KOBIETY WŁADZY PRL

Sławomir Koper

Warszawa 2012

Copyright © Sławomir Koper, Czerwone i Czarne

Projekt graficzny
FRYCZ I WICHA

Zdjęcie na okładce:
Nina Andrycz, fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe (NAC)

Zdjęcia wewnętrzne:
Instytut Pamięci Narodowej, NAC, Jacek Sielski/FORUM,
Zygmunt Wieczorek/REPORTER, Lucjan Fogiel/East News,
Muzeum Literatury/East News,
Archiwum Muzeum w Stawisku/FOTONOVA,
Wojciech Druszcz/REPORTER, Polska Agencja Prasowa

Redakcja
Przemysław Skrzydelski

Skład
Tomasz Erbel

Wydawca
Czerwone i Czarne sp. z o.o.
Rynek Starego Miasta 5/7 m.5
00-272 Warszawa

Druk i oprawa
Toruńskie Zakłady Graficzne
Zapolex Sp. z o.o.
ul. Gen.Sowińskiego 2/4
87-100 Toruń

Wyłączny dystrybutor
Firma Księgarska Jacek Olesiejuk sp. z o.o.
ul. Poznańska 91
05-850 Ożarów Mazowiecki

ISBN 978-83-7700-059-5

Warszawa 2012

Od autora

Książka, którą macie Państwo przed sobą, jest pierwszą pozycją cyklu poświęconego elitom PRL. Po serii publikacji o II Rzeczypospolitej (zresztą będę ją kontynuował) przyszedł czas na Polskę Ludową. To dla mnie temat osobisty, urodziłem się bowiem w czasach rządów Gomułki, do szkoły chodziłem w epoce Gierka, studiowałem natomiast w trakcie stanu wojennego. Doskonale zatem pamiętam czasy i ludzi, pozostał we mnie również do tamtych lat sentyment. I zapewne dlatego ponure nawet epizody dziejów komunizmu nad Wisłą we wspomnieniach przeplatają się z intymnymi przeżyciami.

Badacza jednak nic nie może zwolnić od obiektywizmu. Jego obowiązkiem jest przedstawienie faktów bez emocji, przemilczeń i tendencyjnego doboru źródeł. Nie jest to łatwe przy osobistym zaangażowaniu, ale niestety konieczne.

Historycy uwielbiają daty i sprecyzowali dokładne ramy czasowe istnienia PRL. Według przyjętej chronologii Polska Ludowa powstała 22 lipca 1944 r. (data ogłoszenia manifestu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego), a zakończyła swoje istnienie 4 czerwca 1989 r. – w dniu pierwszych częściowo wolnych wyborów w Polsce. Oczywiście są to granice czysto umowne, komuniści jeszcze długo po zakończeniu II wojny światowej utrwalali władzę, natomiast czerwcowe wybory nie oznaczały natychmiastowego końca w naszym kraju „przodującego ustroju”.

Dla współczesnego czytelnika Polska Ludowa wydaje się epoką szarą i ubogą. Powodów do radości faktycznie, specjalnie nie było, nie można jednak zapominać o jej osiągnięciach. Likwidacja analfabetyzmu wraz z industrializacją kraju zaowocowały nieprawdobodnym skokiem kulturowym. Literatura, teatr, kino czy sztuki plastyczne przestały być domeną elity. Do tego doszło jeszcze nieprawdopodobne bogactwo talentów w każdej dziedzinie życia. I chociaż twórcy zmagali się z różnymi ograniczeniami, to jednak powstawały dzieła wybitne. Krzysztof Zanussi, Andrzej Wajda, Krzysztof Kieślowski, Witold Lutosławski, Krzysztof Penderecki, Edward Stachura, Zdzisław Beksiński, Jerzy Duda- Gracz, Kazimierz Dejmek, Wisława Szymborska, Agnieszka Osiecka, Wojciech Młynarski, Gustaw Holoubek, Tadeusz Łomnicki, Daniel Olbrychski – podobną listę można ciągnąć bez końca.

Czasy Polski Ludowej to prawdziwa kopalnia tematów, i każdy znajdzie dla siebie coś interesującego. I nawet jeżeli PRL wydawała się bezbarwna i wyblakła, to przy bliższym poznaniu okazuje się, że nawet ówczesna szarość miała kolory i odcienie. A wiele wydarzeń, spraw i ludzi wymyka się jednoznacznej ocenie.

W niniejszej opowieści zająłem się kobietami związanymi z elitą władzy tamtej epoki. Odnajdą więc w niej Państwo Wandę Wasilewską, Julię Brystygier, Zofię Gomułkową, Ninę Andrycz i Stanisławę Gierek. Poza tym kobiety Bolesława Bieruta i żony Mieczysława Rakowskiego. Nie zabrakło wielkich twórców naszej literatury, flirtujących z polityką, a więc Zofii Nałkowskiej, Marii Dąbrowskiej czy Anny Iwaszkiewicz.

Ze względu na ograniczenia wydawnicze czytelnicy nie zdobędą informacji na temat Alicji Solskiej (żony Piotra Jaroszewicza), Barbary Jaruzelskiej, partnerek Jerzego Urbana czy Marii Teresy Kiszczak. Ale nic straconego, postacie te znajdą się w jednej z następnych książek cyklu. Zanim jednak przyjdzie na to czas, pojawi się kolejna pozycja serii – o kobietach estrady PRL. A na inne tematy również nadejdzie pora. Przecież Polska Ludowa to prawdziwe bogactwo materiałów…

Rozdział I.
Zamiast wstępu

HIERARCHIA WŁADZY PRL

Zbigniew Brzeziński zauważył kiedyś, że różnica pomiędzy demokracją ludową a rzeczywistą jest taka, jak między krzesłem elektrycznym a zwyczajnym. Faktycznie, ustrój komunistyczny ludowładztwa nie przypominał w ogóle, a obowiązujący system monopartyjny powodował mało zrozumiałą hierarchię władzy.

W krajach bloku wschodniego najważniejszymi osobami było ścisłe kierownictwo partii komunistycznej. To właśnie na posiedzeniach biur politycznych zapadały najważniejsze decyzje, a szefowie ugrupowania posiadali wręcz dyktatorski zakres władzy. Czasami piastowali dodatkowe funkcje, w niektórych państwach modne stało się łączenie stanowisk partyjnych z rządowymi. W Polsce podobne rozwiązania stosowano wyłącznie na początku i u schyłku PRL, natomiast Władysław Gomułka i Edward Gierek zadowolili się wyłącznie pozycją I sekretarza KC PZPR.

Prowadziło to czasami do nieporozumień i Gerald Ford odwiedzając Polskę w 1975 r., tytułował Gierka „panem prezydentem”. Dla ludzi Zachodu szefostwo partii nie oznaczało bowiem realnej władzy, a humorystycznym akcentem sytuacji pozostał fakt, iż w PRL nie istniało stanowisko prezydenta. Funkcjonował wprawdzie kolegialny najwyższy urząd państwowy (Rada Państwa), ale jej członkowie byli figurantami bez większego znaczenia. Do składu Rady odsyłano często polityków odsuniętych od rzeczywistej władzy, inna sprawa, że organ ten firmował decyzje podjęte w partyjnych gabinetach. I to właśnie dekretem Rady Państwa wprowadzono w grudniu 1981 r. stan wojenny.

Dominacja władz partyjnych w życiu politycznym była tak wyraźna, że nawet historycy podzielili dzieje PRL na epoki kolejnych przywódców PZPR. A z powszechnej świadomości zniknęły postacie urzędujących premierów i właściwie tylko nazwiska Józefa Cyrankiewicza i Piotra Jaroszewicza coś społeczeństwu mówią. Natomiast osoby Janusza Pińkowskiego czy Zbigniewa Messnera pozostają praktycznie anonimowe.

Podobny los spotkał polityków pełniących funkcję przewodniczącego Rady Państwa. Pozostający na tym stanowisku przez dwanaście lat Aleksander Zawadzki został kompletnie zapomniany, natomiast Mariana Spychalskiego zapamiętano głównie z powodu jego konfliktów z ekipą Bolesława Bieruta.

Zresztą system władzy w obrębie partii komunistycznej otaczała zmowa milczenia, a wszelkie zmiany sprawiały wrażenie mafijnych rozgrywek. Narodzinom Polskiej Partii Robotniczej (poprzednika PZPR) towarzyszyły krwawe gry, zakończone zabójstwami jej pierwszych liderów. Marceli Nowotko zginął na polecenie (lub za wiedzą) Bolesława Mołojca, ten natomiast został zlikwidowany przez swoich partyjnych kolegów. Paweł Finder trafił w ręce gestapo, a dziwnym przypadkiem w zasadzkę nie wpadł zaproszony na to samo spotkanie Władysław Gomułka. Potem już przeciwników nie likwidowano, ale walka o władzę miała niewiele wspólnego z demokracją.

„[…] Gierek poczyna sobie nader żwawo – zanotował Stefan Kisielewski we wrześniu 1971 r. – W Ministerstwie Spraw Wewnętrznych aresztowano chyba kupę facetów z samej góry, mówi się o nadużyciach dewizowych, ale przecież chodzi o politykę – tylko jaką? Czyżby odwieczna walka partia – tajna policja?! Nic się dokładnego nie wie, bo wiadomości są z »Wolnej Europy«, a tę źle słychać. To typowe dla komunizmu: toczy się jakaś ważna walka o władzę, a społeczeństwo, niby stado baranów, o niczym nie jest informowane. Niebywały ustrój, domena mafijnych, tajnych elit – czy coś takiego zawsze wyniknąć musi z rewolucji?!”1.

1 Wszystkie cytaty źródłowe w książce przytaczane są w brzmieniu oryginalnym. Zachowano ich pierwotną interpunkcję oraz stylistykę, nawet kosztem poprawności w zapisie. W niektórych fragmentach dokonano jedynie skrótów i wstawiono objaśnienia odautorskie (– S. K.), rzadziej odredaktorskie (– red.).

Nic dziwnego, że Gierek dokonując okresowych badań lekarskich, osobiście dobierał sobie lekarzy. Regularnie pojawiał się w szpitalu w Katowicach-Ligocie, ale partyjnych medyków do siebie nie dopuszczał. A na pytanie o powód takiego postępowania z rozbrajającą szczerością odparł, że „boi się ludzi, którzy wykonują partyjne zadania”.

W krajach bloku wschodniego charakterystyczną cechą była faktyczna dożywotniość najwyższych stanowisk partyjnych. Przykład szedł z Kremla, gdzie właściwie tylko Nikitę Chruszczowa usunięto w efekcie puczu, natomiast pozostali sekretarze generalni (Józef Stalin, Leonid Breżniew, Jurij Andropow, Konstantin Czernienko) utrzymywali się przy władzy aż do śmierci. Kremlowskie elity opracowały nawet specyficzny rytuał „następstwa tronu”. Po śmierci genseka jego sukcesor zostawał szefem komisji zarządzającej pogrzebem poprzednika, a osoba zgłaszająca go na stanowisko sekretarza generalnego w przyszłości miała zarządzać jego pogrzebem, a następnie zostać kolejnym liderem partii…

Polska jednak od innych wasali Kremla się odróżniała. Nad Wisłą tylko Bierut sprawował władzę do śmierci, a kolejne zmiany partyjnych liderów były efektem cyklicznych kryzysów społeczno-politycznych. Krwawe wypadki czerwcowe w Poznaniu obaliły Edwarda Ochaba, grudzień 1970 r. pozbawił władzy Gomułkę, natomiast Gierka odsunięto w efekcie sierpniowych strajków w 1980 r. A dalej był już tylko stan wojenny i upadek PRL.

W KOMUNISTYCZNYM MĘSKIM KLUBIE

Specyfiką obyczajową życia politycznego krajów bloku sowieckiego była nieobecność żon przywódców partyjnych w życiu publicznym. Kobieta mogła być działaczką (jak Nadieżda Krupska czy Róża Luksemburg), ale praktycznie aż do czasów Michaiła Gorbaczowa dla małżonki polityka nie było miejsca. Właściwie nikt nie wiedział, jak wygląda żona Breżniewa (dopóki nie pojawiła się na jego pogrzebie), gdyż nigdy nie występowała publicznie. Pewien wyjątek uczyniła Elena Ceauçescu, ale małżonka „geniusza Karpat” piastowała oficjalne stanowiska. Zbliżoną do zachodnich standardów pozycję posiadała Jovanka Broz, ale Jugosławia od pozostałych państw komunistycznych odstawała.

Małżonki działaczy nie mogły zajmować się działalnością charytatywną, albowiem w „przodującym ustroju” nie mogło być biednych i potrzebujących. Nie istniały wolne wybory, zatem niepotrzebny był ich udział w kampaniach politycznych. Żon partyjnych liderów brakowało podczas oficjalnych uroczystości, nie towarzyszyły również mężom w zagranicznych podróżach. A ich nieobecność w życiu towarzyskim elity władzy wpływała na poziom rozrywek dygnitarzy.

„Tańczyłem z Mołotowem – opowiadał Jakub Berman – chyba walca, coś bardzo prostego, bo ja przecież nie mam pojęcia o tańcu, więc ruszałem tylko nogami do rytmu […] prowadził Mołotow, ja bym nie potrafił. On zresztą nieźle tańczył, próbowałem dotrzymać mu kroku. Było to jednak z mojej strony błazeństwo nie taniec […]. Stalin nie tańczył. Stalin kręcił patefon, traktując to jako swój obywatelski obowiązek. Nigdy od niego nie odstępował. Nastawiał płyty i patrzył”.

Męskie wieczory uzupełniano pokaźnymi dawkami alkoholu, komunistyczni liderzy nie wyobrażali sobie udanej imprezy bez solidnej porcji mocnych trunków. Obyczaje liderów naśladowano na niższym szczeblu, czego osobiście doświadczył Mieczysław Rakowski (ówczesny naczelny tygodnika „Polityka”) podczas wizyty w Kazachstanie w lipcu 1969 r.:

„Pierwszy punkt programu – obiad. Gospodarzy było aż dwunastu. […] Każdy z uczestników obiadu uważał za konieczne wzniesienie toastu na cześć towarzysza Gomułki i polskogo rukowadstwa, za zdrowie towarzysza Breżniewa, polskich dziennikarzy, przyjaźń polsko-radziecką itp. Głowę mam mocną jak, nie przymierzając Cyrankiewicz, ale takiej ilości wódy dotąd nie wlałem w siebie. Wstałem od stołu kompletnie pijany. Najgorsze było jeszcze przede mną. Okazało się, że za dwie godziny gospodarze wydają kolację na cześć »naszego drogiego przyjaciela, towarzysza Rakowskiego«. Wyszedłem z mojego apartamentu do parku zaczerpnąć trochę świeżego powietrza. Nic to nie pomogło, więc chwytając się jakiejś rachitycznej brzózki, zmusiłem się do torsji. Trochę mi ulżyło. Kolacja była obfita, znowu nie kończące się toasty. […] I tyle widziałem z Kazachstanu”.

Czasy prawdziwego alkoholowego rozpasania pojawiły się wraz z epoką Breżniewa. Przykład dawał sam sowiecki przywódca, „ciągnąc wódę jak pompa strażacka wodę”. Miał również zwyczaj pokazywania się publicznie w stanie nietrzeźwym, co wzbudzało konsternację. A już zachowanie genseka podczas VII Zjazdu PZPR w Warszawie przekroczyło wszelkie normy cywilizowanego świata.

„Zjazd rozpoczął się od rewelacyjnego popisu […] Breżniewa – zanotował Rakowski. – A było to tak: kiedy Gierek stał za stołem prezydialnym i wygłaszał przemówienie powitalne, z pierwszego rzędu poderwał się Breżniew, wszedł na mównicę ustawioną dwa metry przed prezydium i zaczął stukać w mikrofony. Zwracając się do Gierka, powiedział: nie rabotajut. Co było zgodne z prawdą, ponieważ w tym czasie nie były jeszcze włączone. Gierek kontynuował mowę powitalną, przerywaną okrzykami sali i oklaskami. Breżniew nadal mocował się z mikrofonami na mównicy. Gdy Gierek skończył, orkiestra zaczęła grać Międzynarodówkę, którą podchwyciła sala. Ku zdumieniu wszystkich, Breżniew pozostał na mównicy i... zaczął dyrygować, wymachując rękami. Żenujące widowisko, które mogło jednak skłonić do różnych refleksji”.

To jednak nie wszystko, następnie działacz wyciągnął z kieszeni nowy zegarek i demonstrował go z dumą sąsiadom z „bratnich partii”, zakłócając zupełnie przemówienie towarzysza Edwarda.

Nie wszyscy jednak komunistyczni liderzy tarzali się w oparach alkoholu. Gomułka pił niewiele i nadużywał trunków praktycznie tylko podczas imprez sylwestrowych (zawsze czysta Wyborowa). Zadeklarowanym abstynentem pozostał generał Wojciech Jaruzelski, co jak na człowieka, który życie spędził w mundurze, było prawdziwym wyjątkiem. Wielbicielem wykwintnych alkoholi i potraw był natomiast Cyrankiewicz, a u schyłku życia nadużywał napojów wyskokowych również Bierut. Nie unikał alkoholu Rakowski.

