Tytuł oryginału
INSCIALLAH

Wydawca
Daria Kielan

Konsultacja arabistyczna
Bogusław Zagórski

Redaktor prowadzący
Beata Kołodziejska

Redakcja techniczna
Lidia Lamparska

Korekta
Joanna Popiołek
Jadwiga Przeczek

Copyright © 1990-2013 RCS Libri S.p.A., Milan
Copyright © for the Polish translation by Joanna Ugniewska, Warszawa 2013

Świat Książki
Warszawa 2013

Świat Książki Sp. z o.o.
02-103 Warszawa, ul. Hankiewicza 2

Księgarnia internetowa: Fabryka.pl

Skład i łamanie
Akces, Warszawa

Dystrybucja
Firma Księgarska Olesiejuk sp. z o.o., sp. k.a.
05-850 Ożarów Mazowiecki, ul. Poznańska 91
email: hurt@olesiejuk.pl tel. 22 721 30 00
www.olesiejuk.pl

ISBN 978-83-7943-366-7
Nr 90454323

Skład wersji elektronicznej
pan@drewnianyrower.com

Postaci w tej powieści są wymyślone. Wymyślone są ich historie, wymyślona akcja. Ale wydarzenia, które ją zapoczątkowały, są prawdziwe. Prawdziwy jest krajobraz, prawdziwa wojna, o której opowiada ta książka.

Autorka dedykuje ją czterystu żołnierzom amerykańskim i francuskim zamordowanym w masakrze w Bejrucie przez sektę Dzieci Boga. Dedykuje ją mężczyznom, kobietom, starcom, dzieciom zamordowanym w innych masakrach w tym mieście i we wszystkich masakrach owej odwiecznej masakry, której na imię wojna.

Powieść ta ma być wyrazem miłości do nich i umiłowania Życia.

Oriana Fallaci

AKT PIERWSZY

ROZDZIAŁ PIERWSZY

– 1 –

Nocą bezpańskie psy zajmowały miasto. Setki i setki psów, korzystając z cudzego strachu, okupowały bezludne ulice, puste place, niezamieszkane zaułki; nie wiadomo, skąd się brały, ponieważ za dnia nigdzie ich nie było widać. Za dnia być może ukrywały się wśród ruin, po piwnicach zburzonych domów, w kanałach pełnych szczurów, może wcale nie istniały, albowiem nie były to psy, lecz duchy psów materializujące się w ciemności, aby naśladować ludzi, swych zabójców. Tak jak ludzie dzieliły się na bandy trawione nienawiścią, tak jak ludzie pragnęły jedynie rozszarpywać się i ów monotonny rytuał miał zawsze ten sam pretekst: zdobycie chodnika cennego z powodu resztek pożywienia i zgniłych odpadków. Ruszały naprzód powoli, w oddziałach kierowanych przez dowódcę, największego i najbardziej okrutnego psa, i na początku wcale się ich nie zauważało, ponieważ posuwały się w ciszy: strategia żołnierzy idących w ostrożnym milczeniu po to, by uderzyć znienacka na nieprzyjaciela i poderżnąć mu gardło. Ale nagle rozlegało się ujadanie dowódcy oddziału, niczym dźwięk trąbki zapowiadającej atak, po czym słychać było narastające ujadanie innych psów, a wreszcie szczekanie całej bandy ustawiającej się w koło, by zamknąć w nim bandę przeciwników, uniemożliwić im ucieczkę. I wtedy zaczynało się prawdziwe piekło. Turlając się wśród odpadków, napastnicy i ich ofiary rozpruwali sobie gardła i karki, gryźli się po oczach i uszach, rozrywali sobie brzuchy, a pełne wściekłości wycie ogłuszało bardziej niż bomby. Nieważne, jaka walka, jakie starcie między ludźmi zakłócały nocną ciszę: wrzask psów mordujących się z powodu dostępu do chodnika był głośniejszy od wybuchów rakiet, wystrzałów z moździerzy, ryku artylerii. I nigdy chwili przerwy ani odpoczynku. Tylko wtedy, gdy niebo bladło w fioletowym brzasku i bandy rozpraszały się, pozostawiając kałuże krwi i ścierwo pokonanych towarzyszy, można było znów usłyszeć odgłosy wojny prowadzonej za pomocą rakiet, moździerzy i artylerii. Ale wtedy zaczynała się nowa i równie przerażająca wrzawa: to koguty, oszalałe ze strachu, traciły poczucie czasu i zamiast zapowiadać wschód słońca, wydzierały się, towarzysząc swoim pianiem tamtym dźwiękom. Kanonada i kukuryku. Seria z karabinu maszynowego i kukuryku. Wystrzał i kukuryku. Zrozpaczone, przestraszone, ludzkie. Podwójny szloch, w którym można było niemal rozpoznać wołanie o pomoc. „Na pomoc, na pomoc!”. Tysiące kogutów. Można by sądzić, że w każdym domu, na każdym podwórzu, każdym tarasie znajdował się oszalały kurnik i że wszystkie koguty żyły jedynie po to, by wykrzyczeć własny obłęd. A może obłęd miasta, udrękę tego absurdalnego miejsca, które wojskowe mapy oznaczały skrótem 36S-YC-316492-Q15? Oś 36, strefa S, kwadrat YC, współrzędne 316492, pułap 15, czyli Dowództwo włoskiego kontyngentu w Bejrucie.

* * *

Wyciągnięty na pryczy, którą umieścił w pokoiku w piwnicy, Angelo nasłuchiwał, nie mogąc zasnąć, i przy każdym kukuryku jego piękna twarz kurczyła się w grymasie rozdrażnienia. Tak bardzo nienawidził tych kogutów, że gdy spostrzegał któregoś z nich, odwracał głowę, aby tylko na niego nie patrzeć. Psy natomiast budziły w nim coś w rodzaju posępnej ciekawości, ponieważ nie pozwalały się do siebie zbliżyć. Jedynie z daleka można było dostrzec ich niewyraźny zarys, niczym cień cienia ginący w mroku, tak naprawdę nigdy ich nie widział. Wstał, uważając, by nie obudzić Charliego, swego kapitana śpiącego w sąsiednim pomieszczeniu. Zapalił latarkę i zaczął chodzić tam i z powrotem. Ale przestrzeń była tak niewielka, a jego długie nogi tak szybko pokonywały odległość od ściany do ściany, że wkrótce zrezygnował. Powrócił na pryczę i leżał, nie ruszając się i zadręczając wątpliwościami. A może bezsenność nie była spowodowana tym rozdzierającym koncertem, lecz kłopotliwą sytuacją, w którą wpakował się dwa miesiące temu z powodu Ninette? Olśniewająca kobieta, zgoda. Długie kasztanowe włosy falujące w złotych refleksach, niepokojące fiołkowe oczy, w których płonęły wszelkie możliwe pragnienia, pełne usta, rysy wyniosłe i dumne niczym rysy barbarzyńskiej królowej, ciało, na którego widok zapierało ci dech. Kłopot w tym, że uroda nie wystarcza dla wytłumaczenia uczuciowego związku. Gdy nie ma nic do zaofiarowania poza monotonną zachętą let-us-make-love, chodźmy do łóżka, let-us-make-love, podniecenie zmysłowe staje się w końcu udręką, wręcz zagrożeniem: pułapką na twoją wolność. Ten cholerny sierpniowy dzień. Poznali się pewnego sierpniowego dnia w księgarni, w strefie wschodniej, gdzie poszedł kupić gazety dla Charliego. Jakiś nieuważny gest, jakieś nieumyślne potrącenie kogoś, pierwszy kontakt, który na razie nie wydaje się niebezpieczny. „Excusez-moi, Madame. Przepraszam panią”. „Don’t mind, sergeant. Nie szkodzi, sierżancie”. Nieprawdopodobny dialog toczący się za pomocą je-ne-com-prends-pas, I-don’t-understand, misz-fahim. Z trudem wymienili swoje imiona. „Je m’appelle Angelo, nazywam się Angelo”. „My name is Ninette, nazywam się Ninette”. A jednak następnego dnia odnalazła go. Od bazy do bazy, od posterunku do posterunku, dotarła w końcu do Dowództwa. Zuchwała, nieustraszona, wyzywająca. W dzielnicy, gdzie brak kobiecej skromności uważany jest za największą obrazę Allaha, a więc biada tym, co nie zasłaniają głowy, nie ukrywają swych kształtów w niezgrabnych piżamach albo czadorze, pojawiła się z rozwianymi włosami i w sukience tak obcisłej, że na pierwszy rzut oka wydawała się naga. W ręku trzymała paczuszkę słodyczy. „For you, to dla ciebie”. Odmówił, odprawił ją. Ale następnej niedzieli przyszła znowu: ubrana tak samo i z nową paczuszką słodyczy.

Westchnął zirytowany. Przyjął wówczas prezent i to był błąd! Odtąd każdej niedzieli pojawiała się w Dowództwie. Przychodziła nawet wtedy, gdy z gór strzelano z armat kalibru 150, gdy wzdłuż Zielonej Linii szalała walka, promieniejąca na jego widok radością, niczym kotka, która spotkała swego kota. „Angel, my angel!”. Potem wybiegała mu naprzeciw, rozradowana, upajała go śmiechem i pieszczotami, wypowiadała po angielsku niezrozumiałe zdania, z których można było jedynie wywnioskować, że jest chrześcijanką, mieszka w strefie wschodniej i że zamierza pójść z nim do łóżka: to znaczy ukraść go jemu samemu. Let-us-make-love, let-us-make-love. Jak ma się jej oprzeć, skoro wzbudza w nim pożądanie? Jak jej wytłumaczyć, że nie szuka przygód, że przygoda to także jakiś rodzaj miłości, a w każdym razie miłosnego zobowiązania, chwilowy związek nie do pogodzenia z wolnością? Jak jej wyjaśnić, że on nie potrzebował ani miłości, ani miłosnych zobowiązań, lecz właśnie wolności po to, by zrozumieć, kim jest, czego szuka, na czym polega Życie? Ponieważ brakowało im języka, którym mówiliby oboje (on nie znał arabskiego i mówił po francusku, ona nie znała włoskiego i mówiła po angielsku), mógł bronić się tylko za pomocą je-ne-comprends-pas, I-don’t-understand, miss-fahim, nie-rozumiem: to była taktyka, którą posługiwał się w ciągu tych dwóch miesięcy. Jednak wczoraj, wraz z kolejną paczuszką słodyczy, przyniosła mu zawiniątko w papierze z apteki. Była tam prezerwatywa. A gdy dają ci prezerwatywę, czy możesz bronić się dalej za pomocą nie-rozumiem? Co najwyżej, ryzykując kompromitację, możesz ją zwrócić. Zwrócił ją. Ale zwracając, napotkał niepokojące fiołkowe oczy Ninette, w których płonęły wszelkie możliwe pragnienia, i wpadł. „OK, Ninette. Demain, tomorrow, jutro!”. Jutro to było dziś i... Jasne, że to ona była powodem jego zdenerwowania i bezsenności! A może nie? Nie. To był kryzys, który przeżywał, odkąd znalazł się w tym mieście bezpańskich psów i oszalałych kogutów. W tym absurdalnym miejscu oznaczonym na wojskowych mapach skrótem 36S-YC-316492-Q15. To był niepokój, który odbierał mu pewność siebie, z chwilą gdy odkrył, że nie wie, kim jest, czego chce, na czym polega Życie. To było niezadowolenie pojawiające się pod byle pretekstem. Jak na przykład z powodu decyzji, by nie ulec pożądaniu tej olśniewającej kobiety, która chciała mu się oddać...

Ogarnęła go złość. Przed przyjazdem do Bejrutu nigdy mu się nic takiego nie zdarzyło. Przyjmował życie takim, jakie jest, bez zastanawiania się, ze swobodą zwierzęcia, które je, pije, śpi, kocha się do woli. Cieszył się swoją młodością, nie zadawał sobie zbyt wielu pytań. Teraz zaś nic go już nie cieszyło. Miał wciąż napięte nerwy, zanurzał się coraz głębiej w oparach bezprzedmiotowego buntu, w mgłach metafizycznego niepokoju i dręczył swój mózg trwożnymi pytaniami o przyczynę takiego stanu rzeczy. Na przykład dlaczego znalazł się właśnie tutaj, dlaczego wybrał zawód niepasujący do jego charakteru i jego mentalności, to znaczy zawód żołnierza, dlaczego zdradził w ten sposób matematykę. Jakże mu brakowało matematyki, jakże jej żałował! Matematyka masuje opony mózgowe jak trener masuje mięśnie zawodnika, napełnia je czystą myślą, obmywa z uczuć deprawujących inteligencję, przenosi do cieplarni, gdzie rosną cudowne kwiaty. Kwiaty abstrakcji wyłonionej z konkretności, fantazji, którą zrodziła rzeczywistość... „Jesteś w pociągu jadącym z prędkością 15 kilometrów na godzinę i pada deszcz. Siedzisz przy oknie z lewej strony, patrząc w kierunku jazdy pociągu, i widzisz kroplę deszczu spadającą na szybę: z prawej strony na lewą, to znaczy ukośnie, i tworzącą kąt 30 stopni w stosunku do linii pionowej. Potem pociąg przyśpiesza, jedzie z prędkością 20 kilometrów na godzinę i kąt utworzony przez spadającą kroplę deszczu zmienia się, ma teraz 45 stopni w stosunku do linii pionowej. Z jaką prędkością, w pierwszym i drugim przypadku, pada kropla deszczu?”. Nie, to nieprawda, że matematyka jest surową nauką, oschłą teorią. Jest fascynującą sztuką, pełną fantazji, czarodziejką zdolną czynić niezliczone cuda i czary. Może uporządkować chaos, nadać sens rzeczom pozbawionym sensu, odpowiedzieć na każde pytanie. Może wręcz dać ci to, czego szukasz: formułę Życia. Musi do niej powrócić, zacząć jeszcze raz od początku, z pokorą ucznia, który w czasie wakacji zapomniał tabliczki mnożenia. Dwa razy dwa równa się cztery, cztery razy cztery równa się szesnaście, szesnaście razy szesnaście równa się dwieście pięćdziesiąt sześć, pochodna stałej równa się zero, pochodna zmiennej równa się jeden, pochodna potęgi zmiennej... Czyżby już nie pamiętał? Oczywiście, że pamięta! Pochodna potęgi zmiennej równa się wykładnikowi potęgi pomnożonemu przez zmienną z tym samym wykładnikiem zmniejszonym o jeden. A pochodna ilorazu? Równa się pochodnej dzielnej pomnożonej przez dzielnik minus pochodna dzielnika pomnożona przez dzielną, a wszystko to podzielone przez kwadrat dzielnika. Proste! Naturalnie, znalezienie formuły Życia nie byłoby takie proste. Znalezienie formuły oznacza rozwiązanie problemu, a żeby problem rozwiązać, trzeba go najpierw postawić, a żeby go postawić, trzeba zacząć od założenia... Ach, czemu zdradził czarodziejkę? Co skłoniło go do zdrady?

Poruszył się na pryczy. Może przyczyną był autokar wożący go z Brianzy do Mediolanu i z Mediolanu do Brianzy, w czasie gdy studiował na uniwersytecie. Co rano dwugodzinna podróż w sennym otępieniu i po południu znów dwie godziny, gdy już jesteś odrętwiały ze zmęczenia, tak że w końcu wracasz do domu pełen złości na czarodziejkę wymagającą takiego poświęcenia. A może było to jarzmo rodziny gnębiącej cię nieustannymi wyrzutami i narzekaniem. Pracujemy-żebyś-się-uczył, zdobył-wykształcenie, a-ty-nawet-nie-podziękujesz. Może była to melancholia prowincji, gdzie nigdy nic się nie dzieje, gdzie jedyną pociechą jest poderwać równolatkę mieszkającą obok, jedyną rozrywką pójść z nią do kina na film, którego nawet nie oglądasz, bo zastanawiasz się nad nieoznaczoną całką albo nad tym, czy dziewczyna nie jest z tobą w ciąży. A może to twoja natura dręczona wciąż wątpliwościami i niepewnością, albowiem kto dużo rozmyśla, zawsze znajdzie argumenty za i przeciw, zgubi się pośród zwątpienia i braku pewności. Po co mi dyplom z matematyki? Czy odkryję nowe światy, nowe gwiazdy? Wynajdę teorię zmieniającą bieg dziejów? Wierzyłeś w to na początku. To dlatego powiesiłeś w swoim pokoju plakat z inteligentną twarzą Einsteina i jego cudownym równaniem E = mc2. Ale godziny spędzone w autokarze, wyrzuty rodziny i melancholia prowincji zniszczyły twoją wiarę w siebie. W pewnym momencie wydałeś na siebie wyrok i uznałeś, że nie jesteś wiele wart, że jesteś jednym z wielu: niczego nie odkryjesz, niczego nie wynajdziesz, dyplom posłuży ci do znalezienia posady i może przyda się znajomość nieoznaczonej całki, poślubisz mieszkającą obok równolatkę, będziesz miał z nią dzieci, którym z kolei będziesz mógł mówić pracujemy-żebyś-się-uczył, zdobył-wykształcenie, a-ty-nawet-nie-podziękujesz. Staniesz się przedwcześnie dorosłym, z duszą pokrytą zmarszczkami. Utracisz zbyt szybko młodość. Lepiej opóźnić ten dzień, wziąć sobie urlop i stawić się na wezwanie do wojska, na które nie odpowiadałeś przez trzy lata... Tak, zdradził matematykę, aby nie utracić przedwcześnie swojej młodości. Ludzie myślą, że wojsko postarza. Przeciwnie. Wojsko przywraca cię dzieciństwu, utrwala dzieciństwo. Zahamowuje rozwój, tak jak hodowcy roślin hamują ich wzrost, skrępowane w swych korzeniach, z przyciętym listowiem stają się karłowatymi drzewkami: bonsai. Twój umysł zamiast skrępowanych korzeni, twoja dojrzałość zamiast przyciętego listowia. Narzędzia czarów, igraszki, za pomocą których kusi cię mundur, i jeszcze na dodatek pensja, którą pobierasz za pracę niebędącą pracą, lecz zabawą. Koniec z hipokryzją: przyjemnie jest maszerować, strzelać do sylwetek na poligonie, posługiwać się materiałami wybuchowymi, wspinać po niedostępnych górach, zstępować w morską głębię, spadać z nieba na spadochronie, słowem, udawać, że jest się na wojnie. Jeśli nie przydarzy ci się jakieś nieszczęście i jeśli nie poślą cię na prawdziwą wojnę, naprawdę stajesz się z powrotem dzieckiem. Beztroskim dzieckiem w beztroskiej szkole, która nazywa się koszary. Nie mówiąc już o przyjemności, jaka płynie z demonstrowania fizycznej tężyzny; twoje ciało, osłabione przez matematykę, a wzmocnione przez służbę wojskową, stało się wspaniałą maszyną do zabawy i miłości. Imponujący wzrost, szerokie ramiona, wąskie biodra, płaski brzuch. Do diabła tam z plakatem przedstawiającym inteligentną twarz Einsteina i jego cudowne równanie E = mc2.

