Tytuł oryginału
LOVE’S EXECUTIONER
And Other Tales of Psychotherapy

Redakcja
Beata Wolfram

Korekta
Agata Rękawek

Projekt okładki
Magda Kuc

Zdjęcie na okładce
Pete Niesen/shutterstock

Copyright © 1989 by Irvin D. Yalom
Copyright © for the Polish edition by Wydawnictwo Czarna Owca 2016

Wszelkie prawa zastrzeżone. Niniejszy plik jest objęty ochroną prawa autorskiego i zabezpieczony znakiem wodnym (watermark). Uzyskany dostęp upoważnia wyłącznie do prywatnego użytku. Rozpowszechnianie całości lub fragmentu niniejszej publikacji w jakiejkolwiek postaci bez zgody właściciela praw jest zabronione.

ISBN 978-83-8015-376-9

Wydawnictwo Czarna Owca Sp. z o.o.
ul. Alzacka 15a, 03-972 Warszawa
e-mail: wydawnictwo@czarnaowca.pl
Dział handlowy: tel. (22) 616 29 36; Księgarnia: tel. (22) 616 12 72
Zapraszamy do sklepu internetowego: www.czarnaowca.pl

Konwersję do wersji elektronicznej wykonano w systemie Zecer.

Mojej rodzinie
– żonie Marilyn i dzieciom:
Eye, Reidowi, Victorowi
i Benowi

O autorze

Dr Irvin D. Yalom jest wybitnym, amerykańskim psychoterapeutą, posiadającym wieloletnie doświadczenie w pracy z ludźmi. Jest także autorem znaczących podręczników, w których prezentuje terapię w ujęciu egzystencjalnym, obejmującym szerokie spektrum doświadczeń pacjenta i terapeuty. Doświadczenia te wykraczają poza doraźne problemy emocjonalne oraz trudności przystosowawcze osób poszukujących pomocy.

W literaturze polskiej podobne podejście można odnaleźć w książkach Antoniego Kępińskiego i Wojciecha Eichelbergera. Czytelnicy ceniący twórczość tych autorów szybko odkryją Yaloma – humanistę, lekarza, a przede wszystkim utalentowanego pisarza.

Podziękowania

Ponad połowę tej książki napisałem podczas wypełnionego podróżami urlopu naukowego. Wdzięczny jestem wielu osobom i instytucjom, które mnie gościły i wspomagały w pisaniu: Centrum Nauk Humanistycznych przy Uniwersytecie Stanforda, Centrum Studiów Fundacji Rockefellera w Bellagio, doktorom Mikiko i Tsunehito Hasegawa z Tokio i z Hawajów, kawiarni Malvina w San Francisco, Programowi Twórczego Pisania w Bennington College.

Wdzięczny jestem mojej żonie Marilyn (jest zawsze najsurowszym krytykiem, a jednocześnie największym wsparciem), redaktorowi tej książki, i moich poprzednich z wydawnictwa Basic Books, Phoebe Hoss, redaktorce – projektantce z Basic Books, Lindzie Carbone. Dziękuję także wielu kolegom i przyjaciołom, którzy nie uciekali na mój widok, gdy zbliżałem się do nich z nową cześcią opowieści, lecz udzielali mi cennych wskazówek, a także wsparcia. Proces pisania tej książki był długi i niewątpliwie nie pamiętam już wszystkich nazwisk, ale chciałbym podziękować: Pat Baumgardner, Helenie Blau, Michele Carter, Izabeli Davis, Stanleyowi Elkinowi, Johnowi Felstinerowi, Albertowi Guerardowi, Maclinowi Guerardowi, Ruthellen Josselson, Herant Katchadourian, Stinie Katchadourian, Marguerite Lederberg, Johnowi L’Heureux, Mortonowi Liebermanowi, Dee Lum, K.Y. Lum, Mary Jane Moffatt, Nan Robinson, mojej siostrze Jean Rose, Genie Sorensen, Davidowi Spieglowi, Winfredowi Weissowi, mojemu synowi Benjaminowi Yalomowi, stażystom i studentom psychologii z roku 1988, mojej sekretarce Bei Mitchell, która przez dziesięć lat przepisywała na maszynie notatki i pomysły, z których powstały te opowiadania. Wdzięczny też jestem, jak zawsze, Uniwersytetowi Stanforda za wsparcie, swobodę i środowisko intelektualne, tak ważne dla mojej pracy.

Wiele zawdzięczam dziesięciu pacjentom, którzy występują na tych stronicach. Każdy przeczytał swoją historię (oprócz jednego pacjenta, który zmarł, zanim ukończyłem pisanie opowieści o nim) i wyraził zgodę na jej publikację. Każdy sprawdził i zaakceptował kamuflaż, wielu zaoferowało pomoc redakcyjną, a jeden (Dave) wymyślił tytuł dla swej historii. Byli tacy, którzy twierdzili, że kamuflaż jest zbyt duży i zachęcali mnie do odważniejszego odkrycia ich tożsamości. Niektórych zbulwersowały moje osobiste zwierzenia lub zbyt swobodny ton moich wypowiedzi, ale wierząc, że będzie to pożyteczne dla terapeutów i innych pacjentów, dali mi na nie swoje przyzwolenie i udzielili błogosławieństwa. Wszystkim winien jestem najgłębszą wdzięczność.

Te opowieści są prawdziwe, mimo iż wprowadziłem do nich wiele zmian, żeby ochronić pacjentów przed identyfikacją. Często stosowałem symboliczny ekwiwalent jakiegoś aspektu osobowości lub życia pacjenta, a niekiedy udzielałem protagoniście części tożsamości innego pacjenta. Dialogi są czasami fikcyjne, a moje osobiste refleksje wprowadzone post hoc. Zadbałem o kamuflaż tak dalece, iż tylko sam pacjent może się rozpoznać. Czytelnicy, którzy pomyślą, że rozpoznają któregoś z tych dziesięciu pacjentów, będą na pewno w błędzie.

Wszystkie imiona i nazwiska, cechy charakterystyczne, które mogłyby umożliwić identyfikację, oraz inne szczegóły materiału klinicznego zostały zmienione.

Prolog

Wyobraźcie sobie taką oto scenę: około trzystu czy czterystu obcych sobie ludzi na warsztacie psychologicznym dostaje następujące polecenie: „Dobierzcie się w pary i, raz po raz, zadawajcie swemu partnerowi pytanie »Czego pragniesz, czego byś chciał?«”.

Czy może być coś prostszego, niż odpowiadać na jedno niewinne pytanie? A jednak we wszystkich grupach, z którymi pracowałem, wywoływało ono nieoczekiwanie silne emocje. Wystarczy krótka chwila, by cała sala drżała w posadach od przypływu uczuć. Kobiety i mężczyźni są do głębi poruszeni (a nie są to bynajmniej desperaci czy potrzebujący wsparcia biedacy, lecz świetnie funkcjonujący, dobrze sytuowani i elegancko ubrani ludzie). Przyzywają tych, których utracili na zawsze – zmarłych lub nieobecnych rodziców, kochanków, małżonków, dzieci, przyjaciół. „Chciałbym cię znowu zobaczyć”. „Pragnę twej miłości”. „Chciałbym wiedzieć, że jesteś ze mnie dumny”. „Chciałbym, żebyś wiedziała, że cię kochałem i ogromnie mi przykro, że nigdy ci tego nie powiedziałem”. „Pragnę, żebyś wrócił, jestem taka samotna”. „Chciałbym mieć takie dzieciństwo, jakiego nigdy nie miałem”. „Chciałbym być znowu zdrowy i młody. Pragnę być kochany i szanowany. Pragnę, aby moje życie miało sens. Pragnę czegoś dokonać. Pragnę coś znaczyć, chciałbym być ważny, chciałbym, by o mnie pamiętano”.

Tak wiele pragnień i tęsknot. I tak wiele bólu – tuż pod powierzchnią – tak niewiele trzeba, by się pokazał. Ból losu. Ból egzystencjalny. Ból, który zawsze jest i nieustannie drga pod cienką membraną życia. I tak łatwo się do niego dostać. Poprzez wiele rzeczy – proste ćwiczenie w grupie, kilka minut głębokiej refleksji, dzieło sztuki, kazanie, osobisty kryzys, utratę kogoś lub czegoś. Ból przypomina nam, że niemożliwe jest spełnienie naszych najgłębszych pragnień: pragnienia zachowania młodości i zatrzymania procesu starzenia się, pragnienia, by wrócili ci, którzy odeszli na zawsze, pragnienia wiecznej miłości, ochrony, znaczenia, i wreszcie pragnienia samej nieśmiertelności.

Wtedy gdy te nieosiągalne pragnienia zdominowały nasze życie, zwracamy się o pomoc do rodziny, przyjaciół, a czasem do psychoterapeuty, szukamy pocieszenia w religii.

W książce tej opowiadam historie dziesięciu pacjentów, którzy skorzystali z terapii i w trakcie swej pracy zmagali się z bólem egzystencjalnym. Ból ten wcale nie był przyczyną, dla której zwrócili się do mnie o pomoc – przeciwnie, cierpieli z powodu zwyczajnych problemów codziennego życia: samotności, pogardy dla samego siebie, impotencji, migreny, przymusów seksualnych, otyłości, napięcia, żałoby, obsesji miłosnej, huśtawki nastrojów, depresji. Jednak w jakiś sposób (specyficzny i odmienny w przypadku każdego pacjenta) terapia obnażyła korzenie ich codziennych problemów – korzenie sięgające samych podstaw egzystencji.

Jednak we wszystkich historiach rozbrzmiewa wołanie „chciał(a)bym, pragnę”. „Chciałabym, aby moja ukochana, zmarła córeczka ożyła i znowu była ze mną” – krzyczy jedna z pacjentek, zaniedbując przy tym dwóch żyjących synów. „Pragnę pieprzyć każdą napotkaną kobietę” – domaga się pewien mężczyzna, podczas gdy rak gruczołów limfatycznych toczy jego ciało. Inny, przeżywając męki z powodu pewnych trzech listów, których nie jest w stanie otworzyć, błaga: „Tak chciałbym mieć rodziców i szczęśliwe dzieciństwo. Ani jednego, ani drugiego nigdy nie miałem”. Natomiast starsza kobieta desperacko pragnie wiecznej młodości i nie może uwolnić się od obsesyjnej miłości do mężczyzny młodszego od siebie o trzydzieści pięć lat.

Jestem przekonany, że podstawowym materiałem psychoterapii jest zawsze tego rodzaju ból egzystencjalny, a nie, jak się często uważa, stłumione instynkty czy nie dość dokładnie pogrzebane skorupy tragicznej przeszłości. W terapii każdego z pacjentów opieram metody na swoim głównym klinicznym założeniu, że podstawowe lęki wynikają ze sposobu, w jaki dana osoba usiłuje, świadomie lub nieświadomie, radzić sobie z nieuniknionymi zdarzeniami, z „danymi”¹ egzystencji.

Moim zdaniem istnieją cztery dane egzystencji szczególnie ważne dla psychoterapii: nieuchronność śmierci, dotycząca nas samych i tych, których kochamy, wolność kształtowania swego życia wedle własnej woli, nasza ostateczna egzystencjalna osobność i, w końcu, brak narzucającego się oczywistego sensu życia. Jakkolwiek dane te wydają się dość ponure, zawierają ziarna mądrości i ocalenia. Mam nadzieję, iż w moich dziesięciu opowieściach psychoterapeutycznych uda mi się pokazać, że można skonfrontować się z tymi egzystencjalnymi prawdami i użyć ich siły w służbie osobistego rozwoju i zmiany.

Ze wszystkich tych życiowych zdarzeń najbardziej oczywista i intuicyjnie uchwytna jest śmierć. Już w bardzo młodym wieku, często wcześniej, niż nam się wydaje, dowiadujemy się, że kiedyś nadejdzie śmierć i nie ma od niej ucieczki. Niemniej jednak, jak mówi Spinoza, „wszystko, co żyje, usilnie stara się podtrzymać swoje istnienie”. W samym rdzeniu naszego jestestwa zawsze jest obecny konflikt między pragnieniem, by nadal istnieć, a świadomością nieuchronnej śmierci.

Aby poradzić sobie ze śmiercią, z nieskończoną pomysłowością wynajdujemy sposoby, by zaprzeć się jej lub przed nią uciec. Gdy jesteśmy dziećmi, pomagają nam wypierać śmierć zapewnienia rodziców, mity świeckie i religijne; później personifikujemy ją w jakąś postać: monstrum, kostuchę, demona. No bo jeśli jest ona tylko ścigającą nas postacią, to jeszcze można próbować się jej jakoś wymknąć. Poza tym, choć śmierć jako monstrum może przerażać, jest mniej straszna niż naga prawda, że to my sami nosimy w sobie zarodki własnej śmierci. Potem młodzież eksperymentuje jeszcze z innymi sposobami łagodzenia lęku przed śmiercią: odbierają śmierci jej toksyczny jad, szydząc z niej, wyzywając ją brawurowym zachowaniem, lub znieczulają się na nią, oglądając opowieści o duchach i horrory w bezpiecznym towarzystwie rówieśników i prażonej kukurydzy z masłem.

Gdy dorastamy, uczymy się wyrzucać śmierć ze swych myśli – odwracamy od niej naszą uwagę, rozpraszając się różnymi zajęciami, przekształcamy ją w coś pozytywnego (przejście do innego świata, powrót do domu, ponowne połączenie z Bogiem, wieczne odpoczywanie); wypieramy ją, tworząc optymistyczne mity; walczymy o zapewnienie sobie nieśmiertelności poprzez tworzenie nieprzemijających dzieł, płodzenie dzieci, które przedłużą nasze istnienie, wyznawanie systemów religijnych zapewniających o dalszym istnieniu naszego ducha.

Wielu ludzi nie zgadza się z takim opisem wypierania śmierci. „Nonsens – mówią – nie wypieramy śmierci. Każdy umiera. Wiemy o tym. Jest to oczywisty fakt. Ale czy jest sens zaprzątać sobie tym głowę?”.

Prawda jest taka, że wiemy, a jednocześnie nie wiemy. Wiemy o śmierci – pojmujemy jej fakt intelektualnie, ale odcinamy od siebie przerażenie związane ze śmiercią – a raczej czyni to nieświadoma część naszego umysłu, która chroni nas przed obezwładniającym lękiem. Ten proces odłączania się przebiega bowiem w sposób nieświadomy i niewidzialny; o jego istnieniu przekonujemy się podczas tych rzadkich epizodów, kiedy mechanizm wyparcia pęka i lęk przed śmiercią wybucha z całą swą siłą. Nieczęsto się to zdarza – raz lub dwa razy w życiu. Czasami na jawie, kiedy sami ocieramy się o śmierć lub kiedy umrze ktoś nam bliski. Najczęściej jednak lęk przed śmiercią wychodzi na powierzchnię. W koszmarach sennych.

Koszmar senny jest nieudanym marzeniem sennym, które „nie umiało” poradzić sobie z lękiem i nie spełniło swej roli strażnika naszego snu. Chociaż koszmary różnią się treścią, w każdym kryje się ten sam proces: nagi lęk przed śmiercią wyrywa się z zamknięcia i wybucha z nieświadomości do świadomości. Opowieść pt. „W poszukiwaniu śniącego” pokazuje w wyjątkowy sposób, jak gdyby od kulis, proces uciekania od lęku przed śmiercią i ostatnie wysiłki umysłu, by sobie z nim poradzić. Oto w ciemnym, pełnym śmierci koszmarze sennym Marvina pojawia się jedyny element afirmujący życie i przeciwstawiający się śmierci – błyszcząca laska z białym końcem, której używa śpiący jako broni w seksualnym pojedynku ze śmiercią.

Protagoniści innych opowieści także postrzegają akt seksualny jako talizman odwracający proces zanikania, starzenia się, który może odegnać zbliżającą się śmierć. Stąd kompulsywna aktywność seksualna u młodego, umierającego na raka mężczyzny („Gdyby gwałt był legalny…”) i kurczowe przywiązanie starego mężczyzny do pożółkych, liczących trzydzieści lat listów od zmarłej ukochanej („Co nam zostało z tych lat?”).

Podczas wielu lat pracy ze stojącymi w obliczu śmierci pacjentami chorymi na raka zauważyłem dwa szczególnie silne i powszechne sposoby uśmierzania lęków przed śmiercią, dwa przekonania, a raczej iluzje, które pozwalają uzyskać poczucie bezpieczeństwa. Jedno – to przekonanie o swej wyjątkowości, drugie – to wiara w ostatecznego zbawcę. Chociaż są to iluzje reprezentujące „stałe fałszywe przekonania”, nie używam terminu „iluzja” w sensie pejoratywnym. Są to bowiem przekonania uniwersalne i, na pewnym poziomie świadomości, istnieją w nas wszystkich; spełniają one pewną pozytywną rolę w kilku moich opowieściach.

Przekonanie o własnej wyjątkowości oznacza wiarę w to, że jest się nienaruszalnym i niepodatnym na zniszczenie – mnie nie dotyczą zwykłe prawa ludzkiej biologii i ludzkiego losu, którym podlegają wszyscy inni. W pewnym okresie życia każdy z nas doświadcza jakiejś formy kryzysu: poważnej choroby, niepowodzenia zawodowego, rozwodu; albo, jak w przypadku Elvy z opowiadania „Nigdy nie myślałam, że to może mnie się przydarzyć”, może to być tak banalna rzecz jak kradzież portmonetki. Takie zdarzenie odsłania nagle całą naszą zwyczajność i podważa powszechne założenie, że życie zawsze będzie wznoszącą się spiralą.

Podczas gdy przekonanie o własnej wyjątkowości daje poczucie bezpieczeństwa niejako od wewnątrz, inny główny mechanizm wypierania śmierci – wiara w ostatecznego zbawcę – pozwala nam czuć się strzeżonym i chronionym od zewnątrz. Chociaż możemy stracić równowagę psychiczną, zachorować, stanąć na krawędzi życia, jesteśmy przekonani, że istnieje gdzieś wszechmocny sługa, który w razie potrzeby wynurzy się zza horyzontu i przywróci nas życiu.

Te dwa przekonania konstytuują pewną dialektykę dwóch diametralnie różnych odpowiedzi na pytanie o kondycję ludzką. Człowiek albo ogłasza w heroicznym akcie samopotwierdzenia swoją autonomię, albo poszukuje bezpieczeństwa w stopieniu się z jakąś nadrzędną siłą. Innymi słowy, albo chce się wyodrębnić lub „zlać” z kimś lub czymś, albo pragnie się odseparować lub stopić z kimś lub czymś w jedno. Stajemy się swoimi własnymi rodzicami lub pozostajemy wiecznymi dziećmi.