Pewne zmiany w obyczajowości polskich polityków zanotowano w epoce propagandy sukcesu. Stanisława Gierek towarzyszyła mężowi w zagranicznych podróżach, pojawiała się także u jego boku na trybunie podczas pierwszomajowych obchodów. Prasa publikowała ich wspólne fotografie, a stałym elementem posiedzeń Biura Politycznego było utyskiwanie towarzysza Edwarda, że Stasia już dłużej nie wytrzyma takiego życia i będzie musiał podać się do dymisji.

CZERWONA ELITA

Komuniści obejmując rządy z mandatu Kremla, byli dla polskiego społeczeństwa ludźmi zupełnie anonimowymi. Nie mieli znanych nazwisk, przed wojną nie należeli do osób liczących się w polityce. Właściwie tylko nazwisko Wandy Wasilewskiej mogło coś Polakom powiedzieć, ale aktywistka rozgłos zawdzięczała ojcu, jednemu z liderów Polskiej Partii Socjalistycznej. Zresztą pozostała w Związku Radzieckim i w skład nowych władz nie weszła.

W okresie międzywojennym Komunistyczna Partia Polski działała nielegalnie, a jej członków uważano za sowieckich agentów. Uczciwie zresztą na taką opinię zapracowali, widząc przyszłość Polski jako integralnej części Związku Radzieckiego. Armia Czerwona miała zapewnić zwycięstwo rewolucji w Europie, a Polska Republika Rad zrezygnować z Górnego Śląska, Pomorza oraz Kresów. Członkowie KPP uważali Związek Sowiecki za swoją ojczyznę, a próbkę możliwości dali podczas wojny 1920 r. Nie bez powodu białostocki Tymczasowy Komitet Rewolucyjny Polski z Feliksem Dzierżyńskim i Julianem Marchlewskim na czele do dzisiaj uznawany jest za synonim zdrady narodowej.

W KPP działali doświadczeni komuniści, ale liderzy partii jednak nie doczekali powstania PRL. U schyłku lat 30. wymordowano ich w ramach stalinowskich czystek. Po rozprawie z opozycją i krwawej jatce w armii przyszedł czas na eliminację przywódców „bratnich” partii. Kolejno wzywano do Moskwy i rozstrzeliwano komunistów z Jugosławii, Rumunii, Finlandii, Węgier, a nawet z Korei, Meksyku czy Iranu. Podobny los spotkał działaczy KPP (Adolf Warski, Julian Leszczyński „Leński”, Józef Unszlicht, Maria Koszutska „Kostrzewa”), partia została rozwiązana pod zarzutem współpracy z polskim wywiadem.

„Stalin był parszywy i obłudny – mówił Roman Werfel – a jak – podam przykład. Pod Moskwą było osiedle starych bolszewików, każdy miał tak swój własny fiński domek. Stalin miał też, wtedy jeszcze skromny, i obok niego miała Kostrzewa. Wera właśnie stała w ogrodzie i obcinała róże. Stalin podszedł do niej i powiedział: kakije priekrasnyje Rozy. Tego samego wieczora ją zabrali i potem rozstrzelali, Stalin o tym wiedział. A jednak, kiedy w 1944 r. była u niego nasza delegacja, nagle zapytał: U was byli takije umyje ludi, takaja Wera Kostrzewa, wy nie znajetie czto s niej”.

Przetrwali wyłącznie działacze młodszego pokolenia KPP, odsiadujący wyroki w polskich więzieniach (Alfred Lampe, Bierut, Paweł Finder, Gomułka). Włodzimierz Sokorski sam zgłosił się na policję, uważając, że zasądzony wyrok uchroni go od śmierci. Przeżyli również ci, którzy walczyli w wojnie domowej w Hiszpanii (Bolesław Mołojec) lub dyskretnie omijali terytorium „ojczyzny proletariatu” (Berman). Jednak żaden z nich nie przestał być komunistą. To ludzie popełniali błędy, ale sprawa zwycięstwa światowej rewolucji była jak najbardziej słuszna. I wymagała ofiar…

DESANT ZE WSCHODU

Aż do czasów Gierka biografie działaczy najwyższego szczebla partyjnego były do siebie bliźniaczo podobne. Członkostwo w KPP, pobyt w sanacyjnych więzieniach, ucieczka do Sowietów, komunistyczny ruch oporu lub członkostwo w Związku Patriotów Polskich. Wysoko ceniono również udział w czerwonej partyzantce, co doskonale ilustruje kariera Mieczysława Moczara. Zresztą już sama przynależność do „ludzi z lasu” zapewniała profity.

„Jeden ze współpracowników Szlachcica – zauważył z ironią Józef Tejchma – wiceminister spraw wewnętrznych, został przesunięty do resortu leśnictwa – był partyzantem, więc ma kwalifikacje”.

Po powstaniu Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej bez problemu można było jednak odróżnić dawnych członków PPS od działaczy PPR. Inna sprawa, że kariery socjalistów nigdy nie dorównały osiągnięciom ich nowych partyjnych kolegów.

„[Pepesowcy] wywodzą się z rodzin inteligenckich bądź drobnomieszczańskich – pisał Rakowski – w których dzieci znały to, co się nazywa kindersztubą. Działacze peperowcy z reguły pochodzą z nizin społecznych. […] Stefan Żółkiewski, który wcale nie był, ale pochodzi z tzw. dobrej rodziny, w wieku sześciu lat miał bonę, zaś ja, gdy ukończyłem siódmy rok życia, to ojciec wziął mnie za rękę i poszliśmy paść krowy”.

Wprawdzie w PPR również zdarzali się ludzie z wyższym wykształceniem (Finder, Berman, Hilary Minc, Julia Brystygier), to jednak przeważali towarzysze z „awansu społecznego”. Doskonałymi przykładami były kariery Bieruta i Gomułki, którzy jako nieliczni w tym gronie wywodzili się z polskich rodzin. Żydowskie pochodzenie zamykało bowiem drogę do najwyższych oficjalnych stanowisk.

Długoletni pobyt w sowieckim raju wyrobił u większości polskich komunistów specyficzne odruchy. Żona Minca, Julia, jako redaktor naczelny Polskiej Agencji Prasowej wprowadziła tam obyczaje wzorowane na stosunkach w partii bolszewików.

„[…] to nie byli komuniści – uważał Samuel Sandler. – To byli radzieccy ludzie. Oni przyjechali z Rosji zdemoralizowani, zepsuci. […] Oni w Związku Radzieckim przekonali się, że jeśli chce się przeżyć, trzeba być w gangu. Nie uważałem ich za komunistów”.

Po latach Julia Minc nie ukrywała metod zarządzania agencją:

„Na początku zresztą pytałam każdego: czy zgadzacie się z nami i czy chcecie, by Polska była socjalistyczna. Kiedy odpowiadali: tak, mogli zostać. […] Miałam takiego jednego, który bez przerwy pytał, co to za plan, który się ciągle przekracza. Znudziło mnie to i go wyrzuciłam, bo co to za redaktor, który nie rozumie idei współzawodnictwa pracy”.

Zapis rozmowy towarzyszki Julii z Teresą Torańską jest przerażającym dokumentem. Po kilkudziesięciu latach aktywistka nie widziała w swoim postępowaniu żadnych błędów. A już jej poglądy na miejsce jednostki w historii mogły wzbudzić grozę:

„[…] w bankowości jest debet i kredyt. Była więc zwycięska wojna z faszyzmem i były złe rzeczy. Zwycięska wojna jednak pokryła całe zło. Zresztą, jak trzeba wybierać między człowiekiem a partią, to wybiera się partię, bo partia ma ogólny cel – dobro wielu ludzi, a człowiek jest tylko człowiekiem. […] Partia to nie sekta chrześcijańska litująca się nad każda jednostką, zapatrzona w carstwo niebieskie. Partia walczy o lepsze życie dla całej ludzkości”.

RYTUAŁY DWORU

Komuniści wprowadzili własny ceremoniał, wzorowany na rozwiązaniach radzieckich. Należały do nich zasady powitań i pożegnań delegacji partyjnych, oficjalnych wystąpień, a nawet wypoczynku wakacyjnego. Ludzie pamiętający czasy Polski Ludowej zapewne nigdy nie zapomną fotosu przedstawiającego namiętny pocałunek Breżniewa z Erichem Honeckerem. Powitania działaczy „bratnich partii” stały się symbolem epoki na równi z długimi jesionkami i czapkami (oczywiście sowieckiego wzoru). Tejchma, wicepremier i minister w rządach PRL, miał na ten temat własne zdanie:

„Ostatnio, jak byłem w Moskwie z Babiuchem, sympatyczny, inteligentny Katuszew nie inicjował całowania. Najobrzydliwiej całują Mongołowie, ślinią. Najdyskretniej całują Francuzi. Nie zauważyłem nigdy, by Gomułka całował z przekonaniem. Śmieszny szczególnie wydawał mi się Cyrankiewicz w objęciach Breżniewa. Kliszko informował kiedyś, że on jako jedyny został ucałowany przez Breżniewa na naradzie międzynarodowej w Moskwie”.

Członkowie komunistycznego dworu potrafili doskonale „czytać” informacje z sytuacji pozornie bez większego znaczenia.

„Ukształtował się w tej dziedzinie bogaty dworski rytuał – uważał Tejchma. – Liczy się kto żegna i wita, liczy sie ilu przychodzi na lotnisko. Przychodzą ci, którzy muszą i ci, którzy chcą się pokazać, przypomnieć, podkreślić swoje przywiązanie do członka kierownictwa. Oznacza to, że na lotnisku można się częściowo zorientować w różnych sympatiach, wpływach, układach ludzi, na których się liczy i którzy chcą, aby na nich liczono”.

Niezwykle ważne informacje przynosiła obserwacja warunków letniego wypoczynku w ośrodkach rządowych. Panowała ścisła hierarchia, a największy luksus przypadał aktualnym ulubieńcom władz.

„W Łańsku wszystko oceniało się po zakwaterowaniu – uważała Karyna Andrzejewska, druga żona Jerzego Urbana – czy miał apartament, czy tylko pokój z łazienką, czyli rybaczówkę, czy apartament w domu nad samym jeziorem”.

Gorsza kwatera niż w poprzednim sezonie oznaczała niełaskę. Bez problemu lokalizowano upadające gwiazdy i nowych wybrańców fortuny.

„To były naprawdę dobre ośrodki – wspominał Urban. – Były, jak wszystkie przywileje, zhierarchizowane, ale ja korzystałem z najwyższego standardu, dla samej góry. Mieszkałem na przykład w apartamentach w Łańsku, podczas gdy jako zwykły wiceminister powinienem dostać miejsce w położonym dwanaście kilometrów dalej hotelu. Płaciło się za to wcale nie symbolicznie, ale porównując standard – względnie mało”.

Rakowski po raz pierwszy pojawił się w Łańsku u boku Cyrankiewicza. Panujący tam komfort wprawił go w osłupienie:

„Gierek rozszerzył grono osób, które mogą z tego ośrodka korzystać. Byłem tam po raz pierwszy. Zobaczyłem niemal oazę, przedsionek bądź też pełny raj. JC [Józef Cyrankiewicz – S.K.] mieszka w willi, taras wychodzi na przepiękne jezioro. Willa jest superluksusowa. Jedzenie jest niesłychanie obfite i wytworne, usługują dwie kelnerki. Artek [syn Rakowskiego – S.K], który był ze mną, poszedł kąpać się do basenu. Obsługiwano go jak panicza z najlepszego domu. Zdumiony pytałem JC, kto za to wszystko płaci? Państwo? Odpowiedział, że Łańsk. Nie jestem przeciwnikiem takich ośrodków dla rządzących, ale uważam, że luksus, jaki tam panuje jest stanowczo za duży. Teraz rozumiem, dlaczego członkowie Biura Politycznego, którzy z niego korzystają, tak bardzo dbają o swoje stołki w Biurze. Inaczej mówiąc, cały system przywilejów przykuwa towarzyszy do foteli”.

Opinia polityka odbiega od relacji Ariadny Gierek, w wydanej niedawno książce, która bagatelizuje luksus otaczający prominentów. Była synowa I sekretarza zdecydowanie mija się z prawdą, opisując tamtejszy ośrodek:

„Luksus? Jak w starej leśniczówce. W drzwiach nie ma złotych klamek, nie podają tu krewetek ani kawioru, raczej ryby łowione z jeziora. Cisza i spokój. Nuda. Spacery pod okiem ochrony, sztywne podwieczorki, kolacje, pokazy zachodnich filmów”.

W rzeczywistości członkowie elity władzy, aby zachować przywileje, godzili się ze wszystkimi niedogodnościami. Nawet z ograniczeniami tak bardzo ważnymi dla każdego mężczyzny.

„Zobaczyłem się w Aninie – zanotował Tejchma – z byłym ministrem zdrowia, Ś. [Marianem Śliwińskim – S.K.] Oświadcza: jak opuściłem rząd, to mi, k…, znowu staje! Stałem się normalnym człowiekiem […]”.

BIESZCZADZKIE ELDORADO

Stosunek prominentów PRL do dóbr materialnych przypominał sinusoidę. Po okresie rozpasania przychodził czas ascezy, a następnie epoka konsumpcji. Ekipa Bieruta zachowywała się jak stado parweniuszy, wkraczających po raz pierwszy do eleganckiego świata. Korzystano z wszelkich przywilejów władzy, a partyjnych notabli tej epoki otaczał nieprawdopodobny blichtr. Bierut osobiście miał do swojej dyspozycji aż dziesięć (!) komfortowych rezydencji, a jego najbliżsi współpracownicy także nie odmawiali sobie niczego. To wówczas powstało strzeżone osiedle w Konstancinie pod Warszawą, gdzie liderzy PZPR odpoczywali po trudach pracy. Julia Minc nie ukrywała, że każdy z towarzyszy miał do dyspozycji własną willę, a na zamkniętym partyjnym osiedlu był „klub, stołówka i kucharz”. Kiedy chciało się obejrzeć film (niekoniecznie radziecki), po prostu „dzwoniło się i przyjeżdżali. Zawieszali ekran i się oglądało”. Na wszelki wypadek, gdyby wystąpiły różnice zdań w doborze repertuaru, drugie kino „było w klubie”. O takich dodatkach jak własne krawcowe, fryzjerzy czy lekarze, nie warto było nawet wspominać. Podobnie jak o pełnym utrzymaniu na koszt państwa.

Po śmierci Bieruta przyszły czasy ascetycznego Gomułki, gdzie właściwie tylko Cyrankiewicz z przywilejów swojego stanowiska korzystał w pełni. Ale nawet on musiał się kamuflować przed towarzyszem Wiesławem, który potrafił go publicznie wyzywać od „łysych chujów”. Po oszczędnym aż do śmieszności I sekretarzu nastąpiła epoka propagandy sukcesu i nieskrępowanej konsumpcji. Towarzysz Edward rozszerzył dostępność przywilejów, uważając, że zapewni mu to szersze poparcie aparatu partyjnego. Ale kryzys schyłku lat 70. i upadek ekipy Gierka wymusiły oszczędności. A generał Jaruzelski był człowiekiem bez większych potrzeb materialnych.

Elitę władzy PRL łączyło upodobanie do polowań. Zapalonym myśliwym był Bierut, korzystający głównie z terenów w okolicach Łańska. Towarzysz Tomasz lubił przy tym pozować na wielbiciela natury i fotografował się z ulubioną sarenką. Jednak prawdziwą modę na łowiectwo w bloku wschodnim wprowadził dopiero Breżniew, ale polscy gospodarze za wizytami sowieckich notabli nie przepadali. Obyczaje panujące za wschodnią granicą nie miały wiele wspólnego z etyką łowiectwa, ale gościom trudno było coś narzucić, a o ich wyproszeniu w ogóle nie było mowy.

U schyłku lat 60. w Bieszczadach rozpoczęto budowę Ośrodka Wypoczynkowego Rady Ministrów w Arłamowie. Inwestycję nazwano W-2 (W-1 oznaczał Łańsk). Obiekt obejmował ogrodzony obszar o powierzchni trzydziestu tysięcy hektarów, a przylegało do niego następne czterdzieści tysięcy. To dwukrotna powierzchnia Malty i o połowę więcej niż teren dzisiejszej Warszawy!

Ośrodek otoczono płotem o długości stu dwudziestu kilometrów, w którym zlokalizowano pochylnie umożliwiające dostęp zwierzyny. Oczywiście teren był pilnie strzeżony, nikt nie mógł się tam pojawić bez specjalnego zezwolenia, a ochronę zapewniały jednostki MSW.

Na terenie kompleksu powstał luksusowy hotel dla partyjnych notabli, niebawem zresztą uznano, że Arłamów jest jednak zbyt… mały i w 1973 r. dołączono do niego ośrodek w pobliskiej Trójcy. W ekspresowym tempie zbudowano drewniane wille w zakopiańskim stylu, a inwestycję prowadzono metodami charakterystycznymi dla epoki.

„W Trójcy – wspominał kierownik budowy Witold Augustyn – od początku prowadzono budowlaną partyzantkę. Wszystko musiało być zrobione na wczoraj. […] Dowożone świerki, z których ciekła woda, natychmiast przecierano i stawiano z nich ściany, co było kardynalnym błędem. Skutkiem tego wysychające płazy ścienne wykręcało w różne strony. Kosztowało to masę pieniędzy, lecz kto wtedy z decydentów liczył się z publicznymi pieniędzmi?”.