Uśmiechnął się smutno. Precz z plakatem, precz z marzeniem o odkryciu nowych światów, nowych gwiazd, o wynalezieniu teorii mających zmienić bieg dziejów, stał się tym, kogo we Włoszech nazywają Incursore. To znaczy superżołnierzem, współczesnym samurajem, który jak nikt inny maszeruje, strzela, posługuje się materiałami wybuchowymi, wspina po niedostępnych górach, zstępuje w morską głębię, spada z nieba na spadochronie, zdycha na prawdziwej wojnie. Ale miał dwadzieścia sześć lat i w wieku dwudziestu sześciu lat nie umiał robić niczego innego. Jego umysł był tak sparaliżowany, że nie potrafił nawet postawić problemu po to, by znaleźć formułę Życia, i z trudem przypominał sobie, że pochodna potęgi zmiennej równa się wykładnikowi potęgi pomnożonej przez zmienną z tym samym wykładnikiem zmniejszonym o jeden. Trzeba by znów zacząć posługiwać się mózgiem. Przenieść go z powrotem do cieplarni, gdzie żyłeś, zanim cyniczny ogrodnik skrępował ci korzenie intelektu i pozbawił listowia dojrzałości. Przestać być karłowatym drzewkiem. Urosnąć wreszcie, stać się dorosłym, choćbyś miał mieć duszę pokrytą zmarszczkami. Umrzeć z tymi zmarszczkami, nie zdechnąć w wieku dwudziestu sześciu lat na prawdziwej wojnie. Chwileczkę: czyżby powodem jego bezsenności było podejrzenie, że zdechnie w wieku dwudziestu sześciu lat na prawdziwej wojnie? Od paru tygodni Kondor trzymał ich w stanie pogotowia: podwojona obrona, potrojone straże, zawieszone przepustki. Wczoraj karabinierzy z budki strażniczej nieomal przegonili Ninette: Tu-nie-wolno-się-zatrzymywać, rozkaz-generała. A Kondor nie był typem generała wpadającym w panikę z byle powodu. Co do Charliego, to powtarzał on nieustannie polecenia: Uwaga-na-to, uwaga-na-tamto, chcę-żebyście-mieli-oczy-również-na-plecach, coś-się-szykuje. Trochę z przekory, trochę z niedowierzania, nigdy nie przywiązywał do tego znaczenia. Teraz natomiast wiedział, że to coś ważnego, i wyciągnął z tego wniosek, jaki powinien był wyciągnąć, gdy zaczął nasłuchiwać ujadania psów i piania oszalałych kogutów: jaki tam rozdzierający koncert, jaki tam miłosny czy pseudomiłosny kłopot, w który się wpakował, jaki tam kryzys wynikły z niepokoju i niezadowolenia. To oczekiwanie na coś, czego wczoraj jeszcze nie było, a co dziś w nocy już istniało, poruszało się, posuwało cicho w ciemności i posuwając się, roztaczało zapach śmierci. Nie śmierci zabijającej za pomocą strzałów, serii z karabinu maszynowego, kanonad. Innej śmierci. Bardziej przerażającej, bardziej zachłannej. Śmierci, której nie umiał sobie wyobrazić, ale którą odczuwał każdym mięśniem ciała, każdym centymetrem skóry, każdym nerwem układu nerwowego...

– Allahu akbar! Allahu akbar! Allahu akbar! Allahu akbar! Aszhadu al-la ilaha ill Allah, wa-aszhadu anna Muhammadah rasulullah! Bóg jest największy! Bóg jest największy! Bóg jest największy! Bóg jest największy! Świadczę, że nie ma bóstw oprócz Boga Jedynego, i potwierdzam, że Mahomet jest wysłannikiem Boga!

Głos muezina dotarł z minaretu na rue de l’Aérodrome, by zmieszać się z ujadaniem bezpańskich psów, pianiem oszalałych kogutów, z hukiem pocisków z moździerza. Modelując płaczliwą kantylenę, wzniósł się, by wyśpiewać tajemnicze przykazania, odmówić modlitwę poprzedzającą świt, i Angelo drgnął. Piąta rano! Powinien choć trochę odpocząć. Zgasił latarkę, zamknął oczy i chwilę później spał, jak gdyby muezin zapowiadał jakikolwiek świt jakiegokolwiek dnia. Niedzieli takiej samej jak inne.

– 2 –

Obudził go hałas przesuwających się przedmiotów i wrażenie, że znajduje się w epicentrum trzęsienia ziemi. Prycza chwiała się, podłoga dygotała, pokoik kołysał się jak barka na wzburzonym morzu. Potem trzęsienie ziemi ustało, zapanowała martwa cisza, podczas której można było rzucić okiem na fosforyzujące wskazówki zegarka, zauważyć, że jest szósta dwadzieścia cztery, i wtedy straszliwy huk rozdarł powietrze wraz z towarzyszącym mu apokaliptycznym plaśnięciem. Skoczył na równe nogi. Nerwowymi ruchami zapiął ochronny kombinezon, włożył buty, po czym wpadł do sąsiedniego pomieszczenia, żeby zawołać Charliego. Ale Charlie właśnie wychodził. Olbrzymia sylwetka wstrząsana konwulsyjnym drżeniem biegła w kierunku schodów prowadzących na tyły podwórza i krzyczała: „Do jasnej cholery! Do jasnej cholery!”. Pobiegł za nim i kiedy tak biegł, zrozumiał, że to coś już się stało. Straszliwa katastrofa, tragedia, w porównaniu z którą jego dramaty wydały mu się błahostką. Nie spodziewał się jednak zobaczyć tego, co zobaczył w niepewnym świetle dnia i na widok czego pobladł. Był to ogromny grzyb z czerwonego pyłu, w kolorze ciemnoczerwonej krwi, który z przerażającą powolnością wyłaniał się z czarnej chmury w odległości dwóch kilometrów na południe i wznosząc się, wsysał ziemię niczym trąba potężnego cyklonu. Wsysał ją, wchłaniał, unosił ku niebu i tam wypluwał, by znowu ssać, znowu wypluwać, by potem rozpylać ją i tworzyć płaski krąg, który rozszerzał się, rozprzestrzeniał, rozpościerał nad miastem mroczną zasłonę. Wielką ciemność, skąd spływały dziwne plamy, dziwne cienie: marionetki z parą rąk i nóg.

– Szefie! Tam...

– Tak, tam jest amerykańskie Dowództwo – odpowiedział schrypniętym głosem Charlie. I niemal w tej samej chwili wszystko zakołysało się znowu, drgnęło znowu poruszone wstrząsami drgającej ziemi. Budynki zdawały się chwiać, drzewa falować, a flaga na szczycie masztu kołysała się w suchych porywach wiatru, trzask! stłukła się jakaś szyba, kawałek tynku spadł z głuchym łoskotem, z sąsiedniego domu doszedł przerażony krzyk: „Ja Allah!”. Potem zapanowała znowu martwa cisza, znowu cisza, aby raz jeszcze można było spojrzeć na wskazówki zegarka, zauważyć, że jest szósta dwadzieścia dziewięć, i wtedy drugi huk rozdarł powietrze wraz z drugim towarzyszącym mu apokaliptycznym plaśnięciem. Drugi grzyb z czerwonego pyłu wyrósł z drugiej czarnej chmury, tym razem dwa kilometry na północ, i on także wsysał, wchłaniał ziemię, unosił ją ku niebu i wypluwał, by znowu wsysać, znowu wypluwać, by potem rozpylać ją i tworzyć płaski krąg, który rozszerzał się, rozprzestrzeniał, rozpościerał nad miastem mroczną zasłonę: wielką ciemność, skąd spływały dziwne plamy, dziwne cienie, marionetki z parą rąk i nóg.

– A tam, szefie!

– Tak, tam jest francuskie Dowództwo – odpowiedział schrypniętym głosem Charlie.

Nie powiedział nic więcej, ale Angelo usłyszał, co myśli: następny-grzyb-jest-przeznaczony-dla-nas. I przez chwilę, która obu wydała się wiecznością, patrzyli na siebie w bezruchu i milczeniu, jak gdyby jedyną rzeczą, jaka pozostawała do zrobienia, było oczekiwanie na śmierć, wpatrywanie się w siebie w bezruchu i milczeniu. Zupełnie jakby chcieli zamienić się duszami, wyryć sobie nawzajem w pamięci swe rysy. Wysokie i gładkie czoło Angela, do połowy przysłonięte z prawej strony niesfornymi włosami, żywe, szeroko rozwarte niebieskie oczy, drgające dumne nozdrza, napięta skóra pod wystającymi kośćmi policzkowymi, wyraźnie zarysowane zacięte usta. Pokryte już od dawna zmarszczkami czoło Charliego, ciemne przy skroniach od kruczoczarnych włosów, melancholijne i głębokie spojrzenie, przywiędłe policzki trochę obrzmiałe, usta zaciśnięte w grymasie bezgranicznej goryczy, ukryte pod wąsami nastroszonymi jak u foki. Szósta dwadzieścia dziewięć plus jedna sekunda. Plus dwie. Plus trzy. Plus cztery. Plus pięć, plus sześć, plus siedem, plus osiem, dziewięć, dziesięć, jedenaście, dwanaście, trzynaście, czternaście, piętnaście... Szósta trzydzieści. Po upływie minuty usta ukryte pod wąsami nastroszonymi jak u foki rozchyliły się, chodźmy-do-Pokoju-Operacyjnego, chłopcze, i przeszli przez bramę przesłoniętą do połowy workami z piaskiem. Zanurzając się w tłum wojskowych, zarośniętych i w byle jak włożonych mundurach, w chaos zatrwożonych głosów zadających sobie nawzajem pytania, przeszli przez hol na parterze. Znaleźli się w pokoju pełnym ekranów radarowych, telefonów, planów topograficznych, map, aparatury nadawczo-odbiorczej i radiotelegrafistów, którzy wołali podnieceni, aby zarządzić powszechny alarm:

– Orzeł, baza Orzeł!

– Sierra Mike, baza Sierra Mike!

– Rubin, baza Rubin!

– Logistyka, baza Logistyka!

– Uwaga, wszystkie bazy, wszystkie posterunki, uwaga! Najwyższy stan alarmowy! Zablokować dobrze wszystkie wejścia, zastawić je czołgami! Podwoić czujność, zatrzymać każdy samochód, każdy pojazd! Rewidować, sprawdzać każdą paczkę, każdy przedmiot, a jeśli to konieczne, strzelać! Rozkaz Kondora!

Na środku pokoju przystojny mężczyzna w stopniu generała krzyczał jak szalony, wskazując na duży zegar wiszący na ścianie. Był to Kondor.

– Już od szóstej dwadzieścia sześć domagam się raportu z Ost Ten, z Sowy Dwadzieścia Siedem, z pozostałych punktów obserwacyjnych! Żądam, powtarzam, żądam dokładnych współrzędnych, ścisłego określenia odległości! I niech karetki pogotowia, ekipy ratunkowe, koparki jadą natychmiast do Francuzów i Amerykanów! Niech szpital polowy przygotuje zaraz sale operacyjne! Mam gdzieś tych, co mówią mamy-za-mało-noszy! Żądam, by zrobiono wszystko, co możliwe, i jeszcze więcej, zrozumiano?! I jeszcze więcej!

Obok niego skupiony pułkownik, jego zastępca, przyglądał się mapie najeżonej trójkolorowymi chorągiewkami. Ewentualnym celom następnego grzyba. Za skupionym pułkownikiem rozwścieczony kapitan spadochroniarzy, który wyładowywał swoje zdenerwowanie, klnąc w dialekcie. Obok niego dziwaczna postać w szlafroku w granatowe i czerwone paski, która poprawiając sobie monokl, strofowała go po łacinie.

– Sufficit! Dość, non decet!

– Co za sufficit! Co za decet! Mówiłem panu, że nie należy ufać tym pedałom, tym gnojom, tym pieprzonym onanistom rasulullah! Mówiłem, że pewnego dnia nas załatwiąąą!

– I co z tego? Nie ma co się tak denerwować! Fortis animi est non perturbari in rebus asperis, naucza nas Cyceron! Jest rzeczą silnych duchem nie miotać się w nieszczęściach!

Wolnym krokiem, z miną kogoś, kto wie, że może się wtrącić, Charlie zbliżył się do Kondora.

– To, czego obawialiśmy się... Prawda, generale?

– Tak, Charlie. Przed chwilą rozmawiałem z wojskiem rządowym: masakra. Podwójna masakra. Dowództwo francuskie i Dowództwo amerykańskie. Dwie ciężarówki kamikadze.

– Dwie... A gdzie trzecia, co miała być przeznaczona dla nas? Kondor ponownie wskazał na duży zegar wiszący na ścianie. Dochodziła szósta trzydzieści trzy.

– Dowiemy się wkrótce, Charlie. Pomiędzy pierwszym a drugim atakiem było pięć minut przerwy. Minęło dziewięć minut od pierwszego ataku i cztery od drugiego. Jeśli zastosują tę samą zasadę...

– Ja bym jej nie zastosował, generale.

– Ani ja... Na ich miejscu pozwoliłbym sobie na dziesięć albo piętnaście minut przerwy. Ruszyłbym wtedy, gdy przeciwnik zaczynałby się odprężać...

– Tak, ale...

– Charlie, zrobiliśmy, co było do zrobienia. I pan o tym wie. Teraz pozostaje nam tylko czekać.

Czekali więc w milczeniu. Teraz wszyscy już milczeli. Również przeklinający kapitan spadochroniarzy. Również strofująca go po łacinie dziwaczna postać z monoklem i w szlafroku w granatowe i czerwone paski. Również radiotelegrafiści przy aparatach nadawczo-odbiorczych. Oczy wszystkich wpatrywały się w duży zegar, uszy wszystkich nasłuchiwały jedynego dźwięku, jaki usłyszeć można było tu wewnątrz: tykania sprężyny odmierzającej sekundy. Każde tik-tak to sukces, ale i jeszcze większy niepokój, nadzieja, ale i wzrastające napięcie. Nieznośne oczekiwanie, które nie było tylko ich sprawą: choć byli oni najłatwiejszym i najbardziej prawdopodobnym celem, następny grzyb mógł wznieść się z każdej z baz, które mapa skupionego pułkownika zlokalizowała za pomocą trójkolorowych chorągiewek. Baza Orzeł, baza Sierra Mike, baza Rubin, baza Logistyka. Tik-tak... szósta trzydzieści trzy i jedna sekunda. Tik-tak... szósta trzydzieści trzy i dwie sekundy. Tik-tak... szósta trzydzieści trzy i trzy sekundy. Tik-tak... szósta trzydzieści trzy i cztery sekundy. Tik-tak... szósta trzydzieści trzy i pięć sekund. Tik-tak... szósta trzydzieści trzy i sześć sekund... O szóstej trzydzieści cztery, to jest po upływie pięciu minut, wszyscy wstrzymali oddech. Ale nic się nie stało, toteż oczekiwanie trwało nadal. Na-ich-miejscu-pozwoliłbym-sobie-na-dziesięć-piętnaście-minut-przerwy, powiedział Kondor i wszyscy go słyszeli. Tik-tak, tik-tak... szósta trzydzieści pięć. Tik-tak, tik-tak... szósta trzydzieści sześć. Tik-tak, tik-tak... szósta trzydzieści siedem. Tik-tak, tik-tak... szósta trzydzieści osiem. Tik-tak, tik-tak... szósta trzydzieści dziewięć... O szóstej trzydzieści dziewięć, to jest po upływie dziesięciu minut, Charlie odwrócił się do Angela, który obgryzał paznokcie. Objął go przyjaźnie ramieniem.

– Nie traćmy nadziei, chłopcze.

– Nie, szefie – wyszeptał Angelo i dalej obgryzał paznokcie.

– Może trzecia ciężarówka została unieszkodliwiona z powodu defektu silnika.

– Może.

– Albo ten kamikadze się rozmyślił.

– Może.

– Poczekamy do szóstej czterdzieści pięć.

– Tak.

Tik-tak, tik-tak... szósta czterdzieści. Tik-tak... szósta czterdzieści jeden. Tik-tak, tik-tak... szósta czterdzieści dwie. Tik-tak, tik-tak... szósta czterdzieści trzy. Tik-tak, tik-tak... szósta czterdzieści cztery. Tik-tak, tik-tak... szósta czterdzieści pięć. O szóstej czterdzieści pięć Charlie zostawił Angela i podszedł ponownie do Kondora.

– Generale, myśli pan to samo co ja?

– Tak, Charlie – przytaknął Kondor. – Teraz jest już za późno, aby znów zadziałał czynnik zaskoczenia. Myślę, że trzecia ciężarówka dziś nas oszczędziła.

– Dziś...! – skomentował z goryczą porucznik z nosem dużym jak bakłażan.

– Dum fata sinunt vivite laeti! Dopóki los wam zezwala, żyjcie weseli, powiada Seneka. A Horacy dodaje: Carpe diem! – dorzuciła dziwaczna postać z monoklem i w szlafroku.

– Guzik z tego carpe, guzik z tego dziś. Już ja im pokażę, tym pedałom, tym gnojom, tym pieprzonym onanistom rasulullah! – zaczął znów krzyczeć rozwścieczony kapitan spadochroniarzy. Ale tym razem Kondor go uciszył.

– Cicho, Pistoia! Niech pan raczej jedzie do Francuzów i Amerykanów! Chcę wszystko wiedzieć! Jakiego typu były te dwie ciężarówki, skąd się wzięły, z jaką prędkością jechały, kto je prowadził, jakim materiałem wybuchowym i w jakiej ilości się posłużono... – Potem, zwracając się do porucznika z nosem dużym jak bakłażan: – Pan również, Cukier. Marsz!

– Już się robi, generale! Biorę dupę w troki i lecę! – odpowiedział Pistoia, unosząc twarz bystrą i nagle odprężoną.

– Rozkaz, panie generale – odpowiedział Cukier, stukając obcasami i salutując bez zarzutu.

Potem obaj wybiegli, odprowadzani pełnym zazdrości spojrzeniem. Spojrzeniem Angela.

* * *

Gdy minęło już nieznośne napięcie, skończyła się tortura piętnastu minut patrzenia na zegar i wsłuchiwania się w jego tykanie, myślał tylko o tym, by tam pobiec. Powodem nie była jednak ciekawość ani współczucie: coś niby wezwanie, potrzeba, którą niejasno i intuicyjnie wiązał ze swym niepewnym jutrem i którą niemal w złej wierze wyrażał w bezsensownych pytaniach. Ilu żołnierzy takich jak on zostało pogrzebanych pod ruinami amerykańskiego i francuskiego Dowództwa? Ilu z nich wessał grzyb i uniósł ku niebu, ile marionetek z parą rąk i nóg wypluł na ziemię? Ilu takich jak Angelo, którzy nie mogli usnąć w nocy i nasłuchiwali ujadania bezpańskich psów i piania oszalałych kogutów, rozmyślało o swojej Ninette i swym niezadowoleniu, kim-jestem, czego-szukam, co-to-jest-życie? Ile replik jego samego? Pięćdziesiąt, sto, dwieście? Nie mógł wyobrazić sobie siebie samego umierającego pięćdziesiąt, sto, dwieście razy. A przecież chciał się zobaczyć. Nie, nie chciał się zobaczyć martwym. Chciał się zrozumieć żywym. Czyż Życie i Śmierć nie są tylko dwiema stronami tego samego zagadnienia? Stanął przed Charliem.

– Szefie...

– Nie – mruknął Charlie, nie pozwalając mu dokończyć. – Ty nie masz z tym nic wspólnego. Podlegasz mnie!

– Mógłbym się do czegoś przydać, szefie... Dołączyć do ekip ratunkowych...

– Ekipom ratunkowym nie jesteś potrzebny.

– Mógłbym robić zdjęcia w czasie, gdy będą pracować... Do naszego archiwum...

– Naszego archiwum?! Zabieraj się stąd, chłopcze.

Zabrał się. Niezauważony przez nikogo zaczął krążyć po podwórzu, gdzie biegali teraz gorączkowo tam i z powrotem oficerowie czuwający nad przebiegiem operacji ratunkowej. „Powiedzcie tym z inżynierii wojskowej, by przysłali kilka leopardów i kilka dźwigów! Weźcie więcej łopat i kilofów! Te, co przysłaliście, nie wystarczają! I nie zapomnijcie rękawic i masek! Umarli śmierdzą, no nie!”. Zatrzymał się, oparł o drzwi biura, skąd dochodził zmanierowany nosowy głos.

– Cóż za odrażający zamach, szanowny kolego: odrażający! Nie mógł się zdarzyć w mniej dla mnie odpowiedniej chwili... Właśnie dziś, kiedy koledzy z angielskiego Dowództwa zaprosili mnie na obiad! Odkąd miałem nieporównany zaszczyt służyć w Seventh Brigade, w ramach wymiany wojskowych NATO, darzą mnie sympatią... A sir Montague, dowódca, uświetnił nawet menu doskonałym puddingiem... Będę musiał przeprosić na piśmie, byłoby niegrzecznie ograniczyć się tylko do telefonu, a dżentelmen nie pozwala sobie nigdy na brak grzeczności. Nigdy! Nawet gdy w grę wchodzi czterystu zabitych. Tak, szanowny kolego: powiedziałem czterystu. Trzystu Amerykanów i stu Francuzów: ładny omlet. Sed quid novi? Wojna jest zawsze takim omletem, nie można przecież usmażyć omletu, nie tłukąc jaj!

Drgnął, nie wierząc własnym uszom. Czterystu! Powiedział czterystu! Czy Charlie pozwoli, czy nie, musi tam jechać. Musi! Zbiegł rozgorączkowany po schodach prowadzących do sutereny, wpadł do Biura Arabskiego, chwycił M12, wrócił na górę, jeszcze raz zbiegł na dół, złapał torbę z aparatami fotograficznymi. Wbiegł po schodach, wyszedł na podwórze. Oby tylko był łazik, niepokoił się. Łazik był, z szoferem za kierownicą. Wskoczył do środka.

