Doris Lessing

Dwie Kobiety

Fragment

DWIE KOBIETY

Niewielki cypel, na którym roiło się od kafejek i restauracji, oblewało rozbrykane, acz bezpieczne morze, nie to co prawdziwy ocean, który ryczał i przewalał się za wejściem do zatoki i odgradzającymi ją skałami nazywanymi – nawet na mapach – Zębami Baxtera. Kim był Baxter? Dobre, często zadawane pytanie. Odpowiedzi udzielała oprawiona w ramki, zręcznie postarzona kartka papieru wisząca na ścianie restauracji U Baxtera usytuowanej w najlepszym, najbardziej prestiżowym miejscu na samym końcu cypla. Kartka informowała, że sala w głębi lokalu była niegdyś szopą Billa Baxtera, którą wybudował własnymi rękami z cegły i trzciny. On sam był niestrudzonym podróżnikiem i wilkiem morskim, który natknął się przypadkiem na tę rajską zatokę i mały skalisty cypel. Wcześniejsze wersje legendy napomykały jeszcze o pokojowo nastawionych i gościnnych tubylcach. Kiedy pojawiły się w niej Zęby Baxtera? Człowiek ten niezmordowanie badał okoliczne wybrzeże i wyspy. Gdy powierzył swój los maleńkiej łupinie, którą własnoręcznie skleił z wyrzuconych na brzeg desek, morze poniosło go pewnej księżycowej nocy do tych siedmiu czarnych skał. Widział stamtąd wyraźnie swój mały domek z latarnią sztormową, równie niezawodną jak latarnia morska, wskazującą drogę do zatoki małym statkom zdolnym przepłynąć przez rafę.

Restaurację U Baxtera otaczały teraz wysokie drzewa osłaniające stoliki i krzesła, a poniżej, z trzech stron, było przyjazne morze.

Biegnąca przez zarośla ścieżka prowadziła do ogrodu restauracji. Pewnego popołudnia ruszyło tym łagodnym podejściem sześć osób: czworo dorosłych i dwie małe dziewczynki, których radosne piski brzmiały niczym pokrzykiwanie mew.

Przodem szło dwóch przystojnych mężczyzn, nie młodych, lecz jedynie złośliwiec oceniłby, że są w średnim wieku. Jeden utykał. Za nimi podążały dwie równie przystojne kobiety około sześćdziesiątki – ale nikt nie nazwałby ich starszymi paniami. Złożyli torby, zawiniątka i zabawki przy stoliku, który najwyraźniej dobrze znali. Byli eleganccy i promienni, jak to ludzie, którzy potrafią korzystać ze słońca. Usadowili się. Opalone, jedwabiście gładkie nogi kobiet były obute w niewyszukane sandały. Ich kompetentne dłonie chwilowo spoczęły w bezruchu. Kobiety po jednej stronie, mężczyźni po drugiej i kręcące się wokół dziewczynki. Sześć jasnych głów. Z pewnością łączyło ich pokrewieństwo. One musiały być matkami tych mężczyzn, a oni byli ich synami. Dziewczynki, głośno domagające się pójścia na plażę, do której prowadziła skalista ścieżka, usłyszały od babć, a później od ojców, że mają być grzeczne i ładnie się bawić. Przykucnęły więc i zaczęły palcami i patyczkami rysować coś na piasku. Śliczne małe dziewczynki. Nic dziwnego, skoro miały tak przystojnych antenatów.

Dziewczyna stojąca w oknie restauracji zawołała do nich:

– Podać to, co zwykle?

Jedna z kobiet potwierdziła skinieniem ręki. Wkrótce pojawiła się taca ze świeżo wyciśniętymi sokami i kanapkami z razowego pieczywa, które wskazywały, że ludzie ci dbają o zdrowie.

Theresa, zdawszy końcowe egzaminy w liceum, wyjechała na rok z Anglii, dokąd zamierzała powrócić na studia. Przekazała im tę informację kilka miesięcy temu, a w zamian otrzymywała na bieżąco wieści o postępach dziewczynek w ich pierwszej szkole. Teraz też spytała, jak im idzie. Obie zgodnie zapiszczały, że szkoła jest fajowa. Śliczna kelnerka pośpieszyła z powrotem do restauracji, posyłając mężczyznom uśmiech, który sprawił, że kobiety uśmiechnęły się najpierw do siebie nawzajem, a później do synów. Jeden z nich, Tom, powiedział:

– Nigdy nie wróci do Anglii. Wszyscy chłopcy chcą, żeby tu została.

– Głupio zrobi, jeśli wyjdzie za mąż i wszystko zmarnuje – skomentowała jedna z kobiet, Roz, a właściwie Rozeanne, matka Toma.

Za to druga, Lil (Liliane), matka Iana, rzuciła:

– Hm, czy ja wiem...? – I uśmiechnęła się do Toma.

To ustępstwo czy przyznanie, że oni też istnieją na świecie, sprawiło, że mężczyźni skinęli do siebie głowami, żartobliwie zaciskając usta, jakby w reakcji na często słyszaną wymianę zdań.

– Ma dziewiętnaście lat, jest za młoda – zauważyła Roz.

– Ale kto wie, jak by się to ułożyło? – odrzekła, rumieniąc się, Lil.