Większość z nas chce w życiu wygody i komfortu psychicznego; nerwowo unikamy spojrzenia śmierci, chichocząc i przytakując stwierdzeniu Woody’ego Allena: „Nie boję się śmierci. Nie chcę tylko być obecny, kiedy ona przyjdzie”. Ale istnieje inny sposób podejścia do śmierci – ma on długą tradycję i jest godny zastosowania w psychoterapii. Ten sposób uczy, że dzięki pełnej świadomości śmierci dojrzewa w nas mądrość i nasze życie staje się bogatsze. Słowa, które wypowiedział mój pacjent, gdy umierał („Gdyby gwałt był legalny…”), pokazują, że chociaż fakt (czyli fizyczność) śmierci nas niszczy, myśl o śmierci może nas zbawić.

Dla kilku opisanych tu osób problem stanowiła inna dana egzystencji – wolność. Gdy jedna z pacjentek, otyła Betty, oświadczała, że pofolgowała sobie w jedzeniu także tuż przed wizytą u mnie i ma zamiar to samo uczynić zaraz po wyjściu z mego gabinetu, tym samym próbowała wyrzec się swojej wolności i skłonić mnie do tego, abym przejął nad nią kontrolę. Terapia innej pacjentki (Thelmy z „Kata miłości”) obracała się wokół motywu poddania się byłemu kochankowi (i terapeucie) i moich poszukiwań takiej strategii, która pozwoliłaby jej odzyskać swoją moc i wolność.

Wolność wydaje się antytezą śmierci. Obawiamy się śmierci, natomiast wolność uważamy za coś jednoznacznie pozytywnego. Czyż historii cywilizacji zachodniej nie znaczą wydarzenia będące wyrazem tęsknoty za wolnością, czyż wolność nie była właściwie jej główną siłą napędową? Ale z egzystencjalnego punktu widzenia wolność wiąże się z lękiem – źródłem lęku jest to, że wbrew powszechnym mniemaniom, wszechświat, w który wchodzimy wraz z narodzinami, nie jest z góry uporządkowaną strukturą, ustanowioną przed naszym przyjściem zgodnie z jakimś wiecznym, wielkim planem (i taki wszechświat nie istnieje również po naszym odejściu). Wolność oznacza, że sami stanowimy o swoich wyborach, swoich czynach i własnym życiu. Inaczej mówiąc, jesteśmy za nie odpowiedzialni.

Choć słowa odpowiedzialny można używać na różne sposoby, ja najbardziej lubię definicję Sartre’a: być odpowiedzialnym, to znaczy „być autorem” i każdy z nas jest autorem swego życia. Mamy wolność bycia tym, kim chcemy być, nie możemy tylko jednego – uwolnić się od wolności. Jak mówi Sartre, jesteśmy skazani na wolność. Niektórzy filozofowie idą jeszcze dalej. Twierdzą, że architektura ludzkiego umysłu czyni człowieka odpowiedzialnym za całą rzeczywistość, za samą formę czasu i przestrzeni. I właśnie w idei autokonstrukcji tkwi lęk: jesteśmy istotami, które pragną gotowej struktury, przeraża nas pojęcie wolności implikujące, że pod naszymi stopami nie ma nic, żadnego pewnego gruntu.

Każdy terapeuta wie, że pierwszym zasadniczym krokiem w terapii jest przyjęcie przez pacjenta odpowiedzialności za swe życie. Dopóki ktoś wierzy, że jego problemy powodowane są jakąś zewnętrzną siłą, terapia nie może ruszyć z miejsca. Jeśli bowiem problem leży gdzieś poza mną, to dlaczego ja mam się zmieniać? Trzeba zmienić albo wymienić świat zewnętrzny (przyjaciół, zawód, partnera). Dlatego Dave (w „Co nam zostało z tych lat?”) uskarżający się, że zaborcza, ingerująca żona zamknęła go w małżeńskim więzieniu, dopóty nie mógł poczynić postępów w terapii, dopóki nie dostrzegł, w jaki sposób sam odpowiada za stworzenie tego więzienia.

Zwykle pacjenci odnoszą się do kwestii przyjęcia odpowiedzialności za swe życie z ogromnym oporem. Trzeba zatem tworzyć efektywne techniki uświadamiania im, w jaki sposób kreują własne problemy. Skuteczną techniką, którą stosowałem w wielu opisanych tu przypadkach, jest skupianie się na „tu i teraz”. Ponieważ w sytuacji terapeutycznej pacjenci zwykle odtwarzają te same problemy interpersonalne, które trapią ich w życiu, koncentruję się raczej na tym, co się dzieje w danej chwili między mną a pacjentem, niż na wydarzeniach z ich przeszłości lub teraźniejszości. Badając szczegółowo relację terapeutyczną (bądź relacje między uczestnikami grupy w terapii grupowej), mogę na bieżąco pokazywać pacjentowi, w jaki sposób jego zachowanie wpływa na reakcje innych ludzi. Dave na przykład mógł odsuwać od siebie odpowiedzialność za swe problemy małżeńskie, ale nie mógł kwestionować bezpośrednich danych o sobie, unaocznianych mu „na gorąco” w grupie terapeutycznej. Nie mógł nie zauważyć, że jego wymijające, drażniące, pełne aluzji do jakichś sekretów zachowanie wyzwala w członkach grupy reakcje podobne do reakcji jego żony.

Podobnie terapia Betty („Otyła dama”) nie przynosiła żadnych efektów, dopóki przypisywała ona swą samotność rozlazłej i pozbawionej korzeni obyczajowości Kalifornii. Dopiero kiedy pokazałem jej, że jej bezosobowy, nieśmiały, pełen dystansu sposób bycia tworzy taką samą bezosobową atmosferę w naszej relacji, mogła zacząć badać, na czym polega jej odpowiedzialność za ową izolację.

Przyjęcie odpowiedzialności wprowadza pacjenta w przedsionek zmiany, ale nie jest ze zmianą równoznaczne. A prawdziwym celem terapii jest zawsze zmiana, choćby nie wiem jak terapeuta podkreślał znaczenie wglądu, odpowiedzialności i samorealizacji.

Wolność oznacza nie tylko odpowiedzialność za własne życiowe wybory, ale również implikuje, że wprowadzenie zmiany wymaga aktu woli. Choć terapeuci rzadko używają pojęcia woli explicite, zawsze wkładają wiele wysiłku w to, aby wpłynąć na wolę pacjenta. Nieustannie wyjaśniamy i interpretujemy, zakładając (a jest to świecki akt wiary, pozbawiony wystarczających podstaw empirycznych), że rozumienie rodzi zmianę. A gdy interpretacje nie skutkują, apelujemy czasem bezpośrednio do woli: „Trzeba jeszcze wysiłku. Musisz próbować. Jest czas myślenia i analizowania, ale jest także czas działania”. A kiedy zawodzą napomnienia, terapeuta, jak przedstawiają opowiadania, może się już tylko odwołać do jakiejkolwiek innej znanej metody wywierania wpływu na drugą osobę. Może radzić, kłócić się, naprzykrzać, przymilać, prowokować, błagać albo po prostu wszystko cierpliwie znosić, mając nadzieję, że zwyczajne zmęczenie pacjenta spowoduje w końcu rozpad neurotycznego światopoglądu.

Dzięki woli będącej źródłem działania realizujemy swoją wolność. Akt woli składa się moim zdaniem z dwóch etapów: w pierwszym osoba zapoczątkowuje coś poprzez chcenie, by to „coś” się zdarzyło, a w drugim wprowadza to w czyn poprzez podjęcie decyzji.

Niektórzy ludzie mają blokadę na chcenie – nie wiedzą, co czują ani czego pragną. Pozbawieni opinii, impulsów, inklinacji zaczynają pasożytować na pragnieniach innych. Tacy ludzie są męczący. Betty była nudna właśnie z tego powodu, że zamroziła swoje chcenie i inni męczyli się przy niej, wykonując za nią pracę chcenia i wyobraźni.

Inni znowu nie potrafią podjąć decyzji. Choć dokładnie wiedzą, czego chcą i jak to osiągnąć, nie umieją działać. Męczą się i dręczą, tkwiąc przed drzwiami z napisem „decyzja”. Saul w „Trzech nieotwartych listach” wiedział, że każdy rozsądny człowiek otworzyłby te listy, ale lęk, które one budziły, sparaliżował jego wolę. Thelma („Kat miłości”) wiedziała, że obsesyjna miłość odziera jej życie z realności. Wiedziała, że, jak sama to ujęła, żyje życiem sprzed ośmiu lat i aby je odzyskać, musi porzucić swoją namiętność. Ale nie umiała czy też nie chciała tego zrobić i zaciekle opierała się wszelkim moim próbom pobudzenia jej woli.

Trudno jest podejmować decyzje. Z wielu powodów, a niektóre z nich sięgają samych podstaw bytu. John Gardner w powieści Grendel opowiada o pewnym mądrym człowieku, który streszcza swe medytacje tajemnic życia dwiema prostymi, lecz przerażającymi prawdami: „Rzeczy zanikają, alternatywy się wykluczają”. Mówiłem już o tej pierwszej prawdzie, czyli o śmierci. Druga – „alternatywy się wykluczają” – stanowi klucz do zrozumienia, dlaczego podejmowanie decyzji jest tak trudne. Każda decyzja wymaga jakiejś formy wyrzeczenia się; każdemu tak odpowiada jakieś nie, każda decyzja eliminuje i niszczy inne możliwości (rdzeń angielskiego słowa decide – decydować, znaczy uśmiercać i jest taki sam jak w słowach homicide – zabójstwo i suicide – samobójstwo). Thelma trzymała się kurczowo prawie nieistniejącej szansy odzyskania swego ukochanego, ponieważ wyrzeczenie się tej możliwości oznaczało dla niej zanik i śmierć.

Egzystencjalna izolacja, trzecia dana, oznacza nieprzekraczalną odległość między ja a innymi, odległość, która istnieje nawet w głębokim satysfakcjonującym związku. Jesteśmy odizolowani nie tylko od innych istot, ale także, o tyle o ile konstytuujemy swój własny świat, od reszty świata. Taką izolację trzeba odróżnić od dwu innych typów izolacji – interpersonalnej i intrapersonalnej.

Człowiek doświadcza izolacji interpersonalnej, czyli samotności, jeśli brakuje mu umiejętności społecznych lub osobowości umożliwiającej wchodzenie w bliskie kontakty z innymi. Izolacja intrapersonalna pojawia się wówczas, gdy istnieje wewnętrzne rozszczepienie między różnymi częściami ja, na przykład emocja związana z jakimś wydarzeniem odszczepiona jest od pamięci o tym wydarzeniu. Najbardziej skrajna i dramatyczna forma rozszczepienia, osobowość wielokrotna, występuje stosunkowo rzadko (chociaż liczba jej przypadków wzrasta); kiedy się pojawi, terapeuta może stanąć przed dylematem, którą osobowość ma pielęgnować, co mnie zdarzyło się w leczeniu Marge („Monogamia terapeutyczna”).

Nie ma rozwiązania dla egzystencjalnej izolacji i terapeuci muszą przestrzegać przed fałszywymi rozwiązaniami. Próby ucieczki od tego rodzaju izolacji mogą sabotować nasze związki z ludźmi. Wiele przyjaźni i wiele małżeństw rozpadło się, ponieważ zamiast dbać o kontakt między sobą i troszczyć się o siebie, ludzie traktowali drugą osobę jako tarczę chroniącą ich przed izolacją.

Powszechną, radykalną próbą znalezienia wyjścia z egzystencjalnej izolacji jest stopienie się, zatarcie własnych granic i zlanie się z innym człowiekiem. Kilka naszych historii przedstawia takie próby. Niezwykłą siłę oddziaływania aktu zlania się z kimś innym pokazały eksperymenty z podświadomą percepcją. Na ekranie wyświetlano słowa „Mama i ja to jedno” tak szybko, że uczestnicy eksperymentu nie byli w stanie uchwycić tych słów świadomie. Po seansie czuli się lepiej, mieli w sobie więcej siły i optymizmu, a nawet szybciej niż inni leczyli się z takich problemów, jak palenie, otyłość czy zaburzenia okresu dojrzewania.

Jednym z wielkich paradoksów życia jest to, że samoświadomość rodzi lęk. Stopienie się z innym likwiduje lęk w radykalny sposób, czyli przez eliminację samoświadomości. Osoba, która się zakochała i weszła w błogi stan zlania się z innym, przestaje być refleksyjna, ponieważ jej zadające pytania i samotne ja (i związana z nim, nacechowana lękiem izolacja) roztapia się w my. W ten sposób człowiek pozbywa się lęku, ale traci siebie.

Dlatego właśnie tarapeuci nie lubią zajmować się pacjentami, którzy są zakochani. Terapia nie daje się pogodzić z właściwym zakochaniu stanem roztopienia się, ponieważ praca terapeutyczna wymaga pytającej samoświadomości i lęku, który ostatecznie spełni rolę przewodnika ukazującego wewnętrzne konflikty.

Ponadto trudno mi, jak zresztą większości terapeutów, wejść w relację z pacjentem, który jest zakochany. W opowiadaniu „Kat miłości” Thelma nie wchodzi w relację ze mną – całą jej energię pochłania bez reszty obsesyjna miłość. Strzeżcie się przed silnym, wyłącznym przywiązaniem do innego; nie jest ono, jak ludzie czasem myślą, dowodem czystej miłości. Taka zamykająca, wyłączna miłość – karmiąca się tylko sobą, niedająca nic innym i nietroszcząca się o nich – skazana jest na to, że w końcu pożre samą siebie. Miłość nie jest tylko i wyłącznie płomieniem namiętności między dwojgiem ludzi, istnieje ogromna różnica między zakochaniem się a kochaniem. Miłość jest sposobem bycia, „oddaniem”, a nie „wpadaniem” (po ang. określamy zakochanie jako „wpadanie w miłość” – falling in love – po polsku mówimy czasem o zakochanym „wpadł jak śliwka w kompot”, a o nieplanowanym wyniku miłości fizycznej „wpadli” – przyp. tłum.). Oznacza pewien modus relacji ze światem i ludźmi w ogóle, a nie pojedynczy akt ograniczony do jednej jedynej osoby.

Chociaż usiłujemy przejść przez życie parami lub w grupach, są takie chwile, szczególnie kiedy zbliża się śmierć, w których z bezwzględną jasnością dociera do nas prawda, że urodziliśmy się sami i sami umrzemy. Wielu umierających pacjentów powiedziało mi, że najstraszniejszą rzeczą w umieraniu jest to, że umiera się w samotności. Jednak nawet w chwili śmierci obecność drugiej osoby (mam tu na myśli świadomą, intencjonalną obecność w pełnym tego słowa znaczeniu) może przebić ściany izolacji. Jak powiedział mi pacjent z „Co nam zostało z tych lat?”: „Chociaż jesteś sam w swojej łodzi, otuchy dodają ci światła innych łodzi, płynących w pobliżu”.

Jeśli zatem śmierć jest nieuchronna, jeśli wszystkie nasze wytwory, mało tego, cały system słoneczny legnie kiedyś w gruzach, jeśli świat jest sprawą przypadku (to znaczy wszystko, co jest, mogłoby być równie dobrze inne), jeśli nie zastaliśmy gotowego świata, lecz musimy go konstruować i wprowadzać weń nasze własne ludzkie struktury, to czy życie może mieć jakiś stały, niepodważalny sens?

To pytanie nie daje spokoju wielu współczesnym mężczyznom i kobietom, wielu zgłasza się na terapię, ponieważ czuje, że ich życie pozbawione jest sensu i celu. Jesteśmy więc istotami poszukującymi sensu i znaczenia. Zauważalne jest to już na poziomie biologicznym – nasz system nerwowy jest tak skonstruowany, że mózg automatycznie grupuje napływające do niego bodźce w znaczące struktury. Sens daje nam także poczucie panowania nad swym życiem, w obliczu przypadkowych, niezbornych zdarzeń czujemy bezradność i pomieszanie, pragniemy je uporządkować, by odzyskać poczucie mocy i kontroli. I, co ważniejsze, sens jest źródłem wartości, a co za tym idzie, kształtuje zasady postępowania: odpowiedź na pytanie po co (po co żyję?) dostarcza odpowiedzi na pytanie jak (jak mam żyć?).

W moich opowieściach psychoterapeutycznych niewiele jest bezpośrednich rozważań o sensie życia. Poszukiwanie sensu, podobnie jak poszukiwanie przyjemności, musi odbywać się w sposób pośredni i okrężny. Sens wyłania się z sensownego działania i postępowania; im bardziej planowo i rozmyślnie go szukamy, tym mniej prawdopodobne jest, że go znajdziemy. Dyskursywne pytania o sens zawsze przetrwają wszystkie odpowiedzi. W terapii, tak jak w życiu, sens jest produktem ubocznym zaangażowania i „trwania przy”, i w to właśnie terapeuci powinni wkładać swą energię (nie dlatego, że zaangażowanie dostarcza dyskursywnej odpowiedzi na pytania o sens; sprawia ono po prostu, że pytania te nie pochłaniają zbyt wiele uwagi, zastępując w ten sposób sensowne życie).

Egzystencjalny dylemat, jaki konstytuuje istota ludzka poszukująca sensu i pewności we wszechświecie, w którym nie ma ani jednego, ani drugiego, jest niezwykle istotny dla zawodu psychoterapeuty. Jeśli w swej codziennej pracy terapeuci są autentyczni w związkach z pacjentami, doświadczają wiele niepewności. Konfrontacja pacjenta z pytaniami, na które nie ma odpowiedzi, konfrontuje z nimi także terapeutę, a on również nie ma na nie odpowiedzi. Ponadto, terapeuta musi dostrzegać fakt, że doświadczenie innego jest ostatecznie sprawą wyjątkowo osobistą i niepoznawalną (tak jak ja musiałem to uczynić w „Dwu uśmiechach”).

Można śmiało powiedzieć, iż zdolność do tolerowania niepewności jest wstępnym warunkiem wykonywania tego zawodu. Ludzie zwykle sądzą, że terapeuta metodycznie i pewnie prowadzi pacjenta przez kolejne, dające się z góry przewidzieć, etapy terapii, do z góry znanego sobie celu. To się zdarza, ale bardzo rzadko. Jak pokazują moje historie, terapeuci często błądzą, improwizują, po omacku szukają kierunku. Poddanie się silnej pokusie pewności, poprzez przyłączenie się do rzeszy wyznawców jakiejś ideologii terapeutycznej lub sztywnego systemu teoretycznego, jest bardzo zdradliwe, uniemożliwia bowiem spontaniczne, pełne niepewności spotkanie dwu osób, konieczne dla efektywnej terapii.

Spotkanie takie, stanowiące istotę psychoterapii, jest pełnym troski i człowieczeństwa obcowaniem dwu ludzkich istot, z których jedną nękają poważne problemy bardziej niż drugą (zwykle, ale nie zawsze, jest to pacjent). Terapeuta musi spełniać podwójną rolę: zarówno obserwować życie pacjenta, jak i uczestniczyć w nim. Jako obserwator musi być na tyle obiektywny, by udzielać pacjentowi jakichś podstawowych wskazówek w terapii. Jako uczestnik bierze udział w życiu pacjenta i otwiera się na jego oddziaływanie – czasem pod wpływem spotkań z pacjentem dokonuje się w nim jakaś zasadnicza przemiana.