– Ruszaj, Stefano, ruszaj!

– Dokąd mam jechać? – zapytał Stefano, unosząc dziecinną twarzyczkę, blady jeszcze ze strachu.

– Do Amerykanów! I do Francuzów!

– Ale ja czekam na Charliego. Mam jechać z Charliem!

– Co tam Charlie! Ruszaj!

– Nie! Nie mogę, nie!

– Ruszaj, powiedziałem ci!

Onieśmielony Stefano ruszył i wyjechał z Dowództwa. Znaleźli się na rue de l’Aérodrome. Było już całkiem widno, oszalałe koguty już nie wrzeszczały, bezpańskie psy powróciły do piwnic zburzonych domów, do kanałów pełnych szczurów, a dwa grzyby z czerwonego pyłu zniknęły bez śladu. Nad miastem triumfowało czyste, drwiące niebo. Niebo zdające się mówić chodź-zobacz, chodź.

– 3 –

Tysiąc żołnierzy amerykańskiego kontyngentu wybrało sobie solidny czteropiętrowy budynek na południowy wschód od lotniska. Duży gmach na końcu alei prowadzącej obok terminalu, potem wieży kontrolnej, potem hangarów. Ale już mijając terminal, można było zauważyć białą sylwetkę, bryłę, która wraz z czerwienią i granatem flagi odcinała się od zieleni drzew. Wokół wysokiego budynku rosły jaśminy. Z przodu rząd palm. Minąwszy hangary, Angelo zauważył jednak, że nie widać już białej bryły. Ani nawet flagi.

– Stefano, pomyliłeś drogę!

– Ależ nie! Za rue de l’Aérodrome skręciłem w lewo, wjechałem w aleję, minąłem terminal, potem wieżę kontrolną, potem hangary i... Masz rację! Gdzie jest amerykańskie Dowództwo?! – wykrzyknął Stefano, całkiem zdezorientowany.

– Zawróć. Szybko!

Bełkocząc nie-rozumiem, nie-rozumiem, Stefano zawrócił. Znów znalazł się na rue de l’Aérodrome, raz jeszcze zmienił kierunek jazdy, minął lotnisko, przejechał raz jeszcze aleję prowadzącą obok terminalu, potem wieży kontrolnej, potem hangarów i znalazł się w tym samym miejscu.

– Widzisz? Nie pomyliłem się!

– Nie – przyznał Angelo.

– A więc Dowództwo amerykańskie powinno być tam, na końcu alei...

– Powinno. Ale go nie ma.

Nie było go. Ale nagle zrozumiał: helikoptery opuszczające lotnisko leciały w tamtym kierunku i lądowały za rzędem palm. A także karetki pogotowia pędzące ulicą w ogłuszającym ryku syren jechały w tamtą stronę. Zrozumiał. Powiedział Stefanowi, by jechał za nimi. Stefano pojechał i wkrótce znaleźli się przed rozległym terenem ogrodzonym drutem kolczastym, na który nacierały dziesiątki dziennikarzy i operatorów telewizyjnych odpychanych przez trzech, czterech marines.

– Let us in, wpuście nas, let us in!

– Get back, dammit, get back! Cofnąć się, co cholery, cofnąć się!

Wewnątrz ogrodzenia chaos. Ratownicy, którzy biegali jak szaleni z noszami, jak szaleni kładli na nich rozerwane albo spalone ciała, jak szaleni biegli dalej, by umieścić je w helikopterach i karetkach pogotowia: „Make way, przepuścić, make way!”. Ekipy ratunkowe, które ryły za pomocą koparek, kilofów, łopat. „Quick, szybko, quick!”. Worki plastikowe ułożone w piramidę albo rozrzucone gdzie popadnie. Worki z trupami już zebranymi. Ocaleni, którzy pokryci brudem i czarną sadzą, ze zgaszonym wzrokiem i w podartych mundurach, wzywali mamę i Jezusa. „Mammy... Jesus... mammy...”. I czteropiętrowy solidny budynek pokruszony, rozerwany przez wybuch, który o szóstej dwadzieścia pięć zaskoczył we śnie tysiąc żołnierzy. Zamiast niego gruzy nie wyższe niż ciężarówka. I smród spalonych ciał roznoszony przez wiatr wraz z ostrym zapachem eksogenu, krzykami, przekleństwami, skargami.

– Help me! Get me out, help me! Pomóżcie mi! Wyciągnijcie mnie, pomóżcie mi!

– My legs! I lost my legs! Moje nogi! Straciłem nogi!

– Easy, easy! You’re hurting him, God dammit! Powoli, powoli! Robisz mu krzywdę, do jasnej cholery!

– Ronnie, Ronnie! Where are you, gdzie jesteś, Ronnie?!?

– Junior, Junior! Answer, odpowiedz, Junior!

– Oh God! Look at that, God! O Boże! Popatrz tylko, o Boże! Stefano skurczył się na siedzeniu.

– Ja tam nie idę – powiedział zduszonym głosikiem.

– Nie, nie idź – odpowiedział mu Angelo. Potem wyskoczył z samochodu, założył na ramię M12, umieścił aparat Nikon w kieszeni kurtki i wszedł w chaos. Każdy krok – przypływ gniewu i przerażenia. Tu palec, tam stopa, tu ręka lub ramię albo ucho, wszystko zbierano i wrzucano bezładnie do szarych worków, niczym odpadki w rzeźni. Większość żołnierzy została rozszarpana na dziesiątki kawałków. Innych natomiast zmiażdżyły żelazne uzbrojenia, zawalone mury, wyglądali jak krwawe płaskorzeźby. Jeszcze inni spalili się do tego stopnia, że przy dotknięciu rozsypywali się z suchym trzaskiem. Rannych nie było wielu i patrząc na nich, zaczynało się żałować, że i oni nie zginęli od razu. Kadłuby pozbawione kończyn, twarze zamienione w papkę, monstra, nad którymi nawet pielęgniarze pochylali się z obrzydzeniem. Ci, co byli lżej ranni, umierali często z powodu nieporadności ratowników przysłanych przez władze miejskie. Bez umiejętności technicznych albo zobojętniali na skutek ciągłego widoku masakry, prawie wszyscy byli zainteresowani jedynie jak najszybszym usunięciem zniszczeń. Posługiwali się na przykład koparkami na ślepo i zamiast wyciągać delikatnie ofiary, zagrabiali je wraz z gruzem. Albo podnosząc płytę przygniatającą ciało, zapominali ją podeprzeć. Spadała więc, miażdżąc tych, co mogliby zostać uratowani. Ekipy włoskie działały sprawniej, ponieważ kierowali nimi specjaliści z inżynierii wojskowej i ponieważ zabrały ze sobą leoparda wyposażonego w dźwig: urządzenie to pozwalało na uniesienie i podparcie każdego ciężaru. Pracowały jednak niemal zawsze z marines i rzadko który Włoch mówił po angielsku. Jeszcze rzadziej marines mówili po włosku, tak że wcale nie mogli się między sobą porozumieć i w większości wypadków nieporozumienia powiększały jeszcze rozmiar nieszczęścia.

– Nie, do cholery, nieee! Najpierw trzeba przepiłować belkę!

– What does he want, for Christsake?!? What does he say?

– Beeelkę! Trzeba przepiłować beeelkę! Jak się mówi przepiłować, do cholery, jak się mówi beeelka?!?

– Why does he shout? What does he want? Co on krzyczy? Czego chce?

– Kurwa mać! Jesteście zadowoleni?!? Żył, oddychał, a wyście ją na niego zrzucili!

– See? I told them to cut off the fucking girder, I told them! Now he’s dead! Dead! Widzisz? Mówiłem im, że trzeba przepiłować belkę, mówiłem! A teraz on nie żyje! Nie żyje!

Potem następowały rozpaczliwe komentarze. Gorzkie opowieści, pytania pełne niepokoju.

– Ale kto to zrobił? Można wiedzieć, kto to zrobił?!?

– Jak to kto? Dziecko Boga. Chomejnista. Nie słyszałeś tego marine, który pełnił wartę? Widział jego twarz!

– Nie, nie słyszałem. Co mówił?

– Mówił, że miał na głowie czarną opaskę Dzieci Boga, to znaczy chomejnistów. Że był młody i brodaty, około trzydziestki, i że uśmiechał się uszczęśliwiony.

– Uszczęśliwiony?!?

– Tak jest, uszczęśliwiony!

– Jak się tu dostał?!?

– Całkiem prosto. Przejechał przed nosem strażnika ciężarówką pełną eksogenu, wyłamał szlaban w punkcie kontroli, przedarł się przez ogrodzenie, wjechał na wewnętrzny parking. Tu zamknął obwód i wysadził się w powietrze. Jak Pietro Micca. Nic po nim nie zostało. Nawet włos.

– Przeklęty zbrodniarz!

– Psychopata!

Jak Pietro Micca? Zbrodniarz, psychopata? Ależ Pietro Micca nie był zbrodniarzem ani psychopatą, pomyślał Angelo, zbliżając się do innej grupy Włochów, którzy kopali, posługując się kilofami. Był bohaterem. Uczyli cię w szkole podstawowej, że był bohaterem. Wbijali ci to do głowy razem z Pater noster i Ave Maria, z hymnem narodowym Mamelego. „Pietro Micca, żołnierz w armii piemonckiej, urodzony w Vercelli w 1677 roku odbywający służbę w brygadzie górniczej podczas oblężenia Turynu przez Francuzów. 29 sierpnia 1706 roku postanowił zagrodzić drogę francuskim grenadierom, którzy dostali się do tunelu prowadzącego do cytadeli, podpalił lont, wysadzając się w powietrze wraz z nieprzyjacielem. Jego bohaterski czyn jest symbolem odwagi żołnierzy broniących ojczyzny przed wrogiem itd., itd.”. Tak, tego uczyli cię w szkole. Ani słowa litości czy szacunku dla francuskich grenadierów, którzy za sprawą Pietra Mikki zostali rozerwani, zmiażdżeni, zwęgleni, stali się kadłubami bez kończyn, monstrami o twarzach zamienionych w papkę. A jeśli pewnego dnia muzułmańskie dzieci w Bejrucie nauczą się na pamięć tej samej piosenki o Dzieciach Boga, które zmasakrowały trzystu marines, o chomejniście, po którym nie pozostał nawet włos? Takie samo poświęcenie, takie same okoliczności. Nie, okoliczności nie były takie same. Ponieważ trzystu marines nie oblegało miasta: próbowali jedynie przywrócić w nim choć trochę spokoju. Nie przedzierali się przez tunel: spali w swych pokojach. Przybyli do Bejrutu, a raczej zostali tam wezwani, by uspokoić rozszarpujące się nawzajem psy i... I co z tego? Dziecku Boga powiedziano, że Amerykanie to wrogowie, a więc dla niego byli to wrogowie, tak jak francuscy grenadierzy dla Pietra Mikki...

– Noszowi! Szybko, noszowi!

– Jazda! Bierz go! Jest cały!

Znaleźli jednego całego. Wyjął nikona, nastawił ostrość, lecz odniósł wrażenie, że wszyscy przyglądają mu się z wyrzutem albo może z pogardą, więc szybko zrezygnował i podszedł do Włochów z leoparda:

– Czy mogę w czymś pomóc?

– Oczywiście – odpowiedzieli, wskazując pagórek z gruzów. – Spróbuj tam, jeszcześmy tam nie dotarli.

Przytaknął. Nie zważając na M12 krępujący mu ruchy, na smród spalonego ciała przyprawiający go o mdłości, zaczął usuwać kamienie i wkrótce zobaczył pięć palców wystających z gruzów. Dotknął ich pełen nadziei, wydawały mu się jeszcze ciepłe, zaczął kopać szybciej, coraz szybciej i pięć palców stało się wkrótce dłonią, potem nadgarstkiem z zegarkiem. Potem do nadgarstka dołączyło się przedramię, łokieć, pacha wyłaniająca się z otworu na tyle dużego, że mogłoby tędy przedostać się ciało, podniecony pociągnął i omal się nie przewrócił. W ręku został mu kikut. Nie był to żywy jeszcze człowiek, to był kikut. Odszedł rozczarowany i usiadł na kupie kamieni, by przeżywać swoje zagubienie. Nagle poczuł całkowite zagubienie, zdwojoną potrzebę nadania sensu rzeczom pozbawionym sensu, zrozumienia tego, czego nie rozumiał, nie wiedział, co robić. Uśmiechał-się-uszczęśliwiony, mówili. Jest więc możliwe, aby ktoś uśmiechał się uszczęśliwiony, w chwili gdy zamierza zabić siebie i trzystu ludzi? Być może tak. Pewnego razu symulował, w Livorno, atak na most: zadanie polegające nie tylko na umieszczeniu ładunku, lecz i na spowodowaniu jego wybuchu, podczas gdy wyimaginowane nieprzyjacielskie wojska most ten przekraczały. No cóż, dokonał hipotetycznej masakry z gorliwością i entuzjazmem, wyliczając dokładnie moment, w którym most miał się zawalić wraz z nieprzyjacielskim wojskiem. I gdy Cukier gratulował mu brawo-doskonale-brawo, uśmiechał się uszczęśliwiony. Precz zatem z hipokryzją: jeśli na moście byłyby naprawdę nieprzyjacielskie wojska, umieściłby ten sam ładunek z taką samą gorliwością. Potem uśmiechnąłby się tak samo: nie odmówiłby w imię zasad etycznych. To samo odnosi się do zmasakrowanych marines: oni również uczyli się wysadzać mosty z nieprzyjacielskim wojskiem. „Kill, kill, kill! Zabij, zabij, zabij!”, ćwiczyli w rytmie tych okrzyków. Nie mówiąc już o tym, że żołnierz ma niemałą szansę uratowania się. Kamikadze zaś nie: zdycha zawsze wraz ze swymi ofiarami i... Dość. Wrócić do Dowództwa, dość. Zobaczył to, co chciał zobaczyć, nie chciał już nic więcej widzieć. Podniósł się, by wrócić do Stefana, lecz zaraz zatrzymał się poruszony widokiem marynarza, który klęczał i szlochając, przyciskał do piersi hełm.

– John! John! John!

Przyciskał go z uporem dziecka, które nie chce oddać cennego dla siebie przedmiotu. A przecież nie miał w sobie nic z dziecka: był to młodzieniec około dwudziestu siedmiu, dwudziestu ośmiu lat, o męskim i dojrzałym wyrazie twarzy. „Co za idiota!”, mruknął, idąc w jego kierunku, aby go zwymyślać: przestań-jak-ci-nie-wstyd-tak-histeryzować? Ale jak tylko znalazł się obok niego, zaniemówił i przez chwilę nie mógł odzyskać głosu. Albowiem to, co marynarz przyciskał do piersi, to nie był zwykły hełm. To była obcięta głowa w hełmie.

* * *

– Zostaw ją, marynarzu!

Ale marynarz szlochał dalej i przyciskał do piersi obciętą głowę w hełmie.

– John! Och, John! John!

– Odłóż ją, marynarzu!

– John! Och, John! John!

– Powiedziałem, odłóż ją!

– Ale to jest John! – I znów zaczął szlochać. – Och, John! John!

– Wszystko jedno, kto to jest. Odłóż ją i wróć do swojej ekipy.

– Do jakiej ekipy? Och, John! John!

– Przybyłeś tu z ekipą ratunkową, czy nie tak?

– Nie... Przyszedłem tu po Johna... Och, John! John!

– Jak się tu dostałeś?

– Nie wiem... Nie pamiętam... Och, John! John!

– Jak się nazywasz?

– Fabio... Och, John! John!

– Daj mi ją, Fabio, włożę ją do worka. Trzeba włożyć ją do worka...

– Nie! Do worka nie! Och, John! John!

Nie było sposobu, żeby go uspokoić. A tym bardziej przekonać, by odłożył głowę. Nagle jednak szloch ustał i marynarz, wciąż ściskając głowę, trzymając ją kurczowo, aby przypadkiem Angelo mu jej nie wyrwał, zaczął mówić. Była to długa i bezładna opowieść przerywana przez cicho-sierżancie-cicho za każdym razem, gdy Angelo próbował przerwać ten nieprzewidziany potok słów: historia krótkiej, lecz gorącej przyjaźni. Poznali się na poligonie podczas wspólnych ćwiczeń i od razu się zaprzyjaźnili, on i John, ponieważ John mówił po włosku. Jego rodzina pochodziła z Umbrii i nawet w Cleveland w Ohio rodzice nie posługiwali się nigdy angielskim. Cicho-sierżancie-cicho. Byli do siebie pod wieloma względami podobni, on i John. Na przykład, choć John był także zawodowym żołnierzem, a zatem kimś, kto sam jest sobie winny, nie znosił wojny. Przy każdej okazji wykrzykiwał: „Fuck the war, fuck the war”. Co znaczy pieprz-tę-wojnę, pieprz-tę-wojnę. Wstąpił do marines nie po to, by walczyć. Wstąpił do marines, by podróżować po świecie. Zaciągnij-się-a-zobaczysz-świat, obiecywały plakaty. I czyż mógł przypuszczać, że zostanie w ten sposób nabrany i że opuści miejsce zwane Parris Island, gdzie cię wykańczają ćwiczeniami i złym traktowaniem, tylko po to, by przyjechać do Bejrutu? Właśnie jak on, który wstąpił do marynarki, by zobaczyć Japonię, a opuścił Brindisi, by znaleźć się wśród tej hołoty. Cicho-sierżancie-cicho. Spotykali się często, on i John. Szli na piwo, robili plany, snuli marzenia. Wczoraj na przykład powiedział mu: Fabio, jak tylko skończy się ten burdel, występuję z marines, a ty z marynarki. Przyjedziesz do mnie, to znaczy do Cleveland w Ohio, i razem otworzymy włoską restauracyjkę. Będziemy bogaci i po świecie podróżować będziemy za własne pieniądze, fuck the war. Fuck the war. Nie przypadkiem obudził się dziś rano, myśląc o włoskiej restauracyjce i o Johnie, o jego małych niebieskich oczkach, ostrym nosie, wąskich wargach, o jego śmiesznych ceglastorudych włosach. Ceglastorudych niczym gotowana langusta. Myślał właśnie o Johnie, gdy nastąpił wybuch, niebo pociemniało, w ciemności pojawił się grzyb z Hiroszimy i ktoś zawołał: cholera-wylecieli-w-powietrze-Amerykanie. Cicho-sierżancie-cicho. Potem nastąpił drugi wybuch, niebo ponownie pociemniało, w ciemności pojawił się znów grzyb z Hiroszimy i ktoś zawołał: cholera-Francuzi-też-wylecieli-w-powietrze. Poprosił, by włączyli go do ekipy ratunkowej udającej się do Amerykanów, więc gdy przybył na miejsce, zaczął wołać John-gdzie-jesteś-John i od razu potknął się o obciętą głowę w hełmie. Głowę tak czarną, że każdy wziąłby ją za głowę marine Murzyna. Ale gdy się jej przyjrzał, zrozumiał, że nie jest to czerń skóry: była to matowa i okopcona czerń spalonego ciała. Zauważył także, że oczy nie były oczami Murzyna. Ani nos, ani usta. Murzyni mają czarne oczy, szeroki nos, mięsiste wargi, a oczy obciętej głowy w hełmie były niebieskie. Natomiast nos był ostry, a wargi wąskie. Cicho-sierżancie-cicho. O mało nie zemdlał, gdy zauważył, że oczy są niebieskie, nos ostry, a wargi wąskie. I w nadziei, że może chociaż włosy okażą się czarne, jak włosy Murzyna, zdjął hełm. Ale włosy były ceglastorude. Ceglastorude niczym ugotowana langusta. Włosy Johna. Nos Johna. Oczy Johna. Głowa Johna... Tu przerwał i podał ją Angelowi.

– Niech pan ją weźmie, sierżancie.

Przyciskał ją cały czas do piersi w trakcie bezładnego opowiadania, tak że Angelo mógł ją widzieć tylko z profilu. Teraz mógł zobaczyć ją en face i widok okazał się przerażający. Wytrzeszczone oczy, usta rozwarte w wyrazie osłupienia, wydawało się, że w dalszym ciągu patrzy, a patrząc, w dalszym ciągu myśli, myśląc zaś, nie może uwierzyć, że utracił ciało. Wziął ją jednak i nie patrząc, wrzucił do szarego worka. Potem uprzedził kierownika ekipy z Sierra Mike, że trzeba zabrać do szpitala polowego pewnego marynarza w stanie szoku, i wrócił do Stefana.

– Ruszaj, Stefano! Wracamy do Dowództwa.