Czując swój rumieniec, lekko się skrzywiła, co nadało jej twarzy łobuzerski czy też zadziorny wyraz, na tyle niezgodny z jej prawdziwą naturą, że pozostali wymienili między sobą spojrzenia, które nie tak łatwo było zinterpretować.

Na koniec wszyscy westchnęli i wybuchnęli szczerym śmiechem, który zdawał się stanowić komentarz do tych niedopowiedzeń.

– Z czego się śmiejecie? – spytała jedna z dziewczynek, Shirley, a druga, Alice, dorzuciła, naśladując krnąbrny, choć w istocie niezamierzony, wyraz twarzy babci:

– Co jest takie śmieszne? Nie widzę w tym nic śmiesznego.

Lil poczuła się skrępowana i znowu się zarumieniła.

Shirley nie dała jednak za wygraną, wciąż dopominając się uwagi.

– Co jest takie śmieszne, tatusiu?

Wtedy obaj ojcowie zaczęli na niby mocować się z córkami. Dziewczynki opierały się i umykały, by zaraz znów wracać do zabawy, aż w końcu znalazły schronienie na kolanach babć i już tam pozostały – z klejącymi się powiekami i kciukami w buziach, ziewające. To było upalne popołudnie.

Senna, pełna zadowolenia scena. Przy innych stolikach w cieniu wysokich drzew odpoczywali podobnie szczęśliwi ludzie. Ledwie kilka metrów niżej pluskało, wzdychało i szumiało morze, a wokół słychać było ciche, rozleniwione głosy.

Theresa zastygła na moment przy oknie, z tacą zimnych drinków, i spojrzała na siedzącą przy stoliku rodzinę. Po policzkach pociekły jej łzy. Zakochała się w Tomie, a później w Ianie, a potem znów w Tomie – z powodu ich wyglądu, obycia i czegoś jeszcze, aury sytości, jakby przez całe życie nasiąkali przyjemnościami, a teraz to oddawali pod postacią niewidzialnych fal zadowolenia.

I jeszcze z powodu łatwości i wprawy, z jaką zajmowali się córeczkami. I dlatego, że babcie zawsze były pod ręką, czyniąc z czwórki szóstkę... Ale gdzie się podziewały ich matki? Przecież dziewczynki miały matki, Hannah i Mary, uderzająco niepodobne do tej jasnowłosej rodziny, do której weszły. Były drobne i ciemne i – choć całkiem ładne – Theresa wiedziała, że nie zasługują na takich mężów. Obydwie pracowały. Prowadziły własną firmę. To dlatego babcie pojawiały się tak często. Zatem babcie nie pracowały? Pracowały, ale mogły w każdej chwili powiedzieć: „Jedźmy do Baxtera” – i przyjeżdżały. Matki czasami też i wtedy robiło się ich ośmioro.

Theresa zakochała się w nich wszystkich. Wreszcie to zrozumiała. Serce wyrywało się do mężczyzn, to oczywiste – ale niezbyt gwałtownie. Łzy napływały jej do oczu, gdy widziała ich razem – kiedy ich obserwowała, tak jak teraz. Z tyłu, przy stoliku pod barem, siedział Derek, młody farmer, który chciał się z nią żenić. Nie miała nic przeciwko niemu, nawet się jej podobał, ale wiedziała, że prawdziwą namiętność wzbudza w niej ta rodzina.

W przenikających przez głęboki cień drzewa promieniach słońca upalne błękitne powietrze, przesiąknięte atmosferą rozkoszy i szczęścia, zdawało się wydzielać wielkie krople czegoś na podobieństwo złotej mgły, którą dostrzegała tylko ona. Właśnie w tamtej chwili postanowiła, że wyjdzie za mąż za swego farmera i tu zostanie, na tym kontynencie. Nie mogła go porzucić dla zmiennych uroków angielskiego Bradford, choć wrzosowiska nie były takie złe w chwilach, gdy zaświeciło nad nimi słońce. Nie, zostanie tutaj, musi. „Chcę tego, chcę”, powiedziała sobie w duchu, nie powstrzymując już łez. Pragnęła tej fizycznej swobody, spokoju odnajdującego wyraz w leniwych ruchach, w długich opalonych nogach i rękach oraz w złocistym błysku jasnych włosów rozświetlonych słońcem.

Właśnie gdy zadecydowała o swej przyszłości, dojrzała wspinającą się po ścieżce jedną z matek. Mary. Tak, to była ona. Drobna brunetka, wiercipięta, bez cienia wytworności i klasy rodziny.

Szła powoli. Przystanęła, popatrzyła, ruszyła dalej, znów przystanęła, a wszystko to z zaplanowanym rozmysłem.

Ciekawe, co ją ugryzło, zamyśliła się Theresa, która wreszcie odeszła od okna, by zanieść tacę z drinkami zniecierpliwionym już na pewno klientom. Mary Struthers niemal zastygła w miejscu. Stała wpatrzona w rodzinę, marszcząc brwi. Roz Struthers dostrzegła ją i pomachała do niej raz, a później znowu. Potem, jakby usłyszała ostrzeżenie, ręka powoli jej opadła, a twarz zaczęła tracić swą promienność i blask. Patrzyła na synową, ale jak gdyby nie wprost. To spojrzenie kazało jej synowi, Tomowi, obrócić twarz w tamtą stronę i pomachać. Ian też pomachał. Ich ręce opadły tak jak ręka Roz. Było w tym coś nieodwracalnego.