Stropy układano ze specjalnie dobieranych desek modrzewiowych, gdyż „premier Jaroszewicz uwielbiał modrzew, ale bez sęków”. Aby zapewnić stałe dostawy prądu (ze względu na warunki pogodowe w Bieszczadach często zdarzały się awarie), zbudowano elektrownię o mocy stu pięćdziesięciu kilowatów, a na terenie dawnej wsi Krajna powstało betonowe lotnisko.

Arłamów stał się dla komunistycznych notabli prawdziwym myśliwskim eldorado. Nie tylko zresztą dla nich, polowali tam również szach Iranu, król Belgii oraz prezydent Francji.

Pobyt umilała gościom góralska kapela, tańczył zespół ośmiu dziewcząt z Podhala. Niestety, popisy taneczne nie trwały długo, tancerki za bardzo podobały się młodym funkcjonariuszom Biura Ochrony Rządu. W efekcie cała ósemka niemal jednocześnie zaszła w ciążę i na tym zakończyła podhalańskie tańce w Arłamowie…

Za największego miłośnika bieszczadzkich łowów uchodził Jaroszewicz. Zawsze wychwalał wyższość miejscowego jelenia nad mazurskim, ale prawdziwą ambicją premiera stało się upolowanie niedźwiedzia. Gatunek był w Polsce prawnie chroniony, jednak wydawano zezwolenia na odstrzał pojedynczych osobników, powodujących szkody w gospodarstwach. Oczywiście zdarzały się nadużycia i przepisy naginano, aby partyjnym bonzom zapewnić rozrywkę.

Szef rządu na niedźwiedzia zasadzał się trzykrotnie. Jeszcze jako wicepremier postrzelił potężnego misia w łapę, ale ranne zwierzę wymknęło się tropiącym, przechodząc na sowiecką stronę. Trzy lata później padło ofiarą miejscowych myśliwych, a rozpoznano je po niemal urwanej przedniej kończynie. Wiosną 1967 r. Jaroszewicz zasadził się na niedźwiedzia wspólnie z nadleśniczym Władysławem Peperą. Panowie strzelili równocześnie, niedźwiedź padł, ale okazało się, że zwierzę powalił pocisk leśnika. Sukces przyniosło dopiero trzecie polowanie, kiedy premierowi towarzyszył zarządca Arłamowa, pułkownik Kazimierz Doskoczyński. Niedźwiedź miał blisko czterysta kilogramów wagi.

Łowieckie ambicje komunistycznych prominentów wywoływały najdziwniejsze plotki, niemające nic wspólnego z rzeczywistością. Wprawdzie polowano dużo i często, ale nie masakrowano zwierzyny ze śmigłowców za pomocą broni maszynowej, jak szeptano w kraju. Bardziej prawdopodobna jest historia opowiadająca o sposobach rozładowywania chandry przez pułkownika Doskoczyńskiego:

„Lubił zwłaszcza [polowania] na lisy – opowiadał Zdzisław Cichowski – ale był zbyt otyły i leniwy, żeby wysiadać z auta. Służyłem mu za podpórkę. Uchylałem szybę, kładłem głowę na kierownicy, a on opierał lufę o mój kark i strzelał. I jeszcze się przy tym śmiał, ostrzegając, bym się nie ruszał, bo może spudłować i ustrzelić mi mój łeb. A pod siedzeniem leżała metalowa rurka. Jak stary zranił lisa i ten nie mógł uciekać, to miałem iść z tą rurką i wprawnym uderzeniem skrócić zwierzęciu męki. Potem te lisy trafiały do garbarni w Arłamowie”.

Doskoczyński był dawnym ochroniarzem Bieruta, ciężko rannym podczas zamachu na pryncypała (rany głowy i podbrzusza, prawdopodobnie ucierpiała męskość oficera). Za zasługi został szefem ośrodka w Łańsku, a następnie przeniesiono go do Arłamowa. W Bieszczadach zachowywał się jak udzielny książę, to on nadzorował rozrywki prominentów. Bywał agresywny, nie liczył się z podwładnymi, ale dbał o powierzony mu teren.

A na brak partyjnych gości zarządca nigdy nie narzekał. I chociaż w epoce Gierka notable spędzali święta na ogół w Łańsku, to raz na Boże Narodzenie pojawili się w Bieszczadach. Jak przysięgali naoczni świadkowie, Gierek i Jaroszewicz podzielili się z rodzinami opłatkiem, a potem wspólnie kolędowali (chociaż na co dzień deklarowali ateizm). Ale jak zauważył z nostalgią Tejchma, wśród partyjnych dygnitarzy nie był to wcale wyjątek:

„Po zjeździe są święta. Po świętach Nowy Rok. Po Nowym Roku Trzech Króli. Lubimy to wszystko, choć jesteśmy tak zwanymi komunistami”.

Zresztą Gierek i jego ekipa daleko odeszli od walki z religią, a szukając popularności, pogodzili się z dominującą pozycją Kościoła katolickiego. Władze konfliktów z duchowieństwem zdecydowanie unikały, chociaż zderzenie odmiennych światopoglądów przynosiło czasami humorystyczne efekty. Tejchma jako minister kultury zamówił kiedyś u sędziwej artystki wiejskiej obraz przedstawiający Włodzimierza Lenina. Twórczość ludową władza musiała przecież popierać:

„Jedna ze starych malarek poproszona została o namalowanie czegoś na temat Lenina. Nie wiedziała, o co chodzi. Po wyjaśnieniu zrozumiała, że chodzi o dobrego człowieka, i namalowała Lenina modlącego się do Matki Boskiej”.

Rozdział II.
Ulubienica Stalina

Wanda Wasilewska w Sielcach nad Oką, po jej prawej stronie Zygmunt Berling (1943 r.)
„Byłam nieprzytomna, robiło mi się słabo. Zdawało mi się, że włosy podnoszą mi się na głowie, że jestem w płomieniach. Przeżyłam chwile takiego szczęścia, jakie się musi mieć w ekstazie. Miałam wrażenie, że jestem słaba, bo cały mój dziki zapał oddałam ludziom. Czułam, jak się ze mnie coś wydziela, jak ogień. To było cudowne”.

PRAWDY I LEGENDY O WANDZIE WASILEWSKIEJ

Zapewne o żadnej kobiecie zaliczanej do elity władzy wczesnego PRL nie krążyło tyle sprzecznych informacji, co o Wandzie Wasilewskiej. Opowiadano o niej różne historie, a rzeczywiste wydarzenia mieszały się z propagandą i pomówieniami. Zawsze miała i do dzisiaj ma zajadłych przeciwników, zarzucających jej zdradę i reprezentowanie sowieckiej racji stanu. Prawda jest jednak bardziej skomplikowana, a rolą historyka jest przedstawianie faktów. Ocena natomiast należy wyłącznie do czytelników.

Jej biografia zawiera przekłamania, których autorami byli zarówno zwolennicy, jak i przeciwnicy przewodniczącej Związku Patriotów Polskich. Nie bez winy pozostawała również sama zainteresowana, bez skrupułów ubarwiająca własny życiorys. Zmiany w nim miały jednak podobny cel, bez względu na orientację polityczną autorów. Miały ją przedstawić jako osobę, która sprawie komunizmu i sowietyzacji Polski poświęciła życie. Historii nie można jednak opisywać wyłącznie w skrajnych barwach, a ta działaczka wymyka się jednoznacznej ocenie.

Urodziła się w styczniu 1905 r. w Krakowie, była córką Leona Wasilewskiego i Wandy Zieleniewskiej. Wbrew obiegowej opinii jej ojcem chrzestnym nie był Józef Piłsudski, a do chrztu podawał ją Andrzej Strug. Uroczystość odbyła się zresztą dopiero w 1918 r., kiedy Wanda miała trzynaście lat. Rodzice należeli do Polskiej Partii Socjalistycznej, a w pierwszym rządzie odrodzonej Polski Leon Wasilewski otrzymał tekę ministra spraw zagranicznych. Następnie pełnił funkcję posła w Estonii, wziął również udział w rokowaniach w Rydze kończących wojnę polsko-bolszewicką. Jako zwolennik federacyjnych koncepcji Piłsudskiego proponował wówczas włączenie w granice Polski Mińska.

Drogi Wasilewskiego i Komendanta rozeszły się po przewrocie majowym – ojciec Wandy pozostał wierny PPS i lewicowej ideologii. Na zawsze jednak zachował dla Marszałka podziw i uznanie, czego dowodem była książka Piłsudski jakim go znałem.

Intrygującym epizodem biografii Wasilewskiego jest jego zaangażowanie w działalność prometejczyków. Ten zapomniany już ruch intelektualny i polityczny stawiał sobie za cel destrukcję ZSRR od wewnątrz. Komunistyczne imperium miało ulec zagładzie wtedy, gdy narody zniewolone przez bolszewików ogłosiłyby niepodległość. Historia bywa jednak przewrotna, Leon Wasilewski dążył do zniszczenia ZSRR, natomiast jego córka stała się z czasem gorliwą zwolenniczką włączenia Polski w skład sowieckiego imperium.

Wanda rozpoczęła działalność w PPS wcześnie, w rodzinnym domu poznała zresztą najważniejszych liderów partii. Była ona stronnictwem lewicowym, jednak w czasach II Rzeczypospolitej nie miała nic wspólnego z komunizmem czy Związkiem Radzieckim. Liderzy partii stali na gruncie polskiego patriotyzmu, uważając Sowietów za największych wrogów niepodległości kraju.

Podobne poglądy reprezentowała młoda Wasilewska, chociaż jej radzieccy biografowie bez skrupułów jej życiorys fałszowali. Z lubością opisywano niedolę dziewczynki podczas I wojny światowej, kiedy to wraz z babką musiała, rzekomo z głodu, opuścić rodzinny Kraków. Dziesięcioletnia dziewczynka uciekła na wieś i tam „pracowała w polu i w ogrodzie, pasała bydło”. Polskie opisy nie zawierały podobnych rewelacji, zbyt wielu ludzi pamiętało rodzinę Wasilewskich.

Nie wytrzymuje również krytyki rzekome rozczarowanie Wasilewskiej odrodzoną ojczyzną. W 1918 r. liczyła niewiele ponad trzynaście lat i trudno uwierzyć, aby na stosunki społeczno-polityczne w kraju patrzyła realnie. Przez długie lata zresztą nic nie wskazywało na to, że zbliży się do komunistów. Komunistyczna Partia Polski wegetowała na obrzeżach polityki, a po wojnie z bolszewikami jej członków uznawano za agentów Kremla. Co było zgodne z prawdą, albowiem działacze KPP marzyli nie tylko o rewolucji społecznej, ale również o włączeniu naszego kraju do Republiki Rad.

ROMAN SZYMAŃSKI

W 1923 r. Wanda rozpoczęła studia na Wydziale Polonistyki Uniwersytetu Jagiellońskiego. Kilka lat później obroniła doktorat, a podczas nauki wstąpiła w szeregi Sekcji Akademickiej PPS.

„Żadnych inklinacji – pisał Adam Ciołkosz – w kierunku komunizmu czy Rosji Sowieckiej młoda Wasilewska nie miała. Gdy w 1923 r. na zjeździe Związku Niezależnej Młodzieży Socjalistycznej komuniści dokonali rozłamu i założyli »Życie« – nie miała wątpliwości. Trzymała się PPS-owców”.

W tym czasie poznała studenta matematyki, Romana Szymańskiego. Był synem robotnika kolejowego z Tuchowa. Uważano go za „człowieka przemiłego, o niewyczerpanych zasobach pogody i wesołości”. Posiadał również bardzo ważną dla działalności partyjnej cechę – był niezwykle towarzyski i komunikatywny, dysponował także „nieprzebraną znajomością różnych pieśni ludowych, robotniczych, żołnierskich”.

Szymański studiował z problemami, musiał bowiem jednocześnie zarabiać na życie. Nie przeszkadzało mu to jednak w działalności w PPS, uznawano go za „dobrego mówcę, mającego wielki wpływ na młodzież”.

Wasilewska wyszła za niego, małżeństwo uchodziło za udane, a Roman był chyba jedynym mężem dorównującym jej intelektualnie. Na świat przyszła córka, Ewa. Niestety w 1931 r. wydarzyło się nieszczęście. Mąż zachorował na tyfus i zmarł, a jego następcy byli już ludźmi zupełnie innej kategorii.

W późniejszych latach pierwszego męża Wanda wykreśliła z życiorysu niemal całkowicie. Uznała go za kogoś zbędnego, zapewne ze względu na jego socjalistyczną działalność. Człowiek, który nie zdążył nawrócić się na komunizm, nie był jej potrzebny, i nawet córka używała nazwiska matki.

Po jego śmierci zmieniła oczekiwania wobec mężczyzn, szukała partnerów, nad którymi mogła górować umysłowo.

„Było coś nienormalnego w jej dobieraniu sobie mężczyzn – uważał Adam Ciołkosz – musiała mieć mężczyzn niedorastających do niej intelektualnie. Sama zwierzała się, że potrafi kochać tylko mężczyzn niżej od niej stojących. Była do nich przywiązana i o nich zazdrosna, miała w tym zakresie »instynkt posiadacza«. Kochała ich na swój sposób. Byli nieodzowni, ale nie byli najważniejsi w jej życiu”.

Inna sprawa, że nigdy właściwie nie była sama, zawsze był ktoś u jej boku. Zapewne nie bez powodu określano ją jako kobietę „łasą na mężczyzn”…

OBLICZE DNIA

Kolejny partner również pochodził ze środowisk PPS, ale zdecydowanie odróżniał się od poprzednika. Marian Bogatko był robotnikiem murarskim, a w partii przepowiadano mu poważną karierę. Poznali się w romantycznych okolicznościach: podczas spływu kajakowego Bogatko uratował Wandzie życie.

„Było to jesienią 1931 r. – wspominała Zofia Woźnicka, młodsza siostra aktywistki. – Dostali się w niebezpieczne miejsce pod Tyńcem, kajak się przewrócił i Wanda, dość słabo pływająca, zaczęła tonąć. Marian z narażeniem własnego życia wyratował ją z opresji. Było to dla nich wielkie przeżycie”.

Zamieszkali razem, ale nie wzięli ślubu, uważając formalne więzy za „tchórzowskie ustępstwo plotkarzom”. Wasilewska sportretowała partnera w swojej pierwszej powieści (Oblicze dnia), przyznając, że Anatol, główny bohater utworu, był „bezwstydnie wzorowany na Marianie”.

„[…] fantastyczny atleta, piękny rzeczywiście chłopak – opisywał Bogatkę Aleksander Wat – do tańca i do różańca. Bardzo inteligentny, bystry, z poczuciem humoru, szalenie wesoły, silny chłop”.

Krytycy przyjęli powieść z mieszanymi uczuciami, autorce zarzucono spłaszczanie psychologii postaci. Bojownicy o wolność społeczną byli piękni i szlachetni, natomiast ich antagoniści reprezentowali najgorsze cechy. To miało zresztą pozostać charakterystyczną cechą jej twórczości: na kartach swoich utworów przedstawiała świat wyłącznie w biało-czarnych barwach.

Powieściowy debiut działaczki wzbudził czujność cenzury, wprawdzie wcześniej Oblicze dnia drukowano bez skreśleń w lewicowym „Naprzodzie”, ale edycja książkowa była czymś znacznie poważniejszym. Wstrzymano druk utworu, ale przydatne okazały się znajomości ojca Wandy. Towarzysz Leon miał swoje wpływy i kontakty, w efekcie okrojona o zakwestionowane fragmenty powieść ukazała się na rynku. A niebawem jej przekład wydano w ZSRR (w nakładzie dziesięciu tysięcy egzemplarzy) i władze sowieckie zwróciły na pisarkę uwagę.

Wykorzystywała wpływy ojca, ale coraz bardziej różnili się poglądami. Podobno, aby ostatecznie nie zrywać kontaktów, zaprzestali dyskusji politycznych, chociaż należeli do tej samej partii! Podczas posiedzeń Rady Naczelnej PPS zwracała się do ojca „towarzyszu Wasilewski”, a w trakcie publicznych spotkań nie odzywali się do siebie. Leon otaczał ją jednak dyskretną ochroną; powszechnie znana była jako córka zasłużonego działacza PPS.

Mimo to ojciec nie wszystko mógł załatwić. Wanda pracowała w krakowskiej szkole średniej, ale władze placówki uznały, że lewicująca nauczycielka jest osobą niepożądaną. Nie przedłużono umowy na kolejny rok i znalazła się bez pracy.

Problemy miał również Bogatko. Trwał wielki kryzys, a on był jednym z organizatorów strajku krakowskich robotników budowlanych. A kto w trudnych czasach chciałby zatrudniać kłopotliwego pracownika? W efekcie oboje przenieśli się do Warszawy.

Po raz kolejny przydały się koneksje towarzysza Leona i Wasilewska znalazła zatrudnienie w Dziale Wydawniczym Związku Nauczycielstwa Polskiego. Pracowała w redakcji „Płomyka” i „Płomyczka”, nazwisko ojca otwierało jednak wiele drzwi, a Wanda nie miała skrupułów, żeby tego nie wykorzystywać.