– A Francuzi? – zapytał Stefano zdziwiony.

– Żadnych Francuzów – odpowiedział. Ale gdy to mówił, radio zabrzęczało i dał się słyszeć rozwścieczony głos Charliego.

– Ty draniu, gdzie jesteś?!?

– Właśnie wracam ze Stefanem, szefie.

– Wiem, że zabrałeś go ze sobą, wiem! Potem się policzymy!

– Zaraz wracam, szefie.

– Wykluczone! Teraz pojedziesz do Francuzów, zrozumiano? Rozkaz generała! Chce mieć zdjęcia ekip ratunkowych przy pracy. Powiedziałem mu, że popędziłeś już do Amerykanów, że to ja cię wysłałem, a więc teraz chce, żebyś pojechał również do Francuzów. Jazda!

– Tak, szefie – wyszeptał, mając nadzieję, że nie spotka tam drugiego Fabia, nie znajdzie drugiej obciętej głowy w hełmie. Potem pojechał do Francuzów, gdzie spotkał Ferruccia. I znalazł coś jeszcze gorszego.

– 4 –

Ferruccio odłożył łopatę, uchylił maskę z gazy, aby obetrzeć pot spływający mu po policzkach, i jego twarz nienawykłego do cierpień nastolatka wykrzywił grymas złości. Jasna cholera! Ile bujd musiano mu naopowiadać, by przeniósł się z Mediolanu do Bejrutu! Że będzie to szlachetne przedsięwzięcie, doświadczenie, z którego można być dumnym, że mieszkańcy przyjmą go z otwartymi ramionami, że ci biedacy potrzebują pomocy, aby znów zapanował tu pokój... Kłamcy! Dranie! Łajdaki! W imię czego chłopak, który zaledwie ukończył szkołę, ma nadstawiać karku za kraj nękający od lat resztę świata podkładaniem bomb w samolotach, strzelaniną na lotniskach, porwaniami, szantażami, przemocą w cudzym domu? I pomyśleć, że na początku w to uwierzył, że przygotowywał się niemal ochoczo do tego bohaterskiego przedsięwzięcia! Niekończące się marsze w upale, ćwiczenia na poligonie, trenowanie walki wręcz, symulowane wybuchy w celu nauczenia się, jak obliczać odległość od miejsca eksplozji: wykańczająca harówka. Pokłócił się nawet z Danielą, która krzyczała jeśli-tam-pojedziesz-porzucę-cię. A jednak na pokładzie C-130 zrozumiał wszystko. To lodowate, hałaśliwe pudło, w którym siedziało się rzędami, jak ptaki na drutach elektrycznych, na ławkach ustawionych wzdłuż, i to tak ciasno, że gdy wstawałeś, żeby pójść do toalety, nie było gdzie postawić nogi... Ta toaleta to nie była toaleta, lecz śmierdząca blaszanka, w której malutkie pisuary wypełniały się od razu uryną pryskającą na ciebie przy każdym wstrząsie samolotu. Ci oficerowie pochmurni, milczący, którzy, aby ukryć strach, udawali cały czas, że czytają gazetę odwróconą do góry nogami... Ci żołnierze bladzi, niespokojni, którzy wcale nie ukrywali strachu i aby go pokonać, wymieniali makabryczne dowcipy... „Zostawiłeś testament?”. „A ty kupiłeś miejsce na cmentarzu?”. Nie wspominając już pietra skręcającego mu kiszki, gdy C-130 wylądował z głuchym, zapowiadającym nieszczęście łoskotem: Bum! Bum! O mało nie zemdlał, słysząc to bum-bum, uczepił się swojego FAL-a i pomyślał: mój Boże, dlaczego nie powiedziałem, że mam pękniętą rzepkę w lewym kolanie? Uznaliby cię za niezdolnego do służby wojskowej, gdy masz pękniętą rzepkę w lewym albo prawym kolanie, odesłali z powrotem do Mediolanu: dlaczego nic nie powiedziałem? Dlatego że chciałem poznać wojnę oglądaną w kinie i w telewizji, to znaczy dlatego, że jestem głupcem, idiotą, oto i cały powód. Rację miała mama, gdy słysząc, jak paplę wojna-to-ciekawa-rzecz, chciałbym-pojechać-do-Bejrutu, krzyczała: „Jesteś głupcem, idiotą!”. Ale ostateczny dowód na swą głupotę uzyskał w momencie przybycia do bazy Orzeł. Mój Boże! Nie odłożył jeszcze plecaka, gdy dwie Rpg, wiesz, rakiety przeciwczołgowe dziurawiące stal, jak gdyby to było masło, spadły na obóz. Potem do Rpg dołączyły się wystrzały z moździerza, pułkownik wydał rozkaz zejścia do schronu, gdzie niejaki Cebula z Caserty rozpaczał, że nie jest pedałem. „Och, gdybym był pedałem! Gdybym był ciotą! Wojsko nie życzy sobie pedałów, wojsko nie życzy sobie ciot, gdybym był pedałem, nie wzięliby mnie!”. W pewnej chwili zawołał: „Cebula, masz jeszcze czas nim zostać!”. Potem wyszedł ze schronu i o mało nie trafił go jakiś odłamek. O mało co! Wstrętne, wstrętne miasto. Ofiarowało mu tylko lęk to wstrętne miasto, same przykrości, w tym i przykrość z powodu utraty Danieli, która naprawdę go porzuciła. Ale dzisiejsza masakra przeszła wszystko.

Nasunął z powrotem maskę z gazy, chwycił znów za łopatę i znów zaczął kopać. Psiamać, co za masakra! Kto mógł przypuszczać, że śmierć to taka masakra? We Włoszech śmierć to była babcia gasnąca ze starości, którą układa się na łóżku, gdzie zdaje się spać wśród kwiatów, świec i krewnych odmawiających Requiem aeternam. To był motocyklista roztrzaskujący się o autokar na autostradzie Florencja-Bolonia i przykryty przez policję drogową płachtą, tak że przejeżdżając, widzisz tylko niewyraźnie rysujące się ciało i rozbity motocykl. To był sycylijski emigrant w Mediolanie, który sprowokował innego Sycylijczyka i dostał nożem w brzuch, policja nie pozwala ci się zbliżyć i tylko z daleka widzisz prześcieradło poplamione krwią, nad którym pochyla się kobieta i krzyczy: „Turiddu, Turiddu!”. To był dreszcz, który się szybko zapomina, jakiś pogrzeb, grób, o którym myślisz rzadko i nie bez melancholii. Natomiast tutaj! Dopiero co podnieśli płytę, pod którą był żywy jeszcze spadochroniarz. Tak żywy, że mimo zmiażdżonych ramion usiłował uśmiechać się i powtarzał: „Merci, merci!”. Ale płyta wyślizgnęła się i ze spadochroniarza została miazga z kości i mięsa. A jak ta śmierć cuchnęła! Cuchnęła jak szczur, który zeszłego lata wpadł do gąsiora z oliwą. Mama go nie zauważyła i wciąż narzekała: „Ale śmierdzi, skąd się ten smród bierze?”. Gdyby wiedział, nie prosiłby o włączenie go do ekipy ratunkowej! Nie, poprosiłby o to tak czy owak... Bo gdyby dziś uratował choć jedną osobę, tylko jedną, nie czułby się takim głupcem, takim idiotą i mógłby napisać do Danieli: „Droga Danielo, porzuciłaś mnie z powodu Bejrutu. Ale gdybym nie pojechał do Bejrutu, nikogo bym nie uratował. Czy ty kiedykolwiek kogoś uratowałaś? Serdecznie pozdrawiam, Ferruccio”. Trzymaj się, Ferruccio! Nie rezygnuj, Ferruccio. Nie załamuj się z powodu miazgi z kości i mięsa albo smrodu szczura, który wpadł do gąsiora z oliwą. Nadaj sens lękowi i przykrościom, jakie musiałeś znieść w tym wstrętnym mieście. Znajdziesz kogoś, kto oddycha pod tymi kamieniami. Kogoś, kto bez ciebie by umarł. Wystarczy, że się uprzesz, że...

Przerwał, wytężając wzrok. Spod usuwanych przez niego kamieni zaczął wyłaniać się klozet, a z klozetu wystawał kawałek niebieskiego materiału w różowe kwiatki. Kawałek niebieskiego materiału w różowe kwiatki?!? Tak, chodziło właśnie o kawałek niebieskiego materiału w różowe kwiatki. A w tym kawałku niebieskiego materiału w różowe kwiatki była... była... była... Ferruccio upuścił łopatę i to mniej więcej w tej właśnie chwili Angelo dotarł do francuskiego Dowództwa.

* * *

Wydawało mu się, że nic nie jest już w stanie nim wstrząsnąć. Nie przypadkiem podczas jazdy martwił się tylko na myśl o wyrzutach Charliego, gdy się dowie, że u Amerykanów nie zrobił ani jednego zdjęcia. Czuł się gotów zebrać tysiąc obciętych głów w hełmie, pocieszyć tysiąc szlochających marynarzy i nie znoszącym sprzeciwu głosem powiedział do Stefana, żeby czekał na niego w łaziku. Zdecydowanym krokiem przeszedł przez zbity mur dziennikarzy i zanurzył się w chaos koparek, karetek, buldożerów. Chłodnym okiem patrzył na to, co zostało z dziewięciopiętrowego budynku zajmowanego przez Francuzów: czarna otchłań, na której brzegu zawisła krzywa piramida. To tutaj kamikadze wjechał ciężarówką do podziemnego garażu, eksplozja podcięła z jednej strony fundamenty i zamiast rozsypać się, budynek obsunął się na jeden bok, przy czym szkielet nie został naruszony. Dziewięć pięter ułożyło się jedne na drugich ukośnie, niczym zapadające się krzywo ciasto z różnych warstw, tworząc coś w rodzaju schodów. Zamiast różnych warstw, ruiny poszczególnych pięter i ofiary zaskoczone we śnie. Na schodach ekipy ratunkowe zmuszone do zrezygnowania z koparek, ich ciężar bowiem zakłóciłby chwiejną równowagę piramidy, pracowały za pomocą łopat i kilofów. W pobliżu czarnej otchłani wydobyte trupy: około setki. Wszędzie ranni, wyciągani wciąż spod gruzów. Jedni krzyczeli w nieludzki sposób. Inni skarżyli się cicho albo jęczeli.

– Maman, mamo, maman!

– Ne me touchez pas, je veux mourir! Nie dotykajcie mnie! Chcę umrzeć!

– Mes jambes, moje nogi! Où sont mes jambes, gdzie są moje nogi?!?

– Aidez-moi, je vous en supplie! Pomóżcie mi, błagam!

Tak, pomyślał, to była kopia tego, co już widział. Potem chwycił nikona, skadrował kilku Włochów, którzy ciągnęli wyrwany legar. Przymierzył się do zrobienia pierwszego zdjęcia, ale go nie zrobił, bo przeszkodził mu pewien bersalier, który, odrzuciwszy łopatę, wpatrywał się jak skamieniały w jakiś przedmiot na ziemi. Był to bardzo młody bersalier, można się było tego domyślić mimo maski zasłaniającej mu pół twarzy, a z jego nieruchomej sylwetki biło takie przerażenie, że czułeś potrzebę podejścia i zobaczenia, w co takiego się wpatrywał. Zbliżył się do niego i przyjrzał mu się. Bersalier wpatrywał się w klozet, z którego wystawał kawałek niebieskiego materiału w różowe kwiatki. Nie... Nie wpatrywał się w klozet, z którego wystawał kawałek materiału. Wpatrywał się w coś, co wystawało z kawałka niebieskiego materiału w różowe kwiatki. Zamiast bersalierowi, przyjrzał się więc temu czemuś. I wydał ochrypły jęk.

– Nieee...!

To była dziewczynka wbita głową w dół, trzy czwarte ciała tkwiło w klozecie. Wraz z kawałkiem niebieskiego materiału w różowe kwiatki widać było tylko dolną część brzucha i nóżkę. Reszta ginęła w klozecie wchłonięta przez odprowadzającą rurę, wbita była jak korek od butelki w szyjkę i nie można było pojąć, na skutek jakiego przypadku czy zbiegu okoliczności wpadła tam jak korek od butelki do szyjki, szczególnie że rura była bardzo wąska, a ciało dziewczynki niezbyt drobne. A jednak spowodował to właśnie ruch powietrza i... Odwrócił wzrok. Wiedział zresztą, kim była dziewczynka... Gdy przychodził do Francuzów, spotykał ją zawsze na korytarzu na parterze, bawiła się tam cały czas łuskami nabojów i nosiła zawsze ten sam fartuszek z niebieskiego materiału w różowe kwiatki. Zawsze wybiegała mu na spotkanie, wyciągała rączkę, mówiła: „Bonjour, monsieur. Avez-vous un bonbon pour moi, ma pan dla mnie cukierka?”.

– Sierżancie – wybełkotał Ferruccio – co tu robiła ta dziewczynka?

– To Fauzijja, córka dozorczyni – odpowiedział Angelo.

– O Boże!

– Miała trzy lata.

– O Boże!

– Lubiła cukierki.

– O Boże!

– Wyciągnijmy ją...

Natrudzili się bardzo, żeby ją wyciągnąć. Co najmniej przez godzinę, bez niczyjej pomocy: ratownicy zajmowali się tylko tymi, których można było jeszcze uratować, nie tracili czasu na zmarłych. Natrudzili się tak bardzo, ponieważ wbita była naprawdę jak korek od butelki w szyjkę i ponieważ mieli tylko tę nóżkę, aby wyciągnąć korek. Chwytali ją na zmianę, delikatnie, jak gdyby bali się zrobić jej krzywdę i powiększyć miarę nieszczęścia, potem ciągnęli energicznie. Lecz za każdym pociągnięciem rura zdawała się wsysać ją głębiej, jeśli zyskiwałeś centymetr, zaraz go traciłeś, by zyskać go ponownie, potrzebna była cała wieczność i zaledwie go zyskałeś, traciłeś go znowu. „Nie wychodzi, nie dam rady”, dyszeli na przemian. A jednak w końcu dali radę. W końcu ją wyciągnęli. Całą. Twardy, czerwony walec, koszmarną kiełbaskę, z której zwisał pęk zakrwawionych kędziorów. Wyszła z czymś w rodzaju cmoknięcia charakterystycznego dla korka wyciąganego korkociągiem. Pluf! Ferruccio włożył ją do plastikowego worka, zdjął maskę i zaczął wymiotować, krzycząc.

– Kuuurwa mać!

Wymiotował i krzyczał przez kilka chwil, jak gdyby wraz z obrzydzeniem do koszmarnej kiełbaski chciał wypluć całe swe rozczarowanie: ból spowodowany odkryciem, że przyjazd do Bejrutu nie przydał się nawet do uratowania choćby jednego życia. Potem chwycił za łopatę, zaczął ponownie kopać i:

– Jestem naprawdę wściekły, sierżancie, wściekły... Miałem dziewiętnaście lat, sierżancie, cholera, dziewiętnaście, a teraz już ich nie mam. Straciłem je. Straciłem, tak, straciłem, bo dziś w nic już nie wierzę. Ani w Chrystusa, ani w Matkę Boską, ani w Boga Ojca, ani w świętych, ani w ludzi. W nic. Nie ma wcale Chrystusa, nie ma wcale Matki Boskiej, nie ma wcale Boga Ojca, nie ma wcale świętych. Ludzie są, ale lepiej, żeby ich wcale nie było. Jacy źli są ludzie! Źli, źli! Prawdziwe zwierzęta. Nie, nie zwierzęta. Ponieważ zwierzęta zabijają się, zjadają, ale nie przyjeżdżają ciężarówkami pełnymi eksogenu, by wrzucać małe dziewczynki do klozetu... Ale kto to był ten człowiek w ciężarówce, sierżancie? Kto to był? Powiem ci, kto to był: to był człowiek. Tak, człowiek z parą rąk i nóg, sercem i mózgiem. Dlatego nie jestem zadowolony, że urodziłem się wśród ludzi. Lepiej urodzić się wśród hien i karaluchów. Albo wcale się nie urodzić. Rok temu napisałem wypracowanie, w którym twierdziłem, że ludzie przewyższają zwierzęta, ponieważ potrafią budować drogi i mosty, domy i kopuły, okręty, statki i samoloty. A poza tym potrafią pokryć malowidłami Kaplicę Sykstyńską, napisać Hamleta i skomponować Nabucco, przeszczepić serce i polecieć na Księżyc. Wszystko to, czego zwierzęta nie potrafią. Ale napisałem bzdury. Bo po co tyle zdolności, jeśli potem wrzuca się dziewczynki do klozetu?!? Nie, nie wierzę w ludzi. A skoro jestem jednym z nich, od dziś nie wierzę także w siebie. Sierżancie, nie powinienem był przyjeżdżać do Bejrutu. Gdybym tu nie przyjechał, wierzyłbym jeszcze w siebie. I miałbym jeszcze te swoje dziewiętnaście lat. Idiota! Głupiec! Chciałem zobaczyć wojnę... Oto dlaczego nie powiedziałem, że mam pękniętą rzepkę w lewym kolanie. No i zobaczyłem tę wojnę. Nie podoba mi się. Nie podoba mi się wojsko, nie podobają mi się mundury. Dlaczego wybrałeś ten zawód, sierżancie? Bo ja wcale go nie wybrałem. Jestem poborowym: jeśli tu trafiłem, to przez pomyłkę. Z ciekawości. Ale ty, sierżancie? Wojna to dla ciebie zawód. Ty też potrafisz robić takie same świństwa, jak ten człowiek z ciężarówki. Nauczyłeś się posługiwać bombami, jak piekarz uczy się piec chleb. Dlaczego? Nie mogę zrozumieć kogoś, kto chce się czegoś takiego nauczyć. Nauczyłem się posługiwać karabinem i wstydzę się tego. Wstydzę się i myślę: a gdyby i mnie się to spodobało? Nie, to niemożliwe. Za bardzo nienawidzę rzezi. A jeśli ktoś mi powie, że wojna zawsze była i będzie, to rozwalę mu łeb. Spiorę go. Z zemsty za moje stracone dziewiętnaście lat, sierżancie. Powiedz, że mam rację.

– Masz rację – powiedział.

– Przysięgnij, że nigdy nikogo nie zabijesz, sierżancie.

– Przysięgam, że nigdy nikogo nie zabiję – powiedział. Potem klepnął go po ramieniu i odszedł, nie robiąc ani jednego zdjęcia.

– Stefano, wracamy.

I wrócił do Dowództwa, gdzie czekała na niego Ninette.

* * *

Czekała na niego, chodząc tam i z powrotem przed budką strażniczą karabinierów: zachwycająca twarz wykrzywiona niepokojem, piękne ciało napięte z niecierpliwości. I zaledwie łazik zwolnił przed wjazdem, wybiegła mu naprzeciw, wołając radośnie.

– Darling, kochanie, darling! You are alive, thank God! Spojrzał na nią, jak patrzy się na kogoś, kogo się nie zna i nie pragnie się poznać. Zwrócił się do Stefana.

– Co ona mówi, czego chce?

– Mówi, że dzięki Bogu żyjesz – przetłumaczył Stefano.

– But where have you been, darling? You look so pale, so tired, and there is blood on your shirt!

Spojrzał na nią w taki sam sposób jak przedtem i znowu zwrócił się do Stefana.

– A teraz co mówi? Czego chce?

– Mówi, że jesteś bardzo blady i wyglądasz na zmęczonego i że twoja koszula jest poplamiona krwią. Pyta się, gdzie byłeś – przetłumaczył Stefano.

– You should have a rest and forget, poor darling. Go to sleep, I’ll pick you up at seven. We will spend the night to make love and forget.

– Mówi, że powinieneś odpocząć i zapomnieć – tłumaczył dalej Stefano wyraźnie zakłopotany. – Mówi, że powinieneś się przespać i że przyjdzie po ciebie o siódmej. Żebyście mogli kochać się przez całą noc i zapomnieć o wszystkim.

Zapomnieć?!? Naprawdę powiedziała „zapomnieć”, ta idiotka?

– Life goes on, darling, and we must forget – powiedziała głośniej, rozradowana.

– Mówi, że życie toczy się dalej i że trzeba zapomnieć. Chcesz, żebym jej coś powiedział?

– Nie. Ruszaj, szybko!

Odetchnąwszy z ulgą, Stefano ruszył. Łazik zerwał się do przodu i wjechał na serpentynę prowadzącą na podwórze Dowództwa. Było już prawie południe. W dzielnicach zachodniego Bejrutu świętowano podwójną masakrę, a na posterunku Dwadzieścia Osiem w Szatili Fabio szykował się, by zdradzić pamięć Johna.