Mary zatrzymała się. Obok stał stolik. Osunęła się na krzesło. Wpatrywała się w Lil, po czym przeniosła wzrok na swojego męża, Toma. Przymrużone oskarżycielskie oczy wędrowały od jednej twarzy do drugiej. Czegoś szukały. W ręku miała jakąś paczkę. Listy. Siedziała może trzy metry od nich i się wpatrywała.

Obsłużywszy pozostałe stoliki, Theresa znów stanęła przy oknie. W myślach piętnowała Mary, żonę jednego z synów. Wiedziała, że to zazdrość, jednak broniła się następująco: „Gdyby na nich zasługiwała, nie miałabym nic przeciwko niej, ale przy nich jest nikim”.

Tylko zazdrosne oko mogło tak deprecjonować Mary, uderzająco ponętną młodą brunetkę. Teraz jednak nie wyglądała ładnie – miała woskowo bladą twarz i zaciśnięte usta. Theresa dostrzegła listy w jej dłoni. Spojrzała na czwórkę siedzącą przy stoliku. „Jakby udawali posągi”, pomyślała. Światło ich opuszczało. To wspaniałe popołudnie mogło nic sobie z tego wszystkiego nie robić, ale oni siedzieli całkiem nieruchomo, jak skamieniali. A Mary wciąż patrzyła – raz na Lil, czyli Liliane, raz na Roz, Rozeanne, później na Toma i na Iana, i znów na wszystkich po kolei.

Pod wpływem nieświadomego impulsu Theresa nalała do szklanki wody ze stojącego w lodówce dzbanka i pobiegła do Mary. Ta nieśpiesznie obróciła głowę i marszcząc brwi, spojrzała na Theresę, lecz nie wzięła od niej szklanki. Theresa postawiła ją na blacie. Nagle migotanie wody przyciągnęło uwagę Mary. Sięgnęła po szklankę, lecz zaraz cofnęła rękę, zbyt drżącą, by zdołała ją utrzymać.

Theresa wróciła do okna. Czuła, że popołudnie raptem pociemniało. Ona też drżała. Co się stało? Co było nie tak? Wydarzyło się coś strasznego, nieodwracalnego.

W końcu Mary z trudem się podniosła, podeszła do stolika, przy którym siedzieli pozostali, i opadła na stojące nieco z boku krzesło. Nie była częścią tej rodziny.

Wszyscy czworo dostrzegli teraz listy, które trzymała w dłoni.

Siedzieli nieruchomo, wpatrywali się w Mary i czekali.

To ona musiała się odezwać pierwsza. Ale czy chciała? Drżały jej usta, cała drżała. Zdawało się, że za chwilę zemdleje, choć jej młode jasne oskarżycielskie oczy wciąż wędrowały od jednej twarzy do drugiej. Tom. Lil. Roz. Ian. Jej usta wykrzywiał grymas, jakby zjadła coś gorzkiego.

„Co jest z nimi nie tak?”, głowiła się Theresa, obserwując ich z okna. Choć ledwie godzinę wcześniej stwierdziła, że nigdy nie mogłaby stąd wyjechać, porzucić tej atmosfery błogości i obfitości, teraz doszła do wniosku, że musi uciekać. „Odmówię Derekowi. Wyjeżdżam”.

Drzemiąca na kolanach Roz Alice przebudziła się z płaczem i zobaczyła matkę.

– Mamusiu, mamusiu! – Wyciągnęła do niej ręce.

Mary zdołała się podnieść, obeszła stolik, przytrzymując się oparć krzeseł, i wzięła Alice na ręce.

Tymczasem druga dziewczynka przebudziła się na kolanach Lil.

– Gdzie mamusia?

Mary chwyciła Shirley i po chwili już obie znalazły się na jej kolanach.

Dziewczynki wyczuły w Mary panikę, złość i jakiś rodzaj nieszczęścia i próbowały wrócić do babć.

– Babciu! Babciu! Ja chcę do babci!

Mary obejmowała je mocno.

Na twarzy Roz pojawił się gorzki uśmieszek, jakby ktoś w głębi jej duszy potwierdził nadejście złych wieści.

– Babciu, zabierzesz mnie jutro na plażę? – spytała Shirley.

– Babciu, obiecałaś, że pójdziemy na plażę – zawtórowała jej Alice.

Wtedy wreszcie przemówiła łamiącym się głosem Mary.

– Nie, nie pójdziecie na plażę – ucięła i dodała, zwracając się do obydwu starszych kobiet: – Nie będziecie zabierać Shirley i Alice na plażę.

Było to jednocześnie orzeczenie i wyrok.

– Wkrótce się zobaczymy, Alice – powiedziała nieśmiało, wręcz pokornie Lil.

– Nie zobaczycie się – oznajmiła Mary. Wstała z dziećmi, wcisnąwszy do kieszeni spodni plik listów. – Nie! – dorzuciła z furią. Emocje, które się w niej tliły, w końcu znalazły ujście. – Nie. Nie zobaczycie się. Nigdy. Już nigdy ich nie zobaczycie.

Obróciła się na pięcie, ciągnąc za sobą dziewczynki.

– Mary, zaczekaj – odezwał się jej mąż, Tom.

– Nie. – Ruszyła szybko ścieżką w dół, potykając się i ponaglając dzieci.

