strajki i demonstracje antyrządowe z ramienia Związku Zawodowego Metalowców. Wyszukiwał też kryjówki dla prześladowanych przywódców partii. Po wielomiesięcznym areszcie, podczas którego przeszedł tortury i był przetrzymywany w izolatce, został oskarżony o przynależność do organizacji wywrotowej i skazany na piętnaście lat więzienia.

Podczas odbywania przez ojca wyroku mama co tydzień chodziła z Babakiem pod więzienie Szezel Kal’eh albo Kasr i czekała tam godzinami na zgodę, by się zobaczyć z mężem. Zarówno ona, jak i członkowie rodzin innych więźniów politycznych byli bardzo często odsyłani z niczym. Jednocześnie – wychowując samotnie Babaka i pracując jako nauczycielka w szkole podstawowej – walczyła nieustannie o zwolnienie ojca, wykorzystując przy tym wszelkie możliwe koneksje. W końcu się udało. Obniżyli wyrok mojego ojca z piętnastu do dwóch lat. Człowiek, który wrócił do niej do domu, był jeszcze silniejszy od tego, którego jej zabrano.

Ojciec przeszedł w więzieniu ciężkie tortury – stracił wszystkie zęby, a paznokcie u nóg miał zdeformowane. A jednak te miesiące spędzone w izolatce wzmocniły tylko jego determinację. Tortury szacha złamały partię Tudeh, ale nie mojego ojca. Po uwolnieniu był równie ważną figurą dla swych przyjaciół i rodziny jak poprzednio. Wydaje mi się, że podobała mu się rola, jaką odgrywał. Był przystojnym mężczyzną, z dużymi, pięknymi oczyma i pełnymi wargami. Nie miał matury, ale znał na pamięć setki klasycznych perskich wierszy, a przemawiał tak, jakby skończył uniwersytet. Stylizował się na bohatera radzieckiej literatury socrealistycznej – tajemniczego rewolucjonistę, który mógłby odnieść sukces w każdej dziedzinie, ale zamiast tego postanowił poświęcić życie dla ideałów rewolucji komunistycznej. Pomoc wyzyskiwanym i walka o lepszą przyszłość Iranu stały się częścią tożsamości ojca.

Wkrótce jednak dojrzał i zdał sobie sprawę, że rewolucja i przemoc nie uleczą historycznej słabości Iranu. Pomimo tortur, jakich doświadczył z rąk reżimu, w lutym 1957 roku zaczął pracować w administracji państwowej, by spróbować zmienić system od środka. Dzięki połączeniu ciężkiej pracy, uroku osobistego i inteligencji został wysokim urzędnikiem w Ministerstwie Przemysłu i Kopalnictwa, a w końcu dyrektorem generalnym największej państwowej firmy budowlanej. Jako dyrektor uznał za swój priorytet dobrobyt pracowników i ich rodzin. Pomagał im w sprawach mieszkań, ubezpieczenia zdrowotnego i emerytur. Mówił z dumą, że jako dyrektor generalny zrobił dla robotników więcej niż jako działacz związkowy.

Pomimo swojej nienawiści do dyktatury szacha mój ojciec i wielu innych młodych Irańczyków z jego pokolenia popierało wysiłki monarchy na rzecz modernizacji kraju. Podczas tego dwudziestolecia, kiedy ojciec pracował dla rządu, rozwinęły się nowoczesne dziedziny przemysłu, wielu irańskich studentów zdobyło wykształcenie na Zachodzie, a irańska sztuka i kultura zostały poddane mocnemu wpływowi Europy i Ameryki. Zachodni sojusznicy szacha, zwłaszcza Amerykanie, popierali jego modernizacyjne dążenia, ale również tyranię, jaka się z tym wiązała. Szach był pod wieloma względami doskonałym partnerem dla Zachodu; wspierał kraje zachodnie dostawami taniej ropy naftowej i kupował najnowocześniejsze uzbrojenie dla swojej rozrastającej się nieustannie armii. Pozwalał także Amerykanom szpiegować swojego północnego sąsiada, Związek Radziecki.