– 5 –

Nie pozostał długo w szpitalu polowym. Namioty pełne były rannych i umierających, na salach chirurgicznych operowano w gorączkowym pośpiechu, brakowało osocza, morfiny i któż mógłby tracić czas na jakiegoś marynarza chorego z bólu? Po zbadaniu go, dla stwierdzenia, czy nie doznał fizycznych obrażeń, lekarz w stopniu oficera odesłał go z kilkoma pastylkami aspiryny i radą podobną do tej, jakiej udzieliła Angelowi Ninette: „Podstempluj wizytę i nie myśl już o tym”. Następnie wysłał go z powrotem do bazy i rzeczywiście, po podstemplowaniu wizyty Fabio próbował już o tym nie myśleć. Jestem do niczego, powtarzał sobie, wpadam w histerię, zapominam o tym, że jestem na wojnie. Gdyby każdy żołnierz, któremu ginie na wojnie przyjaciel, tracił rozum, wojsko zamieniłoby się w szpital dla wariatów. Ale niczym kawałek drewna, który, wrzucony do wody, wypływa od razu na powierzchnię, obraz obciętej głowy w hełmie wyłonił się natychmiast, by pogrążyć go ponownie w udręce, i znów zaczął wspominać całego Johna. Johna, który krzyczał fuck-the-war, Johna, który chciał wystąpić z marines i otworzyć razem z nim włoską restauracyjkę w Cleveland w Ohio, Johna, który uświadomił mu, jakie to bogactwo mieć przyjaciela w Bejrucie, przyjaciela, który się śmieje i rozmawia... Nim spotkał Johna, jedynym przyjacielem, jakiego miał w Bejrucie, był Rambo, który nigdy się nie śmiał, nie rozmawiał, nie pił nawet piwa... I Fabio znów zaczął płakać John-John-John, potem poprosił, by mógł znowu pełnić służbę. I oto teraz znajdował się wraz z Rambem w Obozie Trzy w Szatili: punkcie pomocniczym dla posterunku Dwadzieścia Osiem. Stał nieruchomo za murkiem z worków z piaskiem, patrzył na okrutny widok dzielnicy świętującej podwójną masakrę. Tak, świętującej. Machając czarnymi płachtami i zielonymi flagami, czarnymi płachtami Palestyńczyków i zielonymi flagami szyitów, wychodzili z domów i baraków, wybiegali sobie naprzeciw, rzucali się sobie na szyję, winszowali sobie nawzajem albo pojawiali się w oknach, na tarasach, wychylali się z dachów, wykrzykiwali stamtąd swą radość, chwałę Pana... I wielu z nich otaczało posterunki Włochów, wznosząc palec wskazujący i środkowy rozstawione w znak zwycięstwa, rzucając im ponure ostrzeżenia.

– Al-amrikin matu, ja Allah! Amerykanie zabici, zwycięstwo! Al-italijan bukra, ja Allah! Włosi jutro, zwycięstwo!

– Al-faransin matu, ja Allah! Francuzi zabici, zwycięstwo! Al-italijan bukra, ja Allah! Włosi jutro, zwycięstwo!

– Kaputt! Włosi jutro kaputt!

Mężczyźni i kobiety. Młodzi i starzy. Całe setki. I chmary dzieciaków, które, podjudzane przez dorosłych, uczestniczyły w tej wrzawie, skandując obelgi.

– Al-italijan akrut! Złodzieje, akrut!

– Haqkirin! Bękarty, haqkirin!

– Manjukin! Pedały, manjukin!

A pośród dzieciarni stary mułła, który trzymał w prawej ręce maszynkę do kawy, w lewej filiżankę i dla uczczenia masakry częstował wszystkich.

– Iszrabu! Wa-Allahu ma’akum, iszrabu! Pijcie! Niech Bóg będzie z wami, pijcie!

On nie krzyczał. Nie wypowiadał ani ponurych ostrzeżeń, ani obelg. Częstował kawą i tyle. Na pierwszy rzut oka była to najmniej groźna istota na świecie. Chude przygarbione plecy przykryte tuniką z brązowej wełny, łagodna przezroczysta twarz okolona siwą bródką, szary turban na głowie, życzliwy ton, jakim powtarzał: „Pijcie. Niech Bóg będzie z wami, pijcie!”. Ale ta jego zachęta była groźniejsza niż okrzyki zwycięstwo, niż skandowanie jutro-Włosi-kaputt, i Fabio czuł, jak wraz ze zdziwieniem ogarnia go gniew sprawiający, że znów powracała chęć płaczu. „Wstrętna hiena”, pomyślał. „Pije za zmarłych. Pije za głowę Johna. A my mu na to pozwalamy. Nikt z nas nie ruszy nawet palcem, by go przegonić. Nikt. Nawet Rambo: popatrz tylko na niego. Nazywają go Rambo, bo przypomina Ramba z filmu, te same muskuły, ta sama energia, a jednak znosi to z cierpliwością godną świętego Franciszka. To tchórzostwo, niesprawiedliwość. Zdrada pamięci Johna. Muszę coś zrobić”. I naraz wychylił się zza murka z worków wypełnionych piaskiem i wycelował do niego z karabinu.

– Ty zasrany mułło! Zabieraj się stąd, ty zasrany mułło! Go away!

Jak gdyby nie zrozumiał obelgi albo wręcz jak gdyby usłyszał komplement, mułła zbliżył się do niego. Uśmiechnął się, ukazując żółte zęby, napełnił filiżankę, podał mu ją.

– Iszrab – powiedział. – Drink. Pij!

– Go away or I shoot you, odejdź albo cię zastrzelę! Spokojnie, z miną kogoś, kto usłyszał komplement, mułła odstawił filiżankę na murek. Błysnął oczami przepełnionymi nienawiścią i powiedział chłodno:

– Iszrab! Kultu iszrab! Wypij, powiedziałem. Drink!

– Odejdź albo cię zastrzelę. Odejdź!

– Iszrab! Al-amrikin matu, Amerykanie martwi. Al-faransijjin matu, Francuzi martwi. Iszrab, pij! Drink, pij!

– Zastrzelę cię! I shoot you, zastrzelę cię!

– An-nahar da jaum azim! Great day today, dziś wielki dzień. Iszrab, pij! Drink, pij!

– Nie zwracaj na niego uwagi – mruknął Rambo. Ale w tym samym momencie mułła wyciągnął w jego stronę lewą rękę. Chwycił go za nadgarstek. Spojrzał mu w oczy.

– Iszrab anta kaman. Ty też wypij.

W rzeczywistości Rambo nie zasługiwał na przydomek Rambo. Nigdy nie uczynił żadnego agresywnego ani nieprzemyślanego gestu, nigdy nie pozwolił, by powodował nim gniew, nigdy nie wyrwało mu się żadne przekleństwo. Wbrew pozorom był to łagodny, dobrotliwy facet i jeśli coś było w stanie go rozgniewać, uspokajał się, dotykając medalika z Matką Boską, który nosił na szyi wraz z identyfikatorem. Ale biada temu, kto zranił jego dumę. A ta ręka trzymająca go za nadgarstek raniła jego dumę bardziej niż słowa iszrab-anta-kaman.

– Shu hakita, co powiedziałeś? – odpowiedział bezbłędnie po arabsku. Potem, z pogardliwą powolnością, uwolnił rękę. Odłożył karabin i ciężkim krokiem podszedł do mułły. Chwycił filiżankę i wylał nań jej zawartość. – Kuss ummak, ibn szarmuta. Wynoś się, skurwysynu.

Wówczas obraz obciętej głowy w hełmie, wspomnienie Johna, który chciał wystąpić z marines i otworzyć restauracyjkę w Cleveland w Ohio, zniknął z pamięci Fabia. A wraz ze wspomnieniem gniew. Z gniewem zaś pragnienie zemsty. Jego mózg wypełnił się niczym studnia strachem i podczas gdy rozwścieczony mułła wykrzykiwał niezrozumiałe zdania w swoim języku, podczas gdy czarne płachty i zielone flagi groźnie powiewały, podczas gdy grupa szyickich partyzantów nastawiała kałasznikowy, podczas gdy tłum ryczał al-maut li-l-Italijan, śmierć-Włochom, wyskoczył zza murku. Podbiegł do mułły, wyrwał mu z rąk maszynkę, wypił jednym haustem całą zawartość i oddał mu ją pustą.

– Dżamil! Dobra! Dżamil!

– Dżamil! Dobra! Dżamil? – krzyknął mułła zdziwiony.

– Dżamil! Dobra! Dżamil! An-nahar da jaum azim! Dziś wielki dzień!

– An-nahar da jaum azim, dziś wielki dzień? – powtórzył mułła z niedowierzaniem.

– An-nahar da jaum azim, wielki dzień – potwierdził Fabio. – A ty jesteś moim bratem. Wa inta sadiki.

– Sadiki, bratem? – uśmiechnął się mułła tym razem drwiąco. – Ba’a kublat as-sadaka. A więc ucałujmy się jak bracia. – I pocałował go w oba policzki.

Ryk al-maut li-l-Italijan, śmierć Włochom, ucichł. Czarne płachty i zielone flagi przestały groźnie powiewać. Partyzanci zbliżający się z kałasznikowami opuścili broń. Fabio oddał podwójny pocałunek i od strony posterunku Dwadzieścia Osiem rozległ się chór wyzwisk.

– Tchórz! Sprzedawczyk!

– Śmierdziel! Cykor!

– Zafajdaniec!

Rambo tylko poruszył wargami.

– Jesteś czymś jeszcze gorszym – wyszeptał. – Jesteś Judaszem. Zdrajcą bez godności.

Tak, był zdrajcą, pomyślał Fabio, pochylając głowę. Tak, jego pocałunek był pocałunkiem Judasza i wraz z nim utracił godność i zdradził swoich towarzyszy, czterystu zabitych i pamięć Johna. Ale nagle przestało mu zależeć na godności, na swych towarzyszach, na czterystu zabitych, na pamięci Johna. Dlatego że nie chciał umierać. On chciał żyć. Żyć, żyć, żyć! A tymczasem, całkiem inną drogą, pośrednią drogą rozumowania, Angelo doszedł do takiego samego wniosku.

* * *

– Co za brak odpowiedzialności, co za lekkomyślność, co to znaczy nie-zrobiłem-ani-jednego-zdjęcia?!? – krzyczał rozwścieczony Charlie. – Jak to?!? Nie słuchasz moich rozkazów, zabierasz mi łazik z szoferem, uciekasz do Amerykanów, generał cię szuka, ja cię kryję, mówię mu, że wysłałem cię, żebyś robił zdjęcia ekip ratunkowych, on odpowiada dobrze-niech-pan-go-wyśle-również-do-Francuzów, wysyłam cię, a ty wracasz z pustymi rękami?!? Już cię tu nie ma! Wynoś się!

Wyniósł się. Wyszedł na podwórze, przykucnął w kącie, by zastanowić się nad swym niepokojem graniczącym już teraz z szaleństwem. Pietro Micca i kamikadze uśmiechający się, uszczęśliwiony... Tamten, którego nikt nie widział i który był w każdym razie takim samym człowiekiem jak on, istotą obdarzoną parą rąk i nóg, sercem i mózgiem... Fabio i obcięta głowa w hełmie, głowa z wytrzeszczonymi oczami, z ustami rozwartymi w wyrazie osłupienia, jak gdyby w dalszym ciągu patrzył, a patrząc, nadal myślał, myśląc zaś, nie mógł uwierzyć, że utracił ciało... Ferruccio i dziewczynka wbita w klozet, jak korek w szyjkę butelki, koszmarna kiełbaska, która wyszła z czymś w rodzaju cmoknięcia towarzyszącego zwykle wyciąganiu korka korkociągiem... Rozdzierający monolog z owym końcowym „Przysięgnij-że-nigdy-nikogo-nie-zabijesz, sierżancie”, i jego odpowiedź „Przysięgam, że nigdy nikogo nie zabiję”... I Ninette z jej nietkniętą urodą, jej egoistyczna radość, jej chęć kochania się. Life-goes-on, życie-toczy-się-dalej, darling. Życie? Czyżby to było życie? Nie! To przecież był chaos, niszczący, nielogiczny, pozbawiony sensu! Zmarszczył brwi. A jeśli życie jest naprawdę niszczącym chaosem, nielogicznym, pozbawionym sensu? Tak twierdził sto lat temu Ludwig Boltzmann, austriacki fizyk, który wprowadzając do termodynamiki metody statystyczne, zdołał przełożyć na język matematyki pojęcie entropii, to znaczy chaosu. Chaos, powiedział, jest nieuniknioną i nieodwracalną tendencją wszystkiego, co istnieje: od atomu do cząsteczki, od planet do galaktyk, od tego, co nieskończenie małe, do tego, co nieskończenie wielkie. Jego celem jest wyłącznie destrukcja i biada temu, kto próbuje mu się przeciwstawić, wprowadzić ład w nieład, nadać sens temu, co jest pozbawione sensu: chaos bowiem, zamiast słabnąć albo zmniejszać się, rośnie. Ponieważ pochłania energię, którą zużytkowujesz w owym daremnym wysiłku: energię życia. Pożera, posługuje się nią, aby jeszcze szybciej osiągnąć ostateczny cel, którym jest zniszczenie, a raczej całkowite samozniszczenie Wszechświata. I zawsze zwycięża. Zawsze. W tym równaniu z pięciu liter tkwił okrutny wyrok: S = KlnW. Entropia równa się stałej (Boltzmanna) pomnożonej przez logarytm naturalny z rozkładu prawdopodobieństwa. Zanim stał się karłowatym drzewem, bonsai, uczył się go i... A jeśli miałaby to być formuła Życia? Nie, to była formuła Śmierci! Głosiła, że Życie jest narzędziem Śmierci, pożywką Śmierci... Pożywką Śmierci? Możliwe, żeby Życie było narzędziem Śmierci, pożywką Śmierci? Musi być odwrotnie! Ach, gdyby kiedyś mógł odkryć coś wręcz odwrotnego, dowieść, że Śmierć jest narzędziem Życia, pożywką Życia, a umieranie zwykłym przystankiem, pauzą na odpoczynek, krótkim snem po to, by znów się odrodzić, znów ożyć, by wprawdzie znów umrzeć, lecz po to, by znów odrodzić się, znów ożyć, żyć, żyć, żyć w nieskończoność!

Skoczył na równe nogi, porażony wielkim pragnieniem życia, życia, życia, życia w nieskończoność. I tu zaczyna się nasza historia.

ROZDZIAŁ DRUGI

− 1 −

W czasach, które wielu wydają się niepamiętne, a które należą przecież do niedawnej przeszłości, Bejrut był jednym z najprzyjemniejszych miast na naszej planecie: miejscem, gdzie wygodnie było żyć i umrzeć ze starości albo na jakąś chorobę. Czy byłeś bogaty i skorumpowany, czy też biedny i uczciwy, znajdowałeś tu wszystko, co może ofiarować miasto: łagodny latem i zimą klimat, niebieskie morze, zielone wzgórza, pracę, jedzenie, lekkomyślność, z jaką sprzedawało ono każdą rozkosz, a przede wszystkim wielką tolerancję, ponieważ mimo prawdziwej wieży Babel ras, języków i religii, jego mieszkańcy żyli w zgodzie. Szyiccy i sunniccy muzułmanie mieszkali wspólnie z chrześcijanami maronitami albo greko-prawosławnymi, albo katolikami. Jedni zaś i drudzy z druzami i żydami. Litanie muezinów wyśpiewywane z minaretów mieszały się swobodnie z dźwiękami dzwonów, w kościołach nie wyklinano wiernych z meczetów, w meczetach nie wyklinano wiernych z kościołów, a w synagogach nie pogardzano jednymi i drugimi, wszędzie zaś odprawiano swobodnie obrzędy dziewiętnastu kultów dozwolonych przez konstytucję. Istniał system mniej lub bardziej demokratyczny, respektowano swobody obywatelskie, popełniano i dopuszczano aż zbyt wiele grzechów. Ludzie zabijali się z zemsty albo z zazdrości, z chęci zysku albo z powodu mafijnych porachunków, nie zaś narzuconej nienawiści, politycznego wyboru, fanatyzmu albo działań wojennych. Nie było wojny. Niejasnym wspomnieniem było wzajemne mordowanie się wyznawców dwóch głównych religii: chrześcijan i muzułmanów. Zapomnianą historią − wyprawy Greków, Rzymian, krzyżowców, Saladyna, znów krzyżowców, potem Turków, wreszcie ludzi z Zachodu zwabionych geograficznym położeniem Bejrutu i wynikającymi stąd korzyściami ekonomicznymi. W 1946 roku dobiegł końca mandat francuski i wraz z niepodległością pozostawił po sobie dobrobyt spajający różne grupy, połączył je w kulcie jedynego boga, w którego ludzie wierzą bezgranicznie i bez zastrzeżeń: boga Pieniądza.

W owych czasach nazywano Bejrut Szwajcarią Bliskiego Wschodu i było to miasto tak gościnne, że przyjmowało chętnie każdego, kto poprosił o schronienie albo chciał zrobić majątek: hochsztaplerów, politycznych emigrantów, oszustów, szpiegów, ludzi przegranych, zrozpaczonych, poszukujących Ziemskiego Raju. Z okrętów, statków, samolotów wysiadały ich codziennie tysiące. Nierzadko po to, by tu zostać i dorobić się. Było to nawet ładne miasto, choć nie posiadało wspaniałych zabytków, a jego uroda nie polegała wyłącznie na zachwycającym krajobrazie. Na wzgórzach, gdzie rosły jeszcze libańskie cedry, powstawały piękne wille, a także wypielęgnowane ogrody, werandy z posadzkami z olśniewających aleksandryjskich mozaik. Okazałe rezydencje i rozkoszne małe wille w secesyjnym stylu były ozdobą parku zwanego Pinetą, tak bujnego, że zapach żywicy czuć było na odległość całych kilometrów. Na skraju parku wspaniały hipodrom otoczony stajniami z najcenniejszymi końmi pełnej krwi. Koło hipodromu muzeum, gdzie można było podziwiać antropomorficzne sarkofagi przodków, Fenicjan, i archeologiczne wykopaliska z Byblos. Luksusowe hotele, między innymi legendarny Saint George, ciągnęły się wzdłuż nasłonecznionych nadmorskich bulwarów, tak jak i ekskluzywne nocne kluby, restauracje słynne ze swych win i ze swej kuchni. Nie brakowało oczywiście nędzy: dobrobyt żywi się zawsze cudzą nędzą. Ale głodu nie znano i w każdej dzielnicy znaleźć można było objawy zamożności. W dzielnicy zachodniej na przykład rozsiadło się ogromne Cité Sportive składające się ze stadionu na pięćdziesiąt tysięcy osób, dwóch olimpijskich basenów, z których jeden służył do wyścigów pływackich, a drugi do skoków do wody, dwóch kortów tenisowych, dwóch boisk do koszykówki, mieszkań dla sportowców, baru, solarium. Na ulicy zwanej Galerie Semaan sklepy zawalone towarami przyciągały klientów ze wszystkich stron świata, a w bankach płacono procenty przyprawiające o zawrót głowy: aby szybko podwoić swoje pieniądze, wystarczyło zdeponować je w Bejrucie. Były też dobre szkoły mające zlikwidować analfabetyzm, dobre kursy rzemieślnicze przygotowujące do zawodu, słynny amerykański uniwersytet i nie mniej słynny uniwersytet katolicki kształciły profesorów zarówno z dziedziny nauk ścisłych, jak i humanistycznych. Dobrze funkcjonowały szpitale. Było dużo sal koncertowych, kin, teatrów. Strumień samochodów przepływał szybko przez szerokie, dwupasmowe aleje, solidne wiadukty, eleganckie ronda, zbudowane przez Francuzów na wzór paryskich ronds-points. Przez olśniewającą Corniche prowadzącą ze wschodu na północ i dalej północnym wybrzeżem aż do północno-zachodniego cypla i jeszcze dalej na południe, na piękne wybrzeże owiewane przez wiatry. Kwitło budownictwo. Plan przestrzennego zagospodarowania miasta mógł konkurować z analogicznymi planami w nowoczesnych stolicach europejskich. Doskonała droga prowadziła do Damaszku, sprawna kolej do Aleppo. Port, jeden z najlepiej wyposażonych i ruchliwych w basenie Morza Śródziemnego, stawał się źródłem zawrotnych zarobków. Lotnisko, gdzie codziennie lądowały setki samolotów lecących do Azji lub wracających stamtąd, przyczyniało się w równym stopniu do napełniania kieszeni mieszkańców miasta. Cóż z tego, że za całym tym dobrobytem kryła się garstka mafijnych supermiliarderów kontrolujących gospodarkę. Cóż z tego, że wśród nich wyróżniał się niejaki Pierre Dżumajjil, to znaczy tatuś Baszira i Amina Dżumajjilów, oraz niejaki Kamal Dżunbulat, to znaczy tatuś Walida. Pierwszy z nich był wielbicielem Mussoliniego i twórcą paramilitarnego korpusu znanego pod nazwą Falangi. Drugi był prekursorem handlu haszyszem, który uprawiał i przewoził z doliny Al-Bika swoim prywatnym samolotem, a także patriarchą druzów noszących szerokie spodnie ściągnięte w kolanach, aby wydać na świat Mesjasza (który, zgodnie z ich teologicznymi zasadami wiary, zostanie urodzony, a właściwie wydalony, przez mężczyznę). Żaden Ziemski Raj nie jest doskonały, pokój wart jest szczypty nieprawości, lecz mimo to Bejrutowi udawało się być miastem niemal szczęśliwym. „Niemal” wskazywać ma na ostrożność, z jaką należy posługiwać się nieprecyzyjnym przymiotnikiem „szczęśliwy”.