Teraz z pewnością ta czwórka, kobiety i ich synowie, powinna coś powiedzieć, wytłumaczyć, wyjaśnić – ale nie padło ani jedno słowo. Siedzieli spięci, upokorzeni, posępni. Aż wreszcie ktoś przerwał ciszę. Pierwszy odezwał się Ian, zwracając się bezpośrednio do Roz zażyłym i napastliwym tonem. Patrzył z wściekłością, usta miał zacięte i złe.

– To twoja wina – rzucił. – Tak, twoja. Mówiłem ci. To wszystko przez ciebie.

Roz odpowiedziała na jego gniew własną złością. Wybuchnęła śmiechem, który stawał się coraz twardszy, gorzki i jadowity.

– Moja wina – powtórzyła. – Jasne, czyjaż by inna? – I znów się roześmiała.

Na scenie wypadłoby to świetnie, ten śmiech, lecz po jej twarzy zaczęły płynąć łzy.

Tymczasem w dole ścieżki Mary podeszła do Hannah, żony Iana, która nie czuła się na siłach, by stanąć twarzą w twarz z winowajcami, a przynajmniej nie w towarzystwie Mary, nieporównywalnie bardziej wściekłej. Pozwoliła, żeby szwagierka udała się tam sama, i czekała na nią, zbolała, pełna wątpliwości i narastającego żalu, który chciał znaleźć jakieś ujście. Lecz nie złości. Nie. Hannah oczekiwała wyjaśnień. Wzięła Shirley od Mary. Dwie młode kobiety stały razem na ścieżce, z dziećmi na rękach, tuż obok żywopłotu z zawciągu, tworzącego granicę ogrodu sąsiedniej kawiarni. Nie rozmawiały, tylko na siebie patrzyły. Hannah szukała u Mary potwierdzenia – i je znalazła. „To prawda, Hannah”.

I ten śmiech. Śmiała się Roz. Do uszu Mary i Hannah dobiegały salwy jej hardego i triumfalnego śmiechu. Były niczym smagnięcia biczem. Obie wzdrygnęły się, słysząc ten okrutny dźwięk. Drżały, chłostane owym śmiechem.

– Zło – wyszeptała w końcu Mary, jakby miała wargi z ciasta czy z gliny.

Gdy dotarły do nich ostatnie wybuchy śmiechu Roz, rozpłakały się i popędziły ścieżką w dół, jak najdalej od swoich mężów i teściowych.

Dwie małe dziewczynki zjawiły się w szkole tego samego dnia i o tej samej godzinie, wzajemnie się oceniły i zostały najlepszymi przyjaciółkami. Maleństwa dzielnie stawiły czoło wielkiej, ruchliwej i gwarnej jak hipermarket szkole. Drzemała już w nich świadomość wrogiej szkolnej hierarchii panującej wśród uczennic, lecz oto się sprzymierzyły i stały, trzymając się za ręce i drżąc ze strachu oraz z wysiłku, by nie okazać słabości. „Wspaniała szkoła na wzgórzu, na angielską modłę otoczona ogrodem pod całkiem nieangielskim niebem, gotowa wchłonąć te maleńkie istoty, tak naprawdę dzidzie. Aż łzy cisną się do oczu!”, pomyśleli ich rodzice – i rzeczywiście się cisnęły.

Dziewczynki okazały się odważne i rezolutne i szybko dały sobie radę z zaczepkami, które spotykały wszystkie nowe uczennice. Stawały nawzajem w swojej obronie, tocząc pojedynki w imieniu własnym oraz przyjaciółki. Wszyscy mówili, że są jak siostry, a nawet że jak bliźniaczki. Obie miały lśniące jasne włosy, starannie upięte w koński ogon, i niebieskie oczy. Obie były jak żywe srebro, ale jeśli przyjrzeć się uważniej, okazywało się, że wcale nie są do siebie takie podobne. Liliane – Lil – była szczupła i drobna, o delikatnych rysach twarzy, a Rozeanne – Roz – bardziej krępa. Lil patrzyła na świat z absolutną powagą, a Roz we wszystkim doszukiwała się żartu. Miło jednak było myśleć i mówić, że są „jak siostry” albo „jak bliźniaczki”, bo przyjemnie jest odnajdywać podobieństwa tam, gdzie pewnie nie ma żadnych – i tak trwało to przez kolejne szkolne semestry i lata. Dziewczynki były nierozłączne, co odpowiadało obu rodzinom mieszkającym przy tej samej ulicy, a rodzice – jak często bywa – dzięki nim się zaprzyjaźnili, mając świadomość, jakie to szczęście, że ich córki tak się dobrały, co wszystkim ułatwiało życie.

Zresztą to życie było łatwe. Niewielu ludzi na świecie cieszy się życiem tak przyjemnym, bezproblemowym i bezrefleksyjnym. Nikt na tym szczęśliwym wybrzeżu nie leżał i nie zapłakiwał się z powodu popełnionych grzechów czy braku pieniędzy, żeby nie wspomnieć o jedzeniu. Cóż za piękna gromadka, wytworna i promienna od słońca, sportu i zdrowych potraw! Niewiele osób wie, że istnieją takie krainy, no chyba że zawitają tam na krótkie wakacje albo dowiedzą się o nich z oszałamiających podróżniczych opowieści. Słońce i morze, morze i słońce – i nieodmiennie szum fal na plaży.