Wielu tradycyjnie myślących, pobożnych Irańczyków czuło się wyobcowanych w wyniku tego procesu gwałtownej modernizacji. Już jako dziecko obserwowałem, że niektórzy moi krewni, pochodzący z biedniejszych i bardziej religijnych części kraju, czuli do nas pewną urazę z powodu pozycji, jaką ojciec zajmował w administracji szacha. Trudno im było znieść fakt, że mieszkaliśmy w przestronnym domu i mieliśmy kolorowy telewizor (co w latach 70. XX wieku było w Iranie dużą sprawą). Poza tym nie akceptowali naszych zwyczajów: tego, że moja siostra i matka nie chciały się modlić i nosić szala na głowie, a ojciec i jego przyjaciele wypijali parę butelek importowanej szkockiej whisky podczas cotygodniowej partii pokera.

Agenci służby bezpieczeństwa tłumili wszelką krytykę reżimu, a mimo to rozziew pomiędzy religijnymi masami i prozachodnią dyktaturą robił się coraz większy, aż w końcu uruchomił antyzachodni ruch fundamentalistyczny, prowadzony przez ajatollaha Ruhollaha Chomeiniego. W latach 1965–1978 Chomeini przebywał na wygnaniu w sąsiednim Iraku i stamtąd kontaktował się ze swoimi zwolennikami za pośrednictwem nielegalnych ulotek i kaset magnetofonowych, kierując gniew ludu przeciw szachowi i jego związkom z USA. Twierdził przede wszystkim, że władca i Amerykanie współpracują zgodnie, by zniszczyć wiarę muzułmańską w Iranie. Chomeini obiecywał, że przyniesie krajowi sprawiedliwość, niezawisłość i dobrobyt. W miarę jak rosło poparcie dla Chomeiniego, szach tracił pewność siebie i wykazywał coraz większą skłonność do desperackich posunięć. W styczniu 1978 armia szacha otworzyła ogień do tłumu zwolenników ajatollaha, co doprowadziło do jeszcze większego poparcia społecznego dla ruchu islamskiego. Po roku demonstracji i gwałtownych protestów szacha obalono, a 11 lutego 1979 roku powstała Islamska Republika Iranu. Chomeini wrócił do kraju i został „najwyższym przywódcą” – duchowym autorytetem, do którego należało ostatnie słowo we wszystkich sprawach państwa.

Chomeiniego popierali nie tylko religijni Irańczycy. Wielu zeświecczonych obywateli kraju, opowiadających się za rozdziałem meczetu od państwa, również poparło rewolucję. Mieli po prostu dość despotyzmu szacha i jego wysługiwania się Zachodowi; pragnęli demokratycznych rządów i wolności słowa, obiecanych przez Chomeiniego. Nawet mój ojciec, któremu z czasem obrzydła idea gwałtownej rewolucji i który wierzył, że reżim szacha da się zreformować od wewnątrz, cieszył się z przewrotu i usunięcia z kraju amerykańskich baz wojskowych i wywiadowczych.

– Nie jestem pewien, co będzie dalej – mówił ze łzami w oczach – ale nigdy nie wybaczę szachowi i jego amerykańskim patronom, że zabili dziesiątki moich przyjaciół.

Mój ojciec – tak jak wielu innych Irańczyków, którzy poparli rewolucję Chomeiniego, nie wiedząc, „co będzie dalej” – zapłacił za swą łatwowierność wysoką cenę. Wkrótce po dojściu do władzy ajatollah powołał fundamentalistyczny rząd, jeszcze bardziej represyjny niż reżim szacha. Rząd ten rozpoczął działalność od osądzenia i zgładzenia wielu dowódców armii królewskiej na dachu rezydencji Chomeiniego. Bywały dni, gdy dziesiątki wojskowych i „bezpieczniaków” szacha mordowano na tym dachu, a wewnątrz budynku rewolucjoniści jedli akurat śniadanie albo obiad z ajatollahem. Uznawszy, że do obrony nowo powstałego rządu islamskiego niezbędna jest jakaś siła zbrojna, Chomeini utworzył Korpus Strażników Rewolucji. Przy jego pomocy zaczął likwidować metodycznie grupy opozycyjne, które tworzyli przedstawiciele dawnego reżimu, mniejszości etniczne, a także dysydenci polityczni. Ofiarą tych czystek padło wielu ludzi, którzy pomogli wynieść Chomeiniego do władzy. Rewolucja pochłonęła wiele istnień ludzkich i uderzyła też w moją rodzinę. Mojego ojca natychmiast zwolniono z pracy, a na jego miejsce powołano jakiegoś rewolucyjnego młokosa bez doświadczenia w branży. Ojciec przez lata nie mógł znaleźć pracy i musiał w końcu przejść na bardzo skromną emeryturę. To upokorzenie dotknęło go znacznie mocniej niż tortury w więzieniu szacha. Został złamanym i zgorzkniałym człowiekiem; łatwo się zaperzał. Zaczął nienawidzić Chomeiniego i wszystkiego, co się z nim wiązało.