Poznała wówczas kobietę, która z czasem stała się jej najbliższą przyjaciółką. Janina Broniewska, żona rewolucyjnego poety, również pracowała w ZNP i panie wyjątkowo przypadły sobie do gustu. Broniewska miała od Wandy radykalniejsze poglądy i wywierała na koleżankę znaczny wpływ.

Problemy sprawiał natomiast Bogatko. W stolicy nie powrócił już do zawodu, odnajdując się w roli mężczyzny lewicowej pisarki i publicystki.

„Bogatko zdeklasował się – wspominał Ciołkosz – i w ogóle przestał pracować. Zajmował się domem, asystował swej żonie w środowiskach lewicy literackiej, w pochodach 1 Maja chodził z grupą literatów i dziennikarzy, nie z robotnikami budowlanymi; przeszedł na mieszczański sposób życia i w niczym już nie zapowiadał sobą Anatola – płomień i miecz rewolucji”.

Wasilewska została członkiem Międzynarodowej Organizacji Pomocy Rewolucjonistom i rozpoczęła współpracę z pisemkami komunistycznymi. Jedno z nich („Oblicze dnia”) wzięło nawet nazwę od jej powieści. W marcu 1936 r. wywołała głośny skandal związany z wydaniem numeru „Płomyka” poświęconego Związkowi Radzieckiemu. W kolejnych numerach przedstawiano różne kraje świata, ale tym razem tematyka okazała się wyjątkowo kontrowersyjna. Wandzie zarzucono agitację komunistyczną, w Sejmie zaatakował ją premier Felicjan Sławoj Składkowski, krytykowała endecka prasa. Wydanie skonfiskowano, a działalność zarządu ZNP zawieszono, wprowadzając kuratora. Nauczyciele odpowiedzieli jednodniowym strajkiem, urządzono również pochód na Belweder, wręczając petycję wdowie po Piłsudskim. Ale Wanda straciła pracę.

W tym okresie nie była to jej jedyna ekstrawagancja. Dwa miesiące później współorganizowała Kongres Pracowników Kultury we Lwowie. Założenia były szlachetne – walka intelektualistów z narastającym zagrożeniem ze strony faszyzmu, ale w praktyce organizatorzy realizowali polecenia z Moskwy. Nie wszyscy zdawali sobie z tego sprawę, bowiem obok zadeklarowanych zwolenników Kremla w obradach wzięli udział inteligenci niezwiązani z komunistami, a Maria Dąbrowska i Leon Schiller przysłali listy. Nie zaproszono jednak Juliana Tuwima, Antoniego Słonimskiego czy Tadeusza Boya-Żeleńskiego.

Organizatorzy miejsce obrad wybrali dobrze. Lwów był silnym ośrodkiem agitacji komunistycznej, niebawem zresztą posiedzenia zdominowali agenci moskiewscy. Wznoszono okrzyki na cześć „czerwonego Lwowa”, na zakończenie odśpiewano Międzynarodówkę i zapowiedziano bliskie spotkanie w „czerwonej Warszawie”.

„Można więc – ironizował Słonimski – w gmachu teatru miejskiego we Lwowie, za pozwoleniem władz polskich, protestować przeciw »obozom koncentracyjnym« i »brutalnemu terrorowi politycznemu«, ale nie warto nawet wspomnieć, że w Sowietach są też »obozy koncentracyjne« i »brutalny terror polityczny«. Jeśli jedną z zasadniczych postaw kultury ma być tolerancja i wolność, zjazd lwowski był dość lichą i przykrą parodią”.

W tym czasie Wanda była już żoną Bogatki, małżeństwo zawarli, starając się o wizę na wyjazd do ZSRR. Pobrali się w obrządku kalwińskim, nie ukrywając przed pastorem, że to wyłącznie formalność.

„Gdy poprosił o jakieś oświadczenie charakteru religijnego – wspominała Wasilewska – a nam bardzo się spieszyło, rozłościł się i w końcu zirytowany zapytał: nie rozumiem, o co państwu chodzi – o ślub czy o papiery? Odpowiedziałam, że o papierek. Wtedy zrezygnował ze wszystkiego, był na nas śmiertelnie obrażony, ale dokument ślubu nam wydał, a całą ceremonię ograniczył do jakichś skróconych obrzędów”.

Starania o wizę popierał Leon Wasilewski, uważając, że podróż po kraju realnego komunizmu pozbawi córkę złudzeń. Niestety, tym razem jego wpływy nie wystarczyły, chociaż z perspektywy lat wydaje się, że jej nic już nie mogło zatrzymać. Pozostawała odporna na argumenty, usuwając ze świadomości wszystko, co do jej wizji świata nie pasowało. Nawet jeżeli oznaczało to ignorowanie zbrodni na milionach ludzi. A ojciec niebawem zmarł i nie było już żadnego człowieka, z którego zdaniem się liczyła.

Do Komunistycznej Partii Polski wprawdzie nie wstąpiła, ale nawiązała bliżej nieokreślone kontakty z ambasadą radziecką.

„W 1936 r. – wspominała po latach – było u mnie krucho z forsą, kilka razy ambasada pomagała mi. To się nazywało, że dają honoraria za przekłady moich książek”.

Sowieci nie zwykli przejmować się takimi drobiazgami jak prawa autorskie, ale Wanda nie przeszła jeszcze na żołd moskiewski. Starała się wierzyć, że Rosjanie wypłacają jej honoraria, chociaż w rzeczywistości powoli przygotowywali sobie grunt na przyszłość.

Pieniądze od Sowietów były tym ważniejsze, że w ostatnich latach przed wybuchem wojny Wasilewska utrzymywała się wyłącznie z pióra. Polskie nakłady jej książek były jednak niewielkie, powszechnie oceniano, że nie ma większego talentu. Natomiast edycje za wschodnią granicą robiły wrażenie.

Realizowała się również w pracy społecznej i na tym polu miała faktyczne osiągnięcia. Była pedagogiem z zamiłowania, a pomoc potrzebującym wpisywała się w jej lewicową ideologię. Poza tym naprawdę lubiła dzieci.

„Przyjechała z Aleksandrem Fordem do Miedzeszyna – opowiadał Marek Edelman – do sanatorium imienia Medema, żeby kręcić film o sanatorium. Były tam dzieci strajkujących górników i ona nadzwyczajnie potrafiła się nimi zająć. Była naprawdę znakomita, nikt, kto miał z nią styczność, zwłaszcza z jej działalnością społeczną, nie mówił o niej źle”.

Zdecydowanie gorsze zdanie mieli o niej natomiast koledzy z PPS. Przepadła w kolejnych wyborach do Rady Naczelnej i nie mogła odnaleźć własnej drogi. Do KPP nie mogła już wstąpić – na polecenie Kremla partia komunistyczna została rozwiązana, a jej przywódcy rozstrzelani w ZSRR. Niebawem jednak wszystko zmienić miała wojna.

W SOWIECKIM LWOWIE

Po niemieckiej agresji Wasilewska, podobnie jak setki tysięcy Polaków, ruszyła na wschód. Zarzucano jej, że planowała ucieczkę do Związku Radzieckiego, chociaż zapewne po prostu nie chciała wpaść w ręce Niemców. Osobiście jednak na oskarżenia zasłużyła, pisząc, że pragnęła się schronić w „ojczyźnie proletariatu”, ale to Związek Radziecki sam przyszedł do niej. W ten sposób skwitowała sowiecką agresję z 17 września 1939 r.

Znajdowała się zresztą na specjalnych listach NKWD, wobec „czołowej pisarki lewicowej” Sowieci mieli sprecyzowane plany. Nazwisko jej figurowało obok innych literatów uznanych za przydatnych, wśród których byli również Julian Tuwim i Władysław Broniewski. Kremlowscy decydenci nie czekali bezczynnie, radio sowieckie ogłaszało apele, wytypowane osoby wzywając po nazwisku. Do Wasilewskiej dotarło wezwanie i zdecydowała się na wyjazd do Lwowa.

W komunistycznej ideologii ostatecznie utwierdziła ją katastrofa wrześniowa. Uznała, że pomyślność Polakom zapewnić może wyłącznie „ojczyzna proletariatu”, łącząc społeczne i narodowe wyzwolenie. Od tej pory miała związać się na dobre i złe ze Związkiem Radzieckim, nie zwracając uwagi na reakcje otoczenia. A swoim zachowaniem potrafiła wzburzyć nawet starych komunistów.

Krakowski poeta Jan Kurek znalazł się w grupie literatów udających się wraz z Wasilewską i Bogatką do Lwowa. Na dworcu w Chełmie Lubelskim był świadkiem wstrząsającej sceny:

„Otoczona ścisłą strażą żołnierzy radzieckich z karabinami stała w gorącym słońcu września wielka grupa oficerów polskich z rozpiętymi bluzami, bez pasów, bez dystynkcji, ze zdartymi wyłogami; było ich, jak pamiętam – chyba z dwustu ludzi. Próbowali się oni porozumieć z obserwatorami z zewnątrz wykrzykując w głos adresy, nazwiska, prośby o wodę, apele o zawiadomienie najbliższych itd.”.

W pobliżu oczekiwali na pociąg literaci, a wszystkim zarządzała Wanda. To ona rozmawiała z miejscową delegaturą Armii Czerwonej w Chełmie, przejmując na siebie rolę nieformalnego przewodnika.

„Słysząc i widząc – kontynuował Kurek – prośby o wodę ze strony aresztowanych oficerów padających ze zmęczenia – jak dowiedzieliśmy się, stali oni na dworcu od rana przez kilka godzin w oczekiwaniu na transport, który miał ich zawieźć w głąb Rosji – poprosiliśmy wspólnie […] Wasilewską, aby porozumiała się z komendantem eskorty radzieckiej celem podania wody spragnionym aresztantom. […] na naszą prośbę Wanda […] – koleżanka nasza przecież – uniosła się gniewem, jej długa, pociągła twarz skrzywiła się z zaciętym grymasem; wskazując na aresztowanych oficerów wykrzyknęła: – Wody dla nich? Nigdy nie posunę się do tego. To swołocz! I z nienawiścią w oczach odmówiła interwencji u radzieckiego komendanta. Ten incydent wzbudził u nas wszystkich odruch niesmaku; nawet nie kryli się z oburzeniem ci z nas, którzy byli komunistami od lat”.

We Lwowie Sowieci rozgrywali swoją partię umiejętnie. Wypłacili Wasilewskiej tantiemy za książki wydane w ZSRR, a każdy pisarz lubi być doceniany. W sowieckiej prasie widziała pochlebne recenzje swoich publikacji, dowiedziała się, że jej twórczość wysoko cenił Stalin. Zrobiło to na niej kolosalne wrażenie.

Uznała, że znalazła się w odpowiednim miejscu we właściwym czasie. Nigdy nie potrafiła działać bez osobistego zaangażowania, we wszystko, co robiła, wkładała całą duszę. Niebawem Sowietom za ich zaufanie odpłaciła.

„Czekałem – wspominał Nikita Chruszczow – by wraz z nią rozpocząć pracę nad zorganizowaniem polskiej inteligencji, którą chcieliśmy powstrzymać od działalności antysowieckiej, uczynić z niej sojuszników. O pakcie Ribbentrop- Mołotow rozmawiałem z nią nie ja, lecz Korniejczuk i Mykoła Bażan. Przez nich tworzyłem przyczółki naszej propagandy. Z łatwością porozumieliśmy się we wszystkich kwestiach. Zrozumiała, w jakich warunkach podpisaliśmy pakt z Niemcami i dlaczego nasze wojska zajęły wschodnie rejony Polski”.

Pisała do „Czerwonego Sztandaru” (polskojęzycznej gazety wydawanej przez Sowietów we Lwowie), przemawiała na wiecach, a jej entuzjazm porównywano do egzaltacji świętej Teresy. Obserwatorzy zauważali, iż wprawdzie „trudno było o niej powiedzieć, że była ładna”, ale podczas publicznych wystąpień „cudownie lśniły jej oczy” i „piękniała pod wpływem zapału, uniesienia, natchnienia”. Było już zbyt późno, aby wykorzystać jej osobę w wyborach do nowych władz, ale Wasilewska agitowała i zbierała podpisy pod petycją w sprawie przyłączenia Ukrainy Zachodniej do Związku Radzieckiego. Przestała uważać się za Polkę, teraz czuła się obywatelką ojczyzny proletariatu.

„Nasz ZSRR to prawdziwy kraj młodości – mówiła na spotkaniu z robotnikami. – W przełomowym dniu 17 września najwięcej zyskała młodzież, której teraz dane jest przeżywać młodość w radzieckich warunkach”.

Zachowywała się jak rasowa kolaborantka, ale warto pamiętać, że to jej interwencja zadecydowała o zaniechaniu całkowitej ukrainizacji lwowskiego uniwersytetu. Chociaż zmieniono patrona i program, to część przedwojennej kadry pozostała na uczelni. Na kilku katedrach utrzymano również polski język wykładowy.

Wanda nie odmówiła oczywiście podpisu pod oświadczeniem Pisarze polscy witają zjednoczenie Ukrainy, opublikowanym w „Czerwonym Sztandarze”. Jego autorzy ogłosili, że dzięki wcieleniu polskich Kresów do ZSRR otworzyły się dla polskich literatów „podwoje wielkiej sztuki socjalistycznej, sztuki szczerze służącej kulturalnym i moralnym ideałom ludzkości”. Podpisali je także: Władysław Broniewski, Tadeusz Boy-Żeleński, Stanisław Jerzy Lec, Jerzy Borejsza, Leon Pasternak, Aleksander Wat i Adam Ważyk. Strach przed NKWD zrobił swoje, brakowało chętnych do odmowy.

Sześćdziesięciopięcioletni Boy-Żeleński tłumaczył, „że niczego już nie oczekuje, ale wie, co to są Sowiety”. Miał nadzieję jednak, iż dzięki podpisowi „dadzą mu spokojnie żyć tu, w tym Lwowie”. Niebawem doszedł jednak do wniosku, że to, co dzieje się nad Pełtwią, to „najstraszliwsza niewola myśli, jaką znają dzieje”.

Wasilewska nie miała podobnych wątpliwości i na co dzień przejawiała zapał godny neofity. Odbyła podróż po radzieckiej Ukrainie, co wprawiło ją w prawdziwą ekstazę. Szczególny zaś zachwyt wzbudziła w niej wizyta w Kijowie.

„Opowiadała – wspominał Ciołkosz – że miała możność swobodnego poruszania się po mieście, wchodziła niezapowiadana do mieszkań, rozmawiała bez przeszkód z ludźmi – wszyscy są szczęśliwi, wdzięczni za lepsze, piękniejsze życie. […] Na zakończenie rozmowy zapewniła mnie, że Armia Czerwona na wiosnę wejdzie do Warszawy. Obecny przy rozmowie Bogatko poprawił żonę: »Może nie na wiosnę, ale na przyszłą jesień – na pewno«. Nie wypytywałem skąd ta pewność. Wystarczyło mi stwierdzenie, że mam do czynienia z człowiekiem, który znalazł swe miejsce w rzeczywistości sowieckiej i był z tego powodu szczęśliwy. Wasilewska rzeczywiście promieniowała zadowoleniem i radością. Cała też była przejęta swym nowym życiem”.

„Czerwony Sztandar” to było jednak dla Wandy zbyt mało. Pod jej redakcją zadebiutowały „Nowe Widnokręgi” – oficjalny organ Związku Pisarzy Radzieckich. Do współpracy zaproszono nawet Brunona Schulza, chociaż jego proza daleko odbiegała od standardów socrealizmu. I faktycznie, opowiadanie o synu szewca, który zamienił się w taboret, zostało przez redakcję odrzucone…

ZABÓJSTWO MARIANA BOGATKI

Wasilewska promieniała zapałem, natomiast coraz większe obiekcje miał jej małżonek. Co prawda intelektem Wandzie nie dorównywał, ale nie był równie łatwowierny. Widział, jak podczas podróży po Ukrainie Sowieci żoną manipulowali, odpowiednio dobierając ludzi i miejsca. A radzieckie metody zraziły go całkowicie do „kraju sprawiedliwości społecznej”. Podobne zdanie miał Broniewski, który nigdy nie zapomniał, że jest Polakiem. Poeta odmówił wejścia w skład redakcji „Czerwonego Sztandaru” i obaj panowie spędzali razem czas przy wódce. Pod wpływem procentów Broniewski recytował swoje wiersze, nie zawsze prawomyślne wobec nowego ustroju. Nic dziwnego, że szybko znaleźli się pod ścisłą inwigilacją NKWD.