Dziewczynki dorastały w świecie błękitu. Każda ulica kończyła się morzem, niebieskim jak ich oczy – jak często im powtarzano. Nad głowami miały błękitne niebo, które zasnuwało się chmurami i szarzało tak rzadko, że uznawano to za atrakcję. Wiejący równie nieczęsto ostry wiatr niósł ze sobą przyjemny powiew soli, a powietrze zawsze było tu słone. Dziewczynki zlizywały sól z własnych rąk i ramion, a także sobie nawzajem, bawiąc się „w szczeniaki”, jak to nazywały. Wieczorne kąpiele też zawsze były słone, więc musiały zmywać sól pod prysznicem wodą pochodzącą z głębi ziemi, z wyczuwalnym posmakiem minerałów. Kiedy Roz nocowała u Lil albo na odwrót, ich rodzice z uśmiechem spoglądali na dwa śliczne szkraby wtulone w siebie jak kocięta albo szczeniaki, pachnące mydłem, a nie solą. Nieodmiennie przez całe dzieciństwo, dniem i nocą, dziewczynkom towarzyszył szum morza, łagodny plusk fal, niczym oddech, wyciszający i kołyszący do snu.

Między siostrami, a zwłaszcza bliźniaczkami, czy nawet między najlepszymi przyjaciółkami, panuje ostra, często skrywana rywalizacja. Roz wiedziała, jak Lil rozpacza, kiedy jej – Roz – piersi urosły ponad rok wcześniej niż Lil, nie wspominając o innych oznakach dorastania, jednak wielkodusznie ją pocieszała, zdając sobie sprawę, że czas nie wyleczy jej z głębokiej zazdrości o przyjaciółkę. Marzyła, by mieć ciało równie sprężyste i szczupłe jak Lil, która ze swobodą i gracją nosiła ubrania, podczas gdy o niej samej nieżyczliwi mówili, że jest pulchna. Musiała uważać na to, co je, a Lil mogła się objadać do woli.

Wkrótce stały się nastolatkami. Lil doskonale radziła sobie w sporcie, a ekstrawertyczna, postawna, energiczna i głośna Roz w szkolnych przedstawieniach, w których grała główne role i rozśmieszała publiczność. Tak jak kiedyś były niczym dwa identyczne ziarnka piasku, nie do odróżnienia, teraz nawzajem się uzupełniały.

Obydwie poszły na uniwersytet, Lil ze względu na sport, a Roz ze względu na zespół teatralny. Pozostały najlepszymi przyjaciółkami, dzieląc się wieściami o swych sukcesach i lekceważąc rywalizację. Były sobie tak bliskie, że choć wiodły prym w całkiem różnych dziedzinach, ich nazwiska i tak zawsze łączono. Żadna nie wdała się w wielkie, wykluczające tę drugą namiętności, zawody miłosne czy zazdrość.

Ukończywszy studia, wkroczyły w dorosły świat, w którym dziewczęta młodo wychodziły za mąż. „Dwadzieścia lat i wciąż jesteś panną!”.

Roz zaczęła się spotykać z Haroldem Struthersem, wykładowcą akademickim i po trosze poetą, a Lil poznała Thea Westerna, właściciela sklepu z ubiorami i sprzętem sportowym. A raczej sklepów. Dobrze mu się powodziło. Mężczyźni polubili się – dziewczynom zależało na tym. Zorganizowali podwójny ślub.

Wszystko dobrze się układało.

Te krewetki, małe rybki, przeistoczyły się we wspaniałe młode kobiety – jedna, Lil, w sukni ślubnej niczym kalia, a druga, Roz, w przypominającej srebrną różę. Tak oceniła to jedna z dużych gazet na stronie poświęconej modzie.

Pary zamieszkały w domach przy tej samej, prowadzącej do morza ulicy, nieopodal skrawka lądu, gdzie mieściła się restauracja U Baxtera. Nie było to modne miejsce, lecz uchodziło za artystyczne. Zgodnie z zasadą, która mówi, że jeśli chcesz wiedzieć, czy dana okolica zyskuje, sprawdź, czy pojawiły się tam pierwsze jaskółki, artyści. Miejsce to wkrótce miało stać się modne. Rodziny zamieszkały naprzeciwko siebie.

Lil była mistrzynią w pływaniu, znaną w całym kraju i za granicą, a Roz nie tylko występowała na scenie i śpiewała, ale także wystawiała sztuki i zaczęła tworzyć własne spektakle. Obydwie miały mnóstwo zajęć. Mimo to Liliane i Theo Westernowie wkrótce obwieścili światu narodziny Iana, a Rozeanne i Harold Struthersowie tydzień później narodziny Thomasa.

Dwaj mali chłopcy, jasnowłosi i uroczy – wszyscy twierdzili, że wyglądają jak bracia. Tymczasem Tom był zrównoważonym dzieckiem, którego krępowała wybujałość matki, a Ian był delikatny, nerwowy i w przeciwieństwie do Toma, „trudny”. Źle sypiał i miewał nocne koszmary.

Rodziny spędzały razem weekendy i wakacje, tworząc jedną wielką szczęśliwą rodzinę, jak wyśpiewywała Roz, opisując ten układ. Mężczyźni wyprawiali się czasem z plecakami na wędrówki po górach lub na ryby. Chłopcy zawsze będą chłopcami, jak powiedziała Roz.