***

Drugim członkiem mojej rodziny, który trafił do więzienia, była moja siostra Marjam. W kwietniu 1983 roku, kiedy miała dwadzieścia sześć lat – a ja szesnaście – rodzice odebrali telefoniczną wiadomość, że Marjam została aresztowana w mieście Ahwaz na południu kraju. Marjam z początku popierała rewolucję islamską. Wierzyła obietnicom Chomeiniego, że obalenie starego reżimu otworzy nową erę wartości demokratycznych i wolności. Szybko jednak zrozumiała, jak ogromnie się pomyliła.

Nigdy mnie nie dziwiło, ze Marjam tak gorliwie poparła rewolucję. Podobnie jak ojciec żyła swoimi ideami. Kochała lud i chciała mu pomóc. Kochała też sztukę. Brała lekcje baletu, uwielbiała rysować i malować. Marjam i ja mocno się różniliśmy: ona była cokolwiek egzaltowaną ekstrawertyczką, a ja zawsze byłem powściągliwy. Niemniej była moim najlepszym przyjacielem.

Była ode mnie dziesięć lat starsza, ale rozumieliśmy się bez słów. Wystarczyło spojrzenie, westchnienie albo ruch rąk. Jej gusty muzyczne, filmowe i literackie miały na mnie duży wpływ, a nasza miłość do sztuki wiązała nas mocno. Uwielbiała Ala Pacino, a ja widziałem wszystkie filmy z jego udziałem, począwszy od Pieskiego popołudnia, które zobaczyłem, gdy miałem osiem lat. Kochała muzykę i balety Strawińskiego, a ja przez całe życie starałem się oglądać wszystkie inscenizacje Ognistego ptaka i Święta wiosny, które tylko mogłem zobaczyć.

W 1979 roku dwudziestotrzyletnia wówczas Marjam poszła w ślady ojca i wstąpiła do partii Tudeh, która pomimo obietnic Chomeiniego co do tolerancji pozostała nielegalna. Dwa lata później zakochała się w Mohammadzie Sanadzadehu, inżynierze, który niedawno skończył Uniwersytet Teherański. Pobrali się w 1981 roku i przeprowadzili do Ahwazu w prowincji Chuzestan, na południu kraju, skąd pochodził Mohammad. Wkrótce urodził im się syn Chaled. Rok wcześniej wybuchła wojna iracko-irańska. Zaczęła się od ataku armii Saddama Husajna na Chuzestan. Iracko-irański spór graniczny zaczął się jeszcze za panowania szacha, ale w 1975 Reza Pahlawi zmusił rząd iracki do przyjęcia porozumienia kończącego, jak się zdawało, ten konflikt. Po rewolucji, której efektem było między innymi doszczętne osłabienie armii irańskiej przez rządy islamistów, Saddam Husajn dostrzegł nadarzającą się okazję, by załatwić spór graniczny po swojej myśli. Jednak w stosunkowo krótkim czasie zwykli Irańczycy, służący wciąż w armii, a także Strażnicy Rewolucji odparli atak iracki i na początku 1982 roku odzyskali większość zagrabionych terenów, co jednak nie zakończyło wojny1.

Gdy Marjam i Mohammad przenieśli się do Ahwazu, wiele miast tego regionu było zniszczonych przez armię Saddama. Wielu ludzi zginęło, a tysiące straciły dach nad głową. Marjam i Mohammad wybrali Ahwaz, by pomagać tam uchodźcom wojennym. Oprócz tego ciężko pracowali – ona jako nauczycielka, on jako inżynier – by zabezpieczyć byt swemu synowi Chaledowi. Marjam postanowiła nauczać w jednym z najbiedniejszych obszarów południowego Iranu, w mieście Szadgan. Dojeżdżała tam autobusem, co zajmowało jej w sumie trzy godziny dziennie. Nigdy jednak nie narzekała na fatalne warunki życia i pracy. Była dumna z tego, co robi; uważała to za swój obowiązek wobec ludu.