Bogatko i Broniewski mogli nadużywać alkoholu, ale wódka nie przesłaniała im zdolności realnego widzenia. Sowieci szermując hasłami ideologicznymi, przystąpili do brutalnego wyniszczania polskiego żywiołu na Kresach. Jeszcze w listopadzie 1939 r. mieszkańcom okupowanych terenów przymusowo nadano obywatelstwo ZSRR i przystąpiono do parcelacji ziemi uprawnej. Ale głównym zadaniem bolszewików stała się eksterminacja polskich elit. Aresztowano członków władz, w więzieniach znaleźli się byli premierzy (Aleksander Prystor, Leon Kozłowski i Leopold Skulski), ministrowie, wielu posłów i senatorów. Oskarżono ich o kontrrewolucję, a nawet o udział w wojnie z 1920 r.! Następnie przystąpiono do systematycznego wyniszczania polskiego żywiołu. W czterech turach deportowano około trzystu pięćdziesięciu tysięcy osób, osadzając ich w północnej Rosji i w Kazachstanie. Wywożono całe rodziny urzędników państwowych (do szczebla referenta), ziemian, kupców, dziennikarzy, harcerzy, studentów, członków różnych partii, a nawet filatelistów i znających esperanto.

Tymczasem Wasilewska zamieszkała w luksusowej willi, a dzięki rozmowom na szczeblu dyplomatycznym Niemcy zgodzili się na przyjazd do Lwowa jej najbliższej rodziny. Matka Wandy jednak odmówiła, stara pani Wasilewska nie miała zaufania do sowieckich porządków. W jej ślady poszedł również brat męża, a w tej sytuacji wolne miejsca zajęły Maria Zarębińska (ówczesna partnerka Broniewskiego) z córką.

Wbrew krążącym przez lata pogłoskom Wasilewska nie przyjechała osobiście po rodzinę do Warszawy i nie pokazywała się w stolicy w samochodzie gestapo. Nieprawdziwa jest również informacja, iż jej rodzina przyjechała do Lwowa specjalnym pociągiem wraz z wyposażeniem warszawskiego mieszkania. Rzeczywistość była bardziej prozaiczna: za pięcioro Polaków Sowieci wydali taką samą liczbę Niemców, a wymiana odbyła się na ówczesnej granicy. Wanda nie musiała zresztą ściągać mebli z Warszawy, we Lwowie żyła w zdecydowanie lepszych warunkach niż przed wojną.

Przyjazd najbliższych niewiele natomiast zmienił w życiu Broniewskiego. Nadal wlewał w siebie ogromne ilości trunków i sprawiał kłopoty. Najbliżsi obawiali się o niego, chociaż jego problemy z alkoholem trwały już od lat. Zarębińska mawiała jeszcze przed wojną, że przegrywa rywalizację o miejsce w jego sercu z „madame czystą wyborową”. NKWD nie znało się jednak na żartach i we Lwowie dojrzewał plan pozbycia się wszystkich niewygodnych literatów, z Broniewskim na czele.

W styczniu 1940 r. Sowieci starannie przygotowali prowokację. Po wieczorze autorskim Leona Pasternaka kilkanaście osób udało się do restauracji Aronsona, inni pojawili się tam na specjalne zaproszenie. Sprowokowano awanturę, natychmiast interweniowali żołnierze NKWD i uczestnicy burdy zostali zatrzymani. Wśród aresztowanych byli: Broniewski, Wat, Tadeusz Peiper i Anatol Stern. Kolejnych kilku pisarzy zatrzymano w domach, w tym Teodora Parnickiego.

Wasilewska dowiedziała się o całej sprawie z opóźnieniem, przebywała poza Lwowem, zresztą zapewne NKWD specjalnie wybrało termin prowokacji. Uznała jednak, że to zwykła pijacka awantura, i rozpoczęła starania o zwolnienie aresztowanych.

„Wiem z całą pewnością – wspominała Ola Watowa – że poszła do Chruszczowa, który wtedy był we Lwowie i – najprawdopodobniej – sprawą tą się zajmował. Poradził jej w dosadnym języku, aby nie wsadzała nosa między drzwi. Gdy zaraz następnego dnia po aresztowaniu Putrament zwołał zebranie, aby potępić aresztowanych i odciąć się od nich, już mając przygotowane odpowiednie pismo z podpisami niektórych zostawionych na wolności pisarzy, sprzeciwiła się temu Wanda […], tłumacząc, że to za wcześnie, że trzeba poczekać na sąd, na ujawnienie prawdy. Nie podpisała tego oświadczenia Putramenta. Nie podpisali go też Ważyk, Lec, Szemplińska”.

Poprosiła o interwencję Stalina, ale dyktator zachował się tak, jak miał to w zwyczaju. Zlecił sprawę Ławrientijowi Berii, a ten po pewnym czasie skontaktował się z Wasilewską i oświadczył, że nazwisk zatrzymanych nie ma w kartotekach, wobec czego nie można ich zwolnić. W tym czasie przewieziono ich już na moskiewską Łubiankę.

Wanda protestowała, ale objęła po Broniewskim stanowisko kierownika literackiego Teatru Polskiego we Lwowie. Wydaje się zresztą, że doszła do wniosku, iż cała sprawa prędzej czy później wyjaśni się i aresztowani powrócą do domów. Mniej złudzeń miał jej mąż, Bogatko już wcześniej szokował swoim zachowaniem, a teraz porzucił wszelką ostrożność.

„Wyobraź sobie – opowiadał Aleksander Wat – w knajpach pełno oficerstwa sowieckiego i ten Bogatko nie mówi, ale basem opowiada zaraz po tym wiecu inne rzeczy. To zdanie pamiętam na przykład: »Pamiętajcie, gdy pojedziecie do Kijowa, gdy przyjedziecie do Kijowa, gdy tylko pierwszy krok z wagonu, to cap – jedną ręką przycisnąć walizki, a drugą przytrzymać czapkę, bo wam zedrą z głowy”.

Bogatko zdecydował się na powrót do Warszawy, do czego Sowieci nie mogli dopuścić. Czasu było mało i wybrano najprostsze rozwiązanie.

Wieczorem 25 maja 1940 r. dwóch mężczyzn zadzwoniło do drzwi willi zajmowanej przez Wasilewską. Otworzył Bogatko, zapytano go po rosyjsku, czy Wanda jest w domu. Była, ale jej mąż nie miał ochoty nikogo wpuszczać do środka. Zresztą nie musiał, z bliska oddano do niego kilka strzałów i zmarł po przewiezieniu do szpitala.

Oficjalnie ogłoszono, że zamordowały go „bandy kontrrewolucyjne” (w domyśle: Polacy), potem uznano, iż zrobili to „ukraińscy nacjonaliści”. Po latach Chruszczow przyznał się, że była to robota jego ludzi, ale twierdził, iż zaszła tragiczna pomyłka:

„To było przypadkowe zabójstwo, jak mi uczciwie wyznali. Byłem jednak wstrząśnięty. Mąż Wandy Lwowny należał do PPS, miał robotnicze korzenie, choć działał mniej aktywnie niż ona. Od razu zrodziło się pytanie: jak ta sprawa odbije się na stosunku Wasilewskiej do nas? Czy nie pomyśli, że usunęliśmy jej męża z jakichś powodów politycznych? Różne rzeczy mogą przyjść człowiekowi do głowy w następstwie takiej tragedii”.

Trudno powiedzieć, co żona Bogatki myślała, ale ostrzeżenie chyba było dla niej czytelne. Sowieci byli bezwzględni, a związki rodzinne nie miały dla nich znaczenia. Z obranej drogi jednak nie zamierzała zawrócić, a Chruszczow zadbał, aby szybko zapomniała o tragedii. W jej życiu pojawił ukraiński dramaturg, Aleksander Kornijczuk.

W SOWIECKIM MUNDURZE

Kornijczuk pochodził z rodziny robotniczej, był literatem i członkiem partii bolszewickiej. Adam Ciołkosz uważał go za prymitywa, ale w zamian był bardzo przystojny „urodą kelnera, urodą taką bardzo lokajską”. Wat zauważył, że zapewne „musiał się podobać bardzo Iwaszkiewiczowi”, albowiem jego aparycja była „pociągająca dla homoseksualisty”. Na polecenie Chruszczowa zaopiekował się Wasilewską, a znajomość niebawem przerodziła się w romans.

Kornijczuk dobrze wywiązał się z zadania, a Wanda nie straciła zapału. Została deputowaną do Rady Najwyższej ZSRR i dalej wygłaszała płomienne przemówienia. W rocznicę sowieckiej inwazji na Polskę powiedziała coś, czego w kraju nigdy jej nie zapomniano:

„W słowach najprostszych – opisywał »Czerwony Sztandar« – mówi Wasilewska o wielkim szczęściu, jakie dała nam nasza Czerwona Armia, o szczęściu wkroczenia na otwarta drogę, prowadzącą w górę, ku słońcu. W mocnych, męskich słowach wzywa słuchaczy, aby teraz, gdy mija rok wolnej pracy, dokonali uczciwego rozrachunku własnego sumienia i stwierdzili, czy zawsze pracowali i pracują z takim zapałem i poświęceniem, jakiego wymaga epokowe znaczenie naszych dni”.

Gdy świętowała rocznicę sowieckiej inwazji, kilkudziesięciu polskich literatów przyjęto do Związku Radzieckich Pisarzy Ukrainy. Skończyła się fikcja polskości, skończyły się marzenia o Lwowie jako „Piemoncie kulturalnym”. Polscy autorzy mieli zostać pisarzami imperium sowieckiego, a spotkania tej grupy nazywano złośliwie „sekcją kajakową”. Obowiązywał bowiem typowo sowiecki rytuał: wszyscy ciągle się kajali i przepraszali za swoje winy.

Wasilewska nie musiała bić się w piersi, stała się Wandą Lwowną i dumna z sowieckiego obywatelstwa określała się jako „bywszaja Polka” (była Polka). Imponowała jej znajomość ze Stalinem, zapamiętała jego słowa wypowiedziane przy pierwszym spotkaniu:

„Powiedział mi, to zdanie doskonale pamiętam: chyba każdy rozumie, że wcześniej czy później my staniemy do walki z hitlerowcami i wtedy polskie kadry mogą odegrać dużą rolę”.

Nie wiadomo, o jakich kadrach mówił dyktator, gdyż po krwawych czystkach polskich komunistów nie przetrwało wielu, przeżyli wyłącznie ci, co siedzieli w polskich więzieniach. Słusznie uważano ich za „niedobitków, trzeci garnitur KPP-owskiej kadry”.

Sowieci zresztą nie zmienili metod działania i do łagrów wciąż wysyłano tysiące Polaków. Wasilewska wiedziała o wszystkim, ale uważała, że to konieczne koszty lub samowola funkcjonariuszy. Usiłowała pomagać znajomym zesłańcom, interweniując w ich sprawach lub wysyłając paczki. Była jednak przekonana, że przyszłość Związku Radzieckiego wymaga ofiar, a życie ludzkie wobec pomyślności światowej rewolucji nie ma znaczenia.

„Kiedy mnie wywieziono – wspominała Ola Watowa – dzięki Wasilewskiej przesłano mi kołdrę, którą kupiła mi Halina Górska. Bo paczek nie wolno było wysyłać do Kazachstanu, dla aresztowanych. Takie pozwolenie mogła uzyskać tylko ona i zaofiarowała się, że mi, że mi tę kołdrę prześle. Kiedy napisałam do niej list z naszego miejsca zesłania o strasznych warunkach, w jakich musieliśmy tam żyć, to ona spowodowała, że przysłano z Moskwy komisję. Prawda, że nic się z tego powodu w naszym życiu nie zmieniło, komisję spito, obdarowano mięsem, ziarnem, sadłem baranim i odwieziono do pobliskiej Żarmy, najbliższej stacji kolejowej”.

Wanda należała już wówczas do partii bolszewickiej. Nie istniała już KPP, zresztą jako obywatelka radziecka uznała, że WKP(b) jest dla niej właściwym środowiskiem. Mówiła nawet, że „od spraw polskich odeszła i nic ją to nie obchodzi”, a polska kultura interesowała ją jedynie jako „część kultury radzieckiej”.

W sowieckim patriotyzmie utwierdził ją wybuch wojny z Niemcami. Na wiadomość o hitlerowskiej agresji urządziła we Lwowie happening w najlepszym rewolucyjnym stylu. Chodziła po ulicach miasta w czapce żołnierza wojsk pogranicza, potrząsała karabinem i wzywała do walki…

„Kwitła pokojem nasza ojczyzna – pisała w Pieśni o ojczyźnie. – Kiedy gorzała płomieniem wojny Europa, byliśmy dumni, że u nas spokojnie pracuje robotnik w fabryce i wysoko rośnie pszenica na polach. Śpiewaliśmy, że gdy zagrozi nam wraża siła, jak jeden mąż poderwiemy się do walki. Dziś przyszedł ów dzień. Runęła na nasze granice »błękitna lawina«”.

Zgłosiła się do Armii Czerwonej, mianowano ją komisarzem pułkowym, a po wprowadzeniu stopni wojskowych, pułkownikiem. Służyła jako korespondent wojenny, wspólnie z Kornijczukiem redagowała pisemko dla partyzantów. Pisała broszury propagandowe (po polsku, rosyjskiego nigdy nie opanowała), drukowane w nakładach dochodzących do miliona egzemplarzy.

„Pamiętam Wasilewską – wspominał Leonid Nowiczenko – w czasie wojny ojczyźnianej. W ciężkich butach, w oficerskiej bluzie, przeszła liczne frontowe szlaki i wszędzie oczekiwano jej z niecierpliwością, jako jednego z najżarliwszych agitatorów tej świętej wojny”.

Była jednak zbyt potrzebna, aby nie zadbano o odrobinę komfortu. Oficerskie buty nie były przystosowane do damskiej nogi, ale dla Wandy Lwownej znaleziono rozwiązanie.

„Wanda z dumą paradowała w mundurze wojskowym – opisywał jej pobyt w Kijowie pisarz Mykoła Bażan. – Bryczesy leżały na niej dość przyzwoicie, gorzej było z butami. Później gdzieś jej uszyli inne – zgrabne, na miarę, ale wtedy na Chreszcztyku, ociężale wlokła po asfalcie stopy w ogromnych buciorach z kirzy, pochylona do przodu, jakby nogi nie mogły nadążyć za resztą tułowia”.

Ze wszystkich sił starała się wczuć w nową sytuację, przejmując zachowania właściwe dla rewolucjonistów. A jej maniery wprawiały w osłupienie nawet starych komunistów.

„Władysław Wolski opowiadał – pisał Stefan Kisielewski – że jak go zwolnili z obozu, to jechał tam ileś tygodni do Moskwy i wreszcie w Moskwie spotkał »towarzyszkę Wasilewską« jak się wyrażał... No i poczęstował ją papierosem. Ale ona powiedziała: »Nie, towarzyszu, ja takich nie palę«. Wolski powiada: »Myślę sobie, to w takim razie jakie ona pali: amerykańskie ma, czy jakieś inne«... A ona wyjmuje machorkę, skręca kawał gazety, i podaje. To ja jej mówię: »Towarzyszko, ja jestem stary komunista pochodzenia robotniczego, to ja nie muszę... to ja zapalę swojego«”.

Odpalała jednego papierosa od drugiego, nie unikała również wódki – miała mocną głowę. Ale czy to nie wpisywało się w obraz proletariackiej działaczki?

RELACJE ZE STALINEM

„Stalin był człowiekiem, który czytał bardzo dużo powieści – opowiadał Aleksander Wat. – Czytał wszystko i nie miał smaku. Podobno rzeczywiście uważał Wandę Wasilewską za wielką pisarkę. Wpłynęła na niego, zdaje się, żeromszczyzna Wandy Wasilewskiej i ta jej powieść o Polesiu [Ojczyzna, wydana w 1937 r. – S.K.]”.

Podobno sowiecki dyktator uwierzył, że na polskich Kresach naprawdę brakowało nafty, zapałek i soli, dlatego po inwazji wysyłał tam specjalne transporty. Najwyraźniej miał większe zaufanie do prozy Wasilewskiej niż do własnego wywiadu…

Dla sowieckiego wodza słynna działaczka miała jeszcze jedną zaletę. Była córką polskiego socjalisty, ministra i współpracownika Piłsudskiego. A to stwarzało nieprawdopodobne możliwości propagandowe.

Kremlowski despota wyznaczył dla niej ważną rolę. Wprawdzie zawarł układ z rządem Władysława Sikorskiego, ale uważał to za stan przejściowy. Nie zamykał drogi polskim komunistom i w dniu przybycia premiera do Moskwy z oficjalną wizytą, w Saratowie odbył się mityng „polskich działaczy demokratycznych” i „wiec radiowy”. Wśród mówców znaleźli się Wasilewska i Kornijczuk (przemawiał po ukraińsku). A Wanda Lwowna wzywając Polaków do walki z Niemcami, wznosiła okrzyki na rzecz USA, Wielkiej Brytanii i ZSRR, nie wspominając w ogóle o państwie polskim.

W Kujbyszewie reaktywowała „Nowe Widnokręgi”, prezentując wręcz patologiczną nienawiść do polskiego rządu na emigracji. Sikorskiego piętnowała jako „tchórza, lękającego się haseł, które mogłyby podniecić walkę z Niemcami”. Zapewne zresztą nie były to jej własne pomysły, a sugestie Kornijczuka realizującego polecenia przełożonych. Przywódca ZSRR już wówczas miał dalekosiężne plany, a ona miała się stać ich ważnym elementem. Nie bez powodu jeden z wysokich oficerów NKWD mawiał, że „Wasilewską nie trzeba się przejmować. Kiedy będzie trzeba, […] zrobi to, co jej każą”.