Decydując się włączyć w życie każdego pacjenta, ja, terapeuta, nie tylko wystawiam się na te same problemy egzystencjalne, które ma mój pacjent, ale także muszę zbadać jego życie wedle tych samych reguł, które stosuję do analizowania swego życia. Zakładam więc, że wiedza jest lepsza niż niewiedza, próbowanie i podejmowanie ryzyka jest lepsze niż niepróbowanie i niepodejmowanie ryzyka. Przyjmuję także, że magia i iluzja, choć mogą być bogate i kuszące, ostatecznie osłabiają ludzkiego ducha. I serio traktuję twarde słowa Thomasa Hardy’ego: „Jeżeli jest jakaś droga ku Lepszemu, to wymaga ona bezwzględnie dokładnego przyjrzenia się Najgorszemu”.

Podwójna rola – obserwatora i uczestnika – wiele wymaga od terapeuty i stawia go często przed dręczącymi dylematami. Czy mam na przykład prawo oczekiwać od pacjenta, który poprosił mnie o przechowywanie swych listów miłosnych, by ten zajął się rozwiązaniem problemów, których ja przez całe życie unikałem? Czy możliwe jest, abym pomógł mu pójść dalej, niż sam poszedłem? Czy powinienem zadawać bezlitosne, egzystencjalne pytania – umierającemu, wdowie, pogrążonej w żałobie matce lub zalęknionemu emerytowi mającemu transcendentne sny – pytania, na które w dodatku sam nie mam żadnej odpowiedzi? Czy mam powiedzieć o swoich słabościach i ograniczeniach pacjentce, której inna, alternatywna osobowość kusi mnie swym uwodzicielskim czarem? Czy potrafię zbudować autentyczną, wspierającą relację z otyłą kobietą, której wygląd działa na mnie odpychająco? Czy, szermując hasłami o oświeceniu, mam prawo odebrać starej kobiecie irracjonalne, ale przynoszące ukojenie złudzenia miłosne? Czy mogę narzucać swoją wolę mężczyźnie, który nie potrafi działać dla swego dobra i daje się terroryzować trzem nieotwartym listom?

Choć w moich opowieściach często używam określeń „pacjent”, „terapeuta”, nie dajcie się im zwieść. Opowiadam po prostu historie o życiu kobiet i mężczyzn. Pacjent jest w każdym z nas; etykietkę „pacjenta” przyznaje się arbitralnie, biorąc raczej pod uwagę czynniki kulturowe, edukacyjne i ekonomiczne niż głębokość patologii. Ponieważ terapeuci, nie mniej niż pacjenci, muszą stanąć twarzą w twarz z danymi egzystencji, postawa bezinteresownej obiektywności, tak potrzebna naukowcom, nie jest w ich zawodzie właściwa. My, psychoterapeuci, nie możemy upajać się swym współczuciem i protekcjonalnie napominać pacjentów, by walczyli ze swoimi problemami. Nie możemy im mówić: „To Ty. To Twój problem”. Musimy mówić o nas i o naszych problemach, ponieważ nasze życie, nasza egzystencja zawsze będzie przykuta do śmierci, nasza miłość – do straty, nasza wolność – do lęku, a nasz rozwój – do poczucia egzystencjalnej osobności. Dotyczy to nas wszystkich, bez wyjątku, i to nas łączy.

Kat miłości

Nie lubię pracować z pacjentami, którzy są zakochani. Być może dlatego, że im zazdroszczę – ja też bardzo chciałbym zostać zaczarowany. A może taka praca wzbudza moją niechęć dlatego, że psychoterapia i stan zakochania są zasadniczo nie do pogodzenia. Dobry terapeuta walczy z ciemnością i szuka iluminacji, natomiast romantyczna miłość żywi się półcieniami tajemniczości i obraca się w proch pod ostrym wzrokiem badacza. Nie znoszę roli kata miłości.

A jednak, gdy Thelma oświadczyła mi w pierwszych minutach wstępnej konsultacji, że jest beznadziejnie, tragicznie zakochana, bez wahania przyjąłem ją na terapię. Wszystko, co zobaczyłem na pierwszy rzut oka – jej pomarszczona siedemdziesięcioletnia twarz z obwisłym, starczym podbródkiem, cienkie tlenione, zaniedbane włosy, wychudzone, żylaste ręce – mówiło mi, że się myli; niemożliwe, by była zakochana. Jakże miłość mogłaby wybrać to wątłe, skruszałe, stare ciało, jakże mogłaby zamieszkać w workowatym dresie z poliestru?

A poza tym, gdzie jest aura miłosnej błogości? To prawda, że miłość zawsze miesza się z bólem i nie zdziwił mnie sam fakt cierpienia Thelmy. Dziwny był całkowity brak równowagi w jej miłości – nie zawierała ani krzty przyjemności, życie Thelmy było jednym wielkim pasmem udręki i bólu.

Zgodziłem się więc nią zająć, ponieważ widziałem, że cierpi – nie z miłości, lecz z powodu jakiejś rzadkiej przypadłości, którą błędnie bierze za miłość. Wierzyłem, że mogę pomóc Thelmie. Intrygowało mnie również niejasne przeczucie, że ta fałszywa miłość może okazać się latarnią, która oświetli jakąś głęboką tajemnicę prawdziwej miłości.

Podczas naszego pierwszego spotkania Thelma była daleka i sztywna. Nie odwzajemniła mojego uśmiechu, gdy przywitałem ją w poczekalni; szła za mną w odległości jednego, dwóch kroków, kiedy prowadziłem ją przez korytarz do swego gabinetu. Wszedłszy, w ogóle nie rozejrzała się po nowym otoczeniu, lecz od razu usiadła. Potem, nie czekając na jakiekolwiek słowa z mojej strony, nie rozpiąwszy nawet ciężkiej kurtki założonej na dres, wzięła gwałtownie oddech i zaczęła mówić:

– Osiem lat temu miałam romans ze swoim terapeutą. Od tamtej pory bez ustanku o nim myślę. Kiedyś omal nie odebrałam sobie życia. Mam nadzieję, że następnym razem mi się to uda. Jesteś moją ostatnią nadzieją.

Zawsze słucham uważnie pierwszych wypowiedzi pacjenta. Często bowiem w jakiś nadprzyrodzony sposób odsłaniają one i zapowiadają charakter relacji między nami. Mówiąc do drugiej osoby, dajemy jej zwykle przyzwolenie, by weszła w nasze życie, ale ton głosu Thelmy bynajmniej nie zapraszał mnie, bym podszedł bliżej.

– Na wypadek, gdybyś mi nie wierzył – kontynuowała Thelma – przyniosłam coś, co pomoże ci uwierzyć.

Tu sięgnęła do wyblakłej, czerwonej torebki i wręczyła mi dwie stare fotografie. Na pierwszej była młoda, piękna tancerka, ubrana w czarny, błyszczący trykot. Spojrzałem na twarz tancerki i zobaczyłem wielkie oczy Thelmy patrzące na mnie przez dziesiątki lat. Zrobiło to na mnie wrażenie.

– A to zdjęcie – poinformowała mnie, gdy przeniosłem wzrok na drugą fotografię, tym razem sześćdziesięcioletniej przystojnej kobiety – było zrobione osiem lat temu. Jak widzisz – powiedziała, przesuwając palcami po swych nieuczesanych włosach – teraz przestałam dbać o swój wygląd.

Nie powiedziałem, że jej nie wierzę, choć rzeczywiście trudno mi było wyobrazić sobie tę zaniedbaną, starą kobietę w roli kochanki terapeuty. W ogóle nic nie powiedziałem. Usiłowałem zachować obiektywną postawę, ale musiała zauważyć jakiś dowód niedowierzania, jakiś maleńki znak, może przez ułamek sekundy zbyt szeroko otwarte oczy. Postanowiłem nie zaprzeczać jej podejrzeniu. Nie był to bowiem właściwy czas na galanterię i, faktycznie, było coś wewnętrznie niespójnego w obrazie zaślepionej, chorej z miłości siedemdziesięciolatki. Ona o tym wiedziała, ja o tym wiedziałem i ona wiedziała, że ja wiem.

Wkrótce dowiedziałem się, że przez ostatnie dwadzieścia lat pogrążona była w chronicznej depresji i prawie bez przerwy leczyła się psychiatrycznie. Dużą część swej terapii przeszła w miejscowej klinice zdrowia psychicznego, gdzie leczyło ją kilku stażystów.

Jedenaście lat temu zaczął leczyć ją Matthew – młody, przystojny, początkujący psycholog. Przez osiem miesięcy chodziła do niego do kliniki, a przez następny rok kontynuowała wizyty w jego prywatnym gabinecie. Potem Matthew musiał na rok odłożyć terapię ze swymi prywatnymi pacjentami, ponieważ zaczął pracować na pełnym etacie w szpitalu państwowym.

Thelma żegnała się z nim z wielkim smutkiem. Był najlepszym terapeutą, jakiego do tej pory miała, bardzo go polubiła, po prostu przepadała za nim, i przez te dwadzieścia miesięcy zawsze z niecierpliwością wyczekiwała na swą cotygodniową godzinę terapii. Nigdy przedtem nie była wobec nikogo tak otwarta. I nigdy przedtem terapeuta nie był z nią tak szczery, bezpośredni i delikatny.

Thelma przez kilka minut rozwodziła się nad zaletami Matthew:

– Był tak troskliwy, tak pełen miłości. Miałam terapeutów, którzy starali się okazywać ciepło, rozluźniać pacjenta, ale Matthew był inny. On naprawdę troszczył się o mnie i naprawdę mnie akceptował. Bez względu na to, co zrobiłam, jaką okropną rzecz pomyślałam, wiedziałam, że on to zaakceptuje i – jakby to powiedzieć – wesprze mnie, nada mi ważności. Pomagał mi tak, jak zwykle pomagają terapeuci, ale dawał mi z siebie także o wiele więcej niż inni.

– Co na przykład?

– Wprowadził mnie w duchowy, religijny wymiar życia. Nauczył mnie troszczyć się o wszystkie żyjące stworzenia. Nauczył mnie zastanawiać się, dlaczego zostałam przysłana tutaj, na Ziemię. A przy tym wszystkim nie chodził z głową w chmurach. Był przy mnie, zawsze był obecny.

Thelma była bardzo pobudzona. Szybko wyrzucała z siebie słowa, a kiedy mówiła, pokazywała na ziemię i na chmury. Widziałem, jak lubi mówić o Matthew.

– Uwielbiałam sposób, w jaki ze mną rozmawiał. Nie pozwalał mi się wykręcać, robić uników. Potrafił wytropić moje wszystkie gówniane nawyki i zatrzymać na nich moją uwagę.

Zaskoczyło mnie sformułowanie „gówniane nawyki”. Nie pasowało do reszty jej opisu. Ale Thelmie nie wyrwało się ono przypadkowo, bardzo starannie dobierała słowa. Pomyślałem więc, że były to słowa, których używał Matthew; zacytowała je, być może, jako przykład jego wspaniałych metod. Szybko narastały we mnie negatywne uczucia do niego, ale zatrzymałem je dla siebie. Sposób mówienia Thelmy wyraźnie wskazywał, że nie będzie tolerowała żadnej krytyki wobec Matthew.

Po Matthew pracowała z kilkoma innymi terapeutami, ale żaden nie wejrzał w nią tak głęboko i żaden nie potrafił pokazać tak przekonująco, jak wielką wartość ma jej życie.

Można więc sobie wyobrazić, jak się ucieszyła, kiedy po roku niewidzenia się z nim wpadła na niego pewnego sobotniego popołudnia na Union Square w San Francisco. Zaczęli rozmawiać, a potem, chcąc uciec od wiru miejskiego tłumu, poszli na kawę do hotelu St. Francis. Tyle mieli sobie do powiedzenia. Matthew tak szczegółowo wypytywał o cały miniony rok, że czas przy kawie nie wystarczył i postanowili pójść na obiad z krabów do restauracji Scoma przy Fisherman’s Wharf.

Wszystko działo się tak naturalnie, jak gdyby codziennie jadali razem posiłki. A przecież ich relacja miała przedtem charakter czysto profesjonalny i nigdy nie przekroczyła granicy form zachodzących między terapeutą a pacjentem. Poznawali siebie wzajemnie w ścisłych ramach pięćdziesięciu minut tygodniowo i ani mniej, ani więcej.

Tamtego wieczoru jednak, z powodów, których Thelma do dziś nie może pojąć, obydwoje wymknęli się zwyczajnej, potocznej rzeczywistości. Żadne z nich nie patrzyło na zegarek; w cichej zmowie udawali, że nie było nic niezwykłego w osobistym tonie ich zwierzeń, we wspólnej kawie czy wspólnym obiedzie. I naturalne wydawało jej się wygładzenie kołnierzyka jego koszuli, strzępnięcie pyłu z jego marynarki, wzięcie go pod rękę w czasie spaceru na Nob Hill. A jemu naturalne wydawało się opisywanie swego nowego mieszkania w Haight, tak jak jej naturalne wydawało się stwierdzenie, że bardzo chciałaby je zobaczyć. Zaśmiali się, kiedy Thelma powiedziała, że jej mąż Harry wyjechał z miasta – był członkiem komitetu doradczego skautów amerykańskich i gdzieś przemawiał prawie każdego wieczoru w tygodniu. Matthew zauważył z rozbawieniem, że nic się nie zmieniło i nie było potrzeby niczego wyjaśniać – przecież wiedział o niej wszystko.

– Niewiele pamiętam z tego, co się działo przez resztę wieczoru – ciągnęła Thelma. – Jak do tego doszło, kto kogo dotknął pierwszy i jak to się stało, że poszliśmy do łóżka. Nie podejmowaliśmy żadnych decyzji, wszystko działo się spontanicznie i bez wysiłku. Pamiętam tylko bardzo wyraźnie, że leżenie w ramionach Matthew było jedną z najpiękniejszych chwil w moim życiu.

– Powiedz mi, co się potem zdarzyło?

– Potem nastąpiło dwadzieścia siedem magicznych dni, od 19 czerwca do 16 lipca. Rozmawialiśmy przez telefon kilka razy dziennie i widzieliśmy się jeszcze czternaście razy. Płynęłam, unosiłam się, tańczyłam.

Głos Thelmy brzmiał teraz śpiewnie i ekstatycznie, kołysała głową w rytm melodii sprzed ośmiu lat. Siedziała z przymkniętymi oczami, wystawiając na niemałą próbę moją cierpliwość. Nie lubię być niewidzialny.

– To był szczytowy punkt mojego życia. Nigdy przedtem ani potem nie byłam taka szczęśliwa.

– Co się zdarzyło od tamtej pory?

– Ostatni raz widziałam go 16 lipca o 12.3O. Przez poprzednie dwa dni nie mogłam się do niego dodzwonić, a więc wpadłam bez zapowiedzi do jego gabinetu. Jadł kanapkę i za dwadzieścia minut miał zacząć terapię grupową. Zapytałam go, dlaczego nie dzwonił, a on powiedział po prostu: „To nie jest w porządku. Obydwoje o tym wiemy”.

Tu zamilkła i cicho płakała. Rychło w czas odkrył, że to nie jest w porządku, pomyślałem.

– Możesz mówić dalej?

– Zapytałam go: „Powiedzmy, że zadzwonię za rok lub za pięć lat. Czy zechcesz się ze mną zobaczyć? Czy pójdziemy na spacer przez Golden Gate Bridge? Czy pozwolisz mi się objąć?”. W odpowiedzi na moje pytania Matthew wziął mnie za rękę, przyciągnął do siebie, posadził sobie na kolanach i przez kilka chwil mocno mnie obejmował.

– Od tamtej pory telefonowałam do niego niezliczoną ilość razy, zostawiałam wiadomości na jego sekretarce. Na początku odpowiedział na kilka moich telefonów, a potem zupełnie przestał dzwonić. Odciął się ode mnie całkowitym milczeniem.

Thelma odwróciła głowę i wyjrzała przez okno. Znikła śpiewność z jej głosu. Mówiła tonem pełnym goryczy i beznadziei, ale już nie płakała. Pomyślałem sobie, że teraz bliższa jest temu, żeby się pastwić i rozrywać na sztuki, niż temu, by płakać.

– Nigdy nie mogłam zrozumieć dlaczego, dlaczego to się skończyło, ot tak, ni stąd, ni zowąd. W jednej z naszych ostatnich rozmów powiedział, że musimy wrócić do swego rzeczywistego życia, a potem dodał, że zaangażował się w związek z inną osobą.

Przemknęło mi przez głowę podejrzenie, że tę „inną osobę” Matthew również wybrał spośród swoich pacjentów. Nic jednak nie powiedziałem.

Thelma nie była pewna, czy tą „inną osobą” była kobieta, czy mężczyzna. Podejrzewała, że Matthew był gejem. W San Francisco mieszkał w dzielnicy homoseksualistów. Był piękny w taki sposób, w jaki piękni są geje. Miał chłopięcą twarz, żywe, ruchliwe ciało i gładko przystrzyżone wąsiki. Przypuszczenie to zrodziło się w jej głowie kilka lat później kiedy, wędrując po mieście, weszła do gejowskiego baru przy Castro Street i ze zdumieniem ujrzała piętnastu Matthew siedzących przy barze – piętnastu szczupłych, atrakcyjnych, młodych mężczyzn z gładko przystrzyżonymi wąsikami.

Nagłe odcięcie się Matthew zdruzgotało ją. Nie do zniesienia był brak wyjaśnień, dlaczego tak postąpił. Thelma myślała o nim bez przerwy, nie było godziny, w której by nie snuła fantazji o nim. Pytanie dlaczego stało się jej obsesją. Dlaczego ją odrzucił i porzucił? Dlaczego właśnie wtedy? Dlaczego nie chce się z nią widzieć ani nawet rozmawiać przez telefon?

Po wszystkich nieudanych próbach skontaktowania się z Matthew popadła w głębokie przygnębienie i apatię. Cały dzień siedziała w domu i gapiła się przez okno, nie mogła spać, jej ruchy i mowa spowolniały, straciła zainteresowanie jakimkolwiek zajęciem. Przestała jeść i wkrótce jej depresja przekroczyła możliwości psychoterapii czy rutynowego leczenia antydepresyjnego. Zgłosiła się do trzech różnych lekarzy z bezsennością. Wykupując recepty od wszystkich tych lekarzy, zebrała śmiertelną dawkę tabletek nasennych. Dokładnie w sześć miesięcy po przypadkowym spotkaniu z Matthew na Union Square napisała list pożegnalny do nieobecnego w domu męża – Harry’ego, zaczekała na zwyczajowy wieczorny telefon od niego, a potem zdjęła słuchawkę z widełek, połknęła wszystkie tabletki i położyła się do łóżka.