Tak wszystko trwało i jeśli cokolwiek mogło być nie tak, utrzymywano to w tajemnicy. „Jeśli coś działa, nie naprawiaj”, powiedziałaby Roz. Martwiła się o Lil, nie o siebie, z powodów, które ujrzą światło dzienne później. Lil może mieć problemy, ale nie ona – nie ona, Harold i Tom. Wszystko było dobrze.

Aż do tamtej chwili.

Scena: małżeńska sypialnia. Chłopcy mieli wtedy około dziesięciu lat. Roz leżała na łóżku, Harold przysiadł na poręczy fotela. Patrzył na żonę, uśmiechał się, ale już zdecydował. Właśnie oznajmił jej, że zaproponowano mu profesurę na uniwersytecie w innym stanie.

– Cóż, myślę, że możesz przyjeżdżać na weekendy albo my do ciebie – powiedziała Roz.

Cała ona. Odsunięcie zagrożenia – czy na pewno? – dla ich małżeństwa. Harold parsknął krótkim, nawet dosyć czułym śmiechem, a po chwili odparł:

– Chcę, żebyście pojechali ze mną.

– Mamy się stąd wyprowadzić?! – Roz usiadła na łóżku, odrzucając do tyłu jasne, teraz kręcone włosy, by uważnie mu się przyjrzeć.

– Czemu nie powiesz wprost? Rozstać się z Lil, bo przecież o to chodzi, prawda?

Roz złożyła ręce na piersiach w teatralnej pozie konsternacji, choć naprawdę była osłupiała i oburzona.

– Co sugerujesz?

– Nie sugeruję, tylko mówię. Może zabrzmi to dziwnie... – takie słowa zwykle zapowiadają kłótnię – ...ale chcę mieć żonę. Prawdziwą.

– Oszalałeś.

– Nie. Chcę ci coś pokazać. – Wyjął puszkę z filmem. – Proszę, Roz. Przejdźmy do sąsiedniego pokoju i obejrzyj to.

No więc wstała z łóżka, wyrażając całą sobą żartobliwy protest.

Była całkiem naga. Z głębokim westchnieniem, adresowanym do bogów lub jakiegoś bezstronnego widza, włożyła różowy obszyty piórami szlafroczek ocalony z teatralnej garderoby. Uważała, że bardzo do niej pasuje.

Usiadła w pokoju obok, naprzeciwko kawałka białej, wolnej od rupieci ściany.

– Ciekawe, co teraz wymyśliłeś – rzuciła pojednawczo. – Mój ty wielki głuptasie. Naprawdę, bardzo ciekawe!

Harold puścił film. Była na nim cała czwórka, mężowie i ich żony. Wrócili z plaży. Kobiety miały na sobie pareo zarzucone na kostiumy bikini. Mężczyźni byli w slipkach. Roz i Lil siedziały na sofie, tej samej co teraz Roz, a mężczyźni na twardych drewnianych krzesłach i spoglądali na nie pochyleni do przodu. Kobiety rozmawiały. O czym? Czy to ważne? Patrzyły sobie w oczy, przerzucając się słowami. Mężczyźni próbowali się wtrącić, włączyć do dyskusji, ale kobiety w ogóle ich nie słyszały. Harold, a później także Theo, zdenerwowali się, obaj podnieśli głos, ale żony wciąż nie słyszały. Gdy w końcu zaczęli krzyczeć, Roz wyciągnęła rękę, żeby ich uciszyć.

Roz pamiętała tę rozmowę, mniej więcej. Nie była ważna. Chłopcy mieli wyjechać na weekend do kolegi. Ich rodzice właśnie o tym dyskutowali, i tyle. Ściślej, dyskutowały matki, a ojców równie dobrze mogłoby tam nie być.

Mężczyźni ostatecznie zamilkli. Usiedli i wymienili spojrzenia. Harold był poirytowany, za to wzrok Thea mówił tylko: „Baby, czego innego można się spodziewać?”.

Omówiwszy wyjazd chłopców, Roz rzuciła: „Muszę ci to powiedzieć...” i nieświadomie zniżając głos, pochyliła się w stronę Lil, żeby czymś się z nią podzielić, niczym ważnym.

Mężowie tylko siedzieli i patrzyli – Harold ironicznie, a Theo wyraźnie znudzony.

I tak trwało, aż skończyła się taśma.

– Chcesz powiedzieć, że nakręciłeś to, żeby mi teraz wytknąć? Zorganizowałeś to, żeby się na mnie odegrać?!

– Skąd! Nie pamiętasz? Filmowałem wcześniej chłopców na plaży. Potem wzięłaś kamerę, żeby sfilmować mnie i Thea. Na koniec Theo spytał: „A dziewczyny?”.

– Och... – westchnęła Roz.

– Dopiero później, kiedy to puściłem, konkretnie wczoraj, zobaczyłem, że... Nie, żebym był zaskoczony. Zawsze tak jest. Ty i Lil. Zawsze.

– Co sugerujesz? Że jesteśmy lesbijkami?

– Nie. Chociaż co by to zmieniło?

– Nie rozumiem, o co ci chodzi?

– Najwidoczniej seks nie jest taki ważny. Nasz seks, jak sądzę, jest bardziej niż dobry, ale to nie ze mną łączy cię prawdziwy związek.