O jej pozycji wśród polskich komunistów decydował dostęp do Stalina. Jako jedyna z tego grona osobiście się z nim kontaktowała, miała nawet jego prywatny telefon. A on zaufania do niej nigdy nie ukrywał.

„Ta zażyłość – uważał Jakub Berman – jaka między nimi się wytworzyła, wymagała od Wandy dużo cywilnej odwagi, i ona ją miała. Większą może niż KPP-owcy, gdyż […] nie była przyzwyczajona do ultra dyscypliny tkwiącej głęboko w polskich komunistach, która ograniczała niekiedy swobodę ich wypowiedzi. Pozytywny stosunek Stalina do Wandy wypływał jednak – moim zdaniem – z jego poczucia realizmu. […] był bardzo wyrachowany w swoich posunięciach i cenił ludzi, którzy byli mu potrzebni i przydatni”.

Jej kontakty z dyktatorem zrodziły wiele domysłów, podejrzewano ich nawet o romans, co nigdy nie zostało udowodnione. Autorem niektórych informacji był Włodzimierz Sokorski, wyjątkowy plotkarz, powtarzający często niesprawdzone i sensacyjne informacje. Według jednej z nich sowiecki przywódca miał osobiście stwierdzić, że Wanda Lwowa zawsze była dla niego kobietą, chociaż nic ich nie łączyło. Przy innej okazji późniejszy minister kultury PRL wspominał, że podczas spotkania polskich komunistów w obecności sowieckiego przywódcy, ten w pewnym momencie poprosił go na słowo. Kremlowski despota był tego dnia w wyjątkowo dobrym humorze i rzekomo miał zauważyć wspólną z Sokorskim cechę. Podobno oni jako jedyni w tym gronie nie „spali z towarzyszką Wandą”.

Plotki towarzysza Włodzimierza nie ograniczały się wyłącznie do członków Związku Patriotów Polskich. Wspominał również inną rozmowę na Kremlu:

„Stalin też mnie pytał: »Włodek, ty Wandu jebał?« Odpowiedziałem zgodnie z prawdą »Niet. Ona dla mnie sliszkom balszaja«. Na to Stalin: »Ja toże niet, nu ja mog sobie na eto pozwolić. No Berman jebał, Woroszyłow jebał, Mołotow jebał«”.

Prywatnie Sokorski uważał Wasilewską za „bardzo mało kobiecą”, której „jedyną miłością był Związek Radziecki”, a osobiście „nigdy nie lubił nawiedzonych dziewczyn”. Trudno dyskutować z podobnymi opiniami, co nie zmienia faktu, iż Wanda Lwowa faktycznie nowej ojczyźnie była całkowicie oddana.

JANINA BRONIEWSKA

Autorka lektur szkolnych z czasów PRL (O człowieku, który się kulom nie kłaniał, Filip i jego załoga na kółkach) została najbliższą i chyba jedyną przyjaciółką Wasilewskiej. Jej małżeństwo z Broniewskim rozpadło się jeszcze przed wojną, ale zachowali ze sobą przyzwoite relacje. Przez pewien czas mieszkali nawet ze swoimi nowymi partnerami po sąsiedzku w jednej kamienicy, a Janina zaprzyjaźniła się z Marią Zarębińską.

Pierwsze miesiące wojny Broniewska spędziła w okupowanym przez Sowietów Białymstoku. Następnie przeniosła się do Mińska, gdzie prowadziła polskojęzyczny dział „Sztandaru Wolności”. Współpracowała wówczas z Alfredem Lampe i Jakubem Bermanem, co warto zapamiętać.

Po niemieckim ataku zna ZSRR cała trójka ruszyła na wschód i Broniewska ostatecznie trafiła do sowchozu pod Kujbyszewem. Wiedziała o losie męża i okazywała wobec niego zadziwiającą lojalność. Nie negowała oskarżenia, ale całą winą obarczała przyjaciół Broniewskiego, uznając ich za prowokatorów. Odmówiła również wystąpienia o rozwód, chociaż z nowym partnerem miała już syna.

„Dokonanie takiej drobnej – tłumaczyła – i prostej formalności byłoby gorzej niż małżeńskim wiarołomstwem. Byłoby to wyrzeczeniem się wszystkiego, co nas łączyło całe życie. Solidarność, bezgraniczne zaufanie do uczciwości i żarliwość wspólnych przekonań nie pozwalały się rozwodzić z komunistą uwięzionym w radzieckim więzieniu”.

Wanda Lwowna o przyjaciółce nie zapomniała. Posyłała jej z frontu witaminy, a po amnestii dla Polaków w ZSRR wydostała ją z sowchozu. Wprawdzie porozumienie Sowietów z rządem Władysława Sikorskiego gwarantowało amnestię dla wszystkich Polaków (tych, którzy przeżyli), ale Beria zakazał zwalniania komunistów. Zesłanego do Kazachstanu Broniewskiego wypuszczono dopiero po osobistej interwencji Wasilewskiej, podobnie było z jego żoną. Janina wyjechała do Moskwy, gdzie weszła w skład redakcji „Nowych Widnokręgów”.

„Czepiam się Wandy – opisywała wspólny spacer po Moskwie. – Idziemy teraz zgodnie pod rękę. Wyglądamy na bardzo czułe małżeństwo. […] ma krótko ostrzyżone włosy, papachę, wojskowy szynel i odznaki pułkownika. Bardzo postawny i przystojny pułkownik”.

Podejrzewano, że Broniewska wywierała znaczny wpływ na decyzje przyjaciółki. Trafnie ujął to Leon Kasman:

„Broniewska była totumfacką Wandy. Pomagała jej w codziennym urzędowaniu i na pewno coś doradzała. W sposób niewidoczny, ale prawdopodobnie bardzo skuteczny, przypuszczam, że nie w sprawach wielkiej polityki, ale raczej w personaliach. Dyktowała, kto się jej podoba, kogo nie lubi, jak to kobieta przy kobiecie, nieodstępna przyjaciółka, z dużymi wpływami”.

Janina okazała się pożyteczna również z czysto praktycznych względów, Wanda udając się na front, oddała jej w „depozyt” własną córkę. W efekcie Broniewska wychowywała trójkę dzieci: Ankę (córkę z Broniewskim), Stanisława (syna z Romualdem Gadomskim – ówczesnym partnerem) i Ewę Wasilewską.

ZWIĄZEK PATRIOTÓW POLSKICH

Gdy Janina odnajdywała się w sowieckich realiach, jej mąż (wciąż aktualny) postanowił wstąpić do armii Władysława Andersa. Dziewiętnaście miesięcy więzienia wyleczyło go ze złudzeń, a ukochana Maria Zarębińska już wcześniej powróciła do Warszawy. Broniewski został korespondentem wojennym, z armią polską ewakuował się na Bliski Wschód i wcale swoich upodobań nie zmienił.

„Wpadając na chwilę do naszego klubu – opisywał zachowanie poety w Iraku Włodzimierz Drzewieniecki – przeważnie już na rauszu, wciąż jeszcze szukał czegoś do wypicia. Nie znajdując trunku, raczył nas jakimś rymem. Oto jeden z nich: »Gdybym był księżycem, to skończył bym z picem, świeciłbym dwojako, trzeźwym i pijakom. Pijakom na całego, trzeźwym nie zupełnie«. Pogroziwszy nam palcem wysunął się z namiotu potykając się o kołki i wędrując dalej w poszukiwaniu alkoholowego towarzysza. Na szczęście była pełnia księżyca”.

Ewakuacja armii Andersa okazała się katastrofą dla pozostałych w ZSRR Polaków. Przymusowo wręczano im sowieckie paszporty, szalała antypolska propaganda. Rządowi Sikorskiego zarzucano współpracę z Niemcami i mocarstwowe ambicje. Kornijczuk na łamach „Radianskiej Ukrainy” oskarżył londyńskie władze o dążenie do oparcia granic o Morze Czarne i Dniepr! Przy takich zarzutach chęć oderwania Lwowa od Ukraińskiej Republiki Radzieckiej wydawało się niewielkim problemem.

Tymczasem Wanda święciła literackie triumfy. Urlopowana z frontu, w ekspresowym tempie przygotowała powieść wojenną Tęcza. Wprawdzie nadal nie pisała po rosyjsku, ale książkę natychmiast przetłumaczono, a na jej podstawie nakręcono film. Autorka otrzymała Nagrodę Stalinowską, którą przekazała na produkcję samolotu o nazwie Warszawa…

W styczniu 1943 r. z Kujbyszewa Wasilewska i Lampe wysłali list do Mołotowa. Zaproponowali utworzenie centralnej organizacji koordynującej całokształt spraw polskich w ZSRR. Oczywiście głównym zadaniem centrali miała stać się walka z „reakcyjnymi siłami” polskiej emigracji.

Wątpliwe, aby pomysł narodził się w głowach dwójki polskich komunistów. Lampe wprawdzie był od Wandy bardziej doświadczony, ale doskonale wiedział, że podstawową zasadą zachowania życia w ZSRR był brak własnej inicjatywy. Projekt zapewne podsunął Kornijczuk na zlecenie Kremla.

Animatorzy projektu zostali wezwani do Moskwy, gdzie Stalin zaproponował im utworzenie Związku Patriotów Polskich. Pomimo niewielkiego oporu Wasilewskiej (uważała słowo „patriota” za skompromitowane), dyktator bez problemu przeforsował własne koncepcje. 1 marca 1943 r. oficjalnie powołano ZPP, a sześć tygodni później Niemcy ogłosili, że w Katyniu znaleziono zwłoki polskich oficerów. W stosunkach polsko-sowieckich zaczynała się nowa epoka.

WANDA LWOWNA

„[…] widziałem przed sobą – wspominał pierwsze spotkanie z Wasilewską Zygmunt Berling – wysoką, przystojną, masywną kobietę o męskiej sylwetce, raczej zaniedbaną niż schludną w mundurze, spodniach i kerzowych butach. Zwracały uwagę ręce: duże, męskie dłonie o długich, nienaturalnie w tył wygiętych pacach, bardzo ruchliwych, jakby czegoś szukających. […] Dość niezwykłe wrażenie wywołała ostra różnica w kolorze tęczówek oczu. Jedna z nich była brązowa, druga ciemnozielona. Może właśnie z tego powodu nie patrzyła mi w oczy w czasie rozmowy, ale tkwiła wzrokiem gdzieś poza moimi plecami”.

Berlingowi wydawała się Wasilewska „przystojna”, ale na temat jej urody przeważały opinie negatywne. Oglądając po latach zdjęcia, trudno nie oprzeć się refleksji, iż Wanda Lwowna zrobiła wiele, aby wyglądać jak najmniej korzystnie. Działaczce ruchu robotniczego nie wypadało dbać o urodę, to był przecież przejaw burżuazyjnej dekadencji.

Aleksander Wat widział w niej „twardą, suchą, grubokostną kobietę o szerokiej, płaskiej twarzy, dużych i silnych oczach, która gestykulowała płomiennie”. W socrealistycznym stylu przedstawiały ją kolportowane w czasach Polski Ludowej wizerunki, a już jej podobizna na znaczku pocztowym z lat 80. ubiegłego stulecia zakrawała wręcz na sabotaż.

Podzielone były również opinie na temat umiejętności oratorskich aktywistki. Adam Ciołkosz uważał ją za kiepskiego mówcę, inni mieli lepsze zdanie. Zwracano uwagę na jej emocjonalne reakcje, dysponowała także niezwykle mocnym, donośnym głosem. Osobiście miałem okazję posłuchać zapisu dźwiękowego przemówienia Wasilewskiej do żołnierzy I dywizji piechoty w Sielcach i zgadzam się z jej opinią, że „miała głos jak trąba jerychońska”. A do tego lubiła publiczne wystąpienia, kontakt z ludźmi, obserwację ich reakcji.

„Byłam nieprzytomna, robiło mi się słabo – opisywała matce wystąpienie na wiecu robotniczym. – Zdawało mi się, że włosy podnoszą mi się na głowie, że jestem w płomieniach. Przeżyłam chwile takiego szczęścia, jakie się musi mieć w ekstazie. Miałam wrażenie, że jestem słaba, bo cały mój dziki zapał oddałam ludziom. Czułam, jak się ze mnie coś wydziela, jak ogień. To było cudowne”.

Nabierała doświadczenia, ale nigdy nie straciła spontaniczności, a o sprawach proletariatu zawsze mówiła z osobistym zaangażowaniem. Słuchaczom wydawała się płomienną oratorką, całym sercem i duszą wierzącą w to, co głosiła.

Oczywiście w sprawie Katynia zaakceptowała sowiecką wersję wydarzeń i bez oporu przyjęła teorię, iż mordu dokonali hitlerowcy. Niebawem zresztą miała nawoływać do pomszczenia zbrodni:

„Kiedy idziecie na zachód, kiedy bijąc w pierś wroga przez zaciśnięte zęby mówicie sobie: za Warszawę, za Westerplatte, za Kutno – nie zapomnijcie dodać i tego: za Katyń!”

Tuż po wojnie, w Poznaniu ukazała się broszura Wasilewskiej o zbrodni katyńskiej, gdzie powołując się na relację bliżej nieznanych świadków, opisała całą zgniliznę hitlerowskiej prowokacji. Tekst wydała Księgarnia Świętego Wojciecha i po latach możemy tylko domyślać się przyczyn, które zmusiły szacowne wydawnictwo do tego kroku.

„Emigracyjny rząd generała Sikorskiego – mówiła Wasilewska w przemówieniu radiowym w kwietniu 1943 r. – nie reprezentuje narodu polskiego. Ten rząd występował przeciwko zbrojnej walce narodu polskiego z niemieckim okupantem w Polsce, wyprowadził poza granice Związku Sowieckiego gotową do walki armię, która do tej pory nie bierze żadnego udziału w wojnie, prowadził wrogą wobec Związku Sowieckiego agitację starając się popsuć stosunki między sojusznikami, a wreszcie skompromitował się biorąc udział w zorganizowanej przez hitlerowców antysowieckiej propagandowej hecy lasu katyńskiego, rzekomego zastrzelenia przez organy sowieckie polskich oficerów, w rzeczywistości wymordowanych przez samych Niemców”.

Polacy związani z Sowietami potrzebowali logicznego wyjaśnienia przebiegu zbrodni. Sowiecką wersję wypadków przedstawił w swoich pamiętnikach Zygmunt Berling:

„Ostateczna decyzja rozwiązania obozu [w Kozielsku – S.K.] ważyła się prawdopodobnie dość długo i zapadła – jak to bywało – zbyt późno. […] Znając ludzi i stosunki, łatwo mogę sobie wyobrazić jak wyglądał odwrót zaskoczonych, źle dowodzonych i miażdżonych przygniatająca przewaga wroga wojsk radzieckich. Tu nie wystarczało już bohaterstwo. Królowała improwizacja i pomysłowość. Kto miał czas i ochotę myśleć o obozie polskich oficerów w Katyniu? A jeżeli nawet ktoś myślał, to praktycznie rzecz biorąc, na myśleniu się skończyło. Były przecież tysiące spraw do załatwienia, spraw pilniejszych niż katyńska. W rezultacie obóz w Katyniu pozostawiono opatrzności losu. Załoga wojsk NKWD – niewątpliwie najbardziej dyscyplinowanych – czekała i trzymała obóz do ostatniej chwili, aż wpadł w ręce Niemców. Gestapo dokonało straszliwego końca”.

Napisał to człowiek, który metody Sowietów poznał osobiście, były więzień Starobielska. Polski oficer, który ocalał wyłącznie z powodu współpracy z NKWD. Nie zamierzam jego słów oceniać, można jednak podejrzewać, że akceptacja sowieckiej wersji wydarzeń wymagała od Berlinga poważnych umysłowych akrobacji. Nikt bowiem nie mógł mieć wątpliwości dotyczących prawdziwych sprawców zbrodni.

Dla Wasilewskiej opinia Kremla była jednak święta. Nie miała zwyczaju polemizować ze Stalinem, nawet gdy sowiecki dyktator zrezygnował z pomysłu włączenia Polski w skład radzieckiego imperium. Polska miała zostać podporządkowana ZSRR, ale przy zachowaniu pozorów niezależności. A wyrażając zgodę na utworzenie zależnej partii pod niemiecką okupacją, dyktator polecił unikać komunistycznej frazeologii, podkreślając w zamian wątek narodowy.

„Partia komunistyczna odstrasza nie tylko obcych lecz także niektórych z tych, którzy z nami sympatyzują. Na aktualnym etapie [konieczna jest] walka o wyzwolenie narodowe”.

Kierownictwo ZPP nie ukrywało zaskoczenia, dotychczas dogmat Polski jako siedemnastej republiki (szesnastą była istniejąca w latach 1939–1956 efemeryczna Republika Karelo-Fińska) był niepodważalny. Za ojczyznę polskich komunistów uważano ZSRR, a Armię Czerwoną za własne wojsko. Z niedowierzaniem przyjęto decyzję o utworzeniu polskiej dywizji imienia Tadeusza Kościuszki.

„– Na chuj nam to potrzebne? – pytał Alfred Lampe – My mamy Armię Czerwoną i to nam wystarczy”.