Ale pewnego feralnego dnia przybyli tu Palestyńczycy. Przybyli ze swym gniewem, ze swym bólem, ze swymi pieniędzmi. Wielkimi, wielkimi pieniędzmi. I dzięki tym pieniądzom, ponieważ w Bejrucie można było kupić wszystko oprócz nieśmiertelności, kupili sobie pozwolenie na osiedlenie się w trzech strefach muzułmańskiej peryferii: w Sabrze i Szatili, dwóch dzielnicach przyległych do Cité Sportive, i w Burdż al-Baradżinie, dzielnicy przyległej do rue de l’Aérodrome. Tutaj, posługując się tą samą logiką co Izraelczycy, którzy zabrali im ojczyznę, osiedlili się na miejscu szyitów, którzy w Sabrze i Szatili oraz w Burdż al-Baradżinie żyli zawsze. Wysiedlili ich z domów, wypędzili, podporządkowali sobie. Zabrali im podwórka, zlikwidowali ulice, by wznieść nowe budynki, i nienasyceni rozprzestrzenili się poza granice przyznanego im terytorium aż po dzielnice chrześcijańskie. I w końcu, nie zważając na konflikty, które wywoływała ich dalsza ekspansja, założyli państwo w państwie: tworzyli naród ze swoimi prawami, swoimi bankami, swoimi szkołami, swoimi szpitalami, ze swoim wojskiem. Prawdziwym wojskiem posiadającym mundury i koszary, czołgi i działa dalekiego zasięgu. Machiną wojskową, której brakowało tylko marynarki i lotnictwa, lecz która dzięki miejscowej mafii otrzymywała wyposażenie, włącznie z materiałem potrzebnym do wykopania drugiego miasta. Ponieważ, stopniowo, pod ziemią skradzionego miasta zbudowali drugie: niewidoczne i nie do zdobycia. Labirynt katakumb zawierających tony broni i amunicji, tunele z sypialniami dla bojowników, salami operacyjnymi i stacjami radiowymi, sekretne wejścia i dobrze wentylowane korytarze ciągnęły się niekiedy kilometrami i kończyły na plaży wybrzeża owiewanego przez wiatry. Jednym słowem, ogromna podziemna forteca. Arcydzieło inżynierii. Jednocześnie umacniali swe obozy w południowym Libanie, a szczególnie na granicy z Izraelem, i nie przejmując się okrutnymi często represjami, jakimi rząd w Jerozolimie karał kraj winny ich goszczenia lub tolerowania, wzmogli ataki na kibuce. Wtedy Bejrut się zbuntował. Albo raczej zbuntowały się grupy mogące pozwolić sobie na taki luksus: chrześcijanie, falangiści papy Dżumajjila. Na razie były to starcia, dzielnicowe potyczki. Potem starcia przerodziły się w bitwy, bitwy w masakry, jak na przykład masakra w Ad-Damurze, miasteczku maronickim, gdzie Palestyńczycy zamordowali w ramach represji dziesiątki starców, kobiet i dzieci, masakry zaś zamieniły się w prawdziwą wojnę domową. I Szwajcaria Bliskiego Wschodu stała się ponurą scenerią opustoszałych domów, wyburzonych kamienic, ścian podziurawionych tysiącami kul, stosów trupów zatruwających powietrze pachnące niegdyś żywicą. Wreszcie, dzięki zawieszeniu broni podpisanemu z powodu zniechęcenia i znużenia, stała się nowym Berlinem podzielonym na dwie części. Na wschodzie strefa chrześcijańska: wschodni Bejrut. Na zachodzie strefa muzułmańska: zachodni Bejrut. W środku granica zwana Zieloną Linią, która (przecinając miasto z północy na południe) sprawiła, że port przypadł chrześcijanom, a lotnisko muzułmanom, ale która w gruncie rzeczy była korzystna dla tych ostatnich, to znaczy dla Palestyńczyków. Uzyskali bowiem najwięcej terenu, największą część wybrzeża, całą Pinetę, Stare Miasto z najbardziej zamożnymi dzielnicami, drogi prowadzące do południowego Libanu. Taki podział sprzyjał Palestyńczykom, czynił z nich absolutnych władców, wzmagał ich agresywność i zuchwałość, ułatwiał opanowanie granicy z Izraelem i ataki na kibuce. I tak innego feralnego dnia przybyli Izraelczycy.

Przybyli z armią, której towarzyszyła marynarka i lotnictwo, znaną z bezwzględności w stosunku do wroga, i w kilka dni dotarli do strefy wschodniej Bejrutu. Tu zostali zatrzymani przez Palestyńczyków, którzy wraz ze swymi syryjskimi sprzymierzeńcami bronili zażarcie Zielonej Linii. Daremne okazały się próby jej przekroczenia, na przykład na odcinku Pinety: za każdym drzewem krył się bojownik zdecydowany nie cofnąć się ani o krok, hipodrom pełen był doborowych oddziałów i dział samobieżnych, Muzeum stało się nieprzekraczalnym okopem. Gdzie indziej to samo. Posuwanie się naprzód wojska znanego ze swej bezwzględności w stosunku do wroga zamieniło się w oblężenie, a oblężenie trwało niemal dziesięć tygodni. Dzień po dniu, noc po nocy nawała ognia z nieba, z ziemi i z morza. W zachodnim Bejrucie widać było tylko płomienie, gęste, czarne kłęby dymu, budynki walące się albo wylatujące w powietrze. Ale płonął też wschodni Bejrut, ostrzeliwany bez przerwy z moździerzy, z dział, z rakiet Palestyńczyków. Strzelano z Cité Sportive, gdzie na terenie stadionu Palestyńczycy umieścili unowocześnione shermany i M48 z lufami kalibru 105. A na kortach tenisowych i na boiskach do koszykówki ustawili moździerze i Bm21 do wystrzeliwania katiuszy. W solarium baterie artylerii przeciwlotniczej. Inne baterie znalazły się na dachach ambasad i szpitali oznaczonych symbolem Czerwonego Krzyża. Nie zaprzątali sobie głowy skrupułami: korzystali cynicznie z każdej osłony. I dzięki podziemnemu miastu, które posiadało zapasy broni i amunicji pozwalające bronić się przez cały rok, nie poddawali się. Ale w końcu się poddali. Pozbawieni wody i jedzenia, zmęczeni życiem w tunelach i podziemnych przejściach, podwójnie znienawidzeni przez szyitów, którzy na zewnątrz tuneli i przejść podziemnych ginęli jak muchy, zwrócili się do Zachodu, by wszczął pertraktacje z Jerozolimą. A Jerozolima odpowiedziała kategorycznym albo-albo: albo ewakuacja z Bejrutu i reszty kraju, albo krwawa rzeź. Wybrali ewakuację, pod warunkiem, że nastąpi ona pod ochroną Sił Międzynarodowych, i po zaminowaniu niektórych tunelów podziemnego miasta oraz zamurowaniu głównych wejść prawie dziesięć tysięcy Palestyńczyków wyniosło się i rozproszyło po Syrii albo Tunezji, Libii albo Jemenie Południowym. Zostali tylko starcy, kaleki, dzieci, kobiety oraz ci, co określali się (czasem nie odpowiadało to prawdzie) mianem cywilów: drugie dziesięć tysięcy, tym razem dokładnie zamknięte w granicach Sabry, Szatili, Burdż al-Baradżiny. Później również Siły Międzynarodowe przybyłe, aby pilnować ewakuacji, jeden kontyngent Amerykanów, jeden Włochów i jeden Francuzów, opuściły Bejrut. Izraelczycy usadowili się tu jako zwycięzcy, to za ich zgodą młodszy syn papy Dżumajjila został prezydentem i nad piekłem tamtych dni zapanowało coś w rodzaju pokoju. Ale to piękne miasto, które było jednym z najprzyjemniejszych miejsc na naszej planecie, gdzie można było wygodnie żyć i umrzeć ze starości albo na jakąś chorobę, przestało istnieć. W ruinie piękne wille na wzgórzach, gdzie libańskie cedry nie miały już nigdy odrosnąć i gdzie zieleń zgasnąć miała w szarości kamieni. Pokruszone olśniewające aleksandryjskie mozaiki na werandach. Zniszczone i splądrowane okazałe rezydencje i rozkoszne małe wille w secesyjnym stylu. Zamienione w sczerniałe pnie albo widmowe kikuty drzewa Pinety. Zburzony wspaniały hipodrom. Zniszczone stajnie. Zabite rzadkie konie pełnej krwi. Spustoszone muzeum z wykopaliskami archeologicznymi z Byblos i antropomorficznymi sarkofagami przodków, Fenicjan. Zniszczone bezpowrotnie luksusowe hotele ciągnące się wzdłuż nasłonecznionych nadmorskich bulwarów: legendarny Saint George, ekskluzywne nocne kluby, restauracje słynne ze swych win i ze swej kuchni. W połowie zburzone imponujące Cité Sportive. Zrównane z ziemią bogate sklepy przy Galerie Semaan. Zrujnowane kościoły, meczety, synagogi, siedziby banków, które płaciły procenty przyprawiające o zawrót głowy. Szerokie, dwupasmowe aleje, solidne wiadukty, eleganckie ronda zbudowane na wzór paryskich ronds-points nieprzejezdne z powodu dziur wyrwanych przez bomby. Na wpół unieruchomiony port, nie do użytku lotnisko, pełne eksplodujących pułapek budynki, zaminowane beztrosko, wraz z podziemnym miastem, przez dziesięć tysięcy ewakuowanych Palestyńczyków. I wszędzie ruiny, ruiny, ruiny. Trupy, trupy, trupy. Burdż al-Baradżina, dzielnica, która najbardziej ucierpiała, wyglądała jak kamienna pustynia. Nie można tu było nawet odróżnić śladu chodników, zaułków. Mniej zniszczone okazały się Sabra i Szatila, gdzie wiele osób przeżyło dzięki schronom potajemnie zbudowanym pod domami. Ale dwa tygodnie później ludzie ci gorzko mieli pożałować tego, że nie zginęli podczas oblężenia. Albowiem dwa tygodnie później młody prezydent, syn papy Dżumajjila, został zabity na skutek eksplozji trotylu wraz ze swymi sześćdziesięcioma zwolennikami. Nie wiedząc, do jakiej grupy albo do jakiego przeciwnika mieć o to pretensję, falangiści rzucili się na Palestyńczyków z Sabry i Szatili będących już na łasce każdego, kto chciałby kazać im zapłacić za lata gwałtów i za wywołanie wojny w Bejrucie. Jatka jak w rzeźni. Zbrodnia, która wstrząsnęła nawet tymi, co nie rozumieją, że pokrycie malowidłami Kaplicy Sykstyńskiej, napisanie Hamleta, skomponowanie Nabucco, przeszczepienie serca, lot na Księżyc nie czyni nas lepszymi od zwierząt.

Zaślepieni wściekłością, pamiętając o masakrze w Ad-Damurze, falangiści papy Dżumajjila uderzyli w środę o dziewiątej wieczór. W ciepłą środę, wieczorem, na początku września. I przy współudziale Izraelczyków, zawsze zadowolonych, gdy nadarza się okazja do nasycenia swej nigdy niezaspokojonej żądzy zemsty, otoczyli obie dzielnice, aby zablokować wszystkie wyjścia. Manewr tak szybki i tak doskonały, że tylko nieliczni mieli czas, by ukryć się albo próbować ucieczki. Potem, dumni ze swej wiary w Jezusa Chrystusa, świętego Marona i Matkę Boską, ochraniani przez synów Abrahama oświetlających im drogę reflektorami, wdarli się do domów. Zaczęli mordować nieszczęśników, którzy o tej porze jedli kolację albo oglądali telewizję, albo spali. Trwało to całą noc. I cały następny dzień. I całą następną noc, aż do piątku rano. Trzydzieści sześć godzin pod rząd. Niestrudzenie, bez chwili przerwy, bez słowa sprzeciwu z niczyjej strony. Niczyjej. Ani oczywiście ze strony Izraelczyków lub szyitów mieszkających w przyległych budynkach i przyglądających się z okien masakrze. Szczęście mieli ci, co zostali zabici od razu serią z automatu albo pchnięciem bagnetu. Szczęście mieli starcy zarżnięci w łóżku dla zaoszczędzenia amunicji. Kobiety gwałcono, nim je rozstrzelano albo poderżnięto im gardła. Sodomizowano je. Ich ciała – naczynia dla dziesięciu albo dwudziestu gwałcicieli naraz. Ich nowo narodzone dzieci – cel dla białej broni albo broni palnej: odwieczny to sport, w którym ludzie zawsze przodują i który od wieków nazywa się rzezią Heroda. Jednemu rannemu chłopcu udało się cudem uciec i schronić w szpitaliku prowadzonym przez trzech szwedzkich lekarzy naprzeciwko Szatili. Ale żołnierze Heroda dopadli go i zabili na stole operacyjnym. Odepchnęli chirurga usuwającego kulę, strzelili w skroń palestyńskiej pielęgniarce próbującej stawiać opór i już ich nie było. W piątek o świcie, zmęczeni polowaniem i zabijaniem, zaminowali domy, w których piwnicach ukryli się ci, co przeżyli. Niemal wszystkie domy w Szatili. Potem opuścili dzielnicę, śpiewając buńczuczne wojenne piosenki i zostawiając za sobą jatkę jak z filmu grozy. Trzyletnie dzieci zwisające z belek wysadzonych w powietrze domów niczym oskubane koguty zawieszone na hakach sklepu rzeźniczego. Noworodki rozszarpane albo rozłupane na pół, matki zamarłe w daremnym geście osłonienia ich. Półnagie trupy kobiet ze związanymi rękami i pośladkami pokrytymi spermą i odchodami. Stosy rozstrzelanych mężczyzn, po których pełzały szczury, wyjadając im nosy, oczy, uszy. Całe rodziny zastrzelone przy nakrytych do wieczerzy stołach. Zarżnięci starcy w czerwonych od zakrzepłej krwi łóżkach i wszędzie nieznośny odór. Odór rozkładu przyśpieszonego przez duszny wrześniowy upał. Pięciuset zabitych, mówiono na początku. Ale wkrótce pięciuset zamieniło się w sześciuset, sześciuset w siedmiuset, siedmiuset w ośmiuset, dziewięciuset, tysiąc. Potrzeba było dwóch buldożerów, aby wykopać wspólny grób, i prawie całego dnia, by wszystkich ich tam wrzucić. A rząd, ogarnięty paniką, wezwał Siły Międzynarodowe. „Na pomoc, sprawcie, by zapanował tu pokój, na pomoc”.

* * *

Cztery tysiące: Amerykanów, Włochów, Francuzów, Anglików. (Ci ostatni jako symboliczna delegacja stu dragonów Jej Wysokości). Wszyscy łudzili się w momencie przybycia, że pozostaną tu kilka tygodni. Ale byli już ponad rok i nie tylko nie sprawili, że zapanował tu pokój, lecz pogrążali się w nowej wojnie. W strefie zachodniej władzę sprawowali teraz szyici. Rekrutująca ich partia filochomejnistyczna, partia Al-Amal, stanowiła państwo w państwie: nową tyranię w ramach panującej tyranii. Młody prezydent, brat zamordowanego, rządził tylko strefą wschodnią i wojskiem podzielonym na tych, co nosili na szyi krzyżyk, i tych, co go nie nosili. A w dodatku obłędna mozaika grup i odłamów zrodziła chomejnistyczną sektę Dzieci Boga, która dała o sobie znać, wysyłając dwie ciężarówki kamikadze. Dwie czy trzy? Oto pytanie, które dręczyło Kondora siedzącego teraz w swoim biurze i oczekującego od Charliego odpowiedzi, czy istnieje, czy też nie, trzecia ciężarówka.

– 2 –

Charlie wszedł, zamknął za sobą drzwi, zasalutował niedbale i nie czekając na pozwolenie Kondora, usiadł po drugiej stronie biurka. Wydawał się bardzo zmęczony i pod wąsem jak u foki ukrywał gorzki uśmiech.

– Istnieje, generale, istnieje... Moi informatorzy twierdzą, że nie było dwóch ciężarówek, tylko trzy. Jedna dla Francuzów, jedna dla Amerykanów i jedna dla nas. Ale w ostatniej chwili wyruszyły tylko dwie.

Kondor podskoczył.

– Jak mogą tak twierdzić?

– To proste: dziś w nocy członkowie Al-Amalu zostali uprzedzeni, że kontrolowanymi przez nich drogami przejadą trzy ciężarówki, których nie należy zatrzymywać. A więc i przeszukiwać. A o świcie, zamiast trzech, przejechały dwie.

– Dlaczego więc nie wyjechała ta trzecia?

– Tego mi nie powiedzieli, generale... Lecz z pewnych aluzji zrozumiałem, że wśród Dzieci Boga zaistniał wewnętrzny konflikt: spór między tymi, którzy chcieli wysłać ciężarówkę, i tymi, którzy byli odmiennego zdania. Wygląda na to, że zwyciężyli zwolennicy tezy na-razie-lepiej-trzymać-Włochów-w-niepewności, zdenerwować-ich, skłonić-do-wyjazdu. W każdym razie, pewne jest jedno: trzecia ciężarówka stoi na jakimś podwórzu i czeka.

– Uhm... Trzeba by ją znaleźć, dowiedzieć się, gdzie ją ukryli, gdzie trzymają materiał wybuchowy...

– To niemożliwe, generale. Tym bardziej że... – Podał mu fotokopię ulotki ze zdjęciami z jakiegoś przyjęcia, przedstawiały dwóch mężczyzn stojących za parapetem z czarnymi tulipanami. Emblematem Dzieci Boga. Kondor chwycił ją.

– Czy to dzisiejsi kamikadze?

– Tak.

– Są szyitami?

– Oczywiście.

– Czy widział ich pan kiedyś?

– Nie.

– Czy to pewne, że żaden z nich nie jest tym Mustafą Haszem?

– Całkiem pewne.

– Dobrze byłoby go odnaleźć...

Przed kilkoma tygodniami, na bazarze Starego Miasta, do Charliego podszedł jakiś dziwny typ. Szyita z drewnianą nogą, blady, z rozgorączkowanym wzrokiem, nieszczęśliwym wyrazem twarzy, i bezbłędną angielszczyzną powiedział: „Kapitanie, Dzieci Boga szykują jakiś numer”. Potem nastąpił dialog składający się z urywanych zdań, krótkich pytań i jeszcze krótszych odpowiedzi. „Zamach?”. „Tak. Zamach kamikadze”. „Na kogo?”. „Na cudzoziemców”. „Jakich cudzoziemców?”. „Amerykanów, Włochów, Francuzów”. „Kto cię przysyła?”. „Nikt”. „No to skąd o tym wiesz?”. „Jestem Dzieckiem Boga”. I głuchym głosem, głosem człowieka, w którego sumieniu toczy się walka, dodał, że został Dzieckiem Boga, by dostąpić Raju, to znaczy wejść jako męczennik do ogrodu Allaha, ale zrozumiał, że nie lubi zabijania. „Zabijać to grzech, kapitanie. Mówi to panu Mustafa Hasz, ktoś, kto wiele razy zabijał”. Na koniec, z miną człowieka, któremu spadł kamień z serca, zniknął z tą swoją drewnianą nogą w tłumie. A Charlie nie miał nawet siły, żeby za nim pobiec, chwycić go za ramię, zaprotestować: „Nie-mój-kochany. To-nie-wystarczy. Teraz-powiesz-wszystko-co-wiesz”. Jak lunatyk wrócił do Dowództwa. Opowiedział o tym epizodzie Kondorowi, który od razu nakazał budowę nasypów, okopów i zapór wokół baz. Poinformował też Amerykanów i Francuzów. Kłopot w tym, że ani jedni, ani drudzy nie potraktowali go poważnie. „Gadanie, bajki. Gdybyśmy mieli wierzyć we wszystkie głupstwa, jakie wygaduje się w tym mieście... Should we believe all the nonsenses we are told. Si on croyait à toutes les bêtises qu’on raconte...”. Pewnie, że dobrze byłoby odszukać Mustafę Hasza. Nie przypadkiem wielokrotnie próbował to zrobić w czasie tych dwóch tygodni. Chodził każdego dnia na bazar, pytał wszystkich drobnych szpiegów, Palestyńczyków i szyitów, których określał jako moi-informatorzy, lecz po Haszu pozostało tylko wspomnienie owego rozgorączkowanego wzroku i głuchego, pełnego niepokoju głosu. A także wiadomość, że został zabity.