Harry nie mógł spać tej nocy. Zatelefonował do Thelmy ponownie i zaniepokoił się, ponieważ telefon był bez przerwy zajęty. Zadzwonił do sąsiadów, którzy nadaremnie stukali w drzwi i okna Thelmy. Szybko zawiadomili policję. Znaleziono ją w domu prawie martwą.

Lekarze ledwie ją odratowali. Przeżyła dzięki ich heroicznemu wysiłkowi. I co zrobiła zaraz po odzyskaniu przytomności? Zadzwoniła do Matthew i zostawiła mu wiadomość na sekretarce. Zapewniła go, że zachowa wszystko w tajemnicy, i błagała, by odwiedził ją w szpitalu. Przyszedł, ale tylko na piętnaście minut. Jego obecność, jak stwierdziła, była gorsza niż jego milczenie. Ignorował wszelkie aluzje, jakie czyniła do ich dwudziestosiedmiodniowego romansu, zachowywał się bardzo formalnie, jak gdyby nic go z nią nie łączyło oprócz stosunków czysto zawodowych. Jedyny raz wypadł z roli, kiedy Thelma zapytała, jak mu idzie z tą inną osobą. Warknął wtedy: „To nie twoja sprawa!”.

I to było wszystko. Thelma po raz pierwszy spojrzała mi prosto w twarz i dodała zrezygnowanym, znużonym tonem:

– Potem nigdy go już nie zobaczyłam. Dzwonię i zostawiam mu wiadomość na sekretarce w ważne dni: w jego urodziny, 19 czerwca (nasza pierwsza randka), 17 lipca (nasze ostatnie spotkanie), w Boże Narodzenie i w Nowy Rok. Za każdym razem, gdy zmieniam terapeutę, dzwonię, by go o tym powiadomić. On nigdy nie oddzwania.

– Przez te całe osiem lat nigdy nie przestałam o nim myśleć. O siódmej rano zastanawiam się, czy już się przebudził, o ósmej wyobrażam sobie, jak je swoje płatki owsiane (uwielbia płatki owsiane, wychował się na farmie w Nebrasce). Szukam go wzrokiem, gdy chodzę ulicami miasta. Często wydaje mi się, że to on i podbiegam po to tylko, aby powiedzieć „dzień dobry” jakiemuś obcemu człowiekowi. Marzę o nim. Odtwarzam w myślach każde nasze spotkanie podczas tych dwudziestu siedmiu dni. Lwią część czasu spędzam na tych marzeniach na jawie i prawie nie zauważam, co się dzieje wokół, tu i teraz. Żyję życiem sprzed ośmiu lat.

Żyję życiem sprzed ośmiu lat – bardzo znaczące stwierdzenie. Zapamiętuję je na przyszłość.

– Opowiedz mi o swej terapii w ciągu tych ośmiu lat, od czasu swojej próby samobójczej.

– Przez cały ten czas zawsze miałam jakiegoś terapeutę. Dawali mi dużo leków antydepresyjnych, które niewiele pomagają – pozwalają mi tylko spać. Poza tym terapia nie przynosiła zbyt wielkich efektów. Leczenie przez rozmowę w ogóle nie pomagało. Ale pewnie i ja nie dawałam terapii zbyt wielkich szans, odkąd postanowiłam chronić Matthew i nigdy nie wspominać terapeutom o naszym romansie.

– To znaczy, że przez osiem lat terapii nigdy nie wspomniałaś żadnemu terapeucie o Matthew?!

Złe posunięcie! Błąd jak u początkującego, ale, niestety, nie potrafiłem ukryć swego zdumienia. Przypomniała mi się scena, o której zapomniałem na wiele lat. Byłem studentem medycyny i mieliśmy zajęcia z przeprowadzania wywiadów z pacjentami. Pewien student, który miał dobre intencje, lecz był raczej mało wrażliwy i dość obcesowy (na szczęście został później chirurgiem ortopedą, a nie psychiatrą), przeprowadzał wywiad, próbując użyć rogeriańskiej techniki dopieszczania pacjenta poprzez powtarzanie jego słów, zwykle ostatnich z wypowiedzi. Pacjent, który wyliczał upiorne postępki swego ojca tyrana, zakończył słowami: „I jadł surowe hamburgery!”. Student, który cały czas bardzo się starał zachować neutralność, nie mógł już dłużej skrywać swego oburzenia na sadystycznego ojca i wykrzyknął, zgodnie z instrukcją, ostatnie słowa: „Surowe hamburgery?”. Od tamtej pory określenie „surowe hamburgery” stało się przysłowiowe na naszym roku i często podsumowywaliśmy nim różne zabawne i mniej zabawne potknięcia wykładowców lub kolegów.

Zatrzymałem, oczywiście, swoje wspomnienie dla siebie.

– Ale teraz postanowiłaś przyjść do mnie i być ze mną szczera. Opowiedz mi, jak doszło do tej decyzji.

– Sprawdziłam cię. Zatelefonowałam do moich pięciu byłych terapeutów, powiedziałam im, że chcę dać psychoterapii ostatnią szansę, i zapytałam ich, do kogo powinnam pójść. Czterech z nich wskazało na ciebie. Powiedzieli mi, że jesteś dobrym terapeutą „ostatniej szansy”. To przemawiało na twoją korzyść. Ale wiedziałam, że byli oni twoimi studentami, więc chciałam cię sprawdzić jeszcze gdzie indziej. Poszłam do biblioteki i wypożyczyłam twoje książki. Zrobiły na mnie wrażenie dwie rzeczy. Po pierwsze, piszesz jasno – rozumiem to, co piszesz – po drugie, otwarcie mówisz o śmierci. I ja także otwarcie powiem, że prawie na pewno popełnię w końcu samobójstwo. Jestem tutaj po to, by podjąć ostatnią próbę terapii, by znaleźć w życiu choć odrobinę szczęścia. Jeśli mi się to nie uda, mam nadzieję, że pomożesz mi umrzeć i znaleźć na to taki sposób, aby moja rodzina jak najmniej cierpiała.

Powiedziałem Thelmie, jakie jest moje zdanie: uważam, że możemy razem pracować, ale proponuję jej jeszcze jedną godzinę konsultacji, bym miał czas do namysłu i by ona mogła rozważyć, czy potrafi ze mną pracować. Chciałem jeszcze coś powiedzieć, lecz Thelma spojrzała na zegarek i rzekła:

– Już upłynęło pięćdziesiąt minut. Niewiele, bo niewiele, ale jednak czegoś się nauczyłam w terapii, tego mianowicie, że nie należy jej przedłużać ponad wyznaczony czas.

Zadumałem się nad tym ostatnim stwierdzeniem – ni to szyderczym, ni to kokieteryjnym. Thelma zaś wstała i skierowała się ku wyjściu, mówiąc, że idzie do mojej sekretarki wyznaczyć termin następnej wizyty.

Po tej sesji miałem wiele do przemyślenia. Po pierwsze, Matthew, który wzbudził we mnie gniew. Widziałem zbyt wielu pacjentów bardzo skrzywdzonych przez wykorzystujących ich seksualnie terapeutów. To jest zawsze krzywdzące dla pacjenta.

Wszelkie usprawiedliwienia terapeutów w tym względzie są zawsze oklepanymi, samolubnymi racjonalizacjami. Mówią oni na przykład, że w ten sposób wyrażają akceptację i afirmację dla seksualności pacjenta. To prawda, że wielu pacjentów i pacjentek potrzebuje seksualnej afirmacji – przede wszystkim ci, którzy są wyjątkowo nieatrakcyjni, bardzo grubi, mają zniekształcone przez operacje figury itp. Nie słyszałem jednak o terapeucie, który by afirmował seksualnie jednego z takich właśnie pacjentów. Zawsze do tego rodzaju „afirmowania” wybierana jest jakaś atrakcyjna kobieta. Oczywiste jest, że to wykorzystujący ją terapeuta bardzo potrzebuje seksualnej afirmacji i z powodu własnych braków nie potrafi zapewnić jej sobie w swoim własnym życiu osobistym.

Ale zachowanie Matthew było nieco zagadkowe. Kiedy uwiódł Thelmę (lub pozwolił, by ona go uwiodła, co na jedno wychodzi), był świeżo upieczonym absolwentem psychologii. Był na pewno tuż przed trzydziestką lub tuż po trzydziestce. A więc dlaczego? Dlaczego atrakcyjny, wykształcony, młody mężczyzna wybrał pozbawioną życia, sześćdziesięcioletnią kobietę, którą przez wiele lat zjadała depresja? Pomyślałem o podejrzeniu Thelmy, że Matthew jest gejem. Prawdopodobnie odreagowywał jakieś swoje psychoseksualne sprawy i wykorzystywał do tego swoją pacjentkę (pacjentki, pacjentów).

Właśnie z tego powodu domagamy się, aby psychologowie i psychiatrzy sami poddali się terapii, zanim zaczną swoją praktykę. Niestety, dziś, przy krótkich stażach, niewielkiej liczbie superwizji, obniżeniu standardów stażu i wymagań związanych ze zdobyciem licencji, wielu psychoterapeutów odmawia podjęcia własnej terapii, a potem ich brak samowiedzy przysparza cierpień wielu pacjentom. Nie ma we mnie miłosierdzia dla tych nieodpowiedzialnych ludzi i zachęcam pacjentów, by mówili głośno o ich lubieżnych postępkach i składali zeznania na nich przed komisjami do spraw etyki zawodowej. Przez chwilę rozważałem, czy nie zastosować jakichś sankcji wobec Matthew, ale postawa Thelmy wyraźnie wskazywała, że ona na to nie pozwoli; umieszczała go poza zasięgiem zwyczajowych zasad i norm obowiązujących w jego zawodzie. Bardzo jednak chciałem, żeby zdał sobie sprawę, jaką krzywdę jej wyrządził.

Na razie odłożyłem kwestię intencji Matthew i skupiłem swą uwagę na Thelmie. Ale w myślach powracałem do tej sprawy wiele razy. Jeszcze nie wiedziałem, że ze wszystkich zagadek przypadku Thelmy najpełniej rozwiążę zagadkę Matthew.

Uderzała mnie trwałość i uporczywość jej obsesji, niemająca przecież przez całe osiem lat żadnych wzmocnień z zewnątrz. Obsesja ta zagarnęła całą jej życiową przestrzeń. Thelma miała rację – żyła życiem sprzed ośmiu lat. W moim przekonaniu siła tej obsesji wynikała po części ze zdumiewającego ubóstwa innych obszarów jej egzystencji. Czułem, że nie można będzie pomóc Thelmie, jeśli nie skłoni się jej, by wzbogaciła inne sfery swego życia.

Ciekaw byłem, jak wygląda sprawa intymności w jej codziennym życiu. Z tego, co powiedziała o swym małżeństwie, wynikało, że niewiele było bliskości między nią a jej mężem. Być może obsesja stwarzała Thelmie (złudne) poczucie intymności i więzi z drugim człowiekiem (a raczej jego wyobrażeniem) i na tym polegała jej funkcja.

Najlepsze, co mogłoby mi się zdarzyć w tej terapii, to stworzenie bliskiego i znaczącego związku z Thelmą i wykorzystanie takiego związku jako rozpuszczalnika jej obsesji. Ale wiedziałem, że to nie będzie łatwe. Zmroziła mnie relacja o przebiegu jej terapii. Trudno sobie wyobrazić, jak można było poddawać się terapii przez osiem lat i przez ten cały czas nie mówić o swym najważniejszym problemie. Do tego zdolny jest tylko ktoś szczególnego rodzaju, ktoś niezwykle „podwójny” i odporny na podwójność, ktoś, kto potrafi doznawać intymności tylko w fantazji, a unika jej w życiu.

Na początku następnej sesji Thelma stwierdziła, że poprzedni tydzień był okropny. Terapia stanowiła dla niej zawsze paradoks.

– Wiem, że jej potrzebuję – powiedziała – i nie mogę się bez niej obejść. Ale za każdym razem, kiedy opowiadam o tym, co się zdarzyło, mam potem okropny tydzień. Sesje terapeutyczne zawsze coś poruszają, a nigdy niczego nie rozwiązują. Zawsze tylko pogarszają sprawę.

Nie podobało mi się to, co mówiła. Czyżby była to zapowiedź czekających mnie „atrakcji”? Czy Thelma nie mówiła mi już, dlaczego w końcu porzuci terapię?

– Przez cały tydzień płakałam. Matthew ani na chwilę nie opuszczał moich myśli. Nie mogę rozmawiać z Harrym, ponieważ myślę tylko o dwóch rzeczach zakazanych dla mego męża: o Matthew i o samobójstwie. Nigdy nie powiem mężowi o Matthew. Kilka lat temu wspomniałam mu, że przypadkiem spotkałam Matthew na ulicy. Powiedziałam chyba za dużo, bo później stwierdził, że jest przekonany, iż Matthew jest w jakiś sposób odpowiedzialny za moją próbę samobójczą. Gdyby poznał prawdę, na pewno zabiłby Matthew. Jest pełen tych skautowskich sloganów o honorze. Skauci to jedyna rzecz, o której myśli. W środku jest gwałtownym mężczyzną. Był brytyjskim oficerem komando podczas drugiej wojny światowej i specjalizował się w nauczaniu metod zabijania gołymi rękami.

– Powiedz mi coś więcej o Harrym.

Uderzyła mnie jakaś porywczość w jej głosie, gdy mówiła, że Harry zabiłby Matthew, gdyby dowiedział się, co się stało.

– Spotkałam Harry’ego w latach trzydziestych, gdy byłam zawodową tancerką w Europie. Zawsze żyłam dla dwóch rzeczy – kochania się i tańca. Nie urodziłam dzieci, bo nie chciałam przestać tańczyć. W końcu jednak, trzydzieści jeden lat temu zostałam zmuszona do porzucenia tańca. Mój duży palec u nogi został wykręcony przez artretyzm, jedna z gorszych chorób, jaka mogła się przydarzyć balerinie. Jeśli chodzi o miłość, kiedy byłam młoda, miałam wielu kochanków. Widziałeś moje zdjęcie, powiedz szczerze, czyż nie byłam piękna?

– Ale kiedy wyszłam za mąż za Harry’ego – ciągnęła, nie czekając na moją odpowiedź – miłość się skończyła. Niewielu mężczyzn, chociaż byli tacy, miało odwagę mnie kochać, wszyscy okropnie bali się Harry’ego. A Harry zrezygnował z seksu dwadzieścia lat temu, dobrze mu wychodzi rezygnowanie z różnych rzeczy. Teraz rzadko kiedy się dotykamy. Jest w tym pewnie zarówno moja wina, jak i jego.

Miałem zapytać, co to znaczy, że Harry’emu dobrze wychodziło rezygnowanie z różnych rzeczy, ale Thelma szybko mówiła dalej. Chciała mówić, ale jak gdyby nie mówiła do mnie. Nie dawała żadnego znaku, że oczekuje ode mnie reakcji lub odpowiedzi. Odwracała ode mnie wzrok. Zwykle patrzyła w górę, jak gdyby była pogrążona we wspomnieniach.

– Inną rzeczą, o której myślę, ale o której nie mogę mówić, jest samobójstwo. Wiem, że wcześniej czy później je popełnię. Jest to jedyne wyjście. Ale nie mogę nawet o tym wspomnieć Harry’emu. Moja próba samobójcza omal go nie zabiła. Dostał niegroźnego zawału i postarzał się na moich oczach o dziesięć lat. Kiedy obudziłam się żywa w szpitalu, ku memu zdziwieniu zaczęłam wiele myśleć o tym, co zrobiłam swej rodzinie. Powzięłam wtedy pewne postanowienia.

– Jakie postanowienia?

Właściwie nie było potrzeby, bym zadawał to pytanie, ponieważ Thelma już zbierała się do opisania swych postanowień. Chciałem jednak, aby wreszcie zaistniała między nami jakaś wymiana. Otrzymywałem mnóstwo informacji, ale nie mogłem nawiązać z nią żadnego kontaktu. Równie dobrze moglibyśmy siedzieć podczas jej monologu w dwóch osobnych pomieszczeniach.

– Postanowiłam, że nigdy nie zrobię i nie powiem nic takiego, co mogłoby sprawić Harry’emu ból. Postanowiłam dać mu wszystko, co mogę, i ulegać mu w każdej sprawie. Chce dobudować nowy pokój na swój sprzęt sportowy, dobrze. Chce jechać na wakacje do Meksyku, dobrze. Chce widywać się z ludźmi na spotkaniach przy kościele, dobrze.

Widząc moje pytające spojrzenie na słowa o spotkaniach przy kościele, Thelma wyjaśniła:

– Od trzech lat, odkąd wiem, że popełnię samobójstwo, nie chcę poznawać nikogo nowego. Nowi przyjaciele oznaczają tylko więcej pożegnań i więcej osób do zranienia.

Pracowałem z wieloma ludźmi, którzy naprawdę chcieli się zabić. Zwykle doświadczenie to przemieniało ich, stawali się dojrzalsi, mądrzejsi. Prawdziwa konfrontacja ze śmiercią zwykle sprawiała, że z całą powagą zaczynali zastanawiać się nad swoimi dotychczasowymi celami życiowymi i dotychczasowym postępowaniem. Dotyczy to także tych, którzy stawali twarzą w twarz ze śmiercią poprzez śmiertelną chorobę. Słyszałem wielu ludzi, którzy bardzo żałowali, iż czekali tak długo, że trzeba było, by rak zaczął toczyć ich ciało, aby mogli uświadomić sobie, jak żyć! Ale Thelma nie była taka jak oni. Należała do tych nielicznych, którzy byli blisko śmierci i niewiele się z tego nauczyli. Te postanowienia, które poczyniła, gdy odzyskała przytomność! Czy naprawdę wierzyła, że uszczęśliwi Harry’ego, przytakując każdemu jego życzeniu, a ukrywając swoje prawdziwe myśli i pragnienia? Cóż mogło być gorszego dla Harry’ego niż jej całotygodniowy płacz i całkowity brak wyjaśnień jego przyczyn? Ta kobieta tkwiła po uszy w samooszustwie.

Jej nawyk oszukiwania samej siebie był szczególnie widoczny, gdy mówiła o Matthew:

– On ma w sobie tyle delikatności i łagodności, że porusza każdego, kto wejdzie z nim w kontakt. Wszystkie sekretarki go kochały. Każdej powiedział coś ciepłego, znał wszystkie imiona ich dzieci, przynosił im pączki trzy, cztery razy w tygodniu. Przez te dwadzieścia siedem dni nigdy nie zdarzyło mu się, by pominął sprzedawcę czy kelnera – każdemu powiedział coś takiego, co sprawiało, że ten od razu dobrze się poczuł. Czy wiesz coś o medytacji buddyjskiej?

– Tak! Tak się składa, że sam… – ale Thelma nie raczyła zaczekać, aż skończę zdanie.

– W takim razie wiesz o medytacji „czułej dobroci”. Robił ją dwa razy dziennie i mnie też nauczył. Dlatego właśnie nigdy mi nie przeszło przez głowę, że tak mnie potraktuje. Jego milczenie mnie zabija. Czasem myślę, że to niemożliwe, aby osoba, która uczyła mnie otwartości, wymyśliła taką straszną karę, jaką jest całkowite milczenie. Coraz bardziej w to wierzę – tu Thelma ściszyła głos prawie do szeptu – że on specjalnie i rozmyślnie chce doprowadzić mnie do samobójstwa. To szalona myśl, prawda?