Spotkania działaczy ZPP odbywały się z reguły w moskiewskim mieszkaniu Wandy Lwowny. Charakterystyczne, że zawsze podczas nich obecny był Kornijczuk (ówczesny wicekomisarz spraw zagranicznych). Oficjalnie pełnił tylko honory pana domu, ale w praktyce był politycznym kuratorem żony i jej przyjaciół. Niewiele się odzywał, robił kanapki i rozlewał wódkę, ale cały czas słuchał.

Berling zapraszany do działaczki, napisał wprost, że „wyraźnie zaznaczał się jakiś postronny wpływ”, a spotkania przebiegały według ściśle określonych reguł.

„Zebrania odbywały się – wspominał – według jednego i tego samego schematu. Wasilewska wygłaszała referat zasadniczy, który po dodatkowych informacjach i wyjaśnieniach, był uchwalany jako wniosek całej grupy. […] redakcję i wykonanie zapadłych decyzji brała na siebie […] i jej dość liczny już sztab pomocników, dobierany spośród komunistów i aktywistów przybywających do Moskwy. Żadnych protokołów z posiedzeń nie prowadzono. […] uważała tę biurokrację – jak się wyrażała – za zbędną”.

Przychodziła „z gotowymi koncepcjami, których autorką nie była”. Jej rola w praktyce ograniczała się do literackiego opracowania założeń, z czym jako pisarka nie miała większych problemów.

Dowódcą formowanej dywizji został Berling. Pułkownik nie ukrywał ambicji politycznych, co Stalinowi było na rękę. Radziecki dyktator zawsze umiejętnie stosował zasadę „dziel i rządź” i przydatna mu była opozycja dla wpływów grupy Wasilewskiej.

Dywizję formowano w Sielcach nad Oką, jednostka miała nawiązywać do polskich tradycji. Mundury, odznaki i stopnie wzorowano na tych z czasów II Rzeczypospolitej, przewidziano nawet etaty dla kapelanów wojskowych. Zdarzył się natomiast jeden poważny wyjątek.

„Wasilewska walczyła jak lwica z orzełkiem z 1939 r. – opowiadał Berling. – Odnosiłem wrażenie, że i ona postanowiła o czymś zadecydować. Obie z Broniewską wygrzebały gdzieś – chyba z fotografii starego grobowca – wzór orła piastowskiego i on miał ozdobić czapki I DP”.

Broniewska po latach tłumaczyła się, że był to najstarszy zachowany wzór polskiego godła i wraz z Wandą wcale nie „odpiłowały” od niego korony. Faktycznie, herb pochodził z grobowca Bolesława Krzywoustego i w oryginale nie posiadał korony. Ale ptak (paw?, orzeł?) na monetach Bolesława Chrobrego był nią ozdobiony, a wielowiekowa tradycja uczyniła z korony symbol niezależności i niepodległości. Przyjaciółki skorzystały zatem z pewnego precedensu i tak miało już zostać przez całe dzieje PRL. Chociaż z drugiej strony, dobrze, że nie wpadły na pomysł „ozdobienia” orła gwiazdą, jak to miało mieć miejsce w przyszłości z czeskim lwem.

Na podobną ingerencję nie pozwoliłby zresztą Stalin, unikający symboli świadczących o planach sowietyzacji Polski. Kremlowski despota wiedział, że liczy się rzeczywista władza, a nie drobiazgi bez znaczenia. Zwykł zresztą mawiać o Wasilewskiej, że „jest pełna entuzjazmu, a to czasem przeszkadza patrzeć realnie”. Ale jako dobry psycholog wiedział, że Wanda Lwowna potrzebowała osobistych sukcesów i zapewne dlatego PRL nie posiadała godła w koronie…

Wasilewska była również autorką roty przysięgi I dywizji, do której wplotła akapit o „wierności sojuszniczej Związkowi Radzieckiemu” i braterstwie broni z Armią Czerwoną.

„Uwierzyłem naiwnie w jej patriotyzm – wspominał Berling – zapominając, […] że ona zrobi to, co jej każą. Sądziłem ją w swojej prostocie na podstawie jej podniosłych przemówień, gdy tymczasem w rzeczywistości była ona mściwym, tchórzliwym i przebiegłym żonglerem politycznym, zawsze gotowym do politycznego manewru. Była dostatecznie głupia, by nie widzieć własnej sytuacji i własnego interesu i wystarczająco niemoralna, by nie kierować interesem publicznym”.

KOBIETY NAD OKĄ

Z całego terytorium Związku Radzieckiego ściągały do Sielc tysiące Polaków, którzy z różnych przyczyn nie dotarli na czas do armii Andersa. Wstępując w szeregi dywizji, odzyskiwali wraz z rodzinami polskie obywatelstwo i nadzieję na powrót do kraju. Na ogół przybywali w opłakanym stanie fizycznym, były to „tłumy nędzarzy, którzy przeszli piekło na ziemi, którzy wraz ze swoimi najbliższymi cierpieli głód i poniewierkę”. Wśród nich był dwudziestoletni wychowanek warszawskiego zakonu marianów, Wojciech Jaruzelski.

„Armia Berlinga – tłumaczył po latach Sokorski – była dla Polaków jedyną realną szansą opuszczenia Rosji, zwłaszcza po wyjściu Andersa. Z bronią w ręku. To też coś znaczyło. Szansa była tym większa, że Berling nie był komunistą, jego żołnierze również”.

W formowanej dywizji przewidziano etaty dla pięciuset kobiet mających pełnić funkcje pomocnicze. Chętnych było jednak o wiele więcej, liczba ochotniczek przekroczyła założony limit, a panie kategorycznie odmówiły opuszczenia obozu. Ktoś rzucił pomysł sformowania kobiecej kompanii, co spotkało się z oporem dowódcy.

„Powstała duża nadwyżka – pisał po latach Berling – dla której w dywizji nie było już miejsca w ramach zatwierdzonych etatów i komisje przeglądowe, mimo próśb musiały odmawiać dalszych przyjęć. Część tej nadwyżki umieściliśmy w tworzącym się Zarządzie Głównym ZPP i jego instytucjach oraz pozostawiliśmy niewielką rezerwę, ale to nie rozwiązywało sprawy”.

Propozycja „odesłania do domów” spotkała się z zajadłym oporem, nikt nie chciał wracać do kołchozów i katorżniczej pracy w zabójczym klimacie. Nie pomogły również obietnice znalezienia zatrudnienia w fabrykach szyjących mundury. Sytuację usiłował spacyfikować Sokorski, ale chociaż zawsze miał dobry kontakt z płcią piękną, to „wrócił zniechęcony”, niczego nie osiągając.

Ostatecznie sformowano kompanię fizylierek, natomiast słabość do płci pięknej stała się niebawem przyczyną problemów towarzysza Włodzimierza. Na stanowisku swojego adiutanta ulokował dziewczynę, z którą połączyły go intymne kontakty. Co gorsza, zaszła ona w ciążę, a w Moskwie przebywała legalna żona Sokorskiego. Już wcześniej zarzucano mu ostre ataki na Wasilewską, ale teraz skandal obyczajowy dopełnił miary. Został zdymisjonowany i karnie skierowany do sowieckiego kolejnictwa.

Obecność pań w dywizji spowodowała jeszcze jeden problem Berlinga. W czerwcu 1943 r. uciekły z domu córki Wasilewskiej i Broniewskiej i zgłosiły się na ochotnika. Ewa miała trzynaście lat, Anka niewiele więcej, oczywiście w Sielcach dodały sobie wieku. Obie matki uznały, że dziewczynkom przyda się trochę dyscypliny i poleciły Berlingowi, aby traktował córki bez żadnej taryfy ulgowej.

„Zrobiliśmy czterdzieści kilometrów marszu w czasie ćwiczeń – pisała Anka Broniewska do ojca. – Ładunek przepisowy – trzydzieści kilogramów. Ale ja wolę moją twardą dolę żołnierską niż wasze pomarańcze, cytryny i uroki południa”.

Chociaż matki zachowywały neutralność, to Berling nie chciał brać na siebie odpowiedzialności. We wrześniu dziewczynki zostały zdemaskowane jako nieletnie i odesłane do domów. Na front wyruszyła natomiast w roli korespondenta wojennego Janina Broniewska. Z zachwytem opisywała odwagę polskich żołnierzy i dowody uwielbienia dla Wasilewskiej:

„»Nasza Wanda?« Poufale? Bez subordynacji? Bez należnych tytułów? Obejdzie się bez nich, na pewno obejdzie, zwłaszcza że to może tytuł w randze najwyższej, zważywszy ów ładunek uczuciowy, który w sobie zawiera”.

Dalsze wynurzenia Broniewskiej były jeszcze bardziej interesujące:

„Ładowniczy pierwszego działa pierwszej baterii artyleryjskiej brygady, kładąc ciężki pocisk do działa powiedział po prostu, bez szczególnego patosu »Za Katyń«”…

BITWA POD LENINO

Wasilewskiej zdarzały się również chwile załamania, wskazujące na poważne „zmęczenie materiału”. Jedno z nich miało mieć miejsce w Sielcach, po przysiędze dywizji. Podczas uroczystego obiadu pokłóciła się z nadzorującym dywizję oficerem NKWD, Giergijem Żukowem. Wanda Lwowna poszła na spacer do lasu, gdzie dostała ataku histerii. Płakała, leżała na ziemi, a doprowadzona na kwaterę łkała i wykrzykiwała:

„Puśćcie mnie stąd! Nie chcę tu być! Nie chcę żadnej dywizji! Ja chcę do domu, do Mariana! Chcę rodzić dzieci, chcę gotować zupę, prać, robić schabowe kotlety”.

Marian Bogatko nie żył już wówczas od trzech lat…

Nawet stronnicy Wasilewskiej dostrzegali jej wady. Wiedziano, że nie lubiła Berlinga „tak trochę po kobiecemu”, podejrzewano, że „wyraźnie się jej jako mężczyzna podobał, i jednocześnie zdawała sobie sprawę, iż jest dla niej całkowicie nieosiągalny”. Przy okazji zarzucano jej, że „za własne błędy odpowiedzialność zrzuca na innych i nienawidzi ich za to”. Uważano, iż jest „mściwa jak praczka”, a właściwie to jest „raczej babą, a nie politykiem”.

Nie można jednak zapominać o jaśniejszych stronach jej działalności. Jako przewodnicząca ZPP objęła opieką blisko trzydzieści tysięcy polskich dzieci na terenie ZSRR (w tym wiele tysięcy sierot w domach dziecka). Dzięki postawie działaczki i jej podwładnych udało się je dla Polski uratować i po zakończeniu wojny w większości powróciły do kraju.

Przewodnicząca ZPP odegrała również ważną rolę po bitwie pod Lenino. Słynny „chrzest bojowy” I dywizji piechoty był w rzeczywistości koszmarną rzezią bez głębszego uzasadnienia strategicznego. Bitwę poprowadzono w taki sposób, aby Polacy maksymalnie się skrwawili, co miało wykazać ich chęć do walki u boku Sowietów. Straty wyniosły aż jedną czwartą stanu osobowego, co było jednak normą przy sowieckich operacjach z zastosowaniem „rozpoznania walką”.

Wasilewska była przerażona, dywizja Berlinga miała wkroczyć do Polski i maszerować na Berlin, a nie ulec zagładzie poza granicami kraju. Na jej osobistą interwencję jednostka została zluzowana i skierowana do uzupełnienia.

Jednak nie wszyscy żołnierze Berlinga chcieli walczyć u boku Sowietów. Około dwustu polskich żołnierzy dobrowolnie przeszło na stronę niemiecką, a wśród nich był porucznik Alfred Wysocki, któremu po bitwie (pośmiertnie, uznano, że poległ) przyznano krzyż Virtuti Militari! Wśród odznaczeń dla I dywizji były również trzy pośmiertne tytuły Bohatera Związku Radzieckiego, jedyne, jakie przyznano Polakom. Ponownie zawiódł jednak przepływ informacji i jeden z odznaczonych odnalazł się niebawem żywy w polowym szpitalu.

ZMIERZCH

W lipcu 1944 r. powołano w Moskwie Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego, w którym stanowisko wiceprzewodniczącej objęła Wanda Lwowna. Dla celów propagandowych ogłoszono, że powstał on w Chełmie, w rzeczywistości jednak jego członkowie dotarli do Polski dopiero pod koniec lipca. PKWN miał być namiastką polskiego rządu, całkowicie podporządkowanego Kremlowi.

Wprawdzie Armia Czerwona wkroczyła na teren przedwojennej Polski kilka miesięcy wcześniej, ale polscy komuniści uznawali granice z paktu Ribbentrop-Mołotow. Nawet ich wzruszeniami kierowała wola Kremla i kiedy kierowca oświadczył Broniewskiej, że przekroczyli dawną granicę sowiecko-niemiecką, to korespondentka nie ukrywała łez:

„Wtuliłam twarz w jego plecy. Beczę jak najzwyklejsza baba. I wcale mi nie wstyd. Ani trochę. Całujemy się po kolei. A oni mają twarze suche? Nie!”

Przewodniczącym PKWN został Edward Osóbka-Morawski, dawny członek Polskiej Partii Socjalistycznej, usunięty z partii za kradzież maszyny do pisania. Jego socjalistyczna przeszłość była Stalinowi potrzebna, mogła zaświadczyć, że PKWN nie był wyłącznie tworem polskich komunistów. Dlatego Wasilewska została tylko zastępczynią, za bardzo kojarzyła się z serwilizmem wobec Kremla.

Drugim zastępcą Osóbki-Morawskiego mianowano Andrzeja Witosa, młodszego brata trzykrotnego premiera II Rzeczypospolitej. Dla komunistów jego nazwisko było bezcenne, dlatego wydobyto go z łagru. Gdy jednak zaczął przejawiać samodzielność, Wanda zapytała go wprost, czy wie, „jaka pogoda jest teraz w Komi”. Zrozumiał i przestał stwarzać problemy.

Można odnieść wrażenie, że Wasilewska już wówczas myślała o wycofaniu się z czynnej polityki. Cel swój osiągnęła, Polska zajmowana przez Armię Czerwona miała stać się krajem komunistycznym. Podobno oświadczyła Nikicie Chruszczowowi, że do kraju wróci tylko w przypadku, gdy ten stanie się kolejną republiką radziecką. Była obywatelką ZSRR i zamierzała być konsekwentna.

„W Lublinie widziała prawdopodobnie – opowiadał Leon Kasman – kłębowisko ambicji, bo nietrudno było je zobaczyć. Zrozumiała, że każdy będzie chciał kierować i obawiała się, że powiedzą o niej, że jest głosem Stalina, a ona nie chciała być niczyim głosem. Mówiła z sentymentem o Polsce, ale bała się jak pokrzywy rozmawiać z nami na temat wewnętrznych spraw Polski”.

Chruszczow podejrzewał, że nie chciała rozstawać się z Kornijczukiem, który o przenosinach nad Wisłę nie myślał. Chociaż mąż zdradzał ją wielokrotnie, była do niego szczerze przywiązana. Rozumiał to również Stalin i nie oponował, gdy Wasilewska stwierdziła, że chce pracować w skali całego Związku Radzieckiego. Nie byłaby jednak sobą, gdyby nie zrobiła z tego dramatycznej sceny. Zapytała dyktatora, czy naprawdę nie jest godna, aby być obywatelką ZSRR? Czy naprawdę na to nie zasłużyła? Wódz zaprzeczył i więcej do tematu nie wracali.

„Tęskniła do kraju na pewno – uważała Zofia Woźnicka. – Często spotykam się z pytaniem, dlaczego została w Związku Radzieckim, dlaczego nie powróciła na stałe do Polski. Myślę, że bezpośrednia przyczyna – to związanie się z Kornijczukiem; sprawa uczuć, trwałego związku z mężczyzną, którego kochała, była zawsze w jej życiu ważna – nie umiała żyć samotnie. Łączyła ich przy tym wspólna działalność w czasie wojny i później, wspólne zainteresowania pisarskie i polityczne, jednakowe upodobania (między innymi potrzeba kontaktu z przyrodą, potrzeba szerokich kontaktów z ludźmi)”.

Wasilewska była konsekwentna, podczas podpisywania układu pomiędzy Polską a ZSRR nie chciała nawet stanąć do wspólnej fotografii. Brała udział w obradach jako gość honorowy, zatem nie powinna figurować na żadnych oficjalnych zdjęciach. Do zmiany decyzji nakłoniła ją dopiero interwencja Stalina.

Faktycznie, wycofała się z polityki, chociaż często odwiedzała ojczyznę. W willi Broniewskiej zawsze stał przygotowany dla niej pokój. A przebywając w kraju, regularnie spotykała się z polską elitą władzy.

„[…] miała ogromny wpływ – wspominał Aleksander Wat – w pierwszych latach, w 1947, 1948 r. W ogóle się nie pokazywała, przyjeżdżała do Warszawy i zamieszkiwała incognito, bardzo strzeżona, w willi Broniewskiej. Ale przecież miała olbrzymi głos w sprawach Polski. Po prostu partia, prezydium partii, Bierut, Berman, to wszystko liczyło się z nią”.