Roz siedziała targana emocjami, załamując ręce, do oczu cisnęły jej się łzy.

– Dlatego chcę, żebyście wyjechali ze mną na północ.

– Chyba zwariowałeś.

– Wiem, że tego nie zrobisz, ale mogłabyś przynajmniej udawać, że się zastanowisz.

– Proponujesz rozwód?

– Nie, ale gdybym spotkał kobietę, dla której byłbym najważniejszy...

– To dałbyś mi znać! – wykrzyknęła Roz, w końcu wybuchając płaczem.

– Och, Roz – powiedział jej mąż. – Nie myśl, że nie żałuję. Przecież wiesz, jak bardzo cię lubię. Będę strasznie tęsknił. Jesteś moim przyjacielem i pewnie najlepszą babką, jaką kiedykolwiek mógłbym mieć w łóżku, i też o tym wiem, ale czuję się tutaj jak duch. Nie liczę się. To wszystko.

Teraz on musiał powstrzymywać łzy. Przetarł oczy dłońmi. Przeszedł do sypialni i położył się na łóżku. Dołączyła do niego. Nawzajem się pocieszali. „Jesteś szalony, Haroldzie, wiesz o tym? Kocham cię”. „Ja też cię kocham, Roz, nie myśl, że przestałem”.

Później Roz zaprosiła do siebie Lil. Kobiety bez słowa obejrzały film do samego końca.

– To dlatego Harold chce odejść – podsumowała Roz, nakreśliwszy Lil ogólny obraz sytuacji.

– Nadal nie rozumiem – odrzekła w końcu Lil, marszcząc czoło, bo najwyraźniej starała się zrozumieć.

Była śmiertelnie poważna, Roz też, ale uśmiechała się przy tym i czuła złość.

– Twierdzi, że prawdziwy związek łączy mnie z tobą, nie z nim.

– O co mu chodzi? – spytała Lil.

– Uważa, że przy nas czuje się wykluczony.

– On wykluczony?! To ja zawsze czułam się pomijana. Przez wszystkie te lata, kiedy patrzyłam na was, marzyłam... – Do tej chwili lojalność związywała jej język, ale teraz wreszcie to z siebie wydusiła: – Moje małżeństwo jest do kitu. Źle mi z Theem. Ja nigdy... ale przecież wiedziałaś. Za to ty i Harold zawsze tacy szczęśliwi... Ile razy zostawiałam was tutaj, wracałam do domu z Theem i marzyłam, żeby...

– Nie wiedziałam... To znaczy jasne, że wiedziałam, że Theo nie jest idealnym mężem.

– Łagodnie mówiąc.

– W takim razie powinnaś się z nim rozwieść.

– Nie – odrzuciła ten pomysł Lil, ze wzburzeniem machając ręką. – Nie. Kiedyś zażartowałam w rozmowie z Ianem, żeby go sprawdzić, co by zrobił, gdybym się z nim rozwiodła, a on kompletnie zdębiał. Bardzo długo milczał, wiesz, jak to on, aż w końcu zaczął krzyczeć i się rozpłakał. „Nie możesz! Nie możesz! Nie pozwolę ci!”.

– Biedny Tom zostanie bez ojca – powiedziała Roz.

– Ian i tak właściwie go nie ma – odparła Lil. I nagle, gdy rozmowa zdawała się dobiegać końca, spytała: – Roz, czy Harold twierdzi, że jesteśmy lesbijkami?

– Prawie, chociaż niezupełnie.

– Sądzisz, że tak właśnie myśli?

– Nie wiem. Raczej nie. – Roz odczuła z niechęcią, że musi się zmierzyć z tym niecodziennym przypuszczeniem. – Powiedziałam mu, że nie rozumiem. „Nie rozumiem, o co ci chodzi”.

– Ale chyba nie jesteśmy? – spytała Lil, najwyraźniej chcąc się upewnić.

– Chyba raczej nie – odrzekła Roz.

– Chociaż zawsze się przyjaźniłyśmy.

– To prawda.

– Kiedy to się zaczęło? Pamiętam nasz pierwszy dzień w szkole.

– Ja też.

– A przedtem? Jak to się stało?

– Nie pamiętam. Może to po prostu szczęście.

– Święta racja. Największe szczęście, jakie mnie w życiu spotkało, to ty.

– Owszem – przytaknęła Roz – ale to jeszcze nie znaczy... Cholerni faceci! – dorzuciła z nagłym ożywieniem i złością.

– Cholerni faceci – powtórzyła z naciskiem Lil, myśląc o swoim mężu.

Gdy wreszcie padła ta stosowna do okoliczności uwaga, rozmowa się skończyła.