– Nie wiem, czy szalona, ale na pewno bolesna i rozpaczliwa.

– Tak, on chce doprowadzić mnie do samobójstwa. Tylko wtedy będzie miał mnie z głowy. Tak, to jedyne możliwe wyjaśnienie.

– A jednak, mając taką myśl, chroniłaś go przez te wszystkie lata. Dlaczego?

– Ponieważ bardziej niż czegokolwiek w świecie chcę, żeby Matthew dobrze o mnie myślał. Nie chcę psuć jedynej mojej szansy na odrobinę szczęścia.

– Thelma, ale upłynęło osiem lat. Nie odzywał się przez osiem lat.

– Ale zawsze istnieje jakaś szansa, choćby najmniejsza. Lepsze jest dwa procent czy nawet jeden procent szansy niż nic. Nie oczekuję od Matthew, by znowu mnie kochał. Chcę tylko, aby zależało mu, bym istniała na tej planecie. Nie żądam chyba zbyt wiele? Gdy spacerowaliśmy przez Golden Gate Park, omal nie skręcił sobie kostki, nie chcąc nastąpić na mrowisko. Chyba może przeznaczyć trochę tej czułej dobroci dla mnie.

Taka niekonsekwencja, tyle złości i kpiny obok takiej czułości i czci. Chociaż powoli wchodziłem w jej świat i przyzwyczajałem się do hiperbolicznych wypowiedzi o Matthew, wstrząsnęły mną jej następne słowa:

– Gdyby zadzwonił do mnie raz w roku, porozmawiał ze mną choć przez pięć minut, zapytał, co u mnie słychać, okazał swoją troskę, wówczas mogłabym żyć szczęśliwie. Czy to tak wiele?

Nigdy nie spotkałem osoby, która by dawała komuś taką władzę nad sobą. To przechodziło wszelkie wyobrażenie, Thelma twierdziła, że wyleczyłby ją jeden pięciominutowy telefon raz w roku. Zastanawiałem się, czy naprawdę by tak było. Pamiętam, że pomyślałem sobie wtedy: Skoro wszystko inne zawiodło, to dlaczego ja mam starać się przeskoczyć innych i aranżować cały ten eksperyment?! Widziałem, że szanse na sukces terapii są niewielkie, jeśli nie żadne! Głębia samooszustwa Thelmy, brak jakiegokolwiek psychologicznego nastawienia z jej strony, jej opór przed introspekcją, jej skłonności samobójcze nie wróżyły niczego dobrego. Wszystkie te sygnały ostrzegały mnie: „Bądź ostrożny!”.

A jednak jej problem fascynował mnie. Jej obsesja miłosna (bo jakże inaczej można to nazwać?) miała niezwykłą siłę i trwałość. Zdominowała całkowicie osiem lat jej życia. Mimo to, przyczyny tej obsesji wydawały mi się bardzo kruche. Wydawało się, że wystarczy trochę wysiłku, trochę pomysłowości, by wyrwać ten chwast z korzeniami. I co wtedy? Co znajdę pod spodem? Czy odkryję brutalne fakty ludzkiego doświadczenia skrywane dotąd za fasadą oczarowania i fascynacji? Może wtedy dowiem się czegoś o funkcji miłości. W początkach badań medycznych w XIX wieku odkryto, że najlepszym sposobem poznania funkcji pewnych organów endokrynologicznych jest usunięcie ich, a następnie obserwowanie fizjologicznego funkcjonowania badanego zwierzęcia bez nich. Choć zmroziła mnie nieludzkość mojej metafory, pomyślałem sobie: Może tu obowiązuje ta sama zasada. Na razie jasne było, że miłość Thelmy do Matthew była w rzeczywistości czymś innym niż miłością, być może ucieczką i tarczą przed starzeniem się i izolacją. Niewiele było Matthew w tym wszystkim i niewiele było miłości, jeżeli miłość oznacza pełen troski i dawania, wolny od potrzeb, stosunek do drugiego człowieka.

Inne dane prognostyczne też domagały się mej uwagi, ale zignorowałem je. Mogłem na przykład poważniej potraktować dwadzieścia lat psychiatrycznego leczenia Thelmy! Gdy byłem studentem w Klinice Psychiatrycznej Johna Hopkinsa, personel miał wiele uprzedzeń do chronicznych przypadków. Do najbardziej cynicznych należała opinia, że im dłuższa karta kliniczna pacjenta, tym większy wariat i tym gorsza prognoza. Thelma byłaby tam zaliczona do „długodystansowców” i nikt, absolutnie nikt, nie zaleciłby jej psychoterapii.

Kiedy patrzę teraz wstecz na stan własnego umysłu w owym czasie, zdaję sobie sprawę, że po prostu zracjonalizowałem wszystkie te zastrzeżenia.

Dwadzieścia lat terapii? No cóż, właściwie ostatnich ośmiu lat nie można liczyć, ponieważ Thelma utrzymywała wszystko w tajemnicy, a żadna terapia nie ma szans, jeżeli pacjent ukrywa swój główny problem.

Dziesięć lat terapii przed Matthew? Oj, to było dawno temu! Poza tym większość jej terapeutów to byli młodzi stażyści. Ja na pewno mogę jej zaoferować więcej! Thelma i Harry, dysponując ograniczonymi środkami finansowymi, nie mogli sobie pozwolić na kogoś innego. Teraz, ponieważ dofinansowywano moje badania nad psychoterapią ludzi w podeszłym wieku, Thelma mogła korzystać z moich usług za minimalną opłatą. Dzięki temu miała niezwykłą okazję terapii u doświadczonego klinicysty.

Ale to jeszcze nie odkrywa prawdziwych powodów mego zajęcia się Thelmą. Najważniejszym z nich była moja fascynacja jej obsesją miłosną, wciąż jeszcze świeżą i dziejącą się jak gdyby na moich oczach. Nie miałem zamiaru zrezygnować z badania i drążenia tak fascynującego zjawiska. Poza tym byłem dotknięty czymś, co dziś rozpoznaję jako hubris – żywiłem przekonanie, że mogę pomóc każdemu pacjentowi, że żaden nie przerośnie moich zdolności i umiejętności. Filozofowie przedsokratejscy zdefiniowali hubris jako „nieposłuszeństwo boskiemu prawu”. Oczywiście, byłem nieposłuszny, nie boskiemu prawu jednak, lecz prawu naturalnemu, prawu, które rządziło przepływem zdarzeń w mojej praktyce zawodowej. Myślę, że miałem już wtedy jakieś przeczucie, że, zanim zakończę pracę z Thelmą, będę musiał rozliczyć się ze swą hubris.

Pod koniec naszej drugiej godziny omówiłem kontrakt z Thelmą. Jasno zaznaczyła, że nie chce terapii długoterminowej. Poza tym w ciągu sześciu miesięcy powinienem się zorientować, czy mogę jej pomóc, czy nie. A więc ustaliliśmy, że będziemy się spotykać co tydzień przez sześć miesięcy z możliwością przedłużenia terapii o następne sześć miesięcy, jeśli uznamy to za konieczne. Zobowiązała się przychodzić regularnie, a także wziąć udział w programie badawczym, obejmującym wywiad i kilka ankiet na początku terapii i w sześć miesięcy po jej zakończeniu.

Poinformowałem ją, że terapia na pewno poruszy w niej różne rzeczy, które mogą być nieprzyjemne i bolesne. Mimo to chcę, by w niej wytrwała.

– Thelma, to ciągłe przeżuwanie romansu z Matthew, nazwijmy je krótko obsesją…

– Te dwadzieścia siedem dni było dla mnie wielkim darem – przerwała mi najeżona. – Nie chcę, żeby traktowano je jako chorobę. Dlatego nie mówiłam o nich poprzednim terapeutom.

– Thelma, nie mówię o tym, co było osiem lat temu. Mówię o tym, co jest teraz. A teraz nie potrafisz żyć swoim życiem, bo ciągle wracasz do przeszłości. O ile się nie mylę, przyszłaś do mnie, ponieważ nie chcesz się już dłużej dręczyć.

Westchnęła, zamknęła oczy i kiwnęła głową. Tak, to prawda, mówiła mi, że nie chce. Odchyliła się i słuchała.

– Chciałem powiedzieć, że ta obsesja… nie, znajdźmy może lepsze słowo, jeśli określenie „obsesja” cię obraża…

– Nie, nie, w porządku. Teraz rozumiem, o czym mówisz.

– A więc ta obsesja okupuje twój umysł od ośmiu lat. Trudno będzie się jej pozbyć. Będę musiał podważyć pewne twoje przekonania. Terapia może być stresująca. Chciałbym, abyś się zobowiązała, że mimo to będziesz do mnie przychodzić.

– Dobrze. Kiedy coś postanawiam, nigdy się nie wycofuję.

– Jeszcze jedna rzecz. Nie potrafiłbym dobrze pracować, mając świadomość, że możesz w każdej chwili popełnić samobójstwo. Chcę, abyś mi obiecała, że przez następne sześć miesięcy nie zrobisz nic, co mogłoby jakoś uszkodzić twoje ciało. Jeśli poczujesz, że jesteś na krawędzi, zadzwoń do mnie. Możesz dzwonić o każdej porze, będę do twej dyspozycji. Ale jeśli podejmiesz jakąkolwiek próbę samobójczą, choćby najmniejszą, nasz kontrakt zostanie zerwany i przestanę z tobą pracować. Często żądam w takich przypadkach pisemnego zobowiązania i proszę pacjenta o podpis. Teraz tego nie zrobię, ponieważ stwierdziłaś, że dotrzymujesz obietnic, a ja szanuję twoje słowa.

Ku memu zdziwieniu Thelma potrząsnęła głową.

– Nie, tego nie mogę ci obiecać. Są takie chwile, kiedy czuję, iż jest to jedyne wyjście. Nie chcę pozbawiać się tej możliwości.

– Chodzi tylko o sześć miesięcy. Nie proszę, aby twoja obietnica dotyczyła dłuższego okresu. Jeśli mi tego nie obiecasz, nie będę z tobą pracować. Przemyśl to i ustalimy następne spotkanie w przyszłym tygodniu.

Thelma natychmiast przybrała pojednawczy ton. Zapewne nie oczekiwała, że będę taki stanowczy w tej sprawie. Nie pokazała tego po sobie, ale jestem przekonany, że poczuła pewną ulgę.

– Nie mogę czekać do przyszłego tygodnia. Chcę, abyśmy podjęli decyzję teraz i zaraz zaczęli terapię. Zrobię wszystko, co mogę.

„Wszystko, co mogę”. Czułem, że to za mało, ale nie chciałem wdawać się z nią w słowne przepychanki. Więc nic nie powiedziałem, uniosłem tylko brwi.

Minęła jedna czy nawet półtorej minuty (długa przerwa jak na sesję terapeutyczną) i dopiero wtedy Thelma wstała, podała mi rękę i rzekła:

– Obiecuję.

W następnym tygodniu mieliśmy rozpocząć pracę. Postanowiłem koncentrować się wyłącznie na najważniejszych, bieżących problemach. Thelma miała przedtem dość czasu (dwadzieścia lat terapii), aby przeanalizować swoje dzieciństwo, i nie miałem zamiaru wracać do wydarzeń sprzed sześćdziesięciu lat.

Jej uczucia wobec terapii ze mną były nad wyraz ambiwalentne. Chociaż twierdziła, że jest to jej ostatnia nadzieja, nigdy nie była zadowolona z sesji. Gdy analizowaliśmy to, co czuje do Matthew, narzekała, że jej obsesja nasila się i dręczy ją przez cały następny tydzień. Jeśli natomiast skupialiśmy się na innych tematach, na przykład na jej związku z Harrym, uważała sesję za straconą, ponieważ nie zajmowaliśmy się jej najważniejszym problemem, czyli Matthew.

Jej ciągłe niezadowolenie powodowało, że ja również nie czułem się usatysfakcjonowany naszym wspólnie spędzonym czasem. Szybko przestałem się spodziewać po pracy z Thelmą jakichkolwiek gratyfikacji. Jej obecność nigdy nie sprawiała mi przyjemności i już po trzeciej czy czwartej sesji zdałem sobie sprawę, że mogę jedynie oczekiwać satysfakcji intelektualnej.

Większość czasu poświęcaliśmy Matthew. Wypytywałem szczegółowo o treść jej marzeń na jawie i zdaje się, że bardzo lubiła o tym mówić. Nie były zbyt urozmaicone. Przeważnie dość wiernie odtwarzały któreś z ich spotkań w ciągu tych dwudziestu siedmiu dni. Najczęściej powracał motyw początku ich romansu – przypadkowego spotkania na Union Square, wspólnej kawy w kawiarni St. Francis, spaceru po Fisherman’s Wharf, kontemplowania zatoki z restauracji Scoma, podniecenia z pierwszej jazdy do Matthew w celu obejrzenia jego mieszkania itd. Często także wspominała pełne miłości słowa Matthew podczas którejś z rozmów telefonicznych.

Seks nie odgrywał zbyt wielkiej roli w tych marzeniach-wspomnieniach. Thelma rzadko doświadczała podniecenia seksualnego. Choć było między nimi wiele seksualnych pieszczot, tylko raz, pierwszego wieczoru, mieli stosunek seksualny. Próbowali jeszcze dwa razy, ale Matthew okazał się impotentem. Byłem coraz bardziej przekonany, że moja hipoteza jest słuszna. Miał jakieś poważne problemy psychoseksualne i odreagowywał je na Thelmie (a także, najprawdopodobniej, na innych pechowych pacjentach).

Pojawiało się tyle różnych, bogatych wątków w historii Thelmy, że trudno mi było wybrać jeden i skoncentrować się na nim. Przede wszystkim jednak trzeba było koniecznie, dla dobra Thelmy, wykorzenić jej obsesję. Albowiem obsesja miłosna wysysa z życia wszelką realność i, stępiając człowieka na inne doznania, uniemożliwia nowe doświadczenie – zarówno dobre, jak i złe. Wiedziałem o tym ze swego własnego życia. Moje najgłębsze przekonania i zainteresowania zawodowe wynikały z osobistych doświadczeń. Nietzsche twierdził, że źródłem każdego systemu filozoficznego jest biografia jego twórcy. Jestem przekonany, że odnosi się to także do terapeutów i psychoterapii. Właściwie dotyczy to każdego, kto myśli.

Dwa lata przed spotkaniem Thelmy poznałem na pewnej konferencji kobietę, która zawładnęła moim umysłem, moimi myślami, moimi snami i marzeniami. Jej postać nie schodziła ani na chwilę z oczu mojej duszy. Na nic zdały się wszelkie wysiłki, aby się od niej uwolnić. Przez pewien czas to było dobre, lubiłem swoją obsesję i bez przerwy się nią delektowałem. Ale pewnego dnia wyjechałem z rodziną na Karaiby na tygodniowe wakacje. Po kilku dniach zdałem sobie sprawę, że nic do mnie nie dociera; tracę wszystko, co dają wakacje na Karaibach: piękno plaży, soczystość bujnej egzotycznej roślinności, radość nurkowania i oglądania podwodnego świata. Całą tę bogatą rzeczywistość wymazała moja obsesja. Byłem nieobecny, zamknięty w swoich myślach, oglądałem wciąż na nowo tę samą, już wtedy zupełnie bezsensowną fantazję. Poczułem niepokój i znużenie sobą, i w takim stanie zgłosiłem się (jeszcze raz) do terapeuty (jako pacjent). Po kilku trudnych miesiącach mój umysł ponownie należał do mnie i mogłem znowu doświadczać życia na bieżąco. Co ciekawe, mój terapeuta, który potem został moim bliskim przyjacielem, powiedział mi kilka lat później, że w czasie, gdy ze mną pracował, sam był dręczony przez obsesję miłosną. Kochał się w pewnej ślicznej Włoszce, która kierowała swe afekty ku zupełnie innemu mężczyźnie. I tak to się toczy: od pacjenta do terapeuty, od terapeuty do pacjenta krąży La Ronde obsesyjnej miłości.

Tak więc w mojej pracy z Thelmą podkreślałem, że obsesja niszczy jej życie i często powtarzałem jej słowa, że żyje życiem sprzed ośmiu lat. Nic dziwnego, że nienawidzi życia i nie chce żyć! Jej życie dusi się w zamkniętym pokoju bez okien, niewietrzonym jedynie przez te dwadzieścia siedem dni, które tak dawno przeminęły.

Ale Thelmy nigdy nie przekonały moje perswazje – teraz się temu nie dziwię. Wtedy, sądząc po moim własnym doświadczeniu, błędnie założyłem, że życie Thelmy było przedtem tak bogate, iż teraz traci ona wiele przez swą obsesję. Ona zaś czuła, choć nie potrafiła tego wyartykułować, że w jej obsesji jest o wiele więcej witalności niż w innych doświadczeniach życiowych. (Później na krótko przyjęła moją hipotezę, że to właśnie z powodu ubóstwa swego życia tak kurczowo się uchwyciła swej obsesji, ale niewiele z tego wynikło.)

W końcu udało mi się złamać jej opór. Mniej więcej przed szóstą sesją, chyba po to, żeby mnie wreszcie zadowolić, zgodziła się ze mną, że obsesja jest jej wrogiem i należy ją wykorzenić. Sesja po sesji badaliśmy tę obsesję. Wydawało mi się, że jest tak silna, ponieważ Thelma oddała Matthew całą władzę nad sobą. I nic nie będzie można zrobić, dopóki nie odbierzemy mu choć części tej władzy.

– Thelma, mówiłaś, że najbardziej na świecie zależy ci na tym, aby Matthew dobrze o tobie myślał. Powiedz mi o tym przekonaniu coś więcej.

– Trudno ująć to w słowa. Myśl, że mógłby mnie nienawidzić, jest po prostu nie do zniesienia. Jest jedyną osobą, która wie o mnie wszystko. I mimo tego, co wiedział, potrafił mnie kochać. To tak wiele dla mnie znaczyło.

Moim zdaniem właśnie z tego powodu terapeuci nie powinni angażować się emocjonalnie w związki z pacjentami. Dzięki swojej uprzywilejowanej pozycji, dzięki temu, iż posiadają dostęp do najgłębszych uczuć i najskrytszych tajemnic pacjenta, ich reakcje zawsze mają dla pacjenta niezwykłe, wyolbrzymione znaczenie, niemające pokrycia w rzeczywistości. Jest prawie niemożliwe, by pacjent postrzegał terapeutę takim, jakim on naprawdę jest. Byłem coraz bardziej zły na Matthew.

– Thelma, on jest tylko człowiekiem. Nie widziałaś go osiem lat. Co to za różnica, czy on myśli o tobie tak czy inaczej?