– Nigdy go nie odnajdziemy, generale.

– A to dlaczego?

– Dlatego że został zabity, generale.

– A kto go zabił?

– Ten, co odkrył, że nas uprzedził, generale.

– Kto panu to powiedział?

– Niech mnie pan o to nie pyta, generale. Kondor zmarszczył brwi.

– W takim razie trzecia ciężarówka to tylko takie puste słowo, Charlie. Jeśli wiedzą, że my wiemy, to nie będzie trzeciej ciężarówki. Będzie to pojazd, którego ani nasypy, ani okopy, ani zapory, ani nawet informacje nie będą w stanie zatrzymać.

– Zgadzam się z panem, generale.

– Na przykład mały samolot. Dwusilnikowiec typu Bonanza prowadzony przez kamikadze, który, wylatując z doliny Bekaa i lecąc nisko, to znaczy unikając radaru, potrafiłby dolecieć do celu, nic sobie nie robiąc z karabinów maszynowych umieszczonych na dachach. Albo jeszcze lepiej...

– Motorówka.

– Otóż to. Motorówka skierowana przeciw statkowi przywożącemu co tydzień kolejny oddział. Gdybym był kamikadze, zdecydowanym dokonać spektakularnej masakry, nie zadałbym sobie trudu, żeby uderzyć na bazę albo Dowództwo za pomocą ciężarówki lub samolotu: wziąłbym motorówkę i zaatakował statek.

– Zgadzam się z panem, generale...

– Cel łatwy, pewny, nie do chybienia. Czterysta trupów gwarantowane. Nie mówiąc o tym, że jest wiele motorówek w zatoczkach przy porcie. Jak odróżnić te niewinne od tej jednej kamikadze?

– Zgadzam się z panem, generale...

– To źle. Bo skoro trzecia ciężarówka nie jest ciężarówką, jeśli jest samolotem albo motorówką, to nie ma wyjścia.

– Przeciwnie, generale, jest.

– Jest?

– Tak, i nie ma nic wspólnego z karabinami maszynowymi na dachach ani z nadzorem marynarki.

– A więc z czym? Z kim?

– Z Zandrą Sadrem, generale. Zandra Sadr jest nie tylko imamem libańskich szyitów, to znaczy najwyższym autorytetem religijnym w Bejrucie, jest również zręcznym politykiem. Dąży do ostatecznego podziału miasta na pół. Wie, że aby zrealizować ten ambitny plan, musi wejść w konflikt z wojskiem rządowym, a więc sprzymierzeńcem Zachodu, rozumie, że jego wierni nie są jeszcze dość silni, aby pokonać wojsko sprzymierzone z Zachodem, i zna sztukę lawirowania. Wobec mnie odgrywał zawsze rolę życzliwego gospodarza, człowieka pobożnego i pragnącego pokoju. Wyrażał zawsze wdzięczność z powodu osocza, które ofiarowujemy ludności...

– Wiem, Charlie, wiem. Do rzeczy.

– Rzecz w tym, że w zachodnim Bejrucie nikt nie kiwnie palcem bez pozwolenia Zandry Sadra. Nawet Dzieci Boga. Rzecz w tym, że w zachodnim Bejrucie rozkazy rozpowszechnia się za pośrednictwem muezinów, w godzinach modlitwy. I gdyby Zandra Sadr rozkazał muezinom rozpowszechnić z minaretów apel... Jakieś zdanie nakazujące wiernym, a zatem i Dzieciom Boga, by nas nie ruszali... Myślałem już o tym zdaniu i mam je przygotowane... Moglibyśmy mieć na razie spokój. Choćby odrobinę spokoju. Generale, niech mnie pan upoważni do ubiegania się o spotkanie z Zandrą Sadrem i do powiedzenia mu tego.

– Charlie! Jedyne, co możemy powiedzieć Zandrze Sadrowi, to to, że jeśli nas zaatakuje, zbombardujemy go z okrętów!

– Właśnie od tego bym zaczął, generale.

– I na tym powinien pan skończyć!

– Nie, generale. Tu potrzebny jest spryt, a nie siła. Siła na nic się nie zda. Może zdała się na coś Amerykanom i Francuzom?

– Nie zgadzam się na ochronę ze strony miejscowego Chomejniego! Nie schylę głowy przed typem, przed którym powinienem się bronić!

– Nie chodzi o przyjęcie protekcji ani o chylenie głowy, generale. Chodzi o pertraktowanie, o system ja-dam-coś-tobie-a-ty-dasz-coś-mnie.

– Charlie, ja nie tańczę taranteli! Ja jestem żołnierzem!

– Żołnierzem odpowiedzialnym za ponad tysiąc sześciuset żołnierzy, generale. Żołnierzem, któremu nie wolno ich przywieźć do domu w trumnach, generale.

Zapanowała długa cisza; Kondor westchnął.

– No dobrze. Niech pan ubiega się o to spotkanie. Niech pan nawiąże kontakt.

– Natychmiast, generale.

– Ale niech to nie uwłacza mojej godności!

– Oczywiście, generale.

Charlie wstał. Podszedł do drzwi, otworzył je, potem odwrócił się, trochę zakłopotany.

– Co znowu?

– Mały problem dotyczący jednego z moich adiutantów, Charliego Dwa, generale. Zamiast fotografować nasze ekipy ratunkowe, zaczął im pomagać i...

– Co mnie obchodzą fotografieee! Niech się pan zajmie tym przeklętym spotkaniem! Niech pan już idzie, Charlie! Proszę wyjść, zanim zmienię zdanieeee!

Uderzył pięścią w biurko, a oczy nabiegły mu krwią. Rzęsy zwilgotniały i po twarzy popłynęły łzy, których nie potrafił już powstrzymać.

– 3 –

Zdarzało się to często. Jak tylko odczuwał gwałtowne wzruszenie, oczy nabiegały mu krwią, rzęsy wilgotniały i po twarzy płynęły łzy, których nie potrafił już powstrzymać. Faktem jest, że w każdym z nas współistnieją różne istoty w konflikcie ze sobą i że jedna z tych istot, które w nim współistniały, miała skłonność do łez. Inne natomiast wyróżniały się zuchwałością, pychą i umiejętnością doprowadzania innych do płaczu. Powodowała nim bezgraniczna duma, silna potrzeba sukcesu, co więcej, wygranej, tak że jego charakter był w dużej mierze skutkiem owych wad wynikających zresztą z darów, jakimi obdarzyła go natura: inteligencji, odwagi, zdrowia typowego dla kogoś, kto pozostaje wciąż młody. W wieku pięćdziesięciu pięciu lat wyglądał zaledwie na czterdzieści, na twarzy o harmonijnych rysach nie widać było ani jednej zmarszczki. Sylwetkę miał smukłą, chód sprężysty, uważano go powszechnie za pełnego uroku. Pewna subretka, która przybyła na wiosnę, żeby rozweselić żołnierzy, zawołała do niego ze sceny: „Generale, jest pan cudowny. Bombowy. Co pan robi dziś wieczorem?”. Miał również zalety. Na przykład pasję, jaką wkładał we wszystko, co robił, a także stanowczość, z jaką odmawiał sobie przywilejów i wygód. Spał na takiej samej pryczy jak wszyscy żołnierze, nie kładł się nigdy przed północą, o czwartej był już na nogach, wykazując dyscyplinę mnicha trapisty, który zaczyna dzień od samobiczowania, i co najmniej dwa razy dziennie odwiedzał posterunki. Tam przeprowadzał inspekcję wszystkich żołnierzy, wszystkich karabinów, wszystkich pojazdów i cóż z tego, że na widok krzywo włożonego hełmu albo źle założonego magazynku przeklinał jak pełniący dyżur kapral. Cóż z tego, że wielu go nienawidziło i oskarżało o odgrywanie gwiazdy, autorytaryzm, despotyzm i ekshibicjonizm. Za to wielu kochało go tak bardzo, że stawał się dla nich przedmiotem kultu. Zarówno zaś jedni, jak i drudzy uważali go za prawdziwego generała: on sam też tak sądził, wierzył bowiem bezgranicznie w siebie. Ale oto ta wiara się zachwiała: gdyby ta sama subretka zawołała raz jeszcze do niego generale-jest-pan-cudowny-bombowy, co-pan-robi-dziś-wieczorem, komplement taki wydałby mu się kpiną i łzy popłynęłyby jeszcze obficiej.

Wytarł je ze złością. Podniósł słuchawkę wewnętrznego telefonu i wezwał Szalonego Konia: swą ulubioną ofiarę i szefa Sztabu Generalnego. Niech się skontaktuje z dowódcami baz, powiedział, niech ustawi dwa przeciwlotnicze karabiny maszynowe na dachu Logistyki, dwa na dachu bazy Orzeł, cztery na dachu bazy Sierra Mike, niech poza tym wezwie dowódców baz do raportu nazajutrz o świcie i niech przyjdzie też dowódca okrętów. Potem odłożył słuchawkę i przytłoczony ciężarem świadomości własnej bezsiły, ukrył twarz w dłoniach. Tak, miał rację Charlie: siła na nic się nie zda. Jedyny sposób, by zatrzymać trzecią ciężarówkę, to zgodzić się, aby muezini zażądali z minaretów nieruszania Włochów. A więc narazić na szwank własny honor, własną dumę, przełknąć gorzką pigułkę. Niech rozmowy nie uwłaczają mej godności, powiedział Charliemu. Bez względu jednak na to, o czym by rozmawiali, ugoda z Zandrą Sadrem będzie uwłaczać jego godności, ugodzi w jego honor, jego dumę, będzie oznaczać dlań klęskę. Wytarł znowu łzę. Tym razem z rezygnacją. Nie powinieneś płakać, mówili mu rodzice, gdy był dzieckiem. Musisz być silny, musisz być twardy. Jeśli nie będziesz silny, jeśli nie będziesz twardy, nie będziesz mógł się wybić ani wygrać. I mówiąc to, kazali mu wziąć udział, gdy miał cztery lata, w wyścigu trójkołowych rowerków. Nie-waż-się-przegrać. Wygrał. Ale było to coś gorszego niż wstrzyknięcie trucizny, na którą nie ma antidotum: trucizny, która nazywa się manią wygrywania i nieumiejętnością przegrywania. W wieku sześciu lat wygrał zawody pływackie, ośmiu mecz pingpongowy, dziesięciu bieg na przełaj... Trenował w swoim pokoju, wieczorem, sprawdzając na chronometrze czas, w jakim pokonywał odległość od ściany do ściany... W wieku dwunastu lat wygrał bieg z przeszkodami, trzynastu wyścig uliczny, czternastu zawody juniorów w boksie. Mechanizmy osobowości są bardzo proste i w gruncie rzeczy stary Sigmund miał rację: wszystkie drogi prowadzą zawsze do dzieciństwa. W pewnym momencie nawet dziadek zwiększył dawkę trucizny. Musisz być najlepszy we wszystkim, nie wolno ci się nigdy poddać, nigdy zrezygnować. Masz być jak maszynista prowadzący pociąg w Boże Narodzenie. Pomyśl, że maszynista prowadzi pociąg również w noc Bożego Narodzenia, że również w noc Bożego Narodzenia podróżni powierzają mu swe życie.

Spróbował się uśmiechnąć, ale mu się to nie udało. Dziadek był kolejarzem i miał całe ciało pokryte tatuażami. Z zawodu kolejarza był dumny, z tatuaży nie: żeby je ukryć, nigdy nie zdejmował koszuli. Jednak pewnego sierpniowego popołudnia ją zdjął. I cóż za niespodzianka! Na piersi widniał żaglowiec, tak duży, że kil sięgał żołądka, a czubek grotmasztu nasady szyi. Na lewym przedramieniu serce, które drżało przy najmniejszym ruchu ręki, a pod sercem napis Maria. Na prawym przedramieniu piękna murena. Na plecach gigantyczny polip. Na jednym muskule róża. Na innym sombrero. Zapytał wtedy o przyczynę i dziadek odpowiedział, że gdy miał dwadzieścia dwa lata, był marynarzem na żaglowcu dowodzonym przez księcia Genui. Na żaglowcu „Liguria”, który pływał dookoła świata, i gdy dotarli na Cejlon, książę zwołał załogę. Chłopaki, powiedział, tu na Cejlonie jest mistrz tatuażu. Żebyśmy pamiętali tę naszą podróż, wytatuujemy sobie „Ligurię” na piersi. Dziadek nie był zachwycony, ponieważ przed odjazdem babcia Maria, wówczas jego narzeczona, kazała mu przysiąc: żadnych tatuaży, tatuaże to dobre dla więźniów. Aby więc uzyskać jej przebaczenie, zażądał od artysty wytatuowania także serca z napisem Maria i to podwójne arcydzieło wprawiło go w stan upojenia. W każdym porcie nowy tatuaż. Murena w Singapurze, polip w Hongkongu, róża w Szanghaju, sombrero na Trynidadzie... ale za to co za tragedia po powrocie! Nie chcę męża wytatuowanego jak więzień, krzyczała babcia Maria, nie pójdę do łóżka z polipem! Wtedy dziadek został kolejarzem. Bardziej niż finał historii zrobiły na chłopcu wrażenie nazwy Cejlon, Singapur, Hongkong, Szanghaj, Trynidad: symbole upragnionej ucieczki. Ucieczki od koszmaru zawodów, zwycięstw, maszynisty prowadzącego pociąg również w noc Bożego Narodzenia... Zostanę marynarzem, postanowił, ucieknę na żaglowcu. I tak latem zatrudnił się jako majtek na statku rybackim. Trzy miesiące łowienia sardynek, znoszenia drwin załogi nazywającej cię panienką, bo wymiotujesz tak długo, aż masz do zwymiotowania już tylko własny żołądek. Trzy miesiące piekła po to, byś nauczył się tego, co potrzebne do ucieczki na Cejlon, do Singapuru, Hongkongu, Szanghaju, na Trynidad, tam gdzie zawiezie cię żaglowiec wolności. Następnego lata to samo: nie poddał się, a nawet udoskonalił pomysł. Zapiszę-się-do-Wyższej-Szkoły-Marynarki-Wojennej, powtarzał sobie. I pewnego ranka, gdy szedł ulicami Rzymu, zobaczył ogłoszenie szkoły wojskowej Nunziatella. Miał szesnaście lat. Nie wiedział, jak posługiwać się karabinem. A tym bardziej nie wiedział, że wojsko tyranizuje gorzej niż rodzina, że oznacza udrękę tego samego powtarzania nie-waż-się-przegrać, to samo potępienie przegranej, i że dołącza jeszcze do tego obelgi.

Znów spróbował się uśmiechnąć i tym razem mu się udało, przestał płakać. Wojsko niemal mu się spodobało. To jasne! Co innego wracać późno do domu i zastawać matkę z palcem uniesionym w górę i ojca z lodowatym spojrzeniem gdzie-byłeś-i-z-kim, a co innego wracać późno do koszar i zastawać uprzejmego oficera wymierzającego ci karę w eleganckim stylu: „Minęło dziesięć minut od capstrzyku, kadecie. Proszę pójść do swojej sypialni, zabrać rzeczy osobiste, zostawić pasek i krawat oraz sznurówki do butów, a następnie udać się do celi i uważać się za aresztowanego”. Zrozumiał później, że uprzejmość w wojsku jest luksusem nielicznych i że wojskowi potrafią jedynie obrażać, im bardziej awansują, tym bardziej obrażają. Jak gdyby awans dawał im coś w rodzaju immunitetu, upoważniał ich do pogardzania tymi, co stoją stopień niżej... A jednak pomału się przyzwyczaił, a nawet nauczył postępować tak samo. I oto odkrył ponownie truciznę, którą zażył w wieku czterech lat przy okazji tego przeklętego trójkołowego rowerka. Albowiem zawód wojskowego jest nieustannym wyścigiem, wiecznym wspinaniem się ku coraz wyższym stopniom władzy i nawet jeśli jesteś idiotą albo tchórzem, możesz w wojsku zrobić karierę. A jeśli nim nie jesteś i kieruje tobą inteligentna ambicja, wyraźne powołanie do przewodzenia, to osiągasz wtedy znaczną przewagę: za każdym razem prowadzisz dłuższy pociąg, bardziej zatłoczony ludźmi, którzy powierzają ci swoje życie. Tak, utkwił mu w pamięci ten obraz pociągu, w różnych etapach jego życia był mu znacznie bliższy niż wizerunek żaglowca albo serca wytatuowanego na Cejlonie, mureny w Singapurze, polipa w Hongkongu, róży w Szanghaju, sombrera na Trynidadzie. Wyrzekł się wolności dla tego pociągu. I teraz groziło mu wykolejenie się w tunelu prowadzącym nie gdzie indziej jak do obrazy jego godności, upokorzenia jego dumy i jego honoru, do jego klęski. Tu nie było nic do wygrania. Nie wysłano go tu bowiem, by toczył wojnę, nie było nawet wroga, z którym mógłby walczyć... Nie było? Oczywiście, że był! To była trzecia ciężarówka, hipotetyczny samolot, hipotetyczna motorówka, Śmierć! A więc musiał toczyć wojnę. Wojnę paradoksalną, nie do wyobrażenia, nieznaną żadnemu żołnierzowi w żadnej epoce i żadnym kraju: wojnę wydaną Śmierci. Co tam wyścigi trójkołowych rowerków, co tam biegi na przełaj, co tam biegi z przeszkodami i zawody juniorów w boksie! Tu trzeba było pokonać Śmierć. Nawet za cenę paktowania z nią. A jeśli inni tego nie rozumieją, to trudno. Nie musiał nikomu tłumaczyć się z tego, w jaki sposób prowadzi swój pociąg, ze strategii mających pozwolić mu wygrać wojnę. To on był generałem.

– Niech pan wejdzie, pułkowniku.

Z monoklem w lewym oku, z wypiętym torsem i wąsami sztywnymi z podniecenia, Szalony Koń wszedł.

– Panie generale, proszę wybaczyć, że przeszkadzam, lecz muszę pana poinformować o pewnym nieprzewidzianym wypadku. W bazie Orzeł umieścili już na dachu karabiny maszynowe, tak samo w Logistyce i w Rubinie. W Sierra Mike natomiast nie. Dowódca Sierra Mike wrzeszczy, że chce znać powody takiego rozkazu i... Panie generale, jestem dżentelmenem, a dżentelmen nie może powtarzać pewnych słów... Quod non vetat lex hoc vetat fieri pudor. Czego nie zabrania prawo, tego zabrania wstyd, przypomina nam Seneka.

– Niech pan zostawi w spokoju Senekę i powtórzy!

– A więc... on mówi, że... w każdym razie... że bez względu na powód wydania takiego rozkazu... karabiny maszynowe na dachu są do... do...

– Do czego?

– Do dupy, panie generale.

– Niech mu pan powie, że dupą to jest on sam i że jeśli nie ustawi browningów za pięć minut, to oddam go pod sąd wojskowy!

– Tak jest, panie generale. A jednak... proszę wybaczyć śmiałość... myślę, że my, oficerowie, powinniśmy znać ten powód... Mnie też nic nie powiedziano i...

– Pułkowniku! Niech pan nie zawraca głowy i wykona rozkaz!

– Hic et nunc. Natychmiast, panie generale.