Harold wyjechał na uniwersytet, gdzie nie było oceanu, morskiej bryzy ani szant i morskich opowieści, tylko piach, krzewy i kolce. Roz odwiedziła go tam raz, a potem znowu, by wystawić spektakl Oklahoma!, który odniósł wielki sukces. Nadal cieszyli się swoim bardziej niż dobrym seksem. Roz powiedziała: „Nie wiem, na co się skarżysz”, a on odparł: „Pewnie, bo skąd?”. Kiedy Harold przyjechał z wizytą do niej i do chłopców, którzy zawsze przebywali razem i o których zawsze mówiono w liczbie mnogiej, wyglądało tak, jakby nic się nie zmieniło. Zachowywali się jak małżeństwo – miły Harold i wybujała Roz – młode i lubiane, choć może już nie takie młode, co często podkreślały plotkarskie gazety. Para, która miała się wkrótce rozstać, nie utraciła nic ze swego zewnętrznego małżeńskiego wizerunku. Jak oboje żartowali – a na poczuciu humoru nigdy im nie zbywało – byli jak drzewa o spróchniałym wewnątrz pniu lub wyłysiałe od środka krzaki, czego nie widać pod młodymi liśćmi. Trudno im było się rozstać. Gdziekolwiek szli, jego witali dawni studenci, a ją ludzie, którzy uczestniczyli w wystawianych przez nią spektaklach. Dla setek osób byli Haroldem i Roz. „Pamiętacie mnie, Roz, Haroldzie?”. Ona pamiętała wszystkich, on swych dawnych studentów. Byli jak para królewska, która poczytuje za swą powinność zapamiętywanie twarzy i nazwisk. „Struthersowie się rozwodzą? No nie! Nie wierzę”.

Była jeszcze ta druga para, również pozostająca w blasku jupiterów. Lil wciąż sędziowała zawody pływackie, biegi i inne imprezy sportowe, wręczała nagrody i wygłaszała przemówienia, a jej przystojny mąż, Theo, miał znaną sieć sklepów z ubiorami i sprzętem sportowym. Oboje szczupli i atrakcyjni, tak jak zaprzyjaźniona z nimi para, lecz w całkowicie odmiennym stylu. Nie było w nich nic przesadnego ani wybujałego. Mili, uśmiechnięci i przystępni – kwintesencja porządnych obywateli.

Separacja Roz i Harolda nie doprowadziła do rozstania Lil i Thea. Ich małżeństwo od lat było fikcją. Theo miał wciąż nowe kochanki. Uskarżał się, że gdziekolwiek kładzie się do łóżka, zawsze zastaje w nim jakąś dziewczynę. Dużo podróżował w interesach.

Później zginął w wypadku samochodowym i Lil została zamożną wdową z synem Ianem, tym kapryśnym, zupełnie niepodobnym do Toma. W nadmorskim miasteczku, gdzie klimat i styl życia sprawiały, że wszystko było na widoku, mieszkały teraz dwie kobiety bez mężów, za to z dwoma synkami.

Młode małżeństwo z dziećmi – interesujący problem, punkt zwrotny, moment przemiany. Przez jakiś czas ci ludzie są obserwowani, oceniani, skupiają uwagę. Młodzi rodzice, z definicji istoty seksualne, i drepczące za nimi albo biegające wokół rozkoszne dzieci. „Och, jaki uroczy chłopczyk, jaka śliczna dziewczynka! Jak ci na imię? Bardzo ładne imię!”. I nagle – a może tylko się tak wydaje – rodzice przestają być tacy młodzi, jakby trochę maleją, a nawet się kurczą, a już na pewno tracą kolor i blask. „Mówisz, że ile on ma lat? A ona?”. Dzieci strzelają w górę i to na nich spływa teraz splendor, to za nimi wędruje wzrok, nie za rodzicami. „Jak one dzisiaj szybko rosną!”.

Dwie przystojne kobiety znów razem, jakby w tym równaniu nigdy nie było mężczyzn, pokazywały się z dwoma pięknymi chłopcami, jednym raczej delikatnym i uduchowionym, z pojaśniałymi od słońca lokami opadającymi na czoło, i drugim – silnym i atletycznym. Przyjaźnili się, tak jak ich matki w tym wieku. W tle pozostawał jeszcze ojciec, Harold, który wyniósł się na północ, gdzie zamieszkał z dziewczyną pozbawioną zapewne wad Roz. Odwiedzał ich i mieszkał wtedy w domu Roz, ale już nie w sypialni (co pewnie obojgu wydawało się absurdalne). Tom z kolei odwiedzał go na uniwersytecie. Na co dzień jednak były to dwie kobiety po trzydziestce i dwóch chłopców, którzy wkrótce przemienią się w młodych mężczyzn. Stojące naprzeciwko siebie domy zdawały się należeć do całej czwórki. „Jesteśmy jedną wielką rodziną”, podsumowała Roz, która nie lubiła niedopowiedzeń.

Ciąg dalszy w wersji pełnej

WIKTORIA I STAVENEYOWIE

Dostępne w wersji pełnej

PRZYCZYNA

Dostępne w wersji pełnej

DZIECKO MIŁOŚCI

Tytuł oryginału

THE GRANDMOTHERS

Projekt okładki

WKDesign

Zdjęcie na okładce

H. Armstrong Robers/Getty Images/FPM

Redakcja

Anna Jutta-Walenko

Korekta

Jadwiga Przeczek

Justyna Żebrowska

Copyright © Doris Lessing 2013

Copyright © Wielka Litera Sp. z o.o., Warszawa 2013

Copyright © for the translation Bohdan Maliborski, 2013

Wielka Litera Sp. z o.o.

ul. Kosiarzy 37/53

02-953 Warszawa

ISBN 978-83-63387-73-0

Plik ePub przygotowała firma eLib.pl

al. Szucha 8, 00-582 Warszawa

e-mail: kontakt@elib.pl

www.eLib.pl