– Nie potrafię ci powiedzieć, dlaczego mi zależy na jego opinii o mnie. Wiem, że to, co powiem, nie ma sensu, ale wierzę, że jeśli będzie dobrze o mnie myślał, będę w porządku, będę szczęśliwa.

I to był jej wróg – ta myśl, to fałszywe przekonanie leżące u podstaw jej obsesji. Muszę je usunąć.

– Ty jesteś ty – przekonywałem spokojnie – masz swoje własne życie i ani na chwilę nie możesz przestać być tym, kim jesteś. Ulotne myśli, fale elektromagnetyczne pojawiające się w jakimś obcym umyśle, nie mają żadnej mocy przenikania do twej egzystencji, jest ona, by tak rzec, nieprzepuszczalna. Spróbuj to zrozumieć! Matthew ma nad tobą tak wielką władzę tylko dlatego, że ty mu ją dałaś. Wszystko zależy od ciebie.

– Niedobrze mi się robi na samą myśl, że mógłby mną pogardzać.

– Jesteś tą samą osobą, bez względu na to, co się dzieje w umyśle innego człowieka, tym bardziej że nawet go nie widujesz, a on jest uwikłany w swoje własne życie i pewnie nawet nie pamięta o twoim istnieniu.

– O nie, pamięta. Często zostawiam mu wiadomość na sekretarce. W zeszłym tygodniu też mu zostawiłam, powiadomiłam go, że pracuję z tobą. Uważam, że powinien wiedzieć, że rozmawiam z tobą o nim. Zawsze do niego telefonowałam, gdy zmieniałam terapeutę.

– Ale, jak twierdzisz, nie mówiłaś o nim wszystkim poprzednim terapeutom.

– Nie, nie mówiłam. Obiecałam mu to, choć mnie o to nie prosił, i do tej pory dotrzymywałam obietnicy. Ale uważałam, że i tak powinien wiedzieć, z jakim terapeutą pracuję. Wielu z nich uczyło się na tej samej uczelni, co on. Mogli być jego przyjaciółmi.

Skłamałbym, gdybym nie przyznał, że słowa Thelmy sprawiły mi pewną przyjemność. Wszak czułem wielką chęć zemsty na Matthew. Z satysfakcją i rozbawieniem wyobraziłem sobie zmieszanie i poddenerwowanie, jakie musiał odczuwać przez te wszystkie lata, kiedy odsłuchiwał z sekretarki ostentacyjnie systematyczne, drobiazgowe informacje od Thelmy. Moja chęć zemsty zmniejszyła się. Ta dama sama wiedziała, jak go ukarać, wcale nie potrzebowała do tego mojej pomocy.

– Thelma, wróćmy do tego, co mówiłem wcześniej. Nie widzisz, że sama sobie to robisz? Jego myśli naprawdę nie mają wpływu na to, kim jesteś. Ty pozwalasz mu wpływać na siebie. On jest takim samym człowiekiem jak ty czy ja. Jeśli ty myślałabyś źle o kimś, z kim w ogóle nie masz kontaktu, to czy twoje myśli, czyli mentalne obrazy, które krążą w twoim mózgu i znane są tylko tobie, w jakikolwiek sposób mogłyby oddziaływać na tę osobę? Mogłoby się to zdarzyć jedynie w wypadku zjawiska wudu. Dlaczego oddajesz Matthew całą swoją moc? On jest takim samym człowiekiem jak każdy inny, zmaga się z życiem, starzeje się, puszcza bąki, i, jak każdy, kiedyś umrze.

Thelma nie odpowiadała. Wysunąłem zatem argument jeszcze cięższego kalibru.

– Powiedziałaś, że nikt inny nie wymyśliłby tak krzywdzącego zachowania wobec ciebie. Uważasz, że, być może, chce doprowadzić cię do samobójstwa. Zrozum, jego nie interesuje twoje dobro. Po co więc tak go wynosisz? Po to, by móc dręczyć się przekonaniem, że najważniejsze w twoim życiu jest to, co on o tobie myśli?

– Właściwie nie wierzę, że on chce doprowadzić mnie do samobójstwa. To tylko myśl, która czasem mi przychodzi do głowy. Gdy myślę o Matthew, potrafię szybko przechodzić od jednego skrajnego uczucia do drugiego. Ale w zasadzie, przez większość czasu, najważniejsze jest dla mnie to, by mi dobrze życzył.

Mogłem równie dobrze mówić do ściany.

– Ale on skrzywdził mnie dopiero wtedy, kiedy zaczął zachowywać się tak oficjalnie, jak terapeuta, kiedy wrócił do swego zawodowego tonu. Gdy byliśmy po prostu dwojgiem zakochanych ludzi, dawał mi największy dar, jakim można obdarować inną osobę.

Opór Thelmy bardzo mnie frustrował. Oczywiście, że była odpowiedzialna za swoją nieciekawą sytuację życiową. Oczywiście, że Matthew nie miał nad nią żadnej realnej władzy. Oczywiście, że to ona dała mu tę władzę, aby wyprzeć się swojej wolności i odpowiedzialności za kształtowanie własnego życia. Ale wcale nie chciała odzyskać tej wolności; pożądała uległości i poddaństwa.

Niestety, problemem w pracy z Thelmą był brak efektywności i obustronna bezsilność. Moje próby wygenerowania mocy w Thelmie nie były zbyt eleganckie, polegały głównie na rozgrzebywaniu, gderaniu, czepianiu się oraz nieustannym atakowaniu jej obsesji.

Jakże tęsknię w takich trudnych chwilach za pewnością, którą oferują ortodoksyjne szkoły psychoterapeutyczne. Weźmy na przykład psychoanalizę, tę najbardziej katolicką ideologię w psychoterapii. Zawsze z niezłomnym przekonaniem głosi, jakie techniczne procedury są konieczne dla prawidłowego przebiegu terapii. Psychoanalitycy wydają się być wszystkiego pewni, ja natomiast rzadko jestem pewien czegokolwiek. Ach! Jakaż byłaby to dla mnie ulga, gdybym choć raz dokładnie wiedział, co robię w mojej pracy psychoterapeutycznej, że na przykład posłusznie przechodzę po kolei, zgodnie z teorią, następujące po sobie etapy procesu terapeutycznego.

Cała ta pewność jest oczywiście iluzją. Jeśli ideologiczne szkoły z ich skomplikowanymi systemami metafizycznymi cokolwiek pomagają pacjentom, to dlatego, że uśmierzają lęki terapeuty, a nie pacjenta (w ten sposób pozwalają terapeucie poradzić sobie z lękami związanymi z procesem terapeutycznym). Im większa jest tolerancja terapeuty na lęk przed nieznanym, tym mniej potrzebuje on ortodoksyjnych szkół. Twórczy zwolennicy jakiejkolwiek ortodoksji w końcu ją przerastają.

Chociaż jest coś kojącego w obrazie wszechwiedzącego terapeuty, któremu nigdy nic nie wymyka się spod kontroli, jest także coś głęboko ludzkiego i angażującego w terapeucie, który razem z pacjentem po omacku poszukuje i błądzi, dopóki nie natknie się na jakieś ważne odkrycie. Aczkolwiek Thelma miała mnie wkrótce nauczyć, ile tej wspaniałej terapii może pójść na marne!

Powodowany pragnieniem mocy posuwałem się do skrajności. Usiłowałem ją zaskoczyć i zaszokować:

– Wyobraź sobie, że Matthew umarł. Czy to by cię uwolniło od niego?

– Myślałam o tym. Gdy wyobrażam sobie, że umarł, ogarnia mnie wielki smutek. Żyłabym wtedy w pustym, bezsensownym świecie. I tyle. Moja wyobraźnia nie sięga dalej.

– Jak więc możesz, jak mogłabyś uwolnić się od niego? Czy on mógłby to zrobić, dokonać aktu uwolnienia cię? Czy kiedykolwiek wyobrażałaś sobie rozmowę, w której on cię uwalnia?

Słysząc to pytanie, Thelma uśmiechnęła się. Popatrzyła na mnie, jak mi się wydawało, z trochę większym szacunkiem, tak jakby zrobiły na niej wrażenie moje zdolności czytania w cudzych myślach. Odgadłem niewątpliwie jedną z jej ważniejszych fantazji.

– Często, bardzo często – powiedziała.

– Powiedz mi, jak ona by wyglądała?

Nie mam wielkiego przekonania do odgrywania ról czy zamiany krzeseł, ale tym razem zastosowanie tej metody wydało mi się uzasadnione:

– Może to przedstawisz. Chcesz przesiąść się na tamto krzesło i zagrać rolę Matthew, który mówi do Thelmy siedzącej na tym krześle?

Ponieważ sprzeciwiała się wszystkiemu, co proponowałem, przygotowywałem już argumenty, żeby ją przekonać do wejścia w rolę Matthew. Ale, ku memu zdziwieniu, zgodziła się na to prawie z entuzjazmem. Być może w ciągu dwudziestu lat terapii pracowała z terapeutami gestalt, którzy stosują tę technikę, albo odezwał się w niej dawny pociąg do sceny. W każdym razie prawie wyskoczyła ze swego krzesła, odkaszlnęła, przedzierzgnęła się w Matthew w krótkiej pantomimie pokazującej zakładanie krawata i zapinanie marynarki, na jej twarzy pojawił się świętoszkowaty uśmiech i cudownie przesadzona mina dobrotliwej wielkoduszności, znowu odchrząknęła i usiadła na drugim krześle jako Matthew.

– Thelma, szedłem do ciebie, mile wspominając naszą wspólną pracę terapeutyczną i życząc sobie, byś była moją przyjaciółką. Sprawiała mi przyjemność ta wymiana między nami. Lubiłem żartować z twoich gównianych nawyków. Byłem szczery. Wszystko to, co ci mówiłem, było prawdą. A potem zdarzyło się coś, co mnie odmieniło i o czym postanowiłem ci nie mówić. Nie, to nie z twojego powodu, nie zrobiłaś nic, co byłoby dla mnie nieprzyjemne czy przykre, może tylko nie było wystarczających podstaw do zbudowania trwałego związku między nami. Otóż pojawiła się pewna kobieta, ma na imię Sonia…

Tu Thelma przerwała i powiedziała do mnie scenicznym szeptem:

– Doktorze Yalom, to imię było moim scenicznym pseudonimem w czasach, kiedy byłam tancerką.

Po czym znowu wróciła do roli Matthew.

– I zrozumiałem, że z nią właśnie chciałbym dzielić życie. Odsunąłem się od ciebie, przestałem telefonować i powiem szczerze, denerwowało mnie, że ty nie przestałaś. Po twojej próbie samobójczej wiedziałem, że muszę bardzo uważać na to, co mówię, i dlatego zachowywałem się tak oficjalnie. Byłem u psychoterapeuty i to on mi poradził całkowite milczenie. Chciałbym, abyś była moim przyjacielem, ale nie możemy się przyjaźnić otwarcie, w świetle dnia. Ty masz Harry’ego, a ja mam Sonię.

Skończyła i wróciła na swoje krzesło. Jej ramiona opadły, zniknął dobroduszny uśmiech. Całkowicie wyczerpana, stała się znowu Thelmą.

Siedzieliśmy w milczeniu. Rozumiałem już, dlaczego tak często wyobraża sobie przemowę Matthew. Słowa, które włożyła w jego usta, potwierdzały jej wizję rzeczywistości, zwalniały Matthew od wszelkiej odpowiedzialności (przecież to psychoterapeuta poradził mu, żeby milczał) i utwierdzały ją w przekonaniu, że wszystko jest z nią w porządku, że nie było nic niewłaściwego w ich relacji. Matthew musiał odejść, ponieważ związał się z kimś innym. Fakt, że Thelma nadała tamtej kobiecie swoje imię z młodych lat, wskazywał, że musimy zbadać, jakie uczucia wzbudza w niej jej obecny wiek.

Fascynowała mnie myśl o uwolnieniu Thelmy. Czy naprawdę takie słowa ze strony Matthew uwolniłyby ją? Nagle przypomniałem sobie rozmowę z pacjentem z pierwszego roku mojej pracy (ciągle wracają do mnie wspomnienia o tych pierwszych doświadczeniach klinicznych, jakby były one wzorcami z mojego „zawodowego dzieciństwa”). Pacjent był dość mocno paranoiczny i utrzymywał, że nie jestem doktorem Yalomem, lecz agentem FBI. Żądał ode mnie dowodów tożsamości. Kiedy na następnej sesji naiwnie pokazałem mu swoje świadectwo urodzenia, prawo jazdy i paszport, ogłosił, że miał rację: tylko ktoś, kto ma powiązania z FBI, mógł zdobyć tak szybko fałszywe dokumenty. Jeśli system jest nieskończenie rozciągliwy (czyli ma tendencję do obejmowania swoim zasięgiem wszystkiego), nie można nie zostać przez niego wchłoniętym.

Thelma, oczywiście, nie była paranoiczką, ale zastanawiałem się, czy też nie storpedowałaby każdej próby uwolnienia jej, nawet próby Matthew, domagając się w nieskończoność kolejnych dowodów i potwierdzeń swojej wizji. Gdy patrzę teraz wstecz, myślę, że chyba w tym momencie zacząłem mieć wątpliwości, czy angażować w terapię Matthew, nie tego wyidealizowanego przez nią Matthew, ale żywego, prawdziwego Matthew.

– Co czujesz, Thelma, w związku z odegraniem roli Matthew? Co poruszyła w tobie ta scena?

– Czułam się jak idiotka! To śmieszne, żeby ktoś w moim wieku zachowywał się jak niepoważny nastolatek.

– Czy w tym, co mówisz, jest zarzut wobec mnie? Czujesz, że ja tak o tobie myślę?

– Jeśli mam być szczera, oprócz obietnicy danej Matthew, jest jeszcze jeden powód, dla którego nie rozmawiałam o nim z terapeutami czy kimkolwiek innym. Wiem, że powiedzieliby, że to zaślepienie albo przeniesienie, że każdy zakochuje się w swoim terapeucie. Albo, patrząc od strony Matthew, twierdziliby, że jest to… no, jak się nazywa to, co terapeuta przenosi na pacjenta?

– Przeciwprzeniesienie.

– No właśnie, przeciwprzeniesienie. Ty to sugerowałeś w zeszłym tygodniu, kiedy mówiłeś, że Matthew „odreagowywał” na mnie swoje problemy z matką. Mówiąc szczerze, a prosiłeś, żebym była szczera w terapii, to mnie obraża. Brzmi tak, jakby moja osoba w ogóle się nie liczyła, jakbym była tylko przypadkowym gapiem w sztuce, w której główną rolę gra Matthew i jego matka.

Ugryzłem się w język, żeby nie przytaknąć. Miała rację, tak właśnie myślałem, z jedną małą poprawką: obydwoje byliście tylko gapiami w tej sztuce, główne role grały wasze fantazje i wyobrażenia o drugim. Ty zakochałaś się nie w prawdziwym Matthew, tylko w tym, co on dla ciebie reprezentował. Był dla ciebie uosobieniem kogoś, kto kocha cię całkowicie i bezwarunkowo, kto zawsze troszczy się o ciebie i robi wszystko dla twego dobra i rozwoju, kto potrafi cofać czas i kochać cię jako młodą, piękną Sonię, kto dał ci okazję do ucieczki od swojej egzystencjalnej oddzielności i zaoferował błogostan całkowitego stopienia się z drugą osobą. Może byłaś zakochana, ale jedno jest pewne: nie kochałaś Matthew i nigdy go nie znałaś.

A Matthew? Kogo lub co on kochał? Tego jeszcze nie wiedziałem. Ale wydawało mi się, że nie był ani zakochany, ani kochający. Nie kochał cię, Thelma, on cię używał! Nie obchodziła go żywa, prawdziwa Thelma! Twoja uwaga o graniu głównej roli przez matkę jest prawdopodobnie trafna.

Thelma, jakby czytając w moich myślach, mówiła dalej. Uniosła podbródek, jak gdyby zwracała się do szerszej publiczności:

– Kiedy ludzie mówią, że w gruncie rzeczy wcale się nie kochaliśmy, umniejszają i trywializują naszą miłość. Usiłują odebrać jej głębię, obrócić ją w nicość. Ta miłość była i jest prawdziwa. Nie było i nie ma dla mnie nic bardziej prawdziwego. Te dwadzieścia siedem dni były najszczęśliwszym okresem mego życia. Były moim rajem i oddałabym wszystko, żeby przeżyć je znowu.

Silna kobieta, pomyślałem. Umiała zaznaczyć granice.

– Nie zabieraj mi najszczęśliwszych dni mojego życia. Nie zabieraj jedynej prawdziwej rzeczy, która mi się w życiu zdarzyła – dokończyła z emfazą. Jak można robić to komukolwiek, a co dopiero zrozpaczonej, siedemdziesięcioletniej kobiecie, która w każdej chwili może targnąć się na swoje życie?

Ale nie miałem zamiaru dać się zaszantażować. Gdybym ustąpił jej teraz, nie miałbym już szans na skuteczność. Powiedziałem więc rzeczowym tonem:

– Opowiedz mi o swojej euforii, wszystko, co pamiętasz.

– To było takie doświadczenie, jakbym wyszła z ciała. Nic nie ważyłam, nie miałam w ogóle żadnego ciężaru. Tak jakby mnie nie było, przynajmniej tej części, która boli i ściąga w dół. Przestałam myśleć o sobie, martwić się o siebie. Stałam się my.

Samotne ja ekstatycznie rozpuszczające się w my. Ileż razy już to słyszałem! Wspólny mianownik wszystkich form błogostanu: romantycznej, seksualnej, politycznej, religijnej, mistycznej. Wszyscy pragniemy tego błogiego stanu stopienia się. Ale jest różnica między pragnieniem a kompulsją. Thelma kompulsywnie dqżyła do rozpuszczenia się w „my”, była to dla niej forma ucieczki przed niebezpieczeństwem.

– To się zgadza z tym, co powiedziałaś o seksie z Matthew – że nie było ważne, aby on był w tobie. Ważne było jego głębokie połączenie, wręcz stopienie się z tobą.

– To prawda. O to właśnie mi chodziło, gdy mówiłam, że za bardzo rozdmuchujesz seksualny aspekt naszego związku. Sam seks nie odgrywał zbyt wielkiej roli.

– To pozwala nam zrozumieć ten pełen lęku sen, który miałaś dwa tygodnie temu.

Był to jedyny sen, który opowiedziała mi podczas całej naszej terapii:

Tańczę z dużym Murzynem. Nagle Murzyn zamienia się w Matthew. Kładziemy się na parkiecie i kochamy się. W chwili, kiedy zaczynam mieć orgazm, szepczę mu do ucha „zabij mnie”. Wtedy on znika i zostaję na parkiecie sama.

– Chciałabyś uwolnić się od swej oddzielności, zatracić się całkowicie (w śnie symbolizują to słowa „zabij mnie”) i Matthew ma być narzędziem osiągnięcia takiego stanu. Czy masz jakieś skojarzenia z faktem, że działo się to na podłodze, na której tańczyliście?