– 4 –

Podskoczył, wyszedł, wykonał. Poprawny, bez zarzutu. Potem wyjął monokl, pomasował sobie lewe oko i zajął się analizowaniem własnych zmartwień. Był szefem Sztabu Generalnego, na Boga! I jako szef powinien być o wszystkim informowany, a to bydlę nigdy mu nic nie mówiło. Nie powiedział mu nic nawet o kamikadze, których się spodziewał. Bo spodziewał się ich pan generał, spodziewał! To był powód, dla którego w końcu września wezwał dowódców batalionów, ekspertów od materiałów wybuchowych, oficerów z wojskowej inżynierii, i oddział zaczął kopać, napełniać worki piaskiem, wznosić zapory, tak że w ciągu dwóch tygodni wszystkie bazy wyglądały jak oblężony Sewastopol. Cóż za naiwność nie domyślić się już wcześniej! A jednak ogarnęły go wątpliwości i zaryzykował pytanie: „Panie generale, czy czegoś się spodziewamy?”. Ale to bydlę odpowiedziało: „Spodziewam się, że pan zamknie pysk, pułkowniku”. Bydlę, tak, bydlę. Typowy przedstawiciel wojska, które zgubiła demokracja: odkąd świat zaczął ględzić o równości, postępie, demokracji, w wojsku spotykałeś jedynie prymitywnych i wulgarnych oficerów. Analfabetów nieznających ani jednej myśli Seneki, ani jednej sentencji Cycerona, ani jednego wiersza Horacego. Głupków niewiedzących nawet, co się stało 14 lipca 1800 roku pod Marengo albo 8 lutego 1807 roku pod Pruską Iławą. Barbarzyńców nieżywiących do kawalerzystów w dawnym stylu żadnego respektu. Piękne to były czasy, gdy aby zostać oficerem, trzeba było urodzić się w szlacheckiej rodzinie i dysponować odpowiednimi środkami finansowymi, a jeśli nie należałeś do wyższych sfer, nie mogłeś nawet marzyć o karierze!

Włożył z powrotem monokl połyskujący odblaskami pogardy i westchnął z goryczą. Wiedział, tak, wiedział, że ci analfabeci, ci głupcy, ci barbarzyńcy nazywali go Szalonym Koniem, imię odpowiednie dla wodza Indian lub dobra nazwa nocnego klubu ze striptizem! I jeśli druga część tego przezwiska mu schlebiała, to pierwsza oburzała go do głębi. Dlaczego szalony? Dlatego że był wykształcony, pedantyczny, elegancki i zwracał uwagę na formy? Dlatego że podziwiał Anglików i dbał o to, by wyglądać jak Anglik? I rzeczywiście wyglądał na Anglika! Różowa i piegowata cera, spiczasty podbródek, wąski nos, wąsy i włosy koloru marchewki, wyblakłe źrenice Anglosasa wyrosłego wśród mgieł. Mówił mu to również sir Montague, Chief of Staff stu dragonów wysłanych przez Wielką Brytanię: „Are you sure to be Italian, my friend? Przyjacielu, czy jest pan pewien, że jest Włochem? You look one of us. Wygląda pan na jednego z nas”. A pewna urodziwa dama spotkana w Londynie, w owym niezapomnianym roku, gdy dzięki NATO służył w Seventh Brigade, raczyła wręcz dodać: „Not a common Englishman, though. Nie na zwykłego Anglika jednak. A Royal Guard Officer serving in India at the time of Queen Victoria, na oficera Royal Guard stacjonującej w Indiach w czasach królowej Wiktorii”. Ale wytłumacz coś tej hołocie. Raz nawet spróbował, lecz spowodowało to tylko, że szanowali go jeszcze mniej. Od tamtego dnia dręczyli go ciągle fałszywymi telefonami, fałszywymi wiadomościami, całą masą złośliwości. Pułkowniku, kiedy-był-pan-w-toalecie-dzwonili-do-pana-z-Londynu. Nie, z-Ascot. Nie, z-Edynburga. Nie, z-Buckingham-Pallace... Albo stępiali jego ołówki, które lubił mieć doskonale zatemperowane, plamili atramentem niepokalane raporty, które pisał dla pana ministra obrony, zabierali mu wieczne pióro z napisem God-save-the-Queen, Boże-chroń-królową, i oddawali mu je z napisem God-save-Lenin, Boże-chroń-Lenina... W sierpniu wręcz ukradli mu szpicrutę z bułgarskiej skóry z wyrytymi inicjałami i teraz musiał zadowolić się inną, ze sztucznej skóry i bez inicjałów.

Westchnął, coraz bardziej rozgoryczony. Cóż to za środowisko, wielkie nieba, cóż to za środowisko! Jeśli chciałeś przebywać z kimś na twoim poziomie, mógł to być tylko dowódca Pokoju Operacyjnego: wielce szanowny kolega, którego ci analfabeci, głupcy i barbarzyńcy przezywali Głuszcem z powodu jego bujnej czupryny tworzącej na głowie coś w rodzaju czuba. Czcigodny oficer, jeden z rzadko spotykanych arystokratów, jakimi mogło się dziś pochwalić wojsko, które zgubiła demokracja, i żeby to zrozumieć, wystarczyło być gościem w jego rodzinnej willi w Trieście. Właściwie czymś więcej niż willi, w okazałym dworze z trzema pokojówkami, trzema kamerdynerami, dwoma pomywaczami, kucharzem, prasowaczką, szwajcarską guwernantką i łowczym. Luksus, który w dzisiejszych czasach znaleźć można tylko w domach nowobogackich. Nie przypadkiem postanowił dzielić mieszkanie z nim i z Profesorem, to jest z zastępcą Kondora. No ostatecznie, z braku wielce szanownego kolegi, można było przebywać również z Profesorem. Nie był on wprawdzie w stanie pochwalić się żadnym herbem, ale za to miał dwa dyplomy. Jeden z literatury, drugi z filozofii. Nazywano go tak, ponieważ przyjechał do Bejrutu z kufrem, który zaraz po przyjeździe otworzył się i wypadł z niego stos książek nietypowych dla bagażu żołnierza: Dialogi Platona, De libero arbitrio Erazma z Rotterdamu, Krytyka czystego rozumu Kanta oraz inne grube tomy, których pomięte stronice zdradzały trud wnikliwej lektury. Profesor miał jedną wadę: cały czas milczał. A multas amicitias silentium dirimit, milczenie niszczy wiele przyjaźni, uprzedza Arystoteles przetłumaczony wiernie przez Erazma. Jeśli zaś chodzi o innych, to cóż za dno! Orzeł Jeden, dowódca bersalierów, był do przyjęcia ze względu na pochodzenie społeczne, ale brakowało mu klasy: facet, który od puddingu woli pizzę, a od herbaty kawę z ekspresu. Sokół, dowódca spadochroniarzy, był parweniuszem pozbawionym stylu i charakteru. Sandokan, dowódca marynarzy, niechlujem, którego należałoby powiesić na grotmaszcie za przekleństwa i niedbalstwo. Charlie Barabaszem mającym kontakty z Arabami. Pistoia prostakiem, który nie mógłby w jego klubie nawet zmywać naczyń. Ach, jakie to przykre jeść z takimi typami w stołówce, słuchać ich trywialnego słownictwa, patrzeć, jak nakładają na ten sam talerz makaron oraz sałatę i deser, niech-się-pan-nie-przejmuje-pułkowniku-i-tak-w-żołądku-wszystko-się-wymiesza! Co za udręka uświadomić sobie, że aby się tu znaleźć, musiał zostawić swego Speedy’ego pod opieką tego gbura stajennego! Za każdym razem gdy o tym myślał, ogarniała go chęć, by rzucić się w krwawy bój, wydobyć miecz i pokazać, do czego zdolny jest arystokrata znający każdą myśl Seneki, każdą sentencję Cycerona i każdy wiersz Horacego! Oficer kawalerii, który miał najwyższy zaszczyt służyć w Seventh Brigade i który wygląda jak oficer Royal Guard stacjonującej w Indiach za czasów królowej Wiktorii. Wielki pan, który umie z klasą umrzeć!

Oparł się o biurko, cenną rodzinną pamiątkę, które kazał sobie przysłać z Włoch i z którego był bardzo dumny, szczególnie z powodu intarsji z herbem Tudorów: trzy pełne hełmy z paskami pod brodą i dwadzieścia świerków w rzędzie wewnątrz dwóch boków tworzących stożek. Tak, umrzeć. Szczęśliwy, kto umarł dziś rano. Co za sens żyć pośród ludzi nieszanujących ani wyrafinowania, ani dobrych manier, niedoceniających osób z klasą, zastępujących napis God-save-the-Queen napisem God-save-Lenin, pośród tych, co nie wkładają rano szlafroka, co nie cenią sobie tytułów ani kultury, znęcają się nad człowiekiem z klasą, ponieważ jego niezwykła pamięć zachowuje wszystkie łacińskie teksty studiowane w liceum, wszystkie książki poświęcone sztuce wojennej czytane w Akademii Wojskowej, wszystkie imiona, nazwiska, daty! Lepiej umrzeć! A skoro nie mógł zginąć od miecza, owej szlachetnej broni, która wyszła z użycia wraz z odwagą, pojawi się którejś nocy na dachu Dowództwa, by rzucić wyzwanie snajperom: „Strzelajcie, szczeniaki, strzelajcie do mnie! Mors malorum finis est, śmierć jest kresem nieszczęść, powiada Kwintylian!”. Szkoda gadać, moi panowie, nieszczęście to nie tylko głód i zimno. To również lodowata samotność wielkich panów, co należą do świata już nieistniejącego albo niezrozumianego, gdy zmuszeni są żyć w obcym im środowisku, w którym nie potrafią się odnaleźć i w którym wulgarność z nich szydzi, ośmiesza ich, prześladuje, środowisku nieceniącym Anglików... O Boże, Anglicy! Nie napisał do nich bileciku z przeprosinami ani nie zatelefonował! Cóż za niegodna go kompromitacja! Cóż za gafa! Zerwał się, wykręcił numer dawnego sklepu tytoniowego, gdzie mieszkało obecnie stu dragonów małego angielskiego kontyngentu. Ale telefon nie działał, więc bardzo przygnębiony poszedł do siebie zmienić mundur, przyczesać wąsy, spryskać się 4711, ulubioną-wodą-kolońską-Cesarza, krótko mówiąc, przygotować się do kolacji, tak jak wypada dżentelmenowi nawykłemu do wyrafinowania i dobrych manier. Bardzo przygnębiony udał się do stołówki, gdzie usiadł obok całkiem zrezygnowanego Głuszca, aby wyjaśnić mu, że wojna to zawsze omlet i że nie można usmażyć omletu, nie tłukąc jaj. A to doprowadziło go zaraz pod Marengo, potem pod Pruską Iławę, potem pod Wagram, a na koniec w paszczę Kondora.

* * *

– Wielce szanowny kolego, ja o szóstej dwadzieścia cztery niczym się nie przejąłem. Spałem dalej, nie zauważył pan? Otia corpus alunt et animus quoque pascitur illis: odpoczynek odnawia siły ciała i ducha, przypomina nam Owidiusz, Bóg zaś jeden wie, jak czułem się wyczerpany na ciele i duchu po tej tragedii ze Speedym. Pan nie znał mojego cudownego Speedy’ego, szarojabłkowitego huntera. Wysoki na metr siedemdziesiąt, gibki, smukły, żywy. Niezrównany w pokonywaniu przeszkód. Wszyscy mi go zazdrościli, wszyscy. W czasie polowań na lisa i zawodów czułem się dzięki niemu jak król. Ale żeby móc przyjechać do Bejrutu, musiałem powierzyć go temu gburowi stajennemu i jego niedbalstwo spowodowało, że koń dostał rozedmy płuc, więc trzeba było wysłać go na wieś i właśnie wczoraj wieczorem ten gbur do mnie zadzwonił: „Pułkowniku, stało się nieszczęście. Krowa rozerwała rogiem brzuch Speedy’ego i wszystkie wnętrzności wyszły mu na wierzch. Pułkowniku, trzeba go zabić. Zaraz go zastrzelę”. Dobrze, kupię młodą klacz, tę, którą uwodził ze swego boksu. Jest co prawda trochę niska i ma krótką szyję, ale wdzięku jej nie brakuje i dobrze się zapowiada. Nigdy jednak nie zdoła zastąpić mi Speedy’ego i... Szanowny przyjacielu, usiłuję panu wytłumaczyć, że po takim szoku czterystu zabitych nie robi już na mnie wrażenia. Mam chyba prawo mówić to, co powiedziałem?

– Owszem – odpowiedział Głuszec ze stoickim spokojem.

– Niechże pan pomyśli o tym, co się stało pod Marengo 14 czerwca 1800 roku, kiedy Napoleon pozwolił się zaskoczyć austriackiemu generałowi Melasowi. Pozbawiony wiadomości o przeciwniku, którego pobił 9 czerwca pod Montebello, sądził, że Melas nadal się wycofuje, i po wysłaniu kolumny Lapoype’a na północ, kolumny zaś Desaixa, a raczej Des Aixa, na południe, rozbił obóz pod Marengo. Tymczasem Melas, dowiedziawszy się o tym manewrze, przeprawił się przed Bormidę, zabierając z sobą również piechotę pod dowództwem porucznika Zacha, i niespodziewanie rzucił się na wojska napoleońskie w sile trzydziestu jeden tysięcy ludzi. Trzydzieści jeden tysięcy żołnierzy skupionych na jednym froncie, wielkie nieba, przeciw dwudziestu ośmiu tysiącom rozproszonym w bardzo rozciągniętym szyku. Napoleon właśnie został pokonany, jak pan wie, i podczas gdy Zach posuwał się naprzód, musiał cofnąć się na południowy wschód: nakazać odwrót Lepoype’a i Desaixa, a raczej Des Aixa. Lepoype’owi się nie udało, natomiast Desaixowi, a raczej Des Aixowi, tak. Bohaterski Louis-Charles-Antoine Des Aix, kawaler de Veygoux, powiedział zaraz: „Sire, ta bitwa jest przegrana. Ale jest druga po południu i mamy czas wygrać następną”. Potem, wspierany przez Kellermanna i Marmonta, księcia Raguzy, udał się na pole bitwy, rozkazał Marmontowi ustawić swoją artylerię naprzeciw wroga, Kellermannowi zaś zaatakować z boku czterystoma szablami i ruszył na piechotę Zacha, ale tu – niespodzianka. Ponieważ w takich wypadkach atak kawalerii kończy się masakrą ludzi i koni, jak pan sam wie najlepiej...

– Owszem...

– Poza tym piechota Zacha była już rozbita, Zach bowiem rzucił się w pogoń za Francuzami, przekonany, że ich pokonał, i tak oto Melas powtórzył błąd Napoleona: nie przewidział kontrataku. Zaś Desaix, a raczej Des Aix, odniósł triumf. Padł co prawda od kuli w serce, lecz zwyciężył. Sześć tysięcy Austriaków zginęło owego popołudnia, osiem tysięcy dostało się do niewoli. Niezły omlet. Napoleon stracił wprawdzie siedem tysięcy ludzi, ale Melas był zmuszony podpisać następnego dnia rozejm, zobowiązując się do wycofania swych wojsk za linię Ticino i oddania zdobytych fortec w Piemoncie i Lombardii. Decydujący dzień dla drugiej kampanii Napoleona we Włoszech, zgodzi się pan chyba ze mną.

– Owszem...

– Ale pan może sądzi, że śmierć bohaterskiego Desaixa, a raczej Des Aixa, nauczyła czegoś tego uparciucha Napoleona? Nic a nic. Siedem lat później, a dokładnie 8 lutego 1807 roku w bitwie pod Pruską Iławą, będącej dalszym ciągiem kampanii przeciw Prusom, zrobił coś chyba jeszcze gorszego: pchnął do walki we mgle 7 Korpus Armii marszałka Augereau. Doszło do największego ataku kawalerii, jaki kiedykolwiek miał miejsce, ataku dowodzonego przez Joachima Murata: osiemdziesiąt szwadronów i dwa tysiące pięćset koni, z których tysiąc pięćset zostało na polu bitwy. A tysiąc pięćset zabitych koni to bardzo dużo, szanowny kolego! Zgoda, to nie to samo, co cztery tysiące pięćset spod Wagram, ponieważ w bitwie pod Wagram zginęło cztery tysiące pięćset koni, wielkie nieba... Dostaję ataku serca na myśl o czterech tysiącach pięciuset zabitych koni. Tak czy owak, tysiąc pięćset to też bardzo dużo, bardzo dużo... W każdym razie z powodu mgły 7. Korpus Armii został rozbity. Augereau zaś tak się oburzył, że zwrócił się do Napoleona takimi słowami: „Sire, popełnił pan błąd. Pan się często myli i za każdym razem błąd jest zbyt poważny”. Nieźle się zachował ten Augereau: Pierre-François-Charles Augereau, książę Castiglione, marszałek i par Francji. Niech pan pomyśli, co to za człowiek, który siedem lat po bitwie pod Marengo i jedenaście lat po bitwie pod Castiglione, ponieważ, jeśli się nie mylę, bitwa pod Castiglione miała miejsce 5 sierpnia 1796 roku ma czelność przemawiać tak ostro do Napoleona, i to w sposób, na jaki ten zasługuje!

– Owszem...

– Postawmy sprawę jasno, ja wolę Collineta: Antoine-Charles-Louis Collinet, hrabia de Lasalle. To jeden z tych, których uważam za wzór, jeden z moich mistrzów. Pierwszorzędny technik, beau sabreur, pełen nieodpartego wdzięku, ożeniony z przepiękną kobietą i do tego niewiarygodnie bogaty. Co nigdy nie zaszkodzi. Ale niech pan pomyśli o karierze Collineta, który w wieku dwudziestu lat, powtarzam, dwudziestu, był już polowym adiutantem Kellermanna, a w wieku lat trzydziestu generałem brygady! Niech pan pomyśli, w ilu kampaniach brał udział! We Włoszech, w Polsce, Egipcie, Hiszpanii, Brandenburgii, gdzie w 1806 roku walczył pod Zehdenick i gdzie jedynie z trzema szwadronami odważył się zaatakować czternaście, następnie w Prusach, gdzie 10 kwietnia 1807 roku, to jest cztery miesiące po bitwie pod Pruską Iławą, uratował Murata pod Heidelbergiem. Collinet zginął, mając trzydzieści cztery lata, zginął pod Wagram z kulą w czole i ja mu zazdroszczę. Ponieważ ta kula zabiła go, zanim kawaleria, tak wspaniale przez niego zorganizowana, została rozbita w Rosji, a potem pod Lipskiem, potem pod Waterloo, to jest zanim zawalił się jego świat... Gdy wali się nasz własny świat, szanowny przyjacielu, gdy nasz własny świat przepada i ustępuje miejsca wulgarności, kula w czoło jest wyzwoleniem.

– Owszem...

– Nawet gdy jest się młodym.

– Owszem...

– Zgadzam się zresztą z Plautem: Quem dei diligunt adolescens moritur, ulubieńcy bogów umierają młodo.

I w tym właśnie momencie wpadł w paszczę Kondora.

– Pułkowniku!

– Melduję się na rozkaz, panie generale! – zarżał zadowolony, że wzbudził jego zainteresowanie.

– Jeśli się pan nie uspokoi, tę kulę to ja panu wsadzę w tyłek! Była już późna noc, czterystu ulubieńców bogów zostało niemal pozbieranych, Charlie zdążył poprosić o audiencję u Zandry Sadra, a w pobliżu Dowództwa ktoś śpiewał drwiąco kołysankę haszyszynów, hodowców narkotyków.

Mój haszysz nie szkodzi,
to dobry towar, pochodzi z Al-Biki,
z zielonych dolin Ba’albakku.
Kosztuje mało.
Kup kilo, żołnierzu, i pal go,
pal go, pal.
Nie masz bowiem nic innego, by zapomnieć
tę smutną historię
i to smutne miasto.

ROZDZIAŁ TRZECI

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

ROZDZIAŁ CZWARTY

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

ROZDZIAŁ PIĄTY

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

ROZDZIAŁ SZÓSTY

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

AKT DRUGI

ROZDZIAŁ PIERWSZY

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

ROZDZIAŁ DRUGI

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

ROZDZIAŁ TRZECI

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

ROZDZIAŁ CZWARTY

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

ROZDZIAŁ PIĄTY

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

ROZDZIAŁ SZÓSTY

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

AKT TRZECI

ROZDZIAŁ PIERWSZY

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

ROZDZIAŁ DRUGI

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

ROZDZIAŁ TRZECI

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

ROZDZIAŁ CZWARTY

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

ROZDZIAŁ PIĄTY

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

ROZDZIAŁ SZÓSTY

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

EPILOG

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.