Przez sześć kadencji była deputowaną do Rady Najwyższej ZSRR. Po wojnie działała w ruchu na rzecz pokoju, z racji czego często wyjeżdżała za granicę. Pojawiła się również w Sztokholmie w kwietniu 1956 r. na posiedzeniu Rady Pokoju. Doszło wówczas do spotkania z polską delegacją, w której skład wchodzili Jarosław Iwaszkiewicz i Maria Dąbrowska.

„Nie wiem – zapisała w swoim dzienniku Anna Kowalska – jaki będzie rezultat tego, że M. [Dąbrowska – S.K.] odmówiła się przywitać z Wandą […] na kolacji polskiej delegacji w Carltonie. Iwaszkiewicz uratował sytuację, zasłaniając swoją ogromną postacią Wasilewską i ciągnąc Korniejczuka i przedstawiając go Marysi. M. była nieprzygotowana na spotkanie […] i w zaskoczeniu stanęła dęba”.

Akurat Wanda Lwowna twórczość Dąbrowskiej ceniła wysoko i to jej zdanie w dużej mierze zadecydowało o zdjęciu z autorki Nocy i dni zakazu wydawniczego. Ale dla pisarki towarzyszka Wanda pozostała wyłącznie zdrajczynią sprawy polskiej, człowiekiem, który w zniewoleniu narodu odegrał poważną rolę. Nazywała ją „liżydupą Stalina” i specjalnie swojej opinii nie ukrywała…

WDOWA PO BERII

Podczas wojny rozpadł się związek Janiny Broniewskiej z Romualdem Gadomskim i nowym partnerem pisarki został generał Leon Bukojemski. Były legionista i oficer sztabu armii „Łódź” z kampanii wrześniowej, podobnie jak Berling został przez Sowietów uznany za „przydatnego na przyszłość” i nie podzielił losu oficerów zamordowanych wiosną 1940 r. Trafił do armii Andersa, w niezrozumiałych okolicznościach wylądował w sowieckim więzieniu, skąd wyciągnął go Berling – formowana nad Oką dywizja cierpiała na dramatyczny brak polskich oficerów. Bukojemski służył w Ludowym Wojsku Polskim od chwili jego powstania, a w lutym 1945 r. został dowódcą okręgu wojskowego „Lublin”. Kilka miesięcy później został przeniesiony do rezerwy.

Po zakończeniu wojny Broniewska zasłynęła jako bezwzględna propagatorka socrealizmu w literaturze. Posiadała ogromne wpływy, pełniła funkcję sekretarza organizacji partyjnej Związku Literatów Polskich. Irena Krzywicka wspominała, że wręcz zmuszała bezpartyjnych do wstępowania w szeregi PZPR. Powszechnie uważano ją za fanatyczkę, a w wewnątrzpartyjnej ocenie określono, że „stosuje metody bolszewickie”. Nawet Wasilewska przyznawała, że „Jasia po prostu nie lubi ludzi”, i rzeczywiście dla swoich przeciwników Broniewska była bezwzględna. Gorzej, że nie miała również skrupułów wobec ludzi, których uważała za niezdecydowanych lub neutralnych. Nic dziwnego, że za plecami zaczęto ją nazywać „wdową po Berii”.

Zdarzały się jej jednak również ludzkie odruchy, po śmierci Marii Zarębińskiej (w 1947 r.) zajęła się jej córką, Majką. Wzięła ją do siebie na wychowanie, oprócz niej wychowywała jeszcze dwoje dzieci, córkę z małżeństwa z Broniewskim i syna ze związku z Gadomskim. Inna sprawa, że stwarzało to czasami pewne komplikacje. Gdy Janina pewnego dnia nie mogła pójść na szkolną wywiadówkę Majki (miała zebranie partyjne), to wysłała tam Bukojemskiego. A kiedy mąż zastanawiał się, jak przedstawić swoje powiązania z dziewczynką, to Broniewska odparła:

„To bardzo proste. Majka to córka drugiej żony pierwszego męża twojej żony i jej pierwszego męża”.

Dziwne natomiast wrażenie wywiera zachowana korespondencja pomiędzy Broniewską a Wasilewską. Panie regularnie wymieniały listy, pisząc do siebie praktycznie o wszystkim. A ton ich korespondencji zupełnie nie przypominał języka działaczek komunistycznych, była to raczej rozmowa przyjaciółek przepełniona wzajemną troską. Ale Wandzie zdarzały się również chwile dawnych uniesień, kiedy z entuzjazmem mówiła o zdobyczach socjalizmu, o „chłopach stołujących się we własnych restauracjach”, czy też „o świńskich fermach, na których wszyscy pracownicy mieli co najmniej średnie wykształcenie”.

„[…] widziałam – pisała – na własne oczy, jak setki i tysiące ludzi mieszkają i żyją w epoce komunizmu i to nie jest na Księżycu, ale o marne tysiąc kilometrów od Kijowa […]. Co z tego zrobić, bo ci przecie i tak nikt nie uwierzy i powie, że jesteś stara, zaślepiona wariatka”.

Broniewską uważano za fanatyczkę, ale jednak cechowała ją lojalność wobec dawnych przyjaciół. Gdy po śmierci Stalina odsunięto Bermana, jako jedna z nielicznych nie zerwała z nim kontaktów. Natomiast podczas wydarzeń marca 1968 r. trzymała się na uboczu. Ostrzegała wnuczkę (studentkę) będącą w ciąży, aby nie mieszała się do wypadków, po czym przygarnęła do własnego domu jej przyjaciółkę z dzieckiem. Mąż dziewczyny został aresztowany i jego żonę usunięto z pokoju w akademiku. A sama Broniewska okres rewolucyjnych uniesień miała już za sobą. Żyła jednak jeszcze dostatecznie długo (zmarła w 1981 r.), aby zobaczyć, jak jej świat powoli odchodzi w przeszłość. Komunizm polski epoki Edwarda Gierka miał niewiele wspólnego z ideałami, które przez całe życie wyznawała. A już cykliczne bunty robotnicze, z powstaniem „Solidarności” na czele, w ogóle starym działaczom nie mieściły się w głowie.

Majka Broniewska została aktorką, wyszła za mąż za krytyka, reżysera i scenarzystę Lecha Pijanowskiego. Jej synem jest Wojciech Pijanowski – autor i prezenter wielu teleturniejów telewizyjnych, z „Kołem Fortuny” na czele.

PLUTY

Śmierć Stalina nie osłabiła rewolucyjnej czujności Wandy Lwownej. Po opublikowaniu Poematu dla dorosłych Adama Ważyka z oburzeniem pisała do Chruszczowa:

„Uważam, że w Polsce sprawy na froncie kulturalnym źle stoją. Pod hasłami »wolności jednostki«, »wolności twórczości«, »swobody krytyki« prowadzona jest stała wroga agitacja przeciwko marksizmowi, przeciwko ustrojowi Polski Ludowej oraz przeciwko Związkowi Radzieckiemu. Znajduje to swój wyraz w publikowanych wydawnictwach, w prasie periodycznej, w polityce repertuarowej teatrów”.

Kilka miesięcy później Wasilewska miała już znacznie większe problemy. Podczas XX Zjazdu KPZR Nikita Chruszczow wygłosił swój referat na temat kultu jednostki. Niestety nie wiemy, jak przyjęła rewelacje na temat ogromu stalinowskich zbrodni, jak zareagowała na egzekucję Berii i na walkę o władzę na Kremlu. Zapewne z radością powitała objęcie władzy przez Chruszczowa, którego dobrze znała i z którym była zaprzyjaźniona. A może właśnie dlatego w tym okresie zajęła się sprawami domowymi, zaczęła wędkować i z czasem całkowicie poświęciła się wnukowi? Czy nie był to rodzaj ucieczki przed myślami i własnym sumieniem?

„Wielką radością Wandy – wspominała jej młodsza siostra – był ukochany (jedyny do czasów jej śmierci) wnuk Piotr, urodzony w 1950 r., którego wychowaniu poświęcała wiele czasu. Spędzał u niej w Kijowie i Plutach znaczną część swych pierwszych lat życia, a później wszystkie wakacje. Szczegółowe i pełne zachwytu opisy wyglądu wnuczka i jego postępów w rozwoju zajmują bardzo wiele miejsca w jej listach do matki”.

Faktycznie, uznała, że „jej powołaniem życiowym jest właśnie być babcią”, albowiem gdy miała własne małe dziecko, „była za głupia, żeby to docenić”.

Na pewno żyła na poziomie niedostępnym dla przeciętnych obywateli ZSRR. Jeszcze przed przenosinami do Kijowa spotkała się z Justyną Kreczmarową przebywającą w Moskwie z zespołem Teatru Polskiego.

„Wtedy Justysia – wspominała Ola Watowa – spotkała się z Wasilewską, z którą zresztą Kreczmarowie przyjaźnili się od dawna. Była zaproszona do Wandy […]; portiery ze złotej lamy, lokaje w złotych rękawiczkach, no i potem Wasilewska wyszła z Justysią, zaprowadziła ją do wspaniałego sklepu z futrami, wybrała jej piękne futro z nurków, no i wystawiła czek. Justysia po powrocie do Warszawy wstydziła się paradować w zrujnowanym mieście w tych nurkach, jak i tego, że są od Wandy […], o której nie wypadało mówić”.

To nie był wyjątek, zachowała się relacja Johna Steinbecka, który w 1947 r. odwiedził w Kijowie Wasilewską i Kornijczuka. Wizyta wywarła duże wrażenie na autorze Gron gniewu, z uznaniem opisywał dom gospodarzy z pięknym ogrodem pełnym warzyw i kwiatów.

„Obiad był przepyszny i bardzo obfity. Warzywny kawior z bakłażana, ryba z Dniepru w sosie pomidorowym, jajka faszerowane o dziwnym smaku, a do tego starka, żółta i bardzo dobra. Następnie podano czysty esencjonalny bulion i małe smażone kurczęta, przypominające nasze pieczone kurczaki z południa, tylko że obtoczone w panierce. Potem ciasto, kawa i likier. Na końcu Kornijczuk przyniósł ogromne cygara Upmana w aluminiowych tubach”.

Czasy się jednak zmieniały i na początku lat 50. Wasilewska poniosła pierwszą literacką klęskę. Wspólnie z mężem napisała libretto do opery Konstantego Dankiewicza Bohdan Chmielnicki. Spotkała się z ostrą krytyką, uznano, że autorzy zbyt słabo wyeksponowali temat walki narodu ukraińskiego. Zapomnieli również podkreślić rolę Rosji w konflikcie, w efekcie musieli solidarnie złożyć samokrytykę na łamach „Prawdy”:

„Uznajemy tą krytykę za zupełnie słuszną. Przyjmujemy ją w całości i dołożymy wszelkich starań, aby naprawić nasze błędy w libretcie opery”.

W tym czasie Wanda z mężem nabyli domek letniskowy we wsi Pluty, trzydzieści kilometrów od Kijowa. Zamierzali wspólnie tam spędzać wakacje, Wanda odkryła w sobie pasję ogrodnictwa. Z zapałem zajęła się przydomowym ogródkiem.

„Ukojeniem były dla niej wyjazdy na letnisko – wspominał Mykoła Bażan – które wybudowali sobie pod miastem, na piaszczystym, zarosłym wierzbiną brzegiem rzeki. Dnieprowe fale, rozmywając brzegi, podchodziły coraz bliżej pod sad i ogród, w którym kwitły kwiaty, dojrzewały pomidory, a gałęzie drzew uginały się od pomarańczowych moreli i gruszek. Całymi dniami pływali łodzią po rzece, czasami zabierając ze sobą zaprzyjaźnionych wędkarzy. Tutaj Wanda pisała swoje książki, tutaj z zapałem oddawała się sztuce kulinarnej, chętnie podejmując gości na werandzie ozdobionej cudownym panneau”.

Przez całe życie nienawidziła wędkowania, jednak w Plutach zachwyciła się tą formą relaksu. Zapewne miało na to wpływ zamieszkanie nad obfitującym w ryby Dnieprem. I jak zwykle, kolejnej pasji Wasilewska oddawała się całym sercem.

„Już po wojnie – kontynuował Bażan – potrafiła z Saszką Kornijczukiem dwadzieścia cztery godziny na dobę przesiadywać w łódce czekając na jakiegoś nieostrożnego okonia, a przeważnie na lekkomyślne kiełbie. Czasem rybołówcze trofea były dość sporawe, wówczas cała kuchnia kipiała, skwierczała, pełna była swędu obłoków pary: gotował się wspaniały obiad dla przyjaciół i sąsiadów, których latem nigdy nie brakowało w tej letniskowej miejscowości pod Kijowem”.

Ważne persony Kraju Rad powinny być jednak cały czas dostępne dla władz państwowych. Telefonów komórkowych jeszcze nie wynaleziono, wobec czego do Plut dociągnięto przewody telefoniczne na słupach. Ułatwiało to doskonale orientację w terenie, a miejscowa ludność przez długie lata określała linię jako „słupy Kornijczuka”.

W związku z mężem coś jednak zaczęło się psuć; niewykluczone, że z czasem zaczęła dostrzegać prawdziwe oblicze partnera. Kornijczuk zawsze lubił kobiety, Wat wspominał, że gdy został do niego wezwany we Lwowie, to czekał aż od Ukraińca wyjdą „dwie dzieweczki z wypukłymi pupkami, takie ładniusie”. Mąż nadużywał również alkoholu, a Sokorski uważał go za „pijaka i brutalnego erotomana”. Podobno „zniszczył życie nie tylko Wandzie, lecz i jej córki Ewy”, miał niemal legalnie równoległą rodzinę, a dwoje dzieci z tego związku uznał za własne.

W latach 80. ubiegłego stulecia miałem okazję uczęszczać na zajęcia do profesora Pawła Wieczorkiewicza w Instytucie Historycznym Uniwersytetu Warszawskiego. Podczas jednych z nich profesor (wówczas jeszcze doktor) powiedział nam, że Wasilewska u schyłku życia popadła w dewocję religijną i wszystkie pieniądze zapisała na polski kościół w Kijowie. I chociaż potwierdzenia tej informacji nigdzie nie znalazłem, to nie mam powodu nie wierzyć znakomitemu historykowi. To zresztą doskonale pasuje do Wandy Lwownej, ta kobieta nie uznawała półśrodków, jeżeli oddawała się jakiejś idei, to całą sobą. Podobno również zastrzegła w testamencie, że nie życzy sobie, aby Kornijczuk został pochowany u jej boku.

Zdrowie jej coraz bardziej doskwierało, miała problemy z sercem i układem krążenia. Wanda Michalewska znająca dobrze Wasilewską (pracowała w polskim konsulacie w Kijowie) nie poznała jej od razu na pogrzebie poety Maksyma Rylskiego:

„Była bardzo zmieniona – opisywała jej wygląd. – Twarz miała ściemniałą i rysy zaostrzone. Wyglądała na ciężko chorą. […] Poza tym lipiec 1964 r. był w Kijowie wyjątkowo upalny, ciężki dla ludzi cierpiących na choroby systemu krążenia”.

Przeczucie Michalewskiej nie zawiodło, 29 lipca 1964 r. Wanda Wasilewska zmarła na atak serca i spoczęła na kijowskim cmentarzu Bajkowym. Kornijczuk przeżył ją o osiem lat i faktycznie został pochowany w innym grobie nekropolii.

HALINA WASILEWSKA

Po wojnie Wasilewską często odwiedzała rodzina z kraju, do Kijowa przyjeżdżała matka i młodsza siostra. Wdowa po towarzyszu Leonie już nie protestowała, zmieniły się czasy i w kwestii przyszłości Polski nie miała złudzeń. Za żelazną kurtyną pozostała natomiast inna siostra Wandy Lwownej, Halina Wasilewska-Niemiec.

Najstarsza córka Leona Wasilewskiego była biologiem, absolwentką uniwersytetu we Lwowie. Podczas I wojny światowej trafiła do służby sanitarnej I Brygady Legionów, była kurierką Polskiej Organizacji Wojskowej, walczyła (w męskim przebraniu!) w obronie Lwowa. Po wojnie z bolszewikami stała się jedną z organizatorek Przysposobienia Wojskowego Kobiet. Dzieliła swój czas pomiędzy Lwów a Warszawę, przed hitlerowską inwazją pełniła obowiązki komendanta stołecznego Centrum Wyszkolenia PWK. Podczas kampanii wrześniowej brała czynny udział w obronie Lwowa i nad Pełtwią doczekała sowieckiej okupacji.

Podczas gdy jej młodsza siostra z entuzjazmem kolaborowała z Sowietami, Halina działała we lwowskim ruchu oporu. Po inwazji niemieckiej nie myślała o ewakuacji na wschód, przedostała się do Warszawy i jako członkini Armii Krajowej trafiła na Pawiak. Osadzona w Ravensbrück, przetrwała do wyzwolenia i w stopniu majora pełniła służbę w dywizji pancernej generała Stanisława Maczka. Po zakończeniu wojny nie powróciła do kraju rządzonego przez komunistów i do końca życia pozostała na emigracji. Zmarła na trzy lata przed Wandą Lwowną i została pochowana w Stafford w Wielkiej Brytanii.

Dwie siostry, córki tych samych rodziców. Dwa różne losy w tragicznym okresie naszych dziejów. Różne wybory, po prostu dramatyczna historia Polski dwudziestego stulecia…