W Ahwazie Marjam i Mohammad wstąpili do lokalnej komórki partii Tudeh. Byli szeregowymi członkami, więc musieli jedynie uczęszczać na zebrania, kolportować „bibułę” i pomagać uchodźcom. W tym czasie Tudeh wciąż popierał Chomeiniego, a niektórzy członkowie partii pomagali nawet Strażnikom Rewolucji w prześladowaniu innych grup politycznych, przeciwnych ajatollahowi, w nadziei, że zapobiegnie to odrodzeniu się rządów prozachodnich. Niemniej na początku 1983 roku Chomeini zaczął aresztować i osadzać w więzieniach członków Tudehu. Wkrótce torturowani przywódcy partyjni – niektórzy z nich spędzili po dwadzieścia i więcej lat w więzieniach szacha, a wszyscy poparli rewolucję islamską – wystąpili w telewizji, przyznając się do szpiegostwa na rzecz ZSRR i działalności wywrotowej przeciw rządowi islamskiemu.

Mohammad został zgarnięty przez Strażników Rewolucji wiosną 1983 roku, w drugiej fali aresztowań. Tydzień później przyszli po Marjam. Skazano ją na piętnaście lat więzienia (ostatecznie wyrok obniżono do sześciu lat) w żałosnym procesie przed samym tylko sędzią, bez ławy przysięgłych. Nie przyznano jej obrońcy, a kiedy próbowała kwestionować zarzuty, sędzia odebrał jej głos. Chociaż ten sześcioletni wyrok był kpiną ze sprawiedliwości, nasza rodzina i tak się cieszyła, że Marjam pozostała przy życiu. Przywódcy islamskiego reżimu zgładzili bowiem wielu więźniów politycznych, w tym pewnego młodzieńca, którego skazano na śmierć tylko za to, że w liście do przyjaciela napisał o swojej obawie, iż reżim irański jest na najlepszej drodze do faszyzmu.

Gdy rodzice Chaleda znaleźli się w więzieniu, chłopiec zamieszkał z moją matką, ojcem i ze mną w Teheranie. Był bystrym urwisem z kręconymi włosami; miał niespożytą energię i duże, ciekawskie oczy. W tym czasie miałem szesnaście lat. Z jednej strony cieszyłem się, że nagle zyskałem młodszego brata, ale już pierwszego dnia zabolało mnie serce, gdy zobaczyłem, jak Chaled, oprowadzany przez moją matkę po domu, zagląda w każdy kąt, szukając swojej mamy i taty. Nie miał jeszcze dwóch lat.

Matka wzięła Chaleda do naszego domu z tą swoją zwykłą, cichą odwagą. Przez następne sześć lat, gdy Marjam odsiadywała wyrok za zbrodnię moharebeh, czyli działanie przeciw Allahowi, mama wychowywała wnuka i podobnie jak trzydzieści lat wcześniej, co miesiąc wsiadała z Chaledem do autobusu i tłukła się siedemnaście godzin do Ahwazu na widzenie z Marjam.

Marjam wyszła z więzienia w 1989 roku, gdy rząd islamski zdążył wymordować większość przywódców Tudehu i doszedł do przekonania, że partia nie stanowi już zagrożenia dla reżimu. To, co Marjam opowiadała o biciu i torturowaniu więźniów, przeraziło nawet mojego ojca. Wielu oprawców w swoim czasie siedziało w więzieniach szacha, więc dobrze wiedzieli, jak przesłuchiwać, by złamać więźniów. „Trzeba będzie lat, żeby Marjam pozbyła się wspomnień więziennych, tego koszmaru” – powiedziała mi matka jakiś tydzień po zwolnieniu mojej siostry. Ale nie jestem pewien, czy Marjam kiedykolwiek doszła do siebie.