– Powiedziałam ci wcześniej, że euforię czułam tylko raz w życiu – podczas tych dwudziestu siedmiu dni z Matthew. To nie jest całkowita prawda. Często czułam euforię, kiedy tańczyłam. Wszystko wtedy znikało, ja i wszystko dokoła. Był tylko taniec, taniec i chwila, w której się tańczy. Kiedy tańczę w moich snach, oznacza to, że chcę sprawić, aby wszystko, co złe, zniknęło. Myślę ponadto, że taniec to młodość, to bycie znowu młodą.

– Niewiele rozmawialiśmy o twoich uczuciach związanych z tym, że masz siedemdziesiąt lat. Myślisz czasem o tym?

– Sądzę, że inaczej podchodziłabym do terapii, gdybym miała lat czterdzieści. Byłoby jeszcze przede mną tyle życia. Czy psychiatrzy nie woleliby pracować tylko z młodszymi ludźmi?

Bogaty materiał do analizy. Byłem przekonany, że paliwem obsesji miłosnej Thelmy jest jej lęk przed starością i śmiercią. Pragnęła tak bardzo zatracenia się w miłości między innymi dlatego, że panicznie bała się bycia zgładzoną przez śmierć. Nietzsche powiedział: „Oto ostateczna nagroda umarłych – nigdy więcej nie będą umierać”. Oprócz tego ostatnie wypowiedzi Thelmy były świetną okazją do popracowania nad naszą relacją. Niezwykle istotny był temat ucieczki od wolności i egzystencjalnej osobności – konstytuował on i będzie konstytuował treść naszych rozważań – ale ważna była również sprawa tworzenia znaczącej relacji między nami. Miałem nadzieję, że zbudowanie prawdziwej, bliskiej więzi między Thelmą a mną na tyle osłabi jej więź z Matthew, że będzie mogła się od niego oderwać. Dopiero wtedy będziemy mogli się zająć zidentyfikowaniem i usunięciem przeszkód uniemożliwiających jej nawiązanie bliskich związków z innymi ludźmi.

– Thelma, wydaje mi się, że w twoim ogólnym pytaniu o preferencje psychiatrów chodziło ci o coś lub kogoś całkiem konkretnego. Czy mogłabyś to sprecyzować?

Thelma jednak nadal unikała osobistego tonu.

– Chciałam przez to powiedzieć, że na przykład praca z młodą matką trojga dzieci przynosi większe rezultaty, a zatem daje psychiatrom większą satysfakcję. Taka matka ma przed sobą całe życie – poprawa jej zdrowia psychicznego przyniesie korzyści jej dzieciom i dzieciom jej dzieci.

Nie ustępowałem.

– A mnie się zdawało, że w twoim pytaniu kryło się pytanie skierowane osobiście do mnie?

– No, a czy to nie jest prawda, że psychiatria wolałaby się zajmować trzydziestolatkami, zamiast mieć problemy z siedemdziesięciolatkami?

– Nie mówmy o psychiatrii, psychiatrach czy pacjentach. Mówmy o mnie i o tobie. Wydaje mi się, że chciałaś zapytać: „Hej, Irv (Thelma uśmiechnęła się, rzadko zwracała się do mnie bezpośrednio po imieniu czy po nazwisku), jak się czujesz w związku z tym, że musisz leczyć mnie, Thelmę, która ma siedemdziesiąt lat?”.

Żadnej odpowiedzi. Intensywnie wpatrywała się w okno, jej głowa jak zwykle trochę drżała. Uparta sztuka, pomyślałem.

– Czy nie mam racji? Czy nie o to, w gruncie rzeczy, pytałaś?

– No, jest to jakieś pytanie, niekoniecznie to samo pytanie. Gdybyś odpowiedział mi na moje pytanie, znałabym odpowiedź na pytanie, które właśnie postawiłeś.

– Chcesz przez to powiedzieć, że gdybyś znała moją odpowiedź na pytanie, jak psychiatria w ogóle traktuje starszych pacjentów, mogłabyś określić moje uczucia związane z leczeniem ciebie, tak?

Thelma pokiwała głową.

– To taka okrężna droga. Łatwo się przy niej pomylić w swoich ocenach. Odpowiadając na pytanie, które zadałaś, wyraziłbym ogólną opinię, a raczej domysł dotyczący całej psychiatrii, a nie moje osobiste uczucia w stosunku do ciebie. Co wstrzymuje cię przed zapytaniem wprost o moje uczucia do ciebie?

– Właśnie nad tego rodzaju rzeczami pracowałam z Matthew. I do nich odnosiło się jego określenie „twoje gówniane nawyki”.

To mnie trochę zahamowało. „Czy chcę w jakikolwiek sposób sprzymierzać się z Matthew?”, zapytałem siebie. A jednak byłem pewien, że podążam właściwym tropem.

– Pozwól, że spróbuję odpowiedzieć na twoje pytania: to ogólne, które wypowiedziałaś, i to osobiste, którego nie wypowiedziałaś. Zacznę od ogólnego, czyli od pytania dotyczącego mojego stosunku do starszych pacjentów w ogóle. Otóż ja osobiście lubię z nimi pracować. Jak wiesz ze wszystkich tych ankiet, które wypełniłaś, zanim zaczęliśmy się spotykać, prowadzę właśnie program badawczy dotyczący starszych ludzi i mam wielu pacjentów po sześćdziesiątce lub siedemdziesiątce. Przekonuję się, że wyniki terapii w ich przypadku są równie dobre, a czasem lepsze, niż wyniki młodszych pacjentów. I praca z nimi przynosi mi równie dużą satysfakcję, co z pacjentami młodszymi. Doceniam twoje spostrzeżenia na temat młodej matki i siły jej oddziaływania. Jednak ja widzę to trochę inaczej. Ty także masz ogromny wpływ na otoczenie. Młodsi ludzie szukają w tobie przewodnika lub modelu wskazującego, jak przeżyć następne etapy życia. Patrząc od twojej strony, wierzę, że w wieku siedemdziesięciu lat można odkryć życie na nowo, zyskać na nie nowe spojrzenie, które nada nowy sens i znaczenie nie tylko teraźniejszości, ale również całej przeszłości. Wiem, że trudno ci to teraz przyjąć, ale uwierz mi – takie właśnie rzeczy często się zdarzają.

Teraz odpowiem na osobistą część twojego pytania – jak czuję się w związku z pracą z tobą? Chcę się z tobą spotykać.

Wydaje mi się, że rozumiem twoje cierpienie i potrafię się w nie wczuć – sam kiedyś doznałem tego rodzaju cierpienia. Interesuje mnie problem, z którym się zmagasz, i sądzę, że mogę ci pomóc. Chcę ci pomóc. Najtrudniejszy dla mnie w naszej pracy jest dystans, jaki wytwarzasz pomiędzy nami. Powiedziałaś, że mogłabyś wydedukować odpowiedź na konkretne, osobiste pytanie z odpowiedzi na bezosobowe pytanie ogólne. Ale pomyśl o tym, jak się czuje druga osoba, słysząc takie bezosobowe pytanie. Kiedy mi zadajesz takie pytania, czuję się odepchnięty.

– Dokładnie takie same rzeczy mówił Matthew.

Uśmiechnąłem się, zaciskając zęby. Nie byłem już w stanie powiedzieć nic konstruktywnego. Ta frustrująca, pełna wysiłku z mojej strony wymiana zdań była prototypem wielu następnych, podobnych dialogów.

Praca z Thelmą była ciężka i niewdzięczna. Mozoliłem się co tydzień, jak drwal przy rąbaniu drzewa. Usiłowałem nauczyć ją podstaw bliskości i intymności. Mówiłem jej na przykład, jak ma używać zaimków ja i ty, jak ma rozpoznawać, co czuje, odróżniając najpierw uczucia od myśli. Uczyłem jej „zawierania” swoich uczuć i wyrażania ich w pierwszej osobie. Określaliśmy podstawowe uczucia (złość, radość, smutek, przygnębienie). Podawałem jej zdania do uzupełnienia, na przykład takie: „Irv, kiedy mówisz to a to, czuję do ciebie…”.

Jej repertuar środków stwarzania dystansu był imponujący. Zwykle poprzedzała to, co miała powiedzieć, długim, nudnym wstępem. Kiedy jej to wytknąłem, zgodziła się ze mną, po czym długo rozwodziła się nad tym swoim nawykiem mówienia „dokoła pieca”, podając kilka anegdot ze swego życia oraz szczegółowo opisując historię powstania owego nawyku w czasach, kiedy razem z siostrą nauczyły się opowiadać w rozwlekły, dygresyjny sposób. Kiedy wreszcie skończyła, byliśmy już bardzo daleko od początkowego problemu i od siebie.

Kiedyś przyznała, że ma poważny problem z wyrażaniem siebie samej. Stwierdziła, że była sobą w pełny, spontaniczny sposób tylko w dwóch sytuacjach w swoim życiu – kiedy tańczyła i kiedy była z Matthew. Dlatego między innymi akceptacja Matthew jest dla niej tak szalenie ważna.

– Znał mnie tak dobrze, bardzo niewiele osób w moim życiu tak mnie znało. Znał mnie taką, jaką jestem – całkowicie otwartą, nic nieskrywającą, od niczego się niepowstrzymującą.

Gdy pytałem ją, co sądzi o dzisiejszej sesji, lub prosiłem ją, by opisała, co czuła do mnie w trakcie sesji, nie odpowiadała lub stwierdzała, że nic nie czuła. Czasem rozbrajała mnie, mówiąc, że czuła wielką bliskość między nami wtedy, kiedy ja odbierałem ją jako wyjątkowo zdystansowaną i wycofującą się z kontaktu. Powstrzymywałem się od analizowania tej rozbieżności odczuć między nami, ponieważ mogłaby to odebrać jako naganę.

Wszystko wskazywało na to, że nie rozwija się między nami żadna znacząca relacja. Czułem się odrzucony i zawiedziony. Wydawało mi się, że zrobiłem wszystko, by nawiązać z nią bliski kontakt. Ale ona pozostała obojętna na moje zabiegi. Usiłowałem poruszyć z nią ten problem. Ale zawsze przy takich okazjach, bez względu na sformułowania, jakich używałem, czułem, że wchodzę w rolę kogoś, kto użala się: „Dlaczego nie chcesz mnie polubić tak jak Matthew?”.

– Thelma, musi być jeszcze coś innego, co decyduje o tym, że opinia Matthew znaczy dla ciebie tak wiele, a moja opinia nic nie znaczy. W końcu wiem o tobie równie dużo. Też jestem terapeutą, i to o dwadzieścia lat bardziej doświadczonym, i prawdopodobnie mądrzejszym. Ciekaw jestem, dlaczego w ogóle się dla ciebie nie liczy to, co ja myślę i czuję na twój temat.

Odpowiedziała na treść moich słów, ale nie na emocję w nich zawartą.

– Nie chodzi o ciebie personalnie. Jestem pewna, że znasz się na tym, co robisz. Byłabym taka wobec każdego innego terapeuty. To dlatego, że zostałam tak bardzo zraniona przez Matthew i nie chcę się już otwierać na innego terapeutę.

– Na wszystko masz odpowiedź, ale wszystko sprowadza się do jednego sygnału: „Nie zbliżaj się do mnie”. Nie chcesz bliskości z Harrym, ponieważ nie chcesz go zranić zwierzeniami o Matthew i o swoich samobójczych myślach. Nie możesz zawrzeć z nikim bliskiej przyjaźni, ponieważ nikogo nie chcesz skrzywdzić, kiedy popełnisz samobójstwo. Nie chcesz bliskości ze mną, ponieważ osiem lat temu inny terapeuta cię zranił. Różne słowa, ale ta sama melodia.

W końcu w czwartym miesiącu pojawiły się oznaki postępu. Thelma przestała walczyć przy każdej okazji. Kiedyś zaskoczyła mnie wyznaniem, że podczas poprzedniego tygodnia zrobiła listę swych bliskich związków i przyjrzała się historii każdego z nich. Zdała sobie sprawę, że w momencie gdy w związku rodziła się bliskość, zawsze robiła coś takiego, że związek ten kończył się albo rozpadał.

– Chyba masz rację, mam poważne problemy z bliskością. Właściwie nie miałam naprawdę bliskiej przyjaciółki od trzydziestu lat, a może nawet nigdy.

Ten wgląd mógł być punktem zwrotnym w naszej terapii. Po raz pierwszy Thelma zidentyfikowała jakiś konkretny problem ze swego życia i wzięła za niego odpowiedzialność. Miałem nadzieję, że teraz zacznie się prawdziwa praca. Niestety, zdarzyło się coś wręcz przeciwnego – wycofała się jeszcze bardziej, uważając, że przez jej kłopoty z bliskością terapia jest z góry skazana na niepowodzenie.

Próbowałem ją przekonać, że to nieprawda, że jej wgląd jest czymś pozytywnym, a nie negatywnym. Wciąż od nowa wyjaśniałem, że jej trudności z bliskością nie są zewnętrzną przeszkodą, która przez przypadek stanęła na drodze terapii, lecz kluczowym problemem, który powinien stać się przedmiotem naszej pracy. I fakt, że wypłynęły na powierzchnię, nie jest czymś negatywnym, lecz pozytywnym – dzięki temu możemy się teraz nimi zająć.

Ale jej rozpacz pogłębiała się. Teraz każdy tydzień był złym tygodniem. Jeszcze bardziej obsesyjnie mówiła o Matthew, częściej płakała, bardziej odizolowała się od Harry’ego, częściej fantazjowała na temat sposobu popełnienia samobójstwa. Słyszałem także od niej coraz więcej krytycznych uwag o terapii. Twierdziła, że jedynym rezultatem naszych sesji jest „rozbabranie wszystkiego” i pogłębienie jej złego samopoczucia. Żałowała, że zobowiązała się do sześciomiesięcznej terapii.

A czas uciekał. Zaczął się piąty miesiąc naszej pracy. Thelma obiecała, że dotrzyma swego zobowiązania, jednak jasno zaznaczyła, że nie będzie ze mną pracować dłużej niż sześć miesięcy. Czułem się zniechęcony – moje wysiłki nie przyniosły żadnych efektów. Nie udało mi się zawrzeć z nią żadnego trwałego przymierza terapeutycznego – całą jej emocjonalną energię pochłaniał Matthew, a ja nie znalazłem sposobu, aby ją od niego oderwać. Przyszedł więc moment, aby wyłożyć swoją ostatnią kartę:

– Thelma, odkąd zagrałaś Matthew i wypowiedziałaś słowa, które uwolniłyby cię od niego, zastanawiam się, czy nie zaprosić go do mego gabinetu na trzyosobową sesję – z tobą, ze mną i z nim. Zostało nam tylko siedem sesji, o ile nie zmienisz decyzji – Thelma zaprzeczyła ruchem głowy. – Myślę, że potrzebujemy pomocy, aby pójść dalej. Chciałbym zadzwonić do Matthew i zaprosić go tutaj, ale muszę mieć na to twoje pozwolenie. Sądzę, że jedna trzyosobowa sesja wystarczyłaby, ale musimy to zrobić szybko, bo potem potrzebujemy kilka godzin na zintegrowanie tego, czego się podczas niej nauczymy.

Thelma, apatycznie wciśnięta w krzesło, nagle tak się poderwała, że aż spadła jej torebka z kolan. Zignorowała ją i słuchała mnie z szeroko otwartymi oczyma. W końcu uzyskałem jej uwagę. Siedziała w milczeniu przez kilka minut, rozważając moje słowa.

Chociaż nie przemyślałem w pełni swojej propozycji, wierzyłem, że Matthew zgodzi się spotkać z nami. Miałem nadzieję, iż moje nazwisko, dość znane w kręgach psychoterapeutycznych, przestraszy go na tyle, że nie odmówi. Ponadto osiem lat wysłuchiwania wiadomości od Thelmy na sekretarce na pewno go trochę zmęczyło i on także tęskni za uwolnieniem się od niej.

Nie wiedziałem, co się stanie podczas tego niezwykłego, trzyosobowego spotkania, ale czułem, że wyjdzie ono na dobre wszystkim zainteresowanym stronom. Każda nowa informacja, każde zetknięcie się z rzeczywistością powinno pomóc Thelmie uwolnić się od fiksacji na nim. Byłem również pewien, że pomimo niemałej skazy na swym charakterze Matthew nie zrobi w mojej obecności nic, co zachęcałoby ją do fantazjowania o ponownym, ostatecznym połączeniu się z nim.

Po niezwykle długim milczeniu Thelma stwierdziła, że potrzebuje czasu, by się nad tym zastanowić.

– Na razie widzę więcej argumentów „przeciw” niż „za” – powiedziała.

Westchnąłem i rozsiadłem się na krześle. Wiedziałem, że Thelma spędzi resztę godziny na obsesyjnych deliberacjach.

– Pozytywną rzeczą będzie prawdopodobnie to, że takie spotkanie da doktorowi Yalomowi okazję do bezpośredniej obserwacji nas dwojga.

Westchnąłem jeszcze głębiej. Jest gorzej niż zwykle, mówi do mnie w trzeciej osobie. Powiedziałem jej, że mówi tak, jakby mnie nie było w pokoju, ale bez wielkiej energii i dlatego moja uwaga przeszła bez echa.

– Jeśli chodzi o negatywy, przychodzi mi na myśl kilka: po pierwsze, możesz go do mnie zniechęcić. Mam teraz jeden, dwa procent szansy, że wróci. Twój telefon może obniżyć moje szanse do zera albo jeszcze mniej.

Zirytowała mnie. Thelma! Minęło osiem lat – myślałem – a do ciebie nic nie dociera. Poza tym, jak można mieć mniej niż zero szans, ty głupia! To naprawdę była moja ostatnia karta i zacząłem przeczuwać, że ją przebije. Ale milczałem.

– Po drugie, może uczestniczyć w tej sesji tylko z zawodowych pobudek: aby pomóc niedołędze, która nie potrafi kierować własnym życiem. Po trzecie…

O Boże! Znowu uprawia wyliczankę. Nie znoszę tego.

– Po trzecie, Matthew pewnie powie prawdę, ale będzie tak dobierał słowa, że zabrzmią protekcjonalnie. Obecność doktora Yaloma będzie miała na niego wielki wpływ. Nie sądzę, abym mogła znieść jego protekcjonalność w stosunku do siebie. Po czwarte, uderzy to w jego pozycję zawodową i nigdy mi tego nie wybaczy.

– Thelma, on jest terapeutą. Wie, że musisz o nim opowiadać, by wyzdrowieć. Jeżeli jest naprawdę tak uduchowioną osobą, jak twierdzisz, na pewno dręczy go poczucie winy z powodu twego cierpienia i ucieszy się z okazji przyniesienia ci ulgi.

Ale Thelma była zbyt pochłonięta swoją wyliczanką, by usłyszeć moje słowa.