***

Myślałem, że zrobiłem wszystko, by samemu uniknąć takich doświadczeń, ale w końcu przyszli także po mnie. Od czasu, gdy w 1997 roku rozpocząłem moją pracę dziennikarską, przygotowując niezależne relacje z Iranu i pisząc do „Newsweeka”, niezmiernie się pilnowałem, a nawet sam siebie cenzurowałem, by nie podpaść władzom. Postanowiłem nie pisać o tak drażliwych kwestiach jak ruchy separatystyczne czy mniejszości etniczne i religijne. Starałem się pisać uczciwie i bezstronnie, ale nigdy nie byłem nazbyt krytyczny wobec reżimu, a już zwłaszcza najwyższego przywódcy Alego Chameneiego, który zastąpił zmarłego w 1989 roku ajatollaha Ruhollaha Chomeiniego. Zachowywałem ostrożność w kontaktach towarzyskich, zwłaszcza z obcokrajowcami, którym reżim z zasady nie ufał. Rzadko też spotykałem się w Iranie z kobietami, żeby nie prowokować policji obyczajowej. Byłem świadom poziomu tolerancji władz i starałem się nie przekraczać żadnych granic.

Nie jestem zwolennikiem rewolucji; wierzę w porozumienie i reformy. Zaakceptowałem te skomplikowane – owszem, opresyjne – zasady, których musiałem przestrzegać, by nie budzić podejrzliwości władz, gdyż najważniejsze było dla mnie zachowanie możliwości pracy dziennikarskiej. Wychowawszy się w despotycznym reżimie Republiki Islamskiej – gdzie przepływ informacji był kontrolowany i mocno ograniczany – zrozumiałem, że brak informacji i komunikacji w społeczeństwie prowadzi do bigoterii, przemocy i rozlewu krwi. Spiskowe teorie na temat jakichś „onych” – Zachodu, ponadnarodowych korporacji, tajnych organizacji – knujących spiski przeciwko Iranowi, stłumiły w moim narodzie poczucie samookreślenia, a w rezultacie sprawiły, że całe pokolenia Irańczyków czuły się bezradne i pozbawione nadziei. Uważałem, że moim zadaniem jest dostarczanie rzetelnych, dobrze udokumentowanych informacji, przez co mogłem pomóc światu w lepszym zrozumieniu Iranu – i wyobrażałem sobie, że byłby to mój udział w budowaniu bardziej demokratycznej przyszłości mojego kraju.

Moi najbliżsi – zwłaszcza matka, siostra i moja narzeczona Paola – od lat obawiali się, że będę następną aresztowaną osobą z rodziny, ale wciąż im powtarzałem, że nie zamierzam ryzykować życia dla żadnej sprawy. Jednak tego poranka, siedząc w milczeniu przy kuchennym stole z matką i obserwując, jak pan Woda Różana chodzi zły po moim pokoju z pudłem moich notatek, widziałem w oczach tych mężczyzn, że pomimo całej mojej ostrożności byłem zagrożeniem dla autorytarnych władców tego kraju, a przez to dla samej Islamskiej Republiki Iranu. Zrozumiałem, że choć tak bardzo starałem się uniknąć losu ojca i siostry, przyjdzie mi zapłacić tę samą cenę – a może i wyższą.

1 Wojna ciągnęła się do 1988 roku, między innymi dzięki zachodniej pomocy dla Iraku – przyp. tłum.

Całość dostępna w pełnej, płatnej wersji

PEŁNY SPIS TREŚCI:

PROLOG

CZĘŚĆ PIERWSZA. TUNEL NA KOŃCU ŚWIATŁA

ROZDZIAŁ 1

ROZDZIAŁ 2

ROZDZIAŁ 3

ROZDZIAŁ 4

ROZDZIAŁ 5

ROZDZIAŁ 6

CZĘŚĆ DRUGA. NI TO ŻYCIE, NI TO ŚMIERĆ

ROZDZIAŁ 7

ROZDZIAŁ 8

ROZDZIAŁ 9

ROZDZIAŁ 10

ROZDZIAŁ 11

ROZDZIAŁ 12

ROZDZIAŁ 13

ROZDZIAŁ 14

ROZDZIAŁ 15

ROZDZIAŁ 16

ROZDZIAŁ 17

CZĘŚĆ TRZECIA. OCALENIE

ROZDZIAŁ 18

ROZDZIAŁ 19

ROZDZIAŁ 20

EPILOG

PODZIĘKOWANIA

SŁOWNIK OSÓB

CHRONOLOGIA WYDARZEŃ

SŁOWNIK TERMINÓW