– Po piąte, czy trzyosobowa sesja może mi w jakikolwiek sposób pomóc? Nie ma prawie żadnych szans, żeby powiedział to, co mam nadzieję usłyszeć. Mnie nawet nie zależy na tym, żeby on mówił to, co myśli. Chcę po prostu, żeby powiedział, że mu zależy na mnie. Jeśli nie uzyskam tego, czego chcę i czego potrzebuję, po co mam się narażać na cierpienie? Cierpiałam już wystarczająco dużo. Dlaczego mam się znowu na to zgadzać?

Wstała i podeszła do okna.

Teraz się naprawdę zaniepokoiłem. Thelma doprowadza się do stanu chorobliwego pobudzenia i blokuje moją ostatnią szansę przyniesienia jej pomocy. Musiałem się dobrze zastanowić, co mam jej odpowiedzieć. Po chwili głębokiego namysłu zacząłem:

– Najlepsze, co mi przychodzi do głowy w odpowiedzi na wszystkie twoje pytania, to to, że rozmowa z Matthew przybliży nas do prawdy. A na pewno tego chcesz, czyż nie? Stała do mnie tyłem, ale dostrzegłem lekkie, potakujące, kiwnięcie głową. – Nie możesz dalej żyć złudzeniami i kłamstwami! Pytałaś mnie kilkakrotnie o moją orientację teoretyczną. Nie odpowiadałem, ponieważ czułem, że teoretyczne dyskusje odsuną nas jeszcze dalej od osobistego tonu, który był tak potrzebny w naszej relacji. Ale pozwól, że ci teraz odpowiem. Moje terapeutyczne credo streszczają słowa Sokratesa: „Życie niepoddawane badaniu nie jest warte życia”. Obecność Matthew w tym gabinecie może być kluczem do rzetelnego zbadania i zrozumienia tego, co się z tobą działo przez ostatnie osiem lat.

Moja odpowiedź uspokoiła Thelmę. Podeszła do swego krzesła i usiadła z powrotem.

– To, co mówisz, wiele we mnie porusza. W głowie mi się kręci od tego wszystkiego. Daj mi jeszcze tydzień do namysłu. I przyrzeknij mi, że nie zadzwonisz do Matthew bez mojego pozwolenia.

Przyrzekłem, że nie zadzwonię do Matthew w przyszłym tygodniu, chyba że Thelma mnie o to poprosi. Nie chciałem dawać jej gwarancji, że nigdy nie zadzwonię, na szczęście, nie prosiła o to.

W następnym tygodniu Thelma wyglądała o dziesięć lat młodziej. Jej krok był lekki i sprężysty. Schludna fryzura wskazywała na to, że odwiedziła wreszcie fryzjera. Była ładnie ubrana – zamiast workowatych spodni czy dresu miała na sobie wełnianą spódnicę i pończochy. Energicznie usiadła i od razu przystąpiła do sprawy:

– Cały tydzień myślałam o spotkaniu z Matthew. Rozważałam wszystkie za i przeciw, i doszłam do wniosku, że masz rację. Jestem w tak złym stanie, że nic tego już nie może pogorszyć!

– Thelma, ja tego nie powiedziałem…

Ale Thelmy nie interesowało, co powiedziałem, i dalej mówiła:

– Ale stwierdziłam, że nie jest to dobry pomysł, żebyś ty pierwszy informował go o tym spotkaniu. Byłby zaszokowany. Więc zadzwoniłam do niego, aby przygotować go na twój telefon. Oczywiście, nie on odebrał, tylko jego automatyczna sekretarka. Powiedziałam o twojej propozycji i poprosiłam, żeby oddzwonił do mnie albo do ciebie i…

Zawiesiła głos, by wywołać odpowiedni efekt, i uśmiechnęła się figlarnie. Byłem zdumiony. Nigdy przedtem nie bawiła się ze mną w ten (czy jakikolwiek inny) sposób.

– I co?

– Masz większą siłę oddziaływania, niż przypuszczałam. Pierwszy raz od ośmiu lat Matthew do mnie oddzwonił. Rozmawialiśmy serdecznie przez całe dwadzieścia minut.

– Jak się czułaś?

– Wspaniale! Tego się nie da wyrazić słowami. Czułam się tak, jakbyśmy się rozstali wczoraj. Był tym samym łagodnym, troskliwym Matthew co dawniej. Wypytywał, co u mnie słychać. Martwił się o moją depresję. Wyraził zadowolenie, że chodzę do ciebie. Miła rozmowa.

– Powiedz mi dokładniej, o czym rozmawialiście?

– Oj, nie wiem. Tak sobie gawędziliśmy.

– O przeszłości czy o teraźniejszości?

– Nie pamiętam. To brzmi głupio, ale ja naprawdę tego nie pamiętam!

– Nic nie pamiętasz?

W tym momencie wielu terapeutów zapewne przestałoby się dopytywać i zaczęłoby interpretować sposób, w jaki chciała mnie wykluczyć z tej rozmowy. Ja też powinienem był to zrobić, ale nie mogłem. Byłem tak okropnie ciekawy! A dla Thelmy tak typowe było nieuwzględnienie faktu, że ja też mogę mieć jakieś pragnienia.

– Nie, nie próbuję niczego przed tobą ukryć – mówiła – po prostu nie pamiętam. Byłam zbyt podekscytowana. O, powiedział mi, że się ożenił i rozwiódł, i że dużo przeżył podczas rozwodu. Ale najważniejsze, że chce przyjść na trzyosobowe spotkanie. To zabawne, ale w jego głosie był nawet entuzjazm, tak jakbym to ja go unikała. Powiedziałam mu, żeby przyszedł w przyszłym tygodniu na moją sesję, ale poprosił mnie, żebym cię zapytała, czy nie możemy tego zrobić wcześniej. Ja chyba też wolałabym wcześniej.

Zaproponowałem, żebyśmy się spotkali za dwa dni, i Thelma miała poinformować o tym Matthew. Potem wróciliśmy jeszcze do ich rozmowy telefonicznej i planowaliśmy, jak będzie wyglądała następna sesja. Thelma nigdy sobie nie przypomniała szczegółów tej rozmowy, ale pamiętała, o czym nie rozmawiali.

– Po odłożeniu słuchawki wyrzucałam sobie, że stchórzyłam i nie zadałam Matthew dwóch najważniejszych pytań: po pierwsze – co się naprawdę stało – dlaczego przerwał naszą znajomość, dlaczego milczał? Po drugie – nie zapytałam go, co teraz do mnie czuje?

– Nie możemy dopuścić do tego, abyś czyniła sobie wyrzuty z powodu niezadanych pytań po naszym spotkaniu. Obiecuję, że pomogę ci zadać wszystkie pytania, które chcesz zadać, wszystkie, które mogą cię od niego uwolnić. To będzie moje główne zadanie podczas tego spotkania.

Przez resztę godziny Thelma powtarzała to samo co zawsze: opowiadała o swoich uczuciach do Matthew, podkreślała, że to nie jest przeniesienie, i roztkliwiała się nad tym, że podarował jej najszczęśliwsze dni w jej życiu. Brzmiało to dla mnie jak jednostajne brzęczenie jakiegoś owada, powtarzała wszystkie wątki po kolei i w dodatku mówiła tak, jakbym to słyszał po raz pierwszy. Uświadomiłem sobie, jak niewiele się zmieniła i jak bardzo potrzebny jej był jakiś wstrząs podczas następnej sesji.

Przyszła na nią dwadzieścia minut wcześniej. Zajmowałem się tego ranka korespondencją i, ustalając różne rzeczy z moją sekretarką, przeszedłem koło niej kilka razy. Ubrana była w bardzo ładną, szafirową suknię z wełny – odważny strój jak na siedemdziesięcioletnią kobietę, ale uważałem, że jej pasuje. Zaprosiłem ją do gabinetu i powiedziałem jej komplement na temat jej nowego ubrania, a ona przytknęła palec do ust i konspiracyjnie oświadczyła, że chodziła po sklepach prawie cały tydzień, aby coś dla siebie wybrać. Kupiła sobie nową sukienkę po raz pierwszy od ośmiu lat. Poprawiając szminkę na ustach, poinformowała mnie, że Matthew przyjdzie za dwie minuty, dokładnie na czas. Nie chce czekać w poczekalni, ponieważ nie chce natknąć się na któregoś ze swych kolegów, i nie można go za to winić.

Nagle przestała mówić. Zza uchylonych drzwi mego gabinetu dobiegły nas słowa Matthew skierowane do mojej sekretarki:

– Przychodziłem tu na wykłady, kiedy wydział mieścił się jeszcze w starym budynku… Kiedy się przeprowadziliście? Podoba mi się tutaj, tak przestronnie i jasno, a tobie?

Thelma położyła rękę na piersiach, jak gdyby chciała uciszyć bicie swego serca, i wyszeptała:

– Widzisz, z jaką łatwością przychodzi mu troskliwość i uważność?

Matthew wszedł do mojego gabinetu. Widział Thelmę po raz pierwszy od ośmiu lat. I jeśli nawet był poruszony jej zestarzeniem się, jego chłopięcy dobroduszny uśmiech niczego nie zdradził. Był starszy, niż oczekiwałem, wyglądał na czterdzieści parę lat, miał na sobie konserwatywny, niekalifornijski, trzyczęściowy garnitur. Poza tym był taki, jak Thelma go opisała: szczupły, z wąsikami, opalony.

Spodziewałem się po nim bezpośredniości i szczerości, więc nie zbiła mnie ona z tropu – socjopaci często robią dobre wrażenie, myślałem. Zacząłem od krótkiego podziękowania mu za przyjście. Od razu mi zawtórował:

– Pragnąłem takiej sesji od lat. Ja powinienem ci dziękować za to, że zrealizowałeś moje pragnienie. Znam i lubię twoje książki. To dla mnie zaszczyt poznać cię.

Ma oczywiście pewien urok, pomyślałem, ale nie chciałem wdawać się w zawodowe dyskusje, by nie zbaczać z tematu sesji. Uznałem, że najlepiej będzie, jeśli utrzymam zwyczajny, rzeczowy ton i tak pokieruję sesją, aby Thelma i Matthew jak najwięcej sobie powiedzieli. Przekazałem im inicjatywę:

– Mamy dziś wiele spraw do omówienia. Od czego zaczynamy?

Thelma odezwała się pierwsza:

– Dziwne, że nie wzięłam dziś większej dawki moich leków – tu zwróciła się do Matthew – nadal biorę leki antydepresyjne. Minęło już osiem lat. Osiem lat. Trudno uwierzyć, ale minęło już osiem lat. Próbowałam chyba już ośmiu nowych leków antydepresyjnych, ale one nadal nie działają. Ciekawe, że dzisiaj skutki uboczne są większe niż zwykle. Mam sucho w ustach i z trudem przychodzi mi mówienie. Dlaczego tak jest? Czy stres wzmacnia skutki uboczne leków?

Thelma znowu wdała się w nieskończone dywagacje i wstępy do wstępów, kradnące nasz cenny czas. A ja miałem dylemat, w normalnych okolicznościach próbowałbym pewnie wyjaśniać znaczenie tego słowotoku. Wskazałbym, na przykład, że gra rolę kruchej, słabej istoty, by uniemożliwić otwartą, poważną rozmowę, której tak pragnęła. Albo zauważyłbym, że zaprosiła Matthew, aby powiedział szczerze o swoich uczuciach, ale natychmiast usiłuje w nim wywołać poczucie winy, wymawiając mu, że jest na środkach antydepresyjnych od momentu, kiedy ją opuścił. Jednak takie interpretacje oznaczałyby zużycie większości sesji na konwencjonalną indywidualną terapię, a żadne z nas tego nie chciało. Poza tym, gdybym jej pokazał, że w jej zachowaniu jest coś nie w porządku, poczułaby się upokorzona i nigdy by mi tego nie wybaczyła.

Była to jednak niezmiernie ważna sesja i nie mogłem też pozwolić na to, aby Thelma marnowała taką okazję na czczą gadaninę. Miała przecież szansę zadać teraz pytania, które trapiły ją przez osiem lat. I mogła wreszcie zostać uwolniona.

– Pozwól, że ci przerwę Thelma. Jeśli się zgodzicie, chciałbym wziąć na siebie rolę tego, który pilnuje czasu i pomaga skupić się na najważniejszych problemach. Czy możemy poświęcić minutę na ustalenie programu sesji?

Na chwilę zapanowała cisza, po czym odezwał się Matthew:

– Jestem tutaj, żeby pomóc Thelmie. Wiem, że wiele przeszła i ja ponoszę za to odpowiedzialność. Jestem otwarty na wszelkie pytania.

To był doskonały sygnał, by przystąpić do meritum. Spojrzałem na Thelmę znacząco. Zrozumiała moje spojrzenie i zaczęła:

– Nie ma nic gorszego, niż czuć, że jest się absolutnie samemu na świecie, że jest się całkowicie opuszczonym. Kiedy byłam dzieckiem, jedną z moich ulubionych książek, którą zabierałam do parku Lincolna w Waszyngtonie i czytałam na ławce, była…

Posłałem Thelmie najbardziej mordercze spojrzenie, na jakie było mnie stać. Zrozumiała.

– Przejdę może do sedna sprawy – powoli obróciła się ku Matthew – co do mnie czujesz?

Brawo! Uśmiechnąłem się do Thelmy aprobująco.

Odpowiedź Matthew wprawiła mnie w osłupienie. Popatrzył jej prosto w oczy i powiedział:

– Myślałem o tobie codziennie przez ostatnie osiem lat! Myślałem z wielką troską i niepokojem. Bardzo mnie obchodzi, co się z tobą dzieje. Żałuję, że nie możemy się spotykać co kilka miesięcy, abym mógł się dowiedzieć. Nie chcę być odcięty od ciebie.

– Więc dlaczego milczałeś przez te wszystkie lata?

– Czasem milczenie najlepiej wyraża czyjąś troskę. Thelma potrząsnęła głową:

– To brzmi jak jedna z tych twoich zagadek zen, których nigdy nie rozumiałam.

Matthew ciągnął dalej:

– Moje rozmowy z tobą tylko pogarszały sprawę. Żądałaś ode mnie coraz więcej i więcej, aż doszło do tego, że nie mogłem ci już więcej dać. Dzwoniłaś do mnie dziesięć razy dziennie. Ciągle przychodziłaś do poczekalni przed moim gabinetem. Po twojej próbie samobójczej wiedziałem, że najlepiej będzie uciąć wszelkie kontakty z tobą i mój terapeuta to potwierdził.

Stwierdzenie Matthew do złudzenia przypominało to, co kiedyś odegrała Thelma, wchodząc w jego rolę.

– Ale to naturalne, że ktoś się czuje całkowicie opuszczony i zrozpaczony, kiedy tak nagle zostanie mu odebrane coś tak ważnego – zauważyła Thelma.

Matthew pokiwał głową ze zrozumieniem i na chwilę położył swoją rękę na jej ręce. Potem zwrócił się do mnie:

– Myślę, że ważne dla ciebie jest, abyś dokładnie wiedział, co się stało osiem lat temu. Będę teraz mówił do ciebie, a nie do Thelmy, ponieważ już nieraz opowiadałem jej tę historię, i tu zwrócił się do niej: – Przepraszam Thelma, że będziesz musiała wysłuchać tej opowieści jeszcze raz.

I znowu zaczął mówić do mnie:

– Niełatwo mi to przychodzi, ale pewnie najlepiej od razu zacząć. Otóż osiem lat temu, mniej więcej rok po ukończeniu szkolenia z psychoterapii, miałem poważny atak psychozy. W owym czasie mocno tkwiłem w buddyzmie i często siedziałem w vipassanie, pewnej formie medytacji. Dostrzegłszy moje kiwnięcie głową, przerwał opowieść i powiedział:

– O, znasz ją. Bardzo chciałbym poznać twoją opinię o niej. Ale dziś pewnie lepiej skupić się na swojej historii… A więc siedziałem w yipassanie po trzy, cztery godziny dziennie. Rozważałem możliwość zostania mnichem buddyjskim. Wyjechałem do Indii na trzydziestodniowe odosobnienie w Igatpuri, małej wioski na północ od Bombaju. Ale praktyka ta była dla mnie zbyt ciężka – całkowite milczenie, całkowita izolacja, istnienie w medytacji przez czternaście godzin dziennie. Zacząłem tracić poczucie granic swego ego. W trzecim tygodniu miałem halucynacje i zdawało mi się, że widzę przez ściany i mam dostęp do wszystkich moich przeszłych i przyszłych żyć. Mnisi zabrali mnie do szpitala w Bombaju, hinduski doktor dał mi środki przeciw psychozie i wezwał mego brata. Brat przyjechał i zabrał mnie do Stanów. Około czterech tygodni byłem w szpitalu w Los Angeles. Po wyjściu przyleciałem natychmiast do San Francisco. Następnego dnia, zupełnie przypadkowo, spotkałem Thelmę na Union Square. Stan mojego umysłu nadal pozostawiał wiele do życzenia. Doprowadziłem do absurdu doktrynę buddyzmu i naprawdę wierzyłem, że jestem w stanie jedności z każdym, bez wyjątku. Cieszyłem się, że wpadłem na Thelmę, na ciebie, Thelma – zwrócił się do niej. – Cieszyłem się, że cię spotkałem. To pomogło mi poczuć grunt pod nogami.

Matthew znowu zwrócił się w moim kierunku i do końca swej opowieści już nie spojrzał na Thelmę:

– Miałem dla niej jak najlepsze uczucia. Czułem się z nią jednym. Chciałem, aby miała wszystko, czego chce od życia. Więcej, utożsamiałem się z jej pragnieniem szczęścia i szukałem go tak samo jak ona. Ona i ja byliśmy tym samym. Bardzo dosłownie brałem buddyjskie przekonanie o uniwersalnej jedności i przykazanie całkowitego wyzbycia się ego. Nie wiedziałem, gdzie ja się kończę, a gdzie zaczyna się druga osoba. Dałem jej wszystko, czego chciała. Chciała, abym był blisko, chciała przychodzić do mojego domu, chciała seksu – pragnąłem dać jej wszystko w duchu doskonałej jedności i miłości. Ale chciała coraz więcej, a ja nie mogłem dać więcej. Zacząłem się niepokoić. Po trzech, czterech tygodniach moje halucynacje wróciły, znowu poszedłem do szpitala – tym razem na sześć tygodni. Niedługo po moim wyjściu dowiedziałem się o próbie samobójczej Thelmy. Nie wiedziałem, co robić. To była dla mnie katastrofa. To była najgorsza rzecz, jaka mi się w życiu przytrafiła. Prześladowała mnie przez całe osiem lat. Najpierw odpowiadałem na jej telefony. Ale było ich coraz więcej. Mój psychiatra doradził mi w końcu zerwać wszelkie kontakty z nią, całkowicie zamilknąć. Powiedział, że jest to konieczne dla mego zdrowia psychicznego i na pewno będzie najlepsze dla niej.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Szczegółowe omówienie egzystencjalnego podejścia do psychoterapii znajduje się w książce Existential Psychotherapy (Basic Books, Nowy Jork 1980) tego samego autora. [